# data[].attributes.headline
HILEROKOAREN ZIKLOAREN KONTROL HORMONALA 

# data[].attributes.subject
HILEROKOAREN ZIKLOAREN KONTROL HORMONALA 

# data[].attributes.headline
5. HORMONEK ERAGIN DUTE EMAKUMEZKOEN EZAUGARRI SEXUAL SEKUNDARIOETAN

# data[].attributes.subject
5. HORMONEK ERAGIN DUTE EMAKUMEZKOEN EZAUGARRI SEXUAL SEKUNDARIOETAN

# data[].attributes.body
Emakumezkoetan, estrogenoek kontrolatzen dute ezaugarri sexual primarioen garapena. Gizonezkoetan berriz, androgenoek kontrolatzen dituzte. Estrogenoek, ezaugarri sexual sekundario nagusiak ere kontrolatzen dituzte: bularren garapena, ehun adiposoaren banaketa (aldakak, iztarrak...).

Emakumezkoen zenbait ezaugarri sexual sekundario ordea, azal suprarrenalean ekoiztutako androgenoek erregulatzen dituzte. Esate baterako, libidoa (impultso sexuala), eta besapetako eta pubiseko ilearen hazkuntza, androgeno suprarrenalek kontrolatzen dituzte.

(Silverthorn, D. U. (2019). Fisiología Humana. Un enfoque integrado. Editorial Médica Panamericana. 8. edizioa.)

# data[].attributes.headline
4. HILEROKOAREN ZIKLOAREN KONTROL HORMONALA KONPLEXUA DA

# data[].attributes.subject
4. HILEROKOAREN ZIKLOAREN KONTROL HORMONALA KONPLEXUA DA

# data[].attributes.body
Obulutegiko eta umetokiko zikloak hainbat hormonek kontrolatzen dute:

Hipotalamoko GnRH hormona

Aurreko hipofisiko FSH eta LH hormonak

Obulutegiko AMH, estrogenoa, progesterona eta inhibina hormonak.

Zikloaren folikulu fasean, estrogenoa hormona esteroide nagusiena da. Obulazioa  LH eta FSH hormonen gehikuntzen bidez hasten da. Fase lutearrean, progesterona da nagusi, nahiz eta estrogenoa ere  bertan egon.

4.1. Fase folikular goiztiarra:

Hilekoaren lehen eguna zikloaren 1 eguna da. Une hau ezagutzen da zikloaren hasiera bezala, hilekoan ematen den odol-galtzea behatzeko seinale erraza delako. Ziklo bakoitza hasi aurretik, aurreko hipofisiaren gonadotropinaren jariaketa handitzen da. FSHren eraginez, folikulu tertziarioen talde bat heltzen hasten da obulutegietan. AMH hormona, obulutegietako hormonek sortzen dute, eta  bere funtzioa freno moduan jokatzea da, denbora berean folikulu guztien garapena ekiditeko.

Folikulua hazten den neurrian, granulosako zelulak eta zelula tekalak, hormona esteroideak sortzen hasten dira. Granulosako zelulak ere AMH jariatzen hasten dira. AMH honek folikuluek FSHarekiko duten sentikortasuna murrizten du, eta horrela, folikulu gehiago garatzen hastea saihesten du. Medikuek, odoleko AMH maila erabiltzen dute zikloaren hasieran zenbat folikulu garatzen diren ikusteko  obulutegi polikistikoaren sindrome gisa ezagutzen den gaixotasun baten seinale gisa Bertan, obulutegiko folikuluek likidoz beteriko kisteak eratzen dituzte.

Zelula tekalek, androgenoak sintetizatzen dituzte, eta inguruko granulosa zeluletara barreiatzen dituzte, non aromatasak estrogeno bihurtzen dituen. Zirkulazioan estrogenoaren mailak pixkanaka handitzeak hainbat ondorio izan ditzake. Estrogenoek erretroalimentazio negatiboa eragiten dute hipofisiko FSH eta LH hormonen jariaketan,  eta horrek, ziklo berean folikulu osagarriak garatzea eragotziko du. Aldi berean, estrogenoek estrogeno gehigarrien produkzioa estimulatzen dute granulosako zeluletan. Erretroalimentazio positibo horri esker, folikuluek estrogenoak ekoizten jarrai dezakete FSH eta LH mailak jaitsi ondoren.

