# data[].attributes.body
Główne cechy sztuki baroku to: odejście od renesansowej estetyki (choć wciąż sięgano po tematykę mitologiczną i biblijną), ekspresja, przesada, teatralność, iluzjonizm, kontrast.

Sztuka baroku – zadziwić widza

Sztuka baroku miała wprawić widza w zdumienie, przykuć jego uwagę, skłonić do refleksji nad różnym pojmowaniem piękna i złożonością świata.

Sztuka baroku – najwybitniejsi twórcy

Do najwybitniejszych twórców barokowej sztuki należą przedstawiciele włoskiego baroku, artyści z północy Europy (Flandria i Holandia), malarze hiszpańscy i francuscy.

# data[].attributes.attachment_link.title
Skąd się wziął VR? Czyli coś dla fanów architektury, malarstwa i baroku | GOOD IDEA

# data[].attributes.headline
Dlaczego posłowie greccy przybyli do Troi?

# data[].attributes.subject
Dlaczego posłowie greccy przybyli do Troi?

# data[].attributes.attachment_link.title
Dlaczego posłowie greccy przybyli do Troi? "Odprawa posłów greckich"

# data[].attributes.body
Napisz w zeszycie plan wydarzeń "Odprawy posłów greckich". W swojej pracy użyj równoważników zdań.

# data[].attributes.body
Odpowiedz w zeszycie na  poniższe pytania:
Kim są bohaterowie „Odprawy posłów greckich”?
Gdzie żyją?
O co toczy się spór?
Jaka sytuacja do niego doprowadziła?
Co mówi Kasandra?

# data[].attributes.headline
Co Kochanowski mówi nam o Troi? (karta pracy do sprawdzenia i poprawienia)

# data[].attributes.subject
Co Kochanowski mówi nam o Troi? (karta pracy do sprawdzenia i poprawienia)

# data[].attributes.body
• ustrój Troi Troja jest republiką (rzeczpospolitą, w. 396), król przed powzięciem decyzji zwołuje radę, której głos jest dla niego wiążący (idzie za głosem większości)
• geografia Grecy atakują Troję z morza, brak innych informacji
• społeczeństwo Troi jego przedstawiciele biorą udział w podejmowaniu ważnych decyzji decydujących o losach kraju
• kultura brak informacji
• religia Trojanie wierzą w tych samych bogów co Grecy; uznają, że Helena jest prezentem od Wenus, a Kasandra wieszczy natchniona przez Apolla; Helena w rozmowie ze sługą powołuje się na działanie Fortuny, od której wszystko zależy; pojawia się też Bóg pisany wielką literą prawdopodobnie chrześcijański Bóg Kochanowskiego

# data[].attributes.headline
Dlaczego Troja została przedstawiona w dziele przede wszystkim pod kątem polityki?

# data[].attributes.subject
Dlaczego Troja została przedstawiona w dziele przede wszystkim pod kątem polityki?

# data[].attributes.body
Kochanowski położył nacisk na ukazanie mechanizmów działania republiki. Do tego celu wykorzystał sytuację ówczesnej Polski.
Rzeczpospolita była otoczona przez wpływowych, silnych sąsiadów, którzy zagrażali jej terytoriom.
Forma rządów: król elekcyjny, zależny od rady składającej się z przedstawicieli szlachty parlamentaryzm szlachecki).
Cel poety - napisanie sztuki podejmującej problem prowadzenia polityki, która nie byłaby krótkowzroczna, doraźna, dyktowana przez partykularne interesy, ale odpowiedzialna, moralna, dbająca o dobro ogółu. W Odprawie pobrzmiewa idea, podzielana przez wielu humanistów renesansowych, np. Erazma z Rotterdamu czy Frycza Modrzewskiego, rozróżniania wojen na sprawiedliwe (obronne) i niesprawiedliwe (zaczepne). Dopiero po wyczerpaniu całego arsenału środków pokojowych państwo ma moralne prawo przystąpić do wojny.

