# data[].attributes.body
Paweł Jasienica, a właściwie Leon Lech Beynar, urodził się 9 listopada 1909 roku w Symbirsku nad Wołgą, gdzie jego rodzina osiadła w połowie XIX wieku.

# data[].attributes.body
W 1920 roku Beynarowie przenieśli się do Polski, na Wileńszczyznę. Leon ukończył historię na Uniwersytecie Stefana Batorego, podczas studiów należał do Klubu Intelektualistów oraz Akademickiego Klubu Włóczykijów, gdzie nadano mu przydomek Bachus.

# data[].attributes.body
Przed wojną pracował jako nauczyciel historii w Grodnie, był spikerem w Polskim Radiu Wilno, publikował też w "Słowie Wileńskim" redagowanym przez Stanisława Cata-Mackiewicza.

W 1935 roku ukazała się pierwsza książka Beynara pt. "Zygmunt August na ziemiach dawnego Wielkiego Księstwa".

# data[].attributes.body
Podczas okupacji Beynar był żołnierzem AK, w lipcu 1944 roku uczestniczył w walkach o Wilno w ramach akcji "Burza". Miesiąc później jego oddział stoczył bitwę z wojskami sowieckimi w okolicach Grodna i został rozbity.

Beynar dostał się do niewoli, a następnie został wcielony do jednostki Ludowego Wojska Polskiego w Dojlidach, skąd zdezerterował.

# data[].attributes.body
Od nazwy wsi, gdzie zaopiekowano się nim gdy był ranny, pochodzi powojenny pseudonim Beynara.

# data[].attributes.body
W Krakowie, gdzie znalazł się w 1946 roku, podjął pracę w redakcji "Tygodnika Powszechnego".

2 lipca 1948 roku, w czasie gdy trwały procesy wileńskich AK-owców, Jasienica także został aresztowany w trakcie wizyty u znajomych z czasów konspiracji.

Ku swemu zaskoczeniu dość szybko odzyskał wolność. Jak sam wspominał: "27 sierpnia 1948 roku zostałem uwolniony przez Dyrektora Politycznego Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego. Nie spodziewałem się tego wcale. Powiedziano mi: +Wyjdzie Pan na wolność, zobaczymy, czy się to Ojczyźnie opłaci+. Nie podpisywałem żadnych zobowiązań. Nawet zobowiązania do milczenia".

# data[].attributes.body
W 1955 roku Paweł Jasienica otrzymał w Warszawie dwupokojowe mieszkanie przy ul. Dąbrowskiego. Jego córka wspomina niesamowitą dyscyplinę pracy ojca: "Potrafił sobie narzucić bardzo regularny tryb życia. Po śniadaniu i obowiązkowym telefonie do babci, który zawsze rozpoczynał słowami: +Dzień dobry, mamo, jak się mama czuje?+, około ósmej zasiadał do maszyny i do godziny czternastej, czyli do obiadu, pisał, robiąc krótkie przerwy na kawę".

Na rok 1960 przypadł czas publikacji "Polski Piastów", trzy lata później "Polski Jagiellonów", która zajęła pierwsze miejsce w plebiscycie "Kuriera Warszawskiego". Czytelnikom książka bardzo się podobała, ale PRL-owscy historycy, m.in. Celina Bobińska, atakowali Jasienicę za mało marksistowskie podejście do podejmowanych tematów.

# data[].attributes.body
W latach 60. Jasienica coraz bardziej angażował się w działalność demokratycznej opozycji. Należał do Klubu Krzywego Koła, a w roku 1961 roku został jego prezesem.

W 1964 roku znalazł się wśród intelektualistów, którzy podpisali "List 34" przeciwko cenzurze.

W lutym i marcu 1968 r protestował przeciwko zdjęciu "Dziadów" Kazimierza Dejmka z afisza, krytykował antysemicką kampanię rozpętaną przez władze, podpisał też list do rektora Uniwersytetu Warszawskiego w obronie represjonowanych studentów.

Odpowiedzią władz było przemówienie I sekretarza KC PZPR Władysława Gomułki na zjeździe PZPR 19 marca 1968 roku, w którym zarzucał Jasienicy przynależność do "zbrodniczej bandy Łupaszki". Najbardziej uderzyło w pisarza pomówienie o rzekomą współpracę z UB, co miało tłumaczyć zwolnienie pisarza z więzienia w 1948 roku. Gomułka powiedział: "Śledztwo przeciwko Jasienicy umorzono z powodów, które są mu znane. Został on zwolniony z więzienia".

# data[].attributes.body
Dzieła pisarza zostały objęte zakazem publikacji, a w prasie zaroiło się od szkalujących go artykułów. Pisano: "Paweł Jasienica nadużył wielkoduszności władzy ludowej [...] i do dziś pozostał na wrogich pozycjach" (Trybuna Ludu). "To właśnie Beynar zagrzewał bandytów Łupaszki do mordowania białostockich chłopów, palenia wsi i grabieży" (Słowo Polskie). Pisarz przeżył to bardzo ciężko, dotknął go towarzyski ostracyzm, nie podniósł się z tych oskarżeń aż do śmierci.

W tym czasie Jasienica związał się z Zofią O'Bretenny, 40-letnią pracownicą jednego z dziekanatów UW. Pisarz nie wiedział, że jego ukochana, którą poślubił w 1969 roku, współpracuje z UB i cały czas donosi na niego i jego przyjaciół.

# data[].attributes.body
Wiosną 1970 roku okazało się, że pisarz ma raka płuc. Zmarł 19 sierpnia 1970 roku.

# data[].attributes.body
Żołnierze Wyklęci byli żołnierzami polskiego powojennego podziemia niepodległościowego i antykomunistycznego, którzy stawiali opór sowietyzacji Polski i podporządkowaniu jej ZSRR. ... Uczestników ruchu partyzanckiego określa się też jako „żołnierzy drugiej konspiracji” lub „Żołnierzy Niezłomnych”.

# data[].attributes.body
W 98. rocznicę urodzin Pawła Jasienicy, 10.11.2007r. na bloku przy ulicy Dąbrowskiego 75b w Warszawie, gdzie w latach 1955-1970 mieszkał wyżej wymieniony, odsłonięto tablicę upamiętnieniającą mężczyznę.
Wyglądała ona tak:

# data[].attributes.body
Paweł Jasienica w jednym z najbardziej bojowych oddziałów podziemia antykomunistycznego pełnił przez dziesięć miesięcy, w tym w okresie wiosenno-letniej, obfitującej w akcje zbrojne kampanii tej jednostki partyzanckiej w 1945 r., funkcję zastępcy dowódcy oddziału, brał udział w akcjach, czasem nimi dowodząc, w których przelano krew przeciwnika, a dzień, w którym został ranny obfitował w tyle zdarzeń o charakterze bojowym, że mogłyby być one kanwą filmu wojennego o bardzo wartkiej akcji.

# data[].attributes.body
O Pawle Jasienicy powstało wiele treści w mediach – audiencje radiowe, filmy na YouTubie, artykuły w sieci. W następnych  kolumnach wymienię parę godnych zainteresowania źródeł, które przybliżą postać Pawła Jasienicy.

# data[].attributes.body
Audycja Kai Kamińskiej poświęcona sylwetce Pawła Jasienicy;

# data[].attributes.body
O Pawle Jasienicy mówią córka pisarza Ewa Beynar-Czeczott oraz historyk, prof. Janusz Tazbir;

# data[].attributes.body
Pawła Jasienicę wspomina jego córka Ewa Beynar-Czeczott;

# data[].attributes.body
W sieci. Historia Pawła Jasienicy;

# data[].attributes.body
Audycja z cyklu "Pisarze wobec wydarzeń 56 roku" - o powstaniu Klubu Krzywego Koła mówi prof. Rafał Habielski.

# data[].attributes.attachment_link.title
IPNtv: Taśmy Bezpieki - odc. 58 - Paweł Jasienica

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Użytkowniku,

Wygląda na to, że używasz dodatku do swojej przeglądarki, który blokuje reklamy.
Aby móc oglądać materiał prosimy o jego wyłączenie.
Dziękujemy! Redakcja TVP VOD

WYŁĄCZ BLOKADĘ

Lidię Lwow - Eberle swoją wojenną odyseję rozpoczęła w pierwszym na Wileńszczyźnie partyzanckim oddziale Antoniego...