Umetokian, hilekoa  fse folikular goiztiarrean zehar amaitzen da. Garapenean dauden folikuluen estrogenoari esker, endometroa hazten edo ugaltzen hasten da. Epe hori, zelula kopurua handitzeagatik eta hazten ari den endometrioari nutrienteak eta oxigenoa ematen dituen odol irrigazioaren hazkuntzagatik nabarmentzen da.

4.2. Erdiko eta beranduko fase folikularra:

Fase folikularrak aurrerantz jarraitzen duen heinean, estrogenoen jariaketa obulutegian piko batera iristen da. Zikloko momentu honetan, folikulu bat  soilik garatzen da. Fase folikularra amaitzean, folikulu dominanteko granulosako zelulak, inhibina, progesterona eta estrogenoak jariatzen hasten dira. Fase folikularraren hasieran, GnRh-rengan erretroalimentazio negatio bat eragin duten estrogenoek, erretroalimentazio positibo baterantz aldatzen dira, eta GnRH-zko piko preobulatorio bat gertazen da.

Obulazioaren aurreitik, estrogenoen nibel altuen persistentzak progesterona mailaren hazkuntza gehituz, hipofisiaren erantzuna handitzen dute GnRHari dagokionez. Ondorio bezala, pico de LH deitzen den fenomeno bat sortzen da, non LHaren jariaketa modu drastiko batean handituko den.

LHaren pikoa obulazioaren zati ezinbestekoa da, beharrezkoak diren hainbat seinale kimikok jariaketa eragingo duteelako, obozitoaren garapenerako azken pausua burutzeko. Folikuluan meiosia berriro hasten da lehenengo zatiketa meiotikoarekin garapenean. Pasu honek, obozito primarioa, obozito sekundarioan (2n DNA) eta lehen gorputz polarrean (2n) zatitzen du, eta azken hau desintegratu egingo da. Zatiketa hau gertatzen den bitartean, likido antrala metatzen da eta folikulua hazi egiten da gehienezko tamaina handiena lortu arte, obulua askatzeko prestatatzeko.

Estrogeno maila altuek fase folikular berandukoan, umetokia prestatzen dute haurdunaldi posible baten aurrean. Endometrioa hazi egiten da 3-4mm arteko loditasunean. Obulazioaren aurretik, glandula zerbikalak moko fin elastiko kantitate handiak ekoizten dituzte, horrela espermatozoideen sarrera errazteko. Honek, obulazioarako ingurua prestatzen du.

4.3. Obulazioa:

LH pikotik 16-24 ordu inguru pasa ondoren gertatzen da obulazioa. Folikulu helduak prostaglandinak eta entzima proteolitikoak (metaloproteinasas de la matriz, MMP) jariatzen ditu, ehun konektiboko kolagenoa eta beste zenbait osagai disolbatzen dituztenak, zelula folikularrak elkarrekin mantenduz. Prostaglandinak folikuluko horma apurtzen lagundu dezake puntu ahulenean. Likido antrala obuluarekin batera irteten da, 2 edo 3 granulosa zelulen  geruzaz inguratuta dagoena. Obulua umetokiko tronpan sartzen da eta garraiatua da ugaltzeko edo hil egingo da.

4.4. Fase lutear goiztiarra eta erdikoa:

Obulazioa eta gero, folikuluaren zelula tekalak granulosazko zelulekin nahasten dira eta kabidadea bete egiten dute. Bi zelula mota hauek “gorputz luteoko zelulak” izeneko zeluletan bilakatzen dira. Prozesu honek, luteinizazioa izenekoak, aldaketa morfologikoak eta biomekanikoak ekartzen ditu. Zelula luteo hauek, tanta lipidikoak eta glukogeno granuloak pilatzen dituzte zitoplasman, eta hormonak jariatzen hasten dira.