# data[].attributes.headline
Przed jakimi zagrożeniami przestrzega w „Odprawie posłów greckich” Kochanowski?

# data[].attributes.subject
Przed jakimi zagrożeniami przestrzega w „Odprawie posłów greckich” Kochanowski?

# data[].attributes.body
słabość, nierozwaga rządzących, uleganie prywacie, przekupstwa, niesłuchanie mądrych i prawych, uleganie argumentom pochlebców - te wady doprowadzą do zguby obywateli i upadku państwa.

# data[].attributes.body
Jakimi cechami charakteryzują się bohaterowie dramatu. Wykonaj ćwiczenie i zapisz je w zeszycie.

# data[].attributes.body
Czy konflikt między Aleksandrem i Antenorem można traktować jako konflikt pokoleń? Swoją odpowiedź przepisz do zeszytu.

# data[].attributes.attachment_link.description
Czy konflikt między Aleksandrem i Antenorem można traktować jako konflikt pokoleń? Odpowiedź uzasadnij. Proszę tutaj w komentarzu wpisać swoją odpowiedź.

# data[].attributes.body
Wyszukaj w Słowniku języka polskiego słowa "patriota" i "postawa patriotyczna". Zapisz w zeszycie.

# data[].attributes.attachment_link.description
Słownik języka polskiego PWN - znaczenie słów, ich pisownia, odmiana i pochodzenie, frazeologia, porady i ciekawostki językowe. Największe w Polsce wiarygodne źródło informacji poprawnościowych Wydawnictwa Naukowego PWN.

# data[].attributes.body
Postacie Antenora i Aleksandra można potraktować jako uosobienie cech starości i młodości, które wchodzą ze sobą w burzliwy konflikt. Aleksander –reprezentant nieokiełzanej młodości –jest politykiem zachłannym i nieobliczalnym w swoim dążeniu do celu. Posuwa się do użycia przekupstwa, nie liczy się z niczym, żadna cena nie wydaje mu się zbyt wysoka, kiedy mu osobiście na czymś zależy. Natomiast Antenor –reprezentant wyciszonej starości –kieruje się przede wszystkim racją stanu. Analizuje argumenty Aleksandra, jednak kategorycznie sprzeciwia się oskarżeniom o nieuczciwość. Uosabia mądrość irracjonalną analizę sytuacji politycznej.

# data[].attributes.body
ULISSES (zabrał głos)

O nierządne królestwo i zginienia bliskie, Gdzie ani prawa ważą, ani sprawiedliwość Ma miejsca, ale wszytko złotem kupić trzeba! Jeden to marnotrawca umiał spraktykować, Że jego wszeteczeństwa i łotrowskiej sprawy Od małych aż do wielkich wszyscy jawnie bronią, Nizacz prawdy nie mając ani końca patrząc, Do którego rzeczy przyjść za ich radą muszą. Nie rozumieją ludzie ani się w tym czują, Jaki to wrzód szkodliwy w rzeczypospolitej Młódź wszeteczna: ci cnocie i wstydowi cenę Ustawili; przed tymi trudno człowiekiem być Dobrym; ci domy niszczą, ci państwa ubożą, A rzekę, że i gubią (Trojan poznasz potym!). A przykładem zaś swoim jako wielką liczbę Drugich przy sobie psują. Patrz, jakie orszaki Darmojadów za nimi, którzy ustawicznym Próżnowaniem a zbytkiem jako wieprze tyją. Z tego stada, mniemacie, że się który przyda Do posługi ojczyzny? Jako ten we zbroi Wytrwa, któremu czasem i w jedwabiu ciężko? Jako straż będzie trzymał, a on i w południe Przesypiać się nauczył? Jako stos wytrzymać Ma nieprzyjacielowi, który ustawicznym Pijaństwem zdrowie stracił? Takimi się czując, A podobno nie czując, na wojnę wołają: Boże, daj mi z takimi mężami zawżdy czynić!

# data[].attributes.body
Sugeruje, jaki będzie skutek poselstwa Greków – ich racje nie zostaną uznane przez władze Troi – posłowie zostają odprawieni z niczym, co oznacza groźbę wojny.