Moja lista Usuń z mojej listy

Lidię Lwow - Eberle swoją wojenną odyseję rozpoczęła w pierwszym na Wileńszczyźnie partyzanckim oddziale Antoniego... ROZWIŃ

Lidię Lwow - Eberle swoją wojenną odyseję rozpoczęła w pierwszym na Wileńszczyźnie partyzanckim oddziale Antoniego Burzyńskiego, „Kmicica". Była świadkiem podstępnego rozbrojenia i rozstrzelania kilkudziesięciu żołnierzy „Kmicica" i próby narzucenia im nowego, znanego z komunistycznych sympatii, dowódcy. Otarła się wtedy o śmierć, o czym opowiada jednak z charakterystycznym dla siebie humorem.
Od 1943 r, została łączniczką i sanitariuszką Zygmunta Szendzielorza Łupaszki. Jako sanitariuszka pani Lidia nie była wtajemniczana w plany Łupaszki, ale opisuje jego taktykę, polegającą na ciągłej wędrówce oraz dzieleniu swych sił na mniejsze oddziały, operujące osobno i spotykające się w umówionych wcześniej miejscach. Dzięki temu 5. Wileńska Brygada Śmierci była praktycznie nieuchwytna dla przeciwników, a major Zygmunt Szendzielarz zdobył sobie opinię jednego z najzdolniejszych partyzantów II wojny światowej.
Lidia Lwow była związana z Łupaszką aż do tragicznego końca. Towarzyszyła mu, gdy po klęsce operacji Burza rozpuścił oddział i z garstką najwierniejszych przekroczył linię Curzona, kierując się na Białostocczyznę. Topniejący oddział Szendzielorza przeprowadzał głośne akcje likwidacyjne i sabotażowe, on sam odrzucał
propozycje wyjazdu na zachód. Pozwalał jednak innym na wyjście z konspiracji, na przykład swemu zastępcy, Pawłowi Beynarowi (bardziej znanemu jako Paweł Jasienica).
Ujęty na Podhalu w czerwcu 1948 roku Łupaszko został stracony po pokazowym procesie.
Lidia Lwow, skazana na dożywocie, opowiada o ostatnim widzeniu ze swoim dowódcą, niekończących się przesłuchaniach i koszmarnych warunkach w więzieniu. Na wolność wyszła po ponad ośmiu latach, dzięki amnestii. Zgodnie z ostatnią wolą majora Szendzielarza, skończyła studia i wyszła za mąż. ZWIŃ

Moja lista Usuń z mojej listy

Moja lista Usuń z mojej listy

# data[].attributes.attachment_link.title
Notacje - Lidia Lwow - Eberle. Wspomnienia

# data[].attributes.attachment_link.description
Lidię Lwow - Eberle swoją wojenną odyseję rozpoczęła w pierwszym na Wileńszczyźnie partyzanckim oddziale Antoniego Burzyńskiego, „Kmicica". Była świadkiem podstępnego rozbrojenia i rozstrzelania kilkudziesięciu żołnierzy „Kmicica" i próby narzucenia im nowego, znanego z komunistycznych sympatii, dowódcy. Otarła się wtedy o śmierć, o czym opowiada jednak z charakterystycznym dla siebie humorem.

# data[].attributes.attachment_link.title
Historia książką się toczy- Paweł Jasienica

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Paweł Jasienica. Źródło: Wikimedia Commons
110 lat temu, 10 listopada 1909 roku, urodził się Paweł Jasienica. Jego życiorys nie spina się w całość, pełno w nim niedomówień. Zastępca w oddziale Łupaszki, choć nie żołnierz niezłomny. Stalinowski więzień, ale bez dramatycznych konsekwencji. Publicysta katolicki, mimo że z niezbyt prokościelnymi poglądami. Pisarz i dziennikarz wspierający system, jednocześnie będąc do niego w opozycji.
Sam o sobie Jasienica mówił, że jego „żywot przypadł na czasy historii skondensowanej, jak nigdy jeszcze, gdy dzieje europejskie nabrały nie lada rozpędu". Przeżył dwie wojny światowe, dwie rewolucje. To on ukształtował myślenie historyczne pokoleń Polaków.

Dzieciństwo - historia toczy się tuż za rogiem

Symbirsk - miasto leżące niemal 1000 km na wschód od Moskwy, na odległych rubieżach imperium - w 1909 r., a więc w roku, w którym Leon Beynar przychodził na świat, wydawał się być miejscem, w którym czas się zatrzymał. Nawet rewolucja 1905 r. nie odbiła się w nim zbyt szerokim echem. Ale i to miasto nad Wołgą, miało swój wpływ na „ruszenie z posad bryły świata". Tu w 1870 r. urodził się Włodzimierz Ilicz Lenin.

Historia jednak szybko - choć może jeszcze nie do końca świadomie - zakołatała do młodego Leona. Maksaticha, do której przeniosła się rodzina, leżała pomiędzy Petersburgiem do Moskwą. 500 km na południe od pierwszego, 300 km na północ od drugiego. Pewnego wieczoru przysłuchiwał się rozmowie rodziców. „Z góry padało już na stół silne światło lampy naftowej, lecz nas z bratem jeszcze nie zapędzono do łóżek. A może rodzice nie mieli głowy po temu?" W dziecięcych wspomnieniach zachowały się urywki zdań o zamarzniętej rzece, przeręblu i porzuconym kaloszu. Te na pierwszy rzut oka mało znaczące urywki, składały się jednak na ważną całość. Rodzice rozmawiali o gwałtownej śmierci Grzegorza Rasputina, słynnego mnicha, jednej z najpotężniejszych postaci chylącego się ku zagładzie imperium.

Generalnie jednak do pewnego momentu druzgocące koło historii toczyło się z dala od rodziny Beynarów. „Odbyła się wojna światowa, której finał stanowiły aż dwie rewolucje rosyjskie. Przez ten czas nikt nie przeszkadzał łowić ryby na wędkę pod mostem kolejowym w Maksatisze".

Nic też nie przeszkadzało polskiej rodzinie w głębi imperium kultywować własne tradycje. Dom dosłownie stanowił wyspę polskości. W domu mówiło się tylko w ojczystym języku. Stąd pierwsze rodzinne faux pas. W wieku czterech lat odwiedzając ciotkę, polską patriotkę, przywitał ją słowami: „A wot my wam, babuszka, gastiniec priwiezli". Jak napisał w „Pamiętnikach" - wyobrażał sobie wtedy, że język polski znają tylko rodzice, brat i nikt inny na świcie".

Po kolejnej rodzinnej przeprowadzce wiru historii już nie dało się ominąć. Ukraińską Taraszczę na przemian zajmowały wojska białych, czerwonych lub Ukraińców. W 1920 r. pojawili się tam też Polacy. „Nauczyłem się dokładnie co oznacza krótka i słaba, bo oddana z zaledwie kilku karabinów salwa, po której następują jeszcze czasem pojedyncze strzały". Największe okrucieństwa wojny 11-letniego Leona jeszcze ominęły, ale z Taraszczy, gdy opuszczał ją wraz z cofającym się polskim wojskiem, wywiózł już pokaźny bagaż doświadczeń. Rodzina po długiej podróży najpierw trafić do Warszawy, a później do Wilna.

II wojna światowa - w ogniu wydarzeń

Wielka historia po raz drugi zapukała do drzwi Beynara, podobnie jak większości Polaków, we wrześniu 1939 r. Miał już wtedy za sobą studia historyczne na uniwersytecie w Wilnie, pracę nauczyciela w Grodnie oraz dziennikarza w Polskim Radiu Wilno i gazecie „Słowo Wileńskie", redagowanej przez Stanisława Cata-Mackiewicza. Zadebiutował też jako autor książki: „Zygmunt August na ziemiach dawnego Wielkiego Księstwa" (1935 r.).

Po kampanii wrześniowej, w której uniknął ran i niewoli, powrócił do Wilna. Tam szybko dołączył do konspiracji, był żołnierzem Związku Walki Zbrojnej, a później AK. Pisał i redagował czasopisma podziemne m.in. „Pobudkę". Wszedł też w skład komórki Biura Informacji i Propagandy. Jako szeregowiec w stopniu oficera w lipcu 1944 r. uczestniczył w walkach o Wilno podczas operacji „Ostra Brama". Miesiąc później jego oddział został rozbity przez Armię Czerwoną, a on sam dostał się do niewoli. Po przesłuchaniach przez NKWD w Białymstoku został wcielony do jednostki Ludowego Wojska Polskiego w Dojlidach. Długo w nim jednak nie służył, bo już jesienią zdezerterował. Trafił do lasu, do 5 Wileńskiej Brygady AK, gdzie od lipca 1945 r. był adiutantem, a później zastępcą słynnego Zygmunta Szendzielarza „Łupaszki".