Fase luteoak aurrera egiten duen heinean, gorputz luteo honek, progesterona, estrogeno eta inhibina izeneko sustantzien produkzioa handitu egiten du. Progesterona, fase luteoaren hormona dominantea da. Estrogenoaren sintesia hasieran gutxitu egiten da, baina prozesua aurrera doan heinean handitzen joaten da. Bestalde, estrogenoen maila inoiz ez da iristen pikora obulazioa baino lehen. Progesteronaren eta estrogenoaren konbinazioak erreatroalimentazio negatiboa eragiten du hipotalamoan eta aurreko hipofisian. Gonadotropinaren jariaketa inhibituta mantentzen da fase lutearrararen gehiengo zatian.

Progesteronaren influentzian, endometriak haurdunaldirako prestaketarekin jarraitzen du eta egitura jariatzaile batean bihurtzen da. Glandula endometrialak bildu egiten dira eta ehun konektiboaren geruzan odol hodi berriak garatzen dira. Zelula endometrialek, zitoplasman lipidoak eta glukogenoa gordetzen hasten dira. Gordegailu hauek garapenean dagoen enbrioia elikatu egingo dute plazenta eratzen den einean (ama-umeki konexioa).

Honekin batera, progesteronak ere muki zerbikalaren lodipena eragiten du, eta honi esker, tapoi bat sortzen da irekidura zerbikalean bakterioak eta espermatozoideak umetokira ez iristeko.

4.5. .Fase luteal berandukoa eta hilekoa:

Gorputz luteo baten biziraupena gutxi gora-behera 12 egunekoa da. Denbora honetan haurdunaldia gertatzen ez bada, gorputz luteo honek apoptosia jasaten du. Zelula luteoak degeneratzen doazen heinean, progesterona eta estrogeno ekoizpena gutxitu egiten da, eta honek bertan behera uzten du hipotalamora eta aurreko hipofisira iritsi behar den erretroalimentazio negatiboaren seinalea. Hortaz, FSH eta LH jariaketa handitzen da. Horrela, gorputz luteoaren hondakinak estruktura ez-aktibo batzuetan bihurtzen dira, gorputz zuria (cuerpo albicans) izena duena.

Endometrio jariatzaile baten mantenimendua progesterona presentziaren menpe dago. Gorputz horiak hormonen produkzioa gutxitu egiten duen bitartean, endometrioaren azaleko geruzako odol-hodiak uzkurtzen egiten dira . Oxigeno eta nutrienterik gabe, azaleko zelulak hil egiten dira. Gorputz luteoak bere funtzioa betetzeari utzi eta pare bat egun pasa ostean, edo obulaziotik 14 egun pasa ondoren, endometrioaren azaleko geruza askatzen hasten da eta hilekoa hasten da.

Hilekoaren fluxuak 40mL odol eta 35mL likido seroso eta zelulen soberakinak ditu. Plasminaren presetziaren ondorioz, oso odol koagulo gutxi daude, plasminak koagulu hauek disolbatzen dituelako. Hilekoak 3-7 egun artean irauten du, iada hurrengo obulutegiko zikloaren fase folikularrean.

(Silverthorn, D. U. (2019). Fisiología Humana. Un enfoque integrado. Editorial Médica Panamericana. 8. edizioa.)

# data[].attributes.headline
3. HILEROKOAREN ZIKLOAK HILABETE IRAUTEN DU

# data[].attributes.subject
3. HILEROKOAREN ZIKLOAK HILABETE IRAUTEN DU

# data[].attributes.body
Emakumeek gametoak sortzen dituzte hilabete irauten duten zikloetan (28 egun batez beste; bitarte normala 24 eta 35 egun da). Ziklo horiek, hilekoaren ziklo gisa ezagutzen dira, eta hilekoa izenarekin ezagutzen den 3-7 egun bitartekeko umetokiko odol-ateratze  periodo batengatik nabarmentzen da.

Hilekoaren zikloa obulutegiko folikuletan gertatzen diren aldaketak jarraituz (ziklo obarikoa edo obulutegiko zikloa) edo umetokiaren endometrioan gertatzen diren aldaketak jarraituz (ziklo uterinoa edo umetokiko zikloa) azaldu daiteke.

Obulutegiko zikloa hiru fasetan banatzen da:

Fase folikularra: obulutegiko zikloaren lehen zatia da; folikulua obulutegian hazten den aldia. Fase honek iraupen aldakorra du, 10-21 egun bitartean iraun dezake.