# data[].attributes.body
Oryginalna sztuka, do której poeta zaczerpnął motywy z m.in. Homera, greckich tragików – dowód na oczytanie autora i fascynację antykiem.

Nieznana data powstania.

Groźba zbliżającej się wojny z Rosją.

Premiera w 1578 r. z okazji ślubu podkanclerzego Jana Zamoyskiego w obecności króla Stefana Batorego, który czekał na zatwierdzenie przez sejm wydatków na wojnę polsko-rosyjską.

W związku z wyjątkowym momentem premiery sztukę odczytywano jako aluzję do sytuacji Rzeczypospolitej (Troja ukazana jako państwo o ustroju parlamentarnym; obrady starszyzny porównane do obrad sejmu).

# data[].attributes.body
krótko przed atakiem Greków na Troję

przed pałacem królewskim w Troi

# data[].attributes.body
Spór między Aleksandrem (Parysem) a Antenorem o wydanie Heleny Grekom.

# data[].attributes.body
Kompozycja wzorowana na tragedii antycznej.

Zachowana zasada 3 jedności.

Maksymalnie trzech aktorów w jednej scenie.

W funkcji prologu – mowa Antenora.

Podział na epeisodiony (sceny) i stasimony (pieśni chóru).

Epilog – scena, z której wynika, że wojna jest nieuchronna.

Obecność chóru, ale jego związek z przebiegiem akcji jest dość luźny (jego pieśni mogą istnieć poza tekstem tragedii i być samodzielnie interpretowane). Chór w zasadzie nie kontaktuje się z postaciami (z wyjątkiem Kasandry, która przestrzega); składa się też z panien trojańskich podległych Kasandrze.

Fatum rządzące bohaterami greckiej tragedii u Kochanowskiego nie ma wpływu na wydarzenia i postacie. To, co się wydarzyło, jest spowodowane działaniem ludzi i ich decyzjami, a nie wyrokami bogów czy przekleństwem.

# data[].attributes.body
Przeczytaj "Kazania sejmowe' Piotra Skargi (z podręcznika). Wyszukaj informacje na temat kazania: co to jest za gatunek.

# data[].attributes.body
Kazanie jako gatunek - wyjaśnij w zeszycie definicję.

# data[].attributes.attachment_link.provider_name
Słownik terminów literackich | Roman Rzadkowski

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Słownik terminów literackich online przedstawia pojęcia z minimalnymi definicjami, to, co koniecznie należy wiedzieć i z czym dany termin kojarzyć. Powstał na potrzeby portalu kochamjp.pl poświęconemu nauczaniu języka polskiego online z konkursami EWM i e-learningiem. Wyjaśnia zjawiska teorii wszystkich epok literackich, których opisy znajdują się na stronie z opracowaniami i streszczeniami lektur lektury.kochamjp.pl. Z kolei do pojęć „stl" linkuje najwięcej haseł ze strony epoki literackie w tabeli, którą polecam jako ważny spis haseł posegregowany popularnością występowania w historii literatury.

Strona jest rozwijana i dodawane są nowe hasła, także niektóre z nauki o języku, np. funkcje języka (materiał szkoły średniej).

carmen, carpe diem, cenzura, chansons de geste, charakterystyka, chłopomania, collage, commedia dell'arte, cyganeria, cynicy, cytat, człowiek zlagrowany

średniowiecze, średniówka, środki stylistyczne, świat fantastyczny, świat przedstawiony,

zaproszenie, zawiadomienie

# data[].attributes.attachment_link.description
Słownik terminów literackich online przedstawia pojęcia z minimalnymi definicjami, to, co koniecznie należy wiedzieć i z czym dany termin kojarzyć. Powstał na potrzeby portalu kochamjp.pl poświęconemu nauczaniu języka polskiego online z konkursami EWM i e-learningiem. Wyjaśnia zjawiska teorii wszystkich epok literackich, których opisy znajdują się na stronie z opracowaniami i streszczeniami lektur lektury.kochamjp.pl.

# data[].attributes.body
Król próbował ograniczać sejmową anarchię (od czasu Zygmunta III niemal wszystkie sejmy były zrywane bez podejmowania uchwał), dążył do absolutyzmu i sformowania ligi antytureckiej. Wśród jego doradców był też Piotr Skarga.