Niezbyt długo. 9 sierpnia jego oddział wpadł na batalion LWP. „Z zabudowań sypnął grad pocisków wszelkiego rodzaju. Strzelało około 50 ukrytych żołnierzy. W tym czasie por. +Nowina+ strzelał, stojąc. Nie wypadało mi ryknąć: +Lech, padnij!+. Upadł sam. Kula n-kmu przebiła mu udo, druga przeszła przez pelerynę, przecinając na piersiach rzemyk od pistoletu. Gdyby stał bardziej frontem - nie byłoby Pawła Jasienicy" - wspominał później dowódca szwadronu Zygmunt Błażejewicz.

Beynar w późniejszych latach ranę uznał za błogosławieństwo. „Był to wypadek dla mnie osobiście bardzo pomyślny. Odłączyłem się od oddziału, miałem czas na myślenie. Nie twierdzę wcale, iż już wtedy za jednym zamachem całkowicie się zmieniłem. Trzeba było dłuższego czasu, by ucichły wzburzone uczucia, a zwłaszcza, by ustało +leśne+ rozjątrzenie. Pomimo to mogę stwierdzić, iż już wtedy dojrzała we mnie decyzja wyjścia z +podziemia+ na stopę legalną".

Do zdrowia wrócił ukrywając się na plebanii we wsi k. Ostrowii Mazowieckiej. Tam też postanowił zerwać z partyzantką i ... dotychczasowym nazwiskiem. Życie w nowej rzeczywistości próbował sobie ułożyć już nie jako Leon Lech Beynar, a Paweł Jasienica. Pseudonim wzięty najprawdopodobniej od nazwy wsi, gdzie się ukrywał. Choć byli i tacy, którzy rodowód nie tylko literackiego alter ego brali od początku zdania: JA SIĘ NIC A nic nie boję.

Historia nie zapomina

„Trzeba było dopiero zwycięstwa komunizmu w Polsce, bym zawędrował do redakcji Krakowskiej Kurii Metropolitalnej" - wspominał po latach Jasienica. Pierwszy „Tygodnik Powszechny" wpada mu w ręce w Radości k. Warszawy. Czyta w nim m.in. fragment powieści „Bolesław Chrobry" starego wileńskiego znajomego, Antoniego Gołubiewa. Zanim jednak dołączy do krakowskiej redakcji pojawia się na łamach tygodnika „Dziś i Jutro", katolickiego pisma popierającego działanie komunistycznego rządu. Nie wykluczone, że krótkotrwały epizod z pismem kierowanym przez Bolesława Piaseckiego, uratował mu życie, a niemal na pewno uchronił Jasienicę od wieloletniej odsiadki.

W „Tygodniku" debiutuje już w 1946 r., niedługo później zostaje członkiem zespołu redakcyjnego. Zachęca m.in. młodych ludzi by wychodzili z lasu i podejmowali edukację. „Odłóżmy na bok wszelkie polityczne podziały (...). Miejmy na oku najprościej rozumiany interes Polski. Francuscy pisarze radzi używają zwrotu +La France eternelle+. Dobrze by było przyswoić i u nas podobne pojęcie Polski wiecznotrwałej. Nie Polski +białej+, +czerwonej+ czy +sanacyjnej+ - lecz Polski wiecznej, tej która trwa lat tysiąc".

Ale przeszłość do niego wraca. Już w 1946 r. u swojej sąsiadki spotyka jednego z oficerów Łupaszki - Lucjana Minkiewicza. Jasienica radzi mu, by się ujawnił i skończył z podziemiem. Sam jednak ujawnienia nie ryzykuje. Później tłumaczy śledczym, że nie widział takiej potrzeby, skoro działalność skończył w 1945 r.

Spotyka też samego Szendzielarza, ale odmawia powrotu do lasu. Nie ratuje go to przed aresztowaniem. Po kolei wpadają jego byli koledzy z konspiracji, wreszcie - trochę przypadkowo - wpada i on w zastawiony przez UB kocioł w jednym z krakowskich mieszkań.

Jego sprawą interesują się najważniejsi. Śledztwo prowadzą osławiona Julia Brystygierowa i Jacek Różański. Spisane przez Jasienicę w celi zeznanie trafia do ministra bezpieczeństwa publicznego, Stanisława Radkiewicza, a ten, z adnotacją „Wypowiedź ciekawa - koniecznie trzeba ją przeczytać", wysyła ją do Bolesława Bieruta. Nieoczekiwanie po kilku tygodniach przesłuchań Jasienica zostaje zwolniony. „Nie spodziewałem się tego wcale. Powiedziano mi: +Wyjdzie Pan na wolność, zobaczymy, czy się to Ojczyźnie opłaci+. Nie podpisywałem żadnych zobowiązań. Nawet zobowiązania do milczenia" - napisał w „Pamiętnikach".

Wokół zwolnienia narosło wiele interpretacji i insynuacji. Łącznie z najbardziej oszczerczymi - o wydanie konspiracyjnych wspólników i nawiązaniu współpracy ze służbami bezpieczeństwa. Ale najbardziej oficjalną i najbardziej prawdopodobną wersją była jednak interwencja Bolesława Piaseckiego. Świadczyć mogą o tym dalsze działania pisarza. W styczniu 1950 r. opuszcza „Tygodnik Powszechny" i przechodzi do czasopism Stowarzyszenia PAX. Niedługo później obejmuje też stanowisko członka zarządu przymusowego Caritasu. Wygląda na to, że protekcja i łaska nie były bezwarunkowe. Dla PAX-u i Caritasu pracuje jednak zaledwie kilka miesięcy. Później współpracuje m.in. z „Życiem Warszawy" i tygodnikiem „Po prostu".

I choć wygląda to na działania koniunkturalne, wydaje się, że było ściśle związane też z światopoglądem pisarza. Na fali odwilży w 1956 r. pisze w nieprzeznaczonym do publikacji notatniku: „W roku 1945 Polska weszła na jedyną drogę, która wiodła w przyszłość. Zdecydowałem się na popieranie kierunku politycznego, któremu wtedy patronował Józef Stalin. Gdybym dziś (...) raz jeszcze się znalazł wobec tego samego problemu i raz jeszcze musiał wybierać - wybrałbym to samo, co wtedy".

Historia jak z książki

Po odejściu z „Tygodnika" przeprowadza się do Warszawy. Otrzymał dwupokojowe mieszkanie przy ul. Dąbrowskiego. Publikuje w gazetach, ale przede wszystkim pisze, po latach wraca też do swojej pasji, którą jest historia. To wtedy zaczyna pracę nad swoim najznamienitszym dziełem - swoistą trylogią dziejów przedrozbiorowych Polski.

Ma ogromną pisarską dyscyplinę. „Potrafił sobie narzucić bardzo regularny tryb życia. Po śniadaniu i obowiązkowym telefonie do babci, który zawsze rozpoczynał słowami: +Dzień dobry, mamo, jak się mama czuje?+, około ósmej zasiadał do maszyny i do godziny czternastej, czyli do obiadu, pisał, robiąc krótkie przerwy na kawę" - wspominała córka. „Polskę Piastów" publikuje w 1960 r., a trzy lata później wychodzi „Polska Jagiellonów".

Ta ostatnia staje się prawdziwą sensacją. Zajmuje pierwsze miejsce w plebiscycie „Kuriera Warszawskiego". Pod księgarniami gromadzą się tłumy. „Naturalnie mało kto mógł ją dostać i dlatego odbywają się dzikie awantury, tak jakby księgarnie były temu winne, a niektórzy nawet mają pretensje, dlaczego to Jasienica tak mało wydał" - pisała w liście żona pisarza.

Za sukces odpowiedzialny jest sposób pisania. Jasienica nie pisze jak historyk, lecz jak eseista. „Chodzi mi tylko o to, by dzieje polskie opowiedzieć. Nie roszczę sobie najmniejszych pretensji do rangi naukowca, nie jestem też popularyzatorem wiedzy. Zwyczajna literacka opowieść, tyle tylko, że stroniąca od wszelkiej fikcji" - mówił o swojej pracy. Jego historia to esej, z publicystycznymi wycieczkami, zdecydowanymi i często kontrowersyjnymi tezami, z jednej strony, ale z ogromna wiedzą i szacunkiem do materii z drugiej. Wszystko według dewizy: „nauka historii to nie dziwka, którą można wynająć na rogu ulicy i skłonić do wszelkich łamańców".