Obulazioa: Folikulu bat edo batzuk heldu direnean, obulutegiak obozitoak askatzen ditu obulazioan zehar.

Fase lutearra: obulazioa jarraitzen duen obulutegiko zikloaren azken fasea da. Izen hori, hautsitako folikulu bat, gorputz luteo batean eraldatzeagatik datorkio. Gorputz luteoak (gorputz horia), pigmentu horia eta lipido depositoak ditu. Gorputz luteoak haurdunaldirako prestaketarekin jarraitzen duten hormonak jariatzen ditu. Haurdunaldia gertatzen ez bada, gorputzaren luteoak  funtzionatzeari uzten dio bi aste igaro ondoren, eta obulutegiko zikloa berriro hasten da.

Umetokiko endometriako estalkiak ere badu zikloa, ziklo uterinoa edo umetokiko zikloa, eta hau obulutegian dauden hormonek erregulatzen dute:

Hilekoa: Obulutegiko fase folikularraren hasiera, umetokiko hilekoaren  odol-ateratzeren araberakoa da.

Ugalketa fasea (fase proliferativa): obulutegiko fase folikularraren azken zatia, umetokiaren ugalketa faseari dagokio. Bertan, zelula geruza berri bat gehitzen zaio endometrioari haurdunaldirako prestatzeko.

Jariaketa fasea: obulazioaren ondoren, gorputz luteoaren hormonek, endometrio loditua egitura jariatzaile batean bihurtzen dute. Horrek esan nahi du,  obulutegiko zikloaren fase lutearra umetokiko zikloko jariaketa faseari dagokiola. Haurdunaldia gertatzen ez bada, endometrio jariatzailearen azaleko geruzak hilerokoan  zehar askatzen dira, eta umetokiko zikloa berriro hasten da.

(Silverthorn, D. U. (2019). Fisiología Humana. Un enfoque integrado. Editorial Médica Panamericana. 8. edizioa.)

# data[].attributes.headline
2. OBARIOEK OBULUAK ETA HORMONAK EKOIZTEN DITUZTE

# data[].attributes.subject
2. OBARIOEK OBULUAK ETA HORMONAK EKOIZTEN DITUZTE

# data[].attributes.body
Obarioa egitura eliptiko bat da, 2-4 zm-koa. Ehun konektibozko kanpo-geruza eta estroma izeneko ehun konektibozko barne marko bat du. Obarioaren zati gehiena hainbat  folikula obarikoz osaturiko kanpo azal edo geruza zabal batez dago osatua. Medula zentrala txikia da eta nerbio eta hodol-basoak ditu. Obarioak, testikuluen antzera gametoak eta hormonak eratzen ditu.

Obulutegi embrionarioan dadeun 7 milioi obogonio inguruk, milioi erdi inguru obozito orimario sortzen dituzte. Obozito primario bakoitza, granulosazko zelulaz inguratuta dago, eta horrez gain, mintz basal batez. Horrela, folikulu primordiala sortuko da. Folikulo primordial gehienak ez dira inoiz garatzen eta urteak igarota hil egiten dira atresia izeneko prozesu batean.

Folikulo primordial batzuk mantso garatzen dira eta folikulo primarioak eratzen dituzte. Obozitoek tamaina areagotzen dute eta granulosazko zelulak banatzen hasten dira. Pubertaroan, seinale kimikoen bitartez, folikulo primarioak haien lasaitasun egoeratik ateratzen dira eta hilabete batzuk iraun ditzakeen hazkuntza aktiboko periodo batean sartzen dira. Folikuloen tamaina handitzean, zelulaz osatutako kapa bat eratzen da, teca izenekoa. Momentu honetan, folikuloak folikulo sekundario moduan ezagutzen dira. Folikulo primario batzuk ez dira sekundario bihurtzen eta galdu egiten dira atresia bidez.