Utworzenie opozycji antykrólewskiej z Janem Zamoyskim na czele – umiarkowani katolicy, odrzucali dominację Kościoła nad państwem i przymus religijny, chcieli rozwiązywać spory pokojowo.

Protestanci dopominali się respektowania tolerancji religijnej ustanowionej teoretycznie już w 1573 r.

Sejm 1597 r. – stronnictwo przychylne królowi i Kościołowi postulowało uchwalenie podatku na walkę z Turcją (innowiercami). Ostatecznie sejm zerwano.

Kazania Piotra Skargi nigdy nie zostały wygłoszone w trakcie sejmu 1597 r. Sam tytuł stanowił pewną konwencję i odwołanie do tradycji – nie było zwyczaju wygłaszania kazań na sejmie (z wyjątkiem mszy po otwarciu obrad), ale często wygłaszano w tym czasie kazania o tematyce politycznej w kościołach – łączono politykę z religią.

# data[].attributes.body
Kwestie religijno-polityczne – Skarga wskazuje choroby, które jego zdaniem nękają Rzeczpospolitą i prowadzą ją do upadku:

brak patriotyzmu i chciwość,

niezgoda między sąsiadami,

brak jedności wśród wyznawców katolicyzmu,

narodziny ruchów innowierczych,

osłabienie władzy królewskiej,

anarchia szlachty,

niesprawiedliwe prawa,

występki przeciwko Bogu i przykazaniom.

# data[].attributes.body
Proszę w zeszycie zapisać odpowiedzi na poniższe pytania.
Kto jest adresatem?
Jaki był cel wygłaszania kazań?
Uzasadnienie:

# data[].attributes.body
Proszę w zeszycie zapisać odpowiedzi na poniższe pytania.
Jakie obrazy i porównania wykorzystał Piotr Skarga w "Kazaniach"?

# data[].attributes.body
Znajdź w teście nawiązania do Biblii i wyjaśnij ich znaczenie.Zapisz w zeszycie.

# data[].attributes.body
Wysłuchaj współczesnego kazania i porównaj je z "Kazaniem" Piotra Skargi. Zapisz swoje spostrzeżenia w zeszycie. Przykładowe kazanie:

# data[].attributes.attachment_link.title
Jak wygląda wieczność? - ks. Jan Kaczkowski w Łasku

# data[].attributes.body
Nowela oznacza „nowość” (wł. novella), czyli nikomu wcześniej nieznaną fabułę. Ludzie od zawsze łaknęli intrygujących opowieści osadzonych w świecie, który ich otaczał – lubili je tworzyć i przekazywać innym. Korzenie tego rodzaju utworów sięgają starożytności i łączą się z tradycją przekazu ustnego, a ich popularność utwierdzały przez wieki takie dzieła, jak Księga tysiąca i jednej nocy (IX‑X w.) czy Dekameron Boccaccia (XIV w.). Największy rozkwit nowelistyki polskiej nastąpił w drugiej połowie XIX stulecia, w pozytywizmie. Nowele stały się wtedy nie tylko poczytnym gatunkiem literackim, lecz służyły także wyrażaniu poglądów i podejmowaniu trudnych kwestii społecznych.

# data[].attributes.body
W zeszycie zapisz plan wydarzeń noweli "Sokół".

# data[].attributes.body
Sokół noweli pełni rolę motywu przewodniego. Może nim być przedmiot, zwierzę lub charakterystyczne zdanie, fraza, słowo. Sokół wpływa na bieg wydarzeń, spaja je ze sobą i zazwyczaj jest bardzo istotny w zdarzeniu kulminacyjnym. Określenie to odnosi się do noweli Giovanniego Boccaccia, w której tytułowy sokół staje się przyczyną smutku bohaterów utworu. Jego właściciel, Federigo, nie mając czym poczęstować ukochanej Monny Giovanny, z żalem przyrządza z niego potrawę. Dopiero później okazuje się, że kobieta przyszła do niego właśnie w sprawie sokoła, którego pragnął zobaczyć jej ciężko chory syn.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Mężczyzna z sokołem ( wł. Ritratto d'uomo con falcone) - portret renesansowego włoskiego malarza Tycjana, znajdujący się w zbiorach Joslyn Art Museum w amerykańskim mieście Omaha.

Obraz przedstawia mężczyznę w stroju myśliwskim trzymającego w dłoniach sokoła. U jego boku siedzi pies spoglądający na ptaka. Mężczyzna z dużą uwagą spogląda na zwierzę, jego twarz jest skupiona i pełna zaangażowania. Według niektórych historyków sztuki sportretowaną postacią jest Giorgiono Cornaro (brat królowej Cypru) lub Francesco Marii della Rovere, książę Urbino.

# data[].attributes.attachment_link.description
Mężczyzna z sokołem ( wł. Ritratto d'uomo con falcone) - portret renesansowego włoskiego malarza Tycjana, znajdujący się w zbiorach Joslyn Art Museum w amerykańskim mieście Omaha. Obraz przedstawia mężczyznę w stroju myśliwskim trzymającego w dłoniach sokoła. U jego boku siedzi pies spoglądający na ptaka.

# data[].attributes.body
Na podstawie omówionych cech noweli, pośród których jej mocno zarysowana, jednowątkowa i prowadząca do punktu kulminacyjnego akcja staje się cechą nadrzędną, widzimy, że jest to gatunek o zwartej i ściśle określonej budowie. Za najistotniejsze elementy jej konstrukcji, które możemy określić jako najważniejsze „węzły” budujące rozwój napięcia (dramaturgię) utworu, uznajemy:

moment zawiązania akcji (ekspozycja),

punkt (bądź punkty) zwrotne akcji (rozwój fabuły),

punkt kulminacyjny akcji,

rozwiązanie akcji (puenta),

epilog (nie zawsze wprowadzany przez autora).

# data[].attributes.body
Przygotuj w zeszycie notkę biograficzną o Miguelu de Cervantesie.

# data[].attributes.body
Przeczytaj.

# data[].attributes.body
Zapisz w zeszycie informacje o głównych bohaterach.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Don Kichot z Manczy - charakterystyka Don Kichot z Manczy jest tytułowym bohaterem powieści Miguela Cervantesa. Jest to mężczyzna około pięćdziesięcioletni, bardzo wysoki, silny choć kościsty, o pociągłej i niezbyt urodziwej twarzy. W dni powszednie chodzi ubrany w świtkę z doborowego samodziału, natomiast w czasie świąt zakłada kaftan z przedniego materiału, aksamitne spodnie i sandały.

Don Kichot jest przedstawicielem drobnej i niezbyt zamożnej szlachty hiszpańskiej.... więcej

Sanczo Pansa - charakterystyka Sanczo Pansa jest ubogim wieśniakiem, sąsiadem Don Kichota. Zwiedziony obietnicami rycerza i wizją wyspy, którą miał otrzymać za służbę, opuszcza żonę i zostaje giermkiem hidalga, towarzysząc mu w wyprawie na poszukiwania przygód i sławy.

Sanczo Pansa jest mężczyzną niskim, krępym i niezbyt inteligentnym, aczkolwiek w wielu przypadkach zachowuje racjonalne spojrzenie na daną sytuację i staje się swoistym głosem rozsądku... więcej

Dulcynea z Toboso - charakterystyka Dulcynea z Toboso jest damą serca błędnego rycerza, Don Kichota z Manczy. W rzeczywistości jest to młoda, prosta wieśniaczka, Aldonsa Lorenso, mieszkańca Toboso, w której hidalgo był zakochany bez wzajemności przez kilka miesięcy.

Jest to postać tajemnicza, charakteryzująca się swoistym dualizmem. Czytelnik nie poznaje jej bezpośrednio i zna ją jedynie z opowieści Don Kichota i Sanczo Pansy. Obaj jednak postrzegają ją w odmienny... więcej

# data[].attributes.attachment_link.description
Don Kichot z Manczy - charakterystyka Don Kichot z Manczy