Historia nie zapomina

Ale od historii dziejącej się na żywo uciec nie może. Z biegiem czasu staje się coraz bardziej krytyczny wobec działania władz. W 1964 r. znajduje się w gronie intelektualistów, którzy podpisują skierowany do premiera Józefa Cyrankiewicza List 34 przeciwko cenzurze. Zostaje wiceprzewodniczącym polskiego PEN Clubu, działa też w Klubie Krzywego Koła. Protestuje, gdy władze zdejmują z afisza „Dziady" w reżyserii Kazimierza Deymka. Wreszcie otwarcie popiera protest studentów w 1968 r. To ostatnie doprowadza władze do furii. Wydają zakaz publikacji jego dzieł, pisarz został usunięty też ze Związku Literatów Polskich.

Personalnie i otwarcie atakuje go nawet I Sekretarz PZPR. „Jego prawdziwe nazwisko brzmi inaczej - grzmiał Władysław Gomułka, podczas wiecu warszawskiego aktywu partii - Nazywa się on Leon Lech Beynar. Co to za osobnik? W lipcu 1948 r. Paweł Jasienica został aresztowany w Krakowie. (...) W toku śledztwa Jasienica przyznał się, że działał w bandzie +Łupaszki+ i że dopuścił się zarzuconych mu zbrodni. W dniu 3 maja 1949 r. śledztwo przeciwko Jasienicy zostało umorzone z powodów, które są mu znane. Został on zwolniony z więzienia".

Gomułka pozostawia niedomówienie. Ale to wystarczy, atmosfera wokół pisarza zgęstniała, zaczynają krążyć różne plotki. Ponoć nawet niektórzy przyjaciele namawiają go, by się przyznał do niewypowiedzianych zarzutów - o wydanie kolegów z konspiracji, współpracę ze Służbami Bezpieczeństwa... Do nagonki szybko przyłączają się gazety. „Paweł Jasienica nadużył wielkoduszności władzy ludowej [...] i do dziś pozostał na wrogich pozycjach - pisała „Trybuna Ludu"). „To właśnie Beynar zagrzewał bandytów Łupaszki do mordowania białostockich chłopów, palenia wsi i grabieży" - wtórowało „Słowo Polskie".

Pisarz nie miał możliwości obrony. Zamyka się w domu i ucieka do pisania. Ostatnie miesiące życia spędził na pisaniu „Pamiętników". „Nie wiem, nikt nie może mi zaręczyć, jaki będzie los tych pokrytych pismem kartek, czemu i komu one posłużą. Mój dom wcale nie jest moją twierdzą. Nie jestem panem szuflady własnego biurka" - pisał sam nie zdając sobie do końca sprawy z prawdziwości tych słów.

Nagonka szła w parze, a nawet była poprzedzona ścisłą inwigilacją. Na Jasienicę od połowy lat 60. donosiło ponad 30 agentów. Najważniejszy zagnieździł się w domu i życiu pisarza. Agentka o pseudonimie Ewa w życiu Jasienicy pojawiła się ok. 1965 r., niedługo po śmierci żony. Najpierw jako pilna uczestniczka spotkań autorskich, w końcu jako żona. Nena Zofia Darowska po ślubie nie przestaje donosić. Donosy pisze niemal codziennie, zwykle w toalecie. Pisarz nigdy nie dowiedział się o podwójnym życiu żony, umarł na raka płuc osiem miesięcy po ślubie. Ostatni raport Zofia Beynar napisała z pogrzebu męża.

W chwili śmierci Jasienica miał 60 lat. I mimo wielu oszczerstw, dziwnych splotów wydarzeń, wszystko wskazuje na to, że był do końca wierny zapisanej przez siebie w pamiętnikach maksymie: „Nic to nie pomoże, niczemu nie zapobiegnie, lecz zgodne będzie z tą najprostszą i najbardziej słuszną filozofią życiową, która nakazuje przestrzegać przyzwoitości".
Łukasz Starowieyski

# data[].attributes.attachment_link.title
Paweł Jasienica - historyk w czasach skondensowanej historii

# data[].attributes.attachment_link.description
110 lat temu, 10 listopada 1909 roku, urodził się Paweł Jasienica. Jego życiorys nie spina się w całość, pełno w nim niedomówień. Zastępca w oddziale Łupaszki, choć nie żołnierz niezłomny. Stalinowski więzień, ale bez dramatycznych konsekwencji. Publicysta katolicki, mimo że z niezbyt prokościelnymi poglądami. Pisarz i dziennikarz wspierający system, jednocześnie będąc do niego w opozycji.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Ciągnął się on kilka tygodni, rozgrywał na różnych płaszczyznach - bo mamy i pacyfikację protestów społecznych, i kampanię antyinteligencką oraz równolegle antysemicką, i rozgrywkę polityczną wewnątrz PZPR. Apogeum wydarzeń zaczyna się 8 marca 1968 r. wraz z wtargnięciem oddziałów „aktywu robotniczego" na teren Uniwersytetu Warszawskiego, rozpędzeniem wiecu studentów, a następnie z pałowaniem młodzieży na Krakowskim Przedmieściu. Warto jednak wiedzieć, że tylko przypadek sprawił, że Marzec 1968 nie rozpoczął się... w lutym.
„Opozycja" z ZLP
Bezpośrednim powodem protestu studentów, jak powszechnie wiadomo, było aresztowanie ich kolegów, protestujących przeciwko zdjęciu przez władze przestawienia „Dziadów" w reżyserii Dejmka ze sceny Teatru Narodowego w styczniu 1968 r. Ta sama decyzja - zakazania przedstawień „Dziadów" - spowodowała wrzenie w środowisku pisarzy z Oddziału Warszawskiego ZLP.

Bezpośrednim powodem protestu studentów było aresztowanie ich kolegów, protestujących przeciwko zdjęciu „Dziadów" w reżyserii Dejmka ze sceny Teatru Narodowego. Ta sama decyzja spowodowała wrzenie w środowisku pisarzy z Oddziału Warszawskiego ZLP.

Już wcześniej w tym środowisku dochodziło do protestów wobec działalności cenzury, ograniczeniom swobód twórczych i warunków twórczości (najgłośniejszym wśród nich był List 34). Próby złamania monopolu wydawniczego i informacyjnego przez niektórych pisarzy kończyły się procesami. Wśród prawie 600 pisarzy skupionych w tym oddziale była grupa nazywana w raportach służby bezpieczeństwa „opozycją", grupa liczącą kilkadziesiąt osób, bardzo zróżnicowana jeśli chodzi o biografie, ale też bardzo widoczna, gdyż należało do niej wielu spośród znanych pisarzy (Antoni Słonimski, Melchior Wańkowicz, Maria Dąbrowska, Jerzy Andrzejewski, Paweł Jasienica, Stanisław Cat-Mackiewicz, Wiktor Woroszylski, Mieczysław Jastrun, Paweł Hertz, Stefan Kisielewski i wielu innych). Aktywność tej grupy uczyniła ze Związku Literatów Polskich forum krytyki ekipy Władysława Gomułki, nie tylko w dziedzinie kultury. Głos pisarzy przedostawał się też za granicę, co zwracało szczególną uwagę Służby Bezpieczeństwa.

Zdjęcie ze sceny „Dziadów", dramatu skierowanego nie tyle przeciw Rosji, co despotyzmowi, zostało odebrane jako kolejny akord zacieśniania cenzury i wywołało oburzenie nawet wśród części pisarzy na co dzień popierających tzw. politykę kulturalną władz. Postanowiono dać wyraz zbiorowemu oburzeniu. Mimo przeciwdziałania Podstawowej Organizacji Partyjnej warszawskich literatów udało się zebrać odpowiednią liczbę głosów i zwołać Zebranie Nadzwyczajne Oddziału Warszawskiego. Miano na nim przedyskutować sprawę „Dziadów" i przegłosować rezolucję wyrażającą stanowisko w imieniu ogółu pisarzy warszawskich.

W ostatni dzień lutego...
Zebranie odbyło się 29 lutego. Jego przebieg jest znany: burzliwa dyskusja, w której pisarze broniący decyzji o zaprzestaniu spektaklu byli w zdecydowanej mniejszości, pisarze „opozycyjni" licytowali się w przykładach nonsensownych decyzji cenzury, potem zaś odbyło się głosowanie nad rezolucjami, spośród których przyjęto tę firmowaną przez literacką opozycję - wzywającą władze polityczne „przywrócenia pełnych swobód obywatelskich" i zmiany decyzji w sprawie „Dziadów".

Wśród prawie 600 pisarzy skupionych w tym oddziale była grupa nazywana w raportach służby bezpieczeństwa „opozycją", grupa liczącą kilkadziesiąt osób, bardzo zróżnicowana jeśli chodzi o biografie, ale też bardzo widoczna.

Nie zdążono natomiast przegłosować rezolucji autorstwa Andrzeja Mencwela, stwierdzającej, że protesty młodzieży w obronie przedstawienia były uzasadnione. Zebranie zostało bowiem nagle przerwane przez prezes Żółkiewską dramatycznym apelem:

„Są bardzo poważne powody, abyśmy to zebranie natychmiast zakończyli. Zaufajcie mi koledzy, starałam się przewodniczyć i dać Wam dowód swojej lojalności. W tej chwili przerywam to zebranie. Bardzo Was o to proszę. Zamykam obrady".

Gdyby Żółkiewska podała przyczynę nagłej decyzji o przerwaniu zebrania, bardzo skomplikowałaby sytuację. Otrzymała ona informację, że do budynku usiłują dostać się „delegacje robotnicze", które deklarowały chęć wyrażenia oburzenia z powodu przebiegu zebrania. Czeski dziennikarz Jiři Lederer, który w kwietniu 1968 r. był w Polsce, miał wątpliwości, co do ich robotniczego rodowodu. Zanotował informację, że delegacje te były zwożone ciężarówkami od około godz. 23-ej i miały ze sobą przygotowane

„(...) rezolucje ostro potępiające przebieg zebrania, a nawet wystąpienia niektórych pisarzy - to wszystko w chwili, gdy zebranie jeszcze trwało".

Wcześniej budynek mieli obstawiać milicjanci, którzy według Lederera pojawili się pod wieczór (niewiele to tłumaczy, zważywszy, że zebranie zaczęło się o godz. 16.50, a w lutym o tej porze już dawno jest ciemno). Według relacji Artura Międzyrzeckiego i Andrzeja Brauna, udzielonych Jerzemu Eislerowi, ów aktyw tworzyli zarówno mężczyźni i kobiety. Przedstawili się jako robotnicy z warszawskich zakładów.

Zarząd odmówił im wejścia na zebranie, gdyż zachowywali się agresywnie. Na wszelki wypadek zebranie przerwano. Zgadzają się te relacje z tym, co napisał w swoich wspomnieniach Putrament, przyznając sobie jednocześnie decydującą rolę w rozładowaniu sytuacji. To on miał przekonać „aktywistów z Woli", że „ich wizyta przyniesie więcej szkody niż pożytku". Decydującym argumentem, który skłonił „delegacje" do odejścia miało być powołanie się Putramenta na jego „partyjne funkcje i tytuły". Był on wówczas członkiem Komitetu Centralnego PZPR.
Akcja „partyzantów"?
W kontekście tego, co wydarzyło się 8 marca na Uniwersytecie, Jerzy Eisler zastanawiał się, czy obecność tego „aktywu robotniczego" nie była akcją „partyzantów".

Zebranie poprzedziło wydarzenie mające wszelkie cechy prowokacji. Tuż po południu w głównej siedzibie cenzury wybuchła „bomba" (w rzeczywistości świeca dymna, prawdopodobnie pochodząca z wojskowego magazynu). Kilku pracowników urzędu zostało hospitalizowanych.

Z politycznego punktu widzenia to rzeczywiście im właśnie najbardziej zależało na eskalacji konfliktu literatów z władzą. Z drugiej strony wiadomo jednak, że i w planach opracowanych w KC PZPR w związku z zebraniem nadzwyczajnym przewidywano wprowadzenie na salę obrad literatów „grup specjalnie dobranego aktywu partyjnego", a nawet zgromadzenie w pobliżu ZAIKS-u oddziału ORMO. Nawet zauważone przez Międzyrzeckiego opuszczenie przez większość partyjnych pisarzy po głosowaniu sali, było przewidziane w planach w przypadku odrzucenia rezolucji POP. Na potwierdzenie tej tezy dodajmy jeszcze zapis z dziennika Rakowskiego. Zrelacjonował on spotkanie redaktorów naczelnych ze Stefanem Olszowskim w Biurze Prasy (które również firmowało Plan realizacji działań zapobiegających...), jakie miało miejsce nazajutrz po zebraniu nadzwyczajnym.

„W trakcie zebrania -mówił SO - uruchomiliśmy pewien aktyw z zakładów pracy (ja zaś słyszałem, że byli wśród niego "aktywiści" z MSW), nie wprowadziliśmy go jednak na salę, a trzeba było tak zrobić i rozpędzić towarzystwo. Jesteśmy zdecydowani tym razem sprawę zakończyć".

Wszystko wskazuje więc na to, że jeżeli Putrament pisał tym razem prawdę (co nie jest regułą w jego wspomnieniach), to zniweczył plan opracowany w gmachu KC.

Jest jeszcze jedna poszlaka, wskazująca na to, że szykowano się tego dnia do rozprawy z opozycyjnymi pisarzami. Zebranie poprzedziło wydarzenie mające wszelkie cechy prowokacji. Tuż po południu w siedzibie Głównego Urzędu Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk na ul. Mysiej w Warszawie wybuchła „bomba".

Była to w rzeczywistości świeca dymna, prawdopodobnie pochodząca z wojskowego magazynu. Kilku pracowników cenzury zostało hospitalizowanych. Czy taki „atak" w dniu dyskusji pisarzy na temat szkodliwości cenzury nie mógł być w wygodny sposób wykorzystany przeciw nim? Pierwszą reakcją władz po zakończeniu zebrania nadzwyczajnego w Oddziale Warszawskim było przecież wydanie dyspozycji prasie, aby zaatakowała pisarzy i przyjętą przez nich rezolucję oraz prośba o wyrażenie solidarności z cenzurą, po „ataku" na jej gmach na ulicy Mysiej. Te dwie sprawy można było bardzo łatwo połączyć.

Zbieg okoliczności sprawił, że to nie Zebranie Nadzwyczajne Oddziału Warszawskiego ZLP rozpoczęte jeszcze w lutym 1968 r. stało się początkiem wielkiego protestu społecznego. Gdyby doszło do planowanej pacyfikacji - do pobicia pisarzy, mających wówczas bardzo duży autorytet w społeczeństwie - można zakładać, że młodzież nie czekałaby z protestami do 8 marca i sama wyszłaby na ulice. Hasło „aktywu robotniczego" kojarzylibyśmy jako użycie bojówek wobec grupy dyskutujących inteligentów. I być może nie mówilibyśmy o polityce partii komunistycznej wobec twórców kultury używając porównania „najweselszego baraku w obozie".

# data[].attributes.attachment_link.title
Niedoszły „polski miesiąc". Luty 1968 r.

# data[].attributes.attachment_link.description
Tytuł jest nieco prowokacyjny. Wśród konfliktów społeczeństwa z władzami w PRL wymieniamy oczywiście - i słusznie - Marzec '68. To specyficzny i wielowątkowy konflikt, o którym uzasadnione jest mówienie szerzej jako o „wydarzeniach marcowych". Jednak tylko zbieg okoliczności sprawił, że to nie Zebranie Nadzwyczajne Oddziału Warszawskiego Związku Literatów Polskich (rozpoczęte jeszcze w lutym 1968 r.)

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
W ustach I sekretarza KC PZPR jednym z głównych oskarżonych stał się właśnie Beynar, pod nazwiskiem Jasienicy znany jako autor historycznych bestsellerów: „Myśli o dawnej Polsce", „Polska Piastów", „Polska Jagiellonów".

Zdumionemu narodowi towarzysz Wiesław oznajmił, że wzięty pisarz w czasie wojny był prawą ręką „Łupaszki", w „bandzie" którego podpalał po wojnie wsie i zabijał niewinnych ludzi. Beynara, aresztowanego w 1948 roku, zwolniono z powodów - zaakcentował mówca - mu znanych. W ten sposób Jasienica został przez Gomułkę potrójnie unicestwiony: jako człowiek ukrywający tożsamość (zapewne Żyd), bandyta strzelający do chłopów na Białostocczyźnie, wreszcie jako ubecka wtyka, która wydała władzom towarzyszy broni (w tym samego „Łupaszkę", mjra Zygmunta Szendzielarza - dowódcę V Brygady Wileńskiej AK, aresztowanego również w 1948 roku, a dwa lata później skazanego na karę śmierci i straconego).

Twórczość znakomitego, poczytnego pisarza objęto całkowitym zakazem druku. O tym, by z partyjnym przywódcą polemizować, nie mógł nawet pomarzyć. Bronił jednak swego dobrego imienia, wysyłając pod różne adresy - redakcji i osób prywatnych - tekst odpierający pomówienia Gomułki. W tym „Fragmencie życiorysu" wyjaśniał, że służbę u „Łupaszki", który zdążył mianować go swym zastępcą, zakończył w sierpniu 1945 roku i z późniejszą jego działalnością nie miał nic wspólnego. Przypominał, że i Zygmunt Szendzielarz, i jego podkomendny o pseudonimie Wiktor aresztowani zostali wcześniej, a jego zatrzymano w tzw. kotle urządzonym przez UB w mieszkaniu siostry „Wiktora". Przedstawiał również okoliczności swego zwolnienia z więzienia, w którym przesiedział dwa miesiące. Po skutecznej interwencji Bolesława Piaseckiego, który za niego poręczył, zapewniając, że Jasienica nie należy do żadnej konspiracji, uwolniła go dyrektor departamentu politycznego Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego, sławna Julia Brystygierowa, mówiąc: „Wyjdzie pan na wolność, zobaczymy, czy się to ojczyźnie opłaci".

Szuflada pisarskiego biurka

Pisarz wiedział, że najbliższe mu środowisko zna prawdę o nim, także o jego pochodzeniu, z korzeniami - jeśli już, to tatarskimi. Miał też świadomość, że nie prowadził akcji w Narewce, gdzie zginęli czterej sprzyjający komunistom chłopi, a „w Boćkach i Siemiatyczach [zdarzyć się tam miały podobne wypadki - przyp. K.M.] nie był nigdy w życiu, nie spalił żadnej wioski, białoruskiej ani innej". Wyjaśnienia Jasienicy trafiły jednak do ograniczonej liczby osób, tak jak ograniczony był zasięg czytelników paryskiej „Kultury", a nawet słuchaczy Radia Wolna Europa. Tymczasem wielu ludzi zapamiętało oszczerstwa Gomułki, biorąc je za dobrą monetę, czytało też to, co wypisywali o Jasienicy Ryszard Gontarz i inni marcowi propagandyści. Autor „Polski Piastów" był tym zgnębiony, co niewątpliwie - obok nieuleczalnej choroby nowotworowej - przyspieszyło jego zgon w 1970 roku. Miał 61 lat.

Jego ostatnią, nieukończoną książką był „Pamiętnik", w którym m.in. stwierdzał z goryczą: „Nie wiem, nikt nie może mi zaręczyć, jaki będzie los tych pokrytych pismem kartek, czemu i komu one posłużą. Mój dom wcale nie jest moją twierdzą. Nie jestem panem szuflady własnego biurka". Autor tych słów nie wiedział nawet, do jakiego stopnia prawdziwe są jego słowa. Nie zdawał sobie sprawy z tego, że Służba Bezpieczeństwa ulokowała swojego agenta tak blisko niego. Na pisarza donosiła bowiem jego druga żona - Zofia Nena Beynarowa, z którą ożenił się w 1969 roku.

Był historykiem z wykształcenia i zamiłowania, autorem nie tylko słynnej trylogii z dziejów Polski („Polska Piastów", „Polska Jagiellonów", „Rzeczpospolita Obojga Narodów"), ale także książki o Annie Jagiellonce - „Ostatnia z rodu" - i pasjonujących reportaży archeologicznych z zamierzchłej przeszłości, takich jak „Słowiański rodowód", czy wreszcie wydanych już po jego śmierci szkiców „Polska anarchia" i „Rozważań o wojnie domowej" poświęconych wojnie we francuskiej Wandei, ale w równym stopniu dotyczących dziejów zawsze najbliższych Pawłowi Jasienicy - polskich.

Własna logika historii

Paweł Jasienica jak mało kto był predestynowany do zajmowania się wojną domową. Był oficerem Armii Krajowej, uczestnikiem operacji wyzwalania Wilna, a po rozbiciu wileńskiej AK przez Sowietów adiutantem mjra Zygmunta Szendzielarza „Łupaszki", dowódcy ugrupowania partyzanckiego walczącego na Białostocczyźnie. Po latach napisał: „Każda wojna domowa ma to do siebie, że z biegiem czasu staje się coraz bardziej okrutna. Historia nie zna wyjątków od tej reguły".

Wojna domowa w Wandei rozpoczęła się, można by rzec, niczym powstanie styczniowe - od „branki". Państwo miało dostarczyć 300 tys. rekrutów, w tym Wandea 4 tys. ludzi. „Niejeden z młodych Wandejczyków, co polegli w masakrach pod Cholet, Mans czy Savenay - pisał Paweł Jasienica - mógłby doczekać szlif oficerskich lub generalskich nawet, Pruskiej Iławy albo Borodina i tam dopiero ducha wyzionąć nie ze szkodą, lecz z pożytkiem dla ojczyzny. Historia nie grzeszy nadmiarem logiki w potocznym tego słowa znaczeniu. Posiada własną i stosuje się do niej w sposób rygorystyczny".

„Jakaż szkoda - wzdychał Aleksander Hall, autor posłowia do wznowionych nakładem wydawnictwa Prószyński i S-ka "Rozważań o wojnie domowej" - że błyskotliwy, mądry, ale krótki esej Pawła Jasienicy o rewolucji i kontrrewolucji we Francji był ostatnią jego pisarską wypowiedzią na ten temat. A tak by się chciało przeczytać rozwinięcie tez zawartych w "Rozważaniach o wojnie domowej"".

Co w Biskupinie, co w Niemczy

W dorobku pisarza wyjątkowe znaczenie ma trylogia dziejów Polski od zarania naszej państwowości do rozbiorów w końcu wieku XVIII. Tę wizytówkę Jasienicy w pierwszym rzędzie powinni poznać młodzi czytelnicy, zwłaszcza że podobnej - równie szeroko zakrojonej, a przy tym napisanej tak wspaniałym językiem - syntezy dziejów Polski przedrozbiorowej niełatwo doszukać się w naszej historiografii. Jego twórczość w pełnym świetle stawiają jednak dopiero mniej znane tytuły, bo to po ich lekturze ukazuje się całościowy wizerunek tego pisarza, publicysty i reportażysty, zajmującego się nie wyłącznie historią, ale niewątpliwie nią nade wszystko. To w jednym z esejów, zamieszczonych w „Tylko o historii", napisał: „Nie wyobrażam sobie większego nieszczęścia dla kultury niż zaniechanie sporów na temat dziejów najnowszych. Bo taka święta zgoda dowodziłaby niezbicie, że własna przeszłość przestała nas obchodzić".

Zaczytani w „Rzeczypospolitej Obojga Narodów", w swoim czasie przeżywający autorskie problemy z cenzurą utrudniającą wydanie tego dzieła, z wolna zapominaliśmy o jeszcze jednej pasji Jasienicy - archeologii. Dowodzą tego takie jego książki jak „Słowiański rodowód" czy „Archeologia na wyrywki". W latach 50. i 60. regularnie odwiedzał on rozrzucone po całym kraju stanowiska archeologiczne, pisząc kolejne reportaże o tym, co wykopano w Biskupinie, a co w Rokitnie, co w Poznaniu, a co w Opolu, co w Niemczy, a co w Szczecinie. Zwraca uwagę zachodni kierunek tych wypraw - nieprzypadkowy. Jasienica swoim piórem wspierał bowiem badania milenijne, zapoczątkowane 18 lat przed zbliżającym się tysiącleciem państwowości polskiej. Trudno czynić z tego zarzut, gdyż niezależnie od intencji władz akcentujących polskość tzw. Ziem Odzyskanych nasi archeolodzy wykonali wówczas ogromną pracę, tworząc głośną w całej Europie polską szkołę archeologii.

Niemała część poczynionych wtedy ustaleń nie wytrzymała próby czasu, ale jest faktem, że udało się w tamtych latach upowszechnić zainteresowanie archeologią, że odkryciom naukowców towarzyszyły autentyczne emocje społeczne, które przełożyć się miały na „kibicowanie" badaniom prowadzonym w Egipcie pod kierownictwem profesora Michałowskiego. Zasługi Pawła Jasienicy są w tej materii ogromne.

Wstyd czytać

Nie zestarzała się również niemała część eseistyki, powiedziałbym, historyczno-literackiej Pawła Jasienicy. Czasem dziwią wprawdzie jego chyba nazbyt kategoryczne sądy, gdy np. porównując Cerama z Kosidowskim, podkreśla wyższość drugiego czy gdy na wyrost chwali pisarstwo Zbigniewa Nienackiego (tak, tak). Zdecydowany protest budzą z kolei jego kompletnie nieodpowiedzialne, za to wybitnie koniunkturalne ataki na Józefa Mackiewicza, tym bardziej niestosowne, że w tamtych warunkach o jakiejkolwiek polemice mowy być nie mogło. Obaj adwersarze pisali do różnych odbiorców, krajowych i emigracyjnych. W związku z tym opinie ulegać mogły jedynie zaostrzeniu i nie dziwi fakt, że Józef Mackiewicz nigdy nie wybaczył Jasienicy artykułu „Moralne zwłoki szlachcica kresowego" („Świat" 1955, nr 43), przedrukowanego w tomie „Ślady potyczek". Ze szkodą dla pamięci nie Józefa Mackiewicza, lecz Pawła Jasienicy.

Profesor Włodzimierz Bolecki w książce o Józefie Mackiewiczu „Ptasznik z Wilna", cytując fragment „Moralnych zwłok" Jasienicy, stwierdza dobitnie: „Wstyd czytać". Bo i rzeczywiście, gdyby to jeszcze napisał ktoś inny, a nie właśnie „pogrobowiec wileńskiego okręgu AK", adiutant mjra „Łupaszki", który w lesie walczył, i owszem, a że „od miecza nie zginął", zawdzięczał to - najprawdopodobniej - takim osobom jak Bolesław Piasecki czy... Luna Brystygierowa. Poświęcone temu wystąpienie Władysława Gomułki przyjęte zostało powszechnie z oburzeniem. Nie oburzano się jednak, gdy Leopold Tyrmand w „Dzienniku 1954" też - było nie było - publicznie dziwił się faktowi „jego [tzn. Jasienicy - przyp. K.M.] wolności i nietykalności po zerwaniu z "opiekuńczym skrzydłem PAX-u"''. Komentował też Tyrmand prozę autora „Polski Piastów" i jego artykuły pisane „z pozycji sojusznika, prezentując punkt widzenia, jeśli nie marksistowski, to zaaprobowany przez marksistów punkt widzenia bezpartyjnego, lecz przychylnego, bo "dobrego" Polaka".

Włodzimierz Bolecki zaś przeprowadza charakterystyczne rozróżnienie, podkreślając, że „czytając napisaną w 1955 roku recenzję z "Drogi donikąd", trzeba zapomnieć o Pawle Jasienicy z roku 1968. W 1955 roku Paweł Jasienica był jeszcze współpracownikiem prasy PAX-owskiej". Ośmielam się jednak zauważyć, że „Świat" nie był tygodnikiem PAX-u, rzekłbym nawet - od Bolesława Piaseckiego sytuował się jak najdalej.

Znajomy nazwiskiem Burłaj

Szkic „Krew pobratymcza" (pierwodruk w „Twórczości" w styczniu 1956 roku) czyta się już z niekłamaną przyjemnością. Jak wiele w tym eseju poświęconym „Trylogii" Henryka Sienkiewicza powiedział autor o sobie i o świecie, w którym się wychował i który go ukształtował? Przypomnę, że Leon Lech Beynar urodził się, jak Lenin, w rosyjskim Symbirsku, po rewolucji jego rodzina wyjechała na Ukrainę i tam właśnie, w Taraszczy - jak wspominał - po raz pierwszy przeczytał „Ogniem i mieczem", w 1919 roku. Naprzeciw jego domu, za sadem, było urwisko spadające ku stawowi, który nazywał się Hłybonok. Ulicą omijającą półkolem staw jeżdżono do Białej Cerkwi. Pobliskie sioło nazywało się Czaplinka, a mały Beynar miał znajomego nazwiskiem Burłaj. Czy można się dziwić, że w takich okolicznościach lektura pierwszej części „Trylogii" musiała być dla niego czymś niezwykłym? I że to z niej przyszły autor „Polski Jagiellonów" przejmie język, którego używać będzie z taką maestrią przez wszystkie lata.

Jasienica kształcił się w Wilnie, ukochanym swoim mieście. Za Stanisławem Catem-Mackiewiczem powtarzał: „Urodziłem się jako Polak, szlachcic litewski, i miłości Wilna nikt nie wyrwie z mego serca". W „Pamiętniku" dodawał: „Ale to jest moja prywatna, niepolityczna sprawa, sentyment starego człowieka". Terminował literacko w Krakowie, a od 1950 roku mieszkał w Warszawie. Był ostatnim prezesem rozwiązanego przez władze w 1962 roku Klubu Krzywego Koła. Wiceprezesował polskiemu Pen Clubowi i Związkowi Literatów Polskich. W 1964 roku podpisał „List 34", protest największych autorytetów polskiego świata nauki i kultury przeciw ograniczeniom wydawniczym i działalności cenzury.

Za zasługi dla Rzeczypospolitej i za wybitne osiągnięcia pisarskie 3 maja 2007 roku prezydent Lech Kaczyński odznaczył pośmiertnie Pawła Jasienicę Krzyżem Wielkim Orderu Odrodzenia Polski.

# data[].attributes.attachment_link.title
Jak Paweł Jasienica opłacił się ojczyźnie - Uważam Rze Historia

# data[].attributes.attachment_link.description
W ustach I sekretarza KC PZPR jednym z głównych oskarżonych stał się właśnie Beynar, pod nazwiskiem Jasienicy znany jako autor historycznych bestsellerów: „Myśli o dawnej Polsce", „Polska Piastów", „Polska Jagiellonów". Zdumionemu narodowi towarzysz Wiesław oznajmił, że wzięty pisarz w czasie wojny był prawą ręką „Łupaszki", w „bandzie" którego podpalał po wojnie wsie i zabijał niewinnych ludzi.

# data[].attributes.body
Różyczka - film o miłości w trakcie donosów. Poruszający, piękny.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Robert Więckiewicz, Magdalena Boczarska i Andrzej Seweryn w niebezpiecznym trójkącie miłosnym. Najnowszy film Jana Kidaway-Błońskiego. Znany pisarz (Andrzej Seweryn) przeżywa romans z dużo młodszą od siebie, piękną kobietą (Magdalena Boczarska). Wbrew wywołującej oburzenie środowiska różnicy wieku, wykształcenia i pozycji intelektualista poślubia atrakcyjną „dziewczynę znikąd". Zaślepiony uczuciem nie podejrzewa, że ich kontrowersyjny związek może nie być kwestią przypadku. Nie wie, że jego partnerka od dawna spotyka się po kryjomu z innym mężczyzną (Robert Więckiewicz), z którym łączy ją nie tylko silna namiętność, ale i groźna intryga. Zaangażowana w niemoralny układ z agentem, przekazuje mu informacje mające służyć kompromitacji pisarza. Erotyczna fascynacja kochankiem stopniowo przeradza się w głębokie uczucie, choć kobieta zdaje sobie sprawę, że jest jedynie narzędziem w zaplanowanej akcji tajnych służb. Opowieść zainspirowana prawdziwymi wydarzeniami. Niebezpieczną gra uczuć między cenionym pisarzem, jego piękną młodą żoną oraz jej kochankiem, rozgrywająca się w burzliwych latach 60-tych.

# data[].attributes.attachment_link.description
Robert Więckiewicz, Magdalena Boczarska i Andrzej Seweryn w niebezpiecznym trójkącie miłosnym. Najnowszy film Jana Kidaway-Błońskiego. Znany pisarz (Andrzej Seweryn) przeżywa romans z dużo młodszą od siebie, piękną kobietą (Magdalena Boczarska). Wbrew wywołującej oburzenie środowiska różnicy wieku, wykształcenia i pozycji intelektualista poślubia atrakcyjną „dziewczynę znikąd".

# data[].attributes.body
Pamiętnik Jasienicy.

# data[].attributes.attachment_link.title
Paweł Jasienica "Pamiętnik" audiobook. Czyta Wojciech Stolorz

# data[].attributes.body
"Różyczka" – recenzja.

# data[].attributes.body
Paweł Jasienica, znany jako Leon Lech Beynar zmarł 19 lipca 1970 r.
Pogrzeb odbył się 3 dni później, 22 lipca 1970 r.

# data[].attributes.body
Wśród zebranych żałobników znaleźli się:
- Ewa Beynar-Czeczott — córka żołnierza.
- Stanisław Stomma
- Jerzy Andrzejewski. — On przemawiał na jego pogrzebie.
Poniżej zamieszczam jego przemowę.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
ża, wyróżniając się białością wśród wielu innych klepsydr żałobnych normalnie drukowanych.
Tekst tego nekrologu:

Dnia 19 sierpnia 1970 roku zmarł w Warszawie
ś.p.
Paweł Jasienica
pisarz, publicysta, historyk

Żołnierz kampanii wrześniowej, ZWZ, Armii Krajowej, odznaczony 5-krotnie Krzyżem Walecznych. Były wiceprezes Związku Literatów Polskich, ostatni prezes Klubu "Krzywego Koła", wiceprezes polskiego PEN Klubu, Człowiek wielkiego serca i prawości.
Cześć Jego pamięci!
Przyjaciele i towarzysze broni.

Pogrzeb Pawła Jasienicy. Piękna pogoda, słonecznie i ciepło. Już na pół godziny przed rozpoczęciem nabożeństwa kościół św. Karola Boromeusza na Powązkach był pełen. Mnóstwo twarzy nieznajomych, dużo młodzieży.
Wyszedłem z Marysią z kościoła zaraz po nabożeństwie i przed egzekwiami, żeby móc się później docisnąć do grobu. Na cmentarnym zapleczu kościoła nieprzebrane tłumy. Pierwszy wieniec od PEN Klubu mieli nieść Parandowski, Słonimski i Bartoszewski, ale ponieważ Parandowski nie mógł się na czas wydostać z kościoła - ja go zastąpiłem. Kondukt długi i bardzo wolno się posuwający, ponieważ trumnę nieśli przyjaciele i towarzysze broni. Ogromne tłumy wzdłuż całej trasy konduktu. Dokoła przygotowanego grobu nieprawdopodobna ciżba. Parandowski zdołał na szczęście, przedostać się w ostatniej prawie chwili. Przemawiał drugi, po Halinie Auderskiej, która powiedziała kilka mało znaczących słów w imieniu warszawskiego oddziału ZLP. Po Parandowskim mówił Stanisław Stomma, potem ja, dalej: pułkownik Rzepecki, adwokat Siła-Nowicki oraz dowódca Pawła z kampanii wrześniowej.
Tłum odśpiewał jedną zwrotkę hymnu narodowego.
Tekst mojego przemówienia:
"Na tym starym cmentarzu powązkowskim, a także na cmentarzach innych, nieraz bardzo odległych, coraz więcej grobów ludzi, którzy dopiero co żyli wśród nas i byli chlubą literatury polskiej. W minionych kilkunastu miesiącach odeszli od nas Anna Kowalska, Jerzy Zawieyski, Tadeusz Breza, a poza krajem zmarli Kazimierz Wierzyński, Witold Gombrowicz, Marek Hłasko. Dzisiaj piśmiennictwo polskie, tu w ojczyźnie Kochanowskiego, Mickiewicza i Żeromskiego, żyjące na półoddechu i stygnące wśród obszarów milczenia, znów ma dzień żałoby: w pełni twórczych sił zmarł znakomity pisarz, mężny i prawy człowiek - śp. Paweł Jasienica.
Nie od dzisiaj znamy gorzką prawdę, iż polskie groby bywają nadmiernie ciężkie, bowiem ciężar śmierci, który się na nie kładzie, pomnożony jest ciężarem życia. Grób, przy którym stoimy, jest dla nas szczególnie dręczący, spocznie w nim człowiek, którego życie ułożyło się według miary własnej, lecz również według kondycji narodu, jego walki, twórczej chwały i niestety również według jego krzywdy i poniżenia.
Kiedy w najtrudniejszych czasach ostatniej wojny trzeba było walczyć z bronią w ręku - Paweł Jasienica był żołnierzem, tu w kraju, w sławnej Armii Krajowej. Gdy należało tworzyć nowy kształt życia - współtworzył go pisarstwem oraz czujnym ro-

# data[].attributes.attachment_link.title
Strona:Jerzy Andrzejewski - Miazga cz. 3.djvu/112

# data[].attributes.attachment_link.description
ża, wyróżniając się białością wśród wielu innych klepsydr żałobnych normalnie drukowanych.  Tekst tego nekrologu: Dnia 19 sierpnia 1970 roku zmarł w Warszawieś.p.Paweł Jasienicapisarz, publicysta, historyk Żołnierz kampanii wrześniowej, ZWZ, Armii Krajowej, odznaczony 5-krotnie Krzyżem Walecznych. Były wiceprezes Związku Literatów Polskich, ostatni prezes Klubu "Krzywego Koła", wiceprezes polskiego PEN Klubu, Człowiek wielkiego serca i prawości.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
zeznaniem obywatelskim. Należał do najwybitniejszych i najpoczytniejszych pisarzy ostatniego dwudziestopięciolecia. Wskrzeszając czasy minione, zawsze żył tu i teraz. Swoim nazwiskiem, swoim moralnym autorytetem wspierał wszelkie poczynania, które miały na względzie dobro Rzeczypospolitej. Autor znakomitych książek historycznych wiedział, iż wolność myśli i tolerancja należą do najlepszych tradycji narodu polskiego, i obumiera kultura, degeneruje się życie publiczne i marnują się bez cenne ludzkie wartości, gdy swoboda słowa podlega brutalnym ograniczeniom, światła dyskusja staje się niemożliwa i mroczne strzygi fałszów i przemilczeń pretendują do wyrażenia i ocenienia wielowarstwowej rzeczywistości.
Lecz gdzież, jeśli nie tu, nad tym grobem, powiedzieć należy, iż za swoje przekonania, za odwagę ich wypowiadania Paweł Jasienica zapłacił wysoką cenę. Oskarżony o czyny, których nie popełnił i przewienienia, których nie dokonał, znieważany i poniżany - nie miał żadnej możliwości obrony, odjęte mu zostało prawo druku, jego stare książki wycofano z księgami, nowe nie mogły się ukazać, rzecz zdawałoby się nie do pojęcia po wszystkich tragicznych doświadczeniach rządów totalnych, a jednak, niestety, prawdziwa: wybitny polski pisarz, twórca cennych wartości kulturalnych, cieszący się ogromnym zaufaniem i uznaniem wielu tysięcy czytelników, w pełni twórczych sił został z początkiem roku 1968 z dnia na dzień zepchnięty na margines życia publicznego, skazany na śmierć cywilną.
Z bólem żegnam cię, Pawle, żegnam cię w imieniu tych polskich pisarzy w kraju i poza krajem, którzy mogą i chcą powiedzieć, iż byłeś "jednym z nas". Jednym z najlepszych, szczególnie godnym miłości, przyjaźni i najwyższego szacunku. Wiemy, że twoje dzieło pozostanie trwałe i żywe. Ale pozostanie również twoja krzywda, ponieważ nie była i nie jest tylko twoją krzywdą, przerosła ciebie samego, stając się krzywdą najcenniejszych wartości narodowych. Reszta niech pozostanie milczeniem".

poniedziałek, 24 sierpnia

Prowokacja zawsze była i do obecnych czasów pozostała taktyką szczególnie faworyzowaną przez reakcje rządzące społeczeństwami przy pomocy scentralizowanego aparatu przemocy. Udana prowokacja demaskuje "wrogów", usprawiedliwia podjęcie środków nadzwyczajnych, likwiduje zatem masowo przeciwników dyktatury, paraliżuje słabych i lękliwych, uaktywnia oportunistów i karierowiczów, umacnia aparat władzy. Umiejętnie zorganizowana i przeprowadzona prowokacja, likwidując fizycznie lub cywilnie najwartościowsze jednostki, a pogłębiając deprawację ludzi już zdeprawowanych lub do deprawacji dojrzałych - powoduje zazwyczaj tragiczne wyczerpanie społeczeństwa, ten zaś stan rządzonych najbardziej odpowiada rządzącym. Nie bez głębszych racji każdy aparat władzy totalnej tak natarczywie i przy każdej okazji wmawia społeczeństwu, iż jest silne, zwarte, wszechstronnie się rozwijające i w ogromnej większości solidarne z polityką rządów. Wielu ludzi chorych z uczuciem ulgi i wdzięczności przyjmuje zapewnienia bliskich i znajomych, iż wyglądają kwitnąco.

Dom z powrotem w komplecie: w ubiegłą niedzielę Agnieszka

# data[].attributes.attachment_link.title
Strona:Jerzy Andrzejewski - Miazga cz. 3.djvu/113

# data[].attributes.attachment_link.description
zeznaniem obywatelskim. Należał do najwybitniejszych i najpoczytniejszych pisarzy ostatniego dwudziestopięciolecia. Wskrzeszając czasy minione, zawsze żył tu i teraz. Swoim nazwiskiem, swoim moralnym autorytetem wspierał wszelkie poczynania, które miały na względzie dobro Rzeczypospolitej.