Folikulo sekundarioak handitzean, granulosazko zelulak barrumbe nagusiko folikuloan (antroan) metatzen den likidoa jariatzen dute. Likido honek, obulaziorako beharrezkoak diren hormonak eta entzimak ditu. Une honetan, folikuloa folikulo tertziarioa bihurtzen da. Folikulo hauetatik gutxi batzuk bizirauten dute eta gutxi iristen dira hazkuntzaren amaierara. Orokorrean, folikulo dominantea izeneko folikulo bakarra garatu eta obulutik askatzen da. Folikulo sekundarioaren hazkuntzatik hirugarren folikuloaren aukeraketara arte, hiru hilabete baino gehiago igarotzen dela estimatzen da.

(Silverthorn, D. U. (2019). Fisiología Humana. Un enfoque integrado. Editorial Médica Panamericana. 8. edizioa.)

# data[].attributes.body
Prozesu fisiologiko zikliko bat da. Obarioetan gametoen produkzio zikloak, eta ugalketa hormonen interakzioak eta erretroalimentazio bideak gizakiaren kontrol sistema konplexuenetariko baten parte dira. Emakumezkoen kanpo genitalak bulba edo pudenda eremua bezala ezagutzen dira.

Jarraian, bulbaren atal desberdinak azalduko dira. Periferian ezpain handiak daude eta barruan ezpain txikiak. Klitoria ehun sensible bat duen egitura txiki bat da, zutikorra, bulbaren aurrealdean kokatua eta ezpain txikiez estalita.

Emakumean, uretra klitoria eta baginaren artean dago. Baginak koitoan zehar zakilarentzat errezeptakulu moduan parte hartzen duen barrunbea da. Jaiotzean baginaren kanpo irekidura partzialki itxita egoten da himen izeneko ehun fineko eraztun batez. Hilekoan zehar tanpoien erabilerak ez du ahusten, baginatik kanpo dagoelako. Hala ere, bizikletan edo zaldi gainean ibiltzean ahutsi daiteke eta ez da birjintasuna galtzearen adierazgarrietako bat.

Koitoaren ondoren espermatozoideak baginan sartzean, hauek bidea jarrai dezaten lepo uterino izeneko irekidura estu bat igaro behar dute. Kanal zerbikalean glandula mukoso batzuk daude eta hauek babes barrera bat eratzen dute bagina eta umetokiaren artean. Espermatozoideek eremu hauek igaro ondoren, umetokira iristen dira, hutsunea duen organo muskular bat. Bertan, obulu fertilizatua ezartzen da eta haurdunaldian zehar garatzen da. Hiru ehun kapa ditu: ehun konektibozko kanpo mintz mehe bat, muskulu leuneko mintz bat (miometrioa) eta barne kapa bat (endometrioa).

Endometrioa glandulak dituen epitelio batez dago osatua, eta glandula hauek behean aurkitzen den ehun konektibozko kapara iristen dira. Hilekoaren zikloan zehar endometrioaren zabalera eta ezaugarriak aldatzen doaz. Estaldura epitelioko zelulak ugaritu egiten dira eta ondoren askatu egiten dira, hilerokoa izenez ezagutzen den odol jariaketa txiki bat gertatuz.

Uteroan zehar garraiatzen diren espermatozoideak, tronpa uterinoen irekiduretara iristen dira. Trompa hauek 20-25cm-ko luzera eta edateko pajita baten diametroa dute. Haien barnealdea epitelio ziliatuez dago osatua. Zilioek eragindako eta kontrakzio muskularrek lagundutako likidoaren mugimenduek obulua tronpa uterinoetatik  umetokira garraiatzen dute. Espermatozoideek haien tronpetara bidean obuluarekin topo egiten badute, fertilizazioa gertatuko da. Zilioek haien funtzioa egiten ez badute, egoera patologikoak sor daitezke: infertilitatea gertatu daiteke edota haurdunaldiak lekuz kanpo, non enbrioia  umetokian kokatu beharrean, tronpa uterinoan kokatzen den.

Tronpa uterinoen amaieran fimbriak daude (proiekzio digitiformeak), eta hauek, ehun konektiboaren bitartez obulutegira lotuak daude. Hauek, obulutegitik askatutako obulua tronpetara joaten dela zirurtatzen dira, eta ez barrunbe abdominalera.

(Silverthorn, D. U. (2019). Fisiología Humana. Un enfoque integrado. Editorial Médica Panamericana. 8. edizioa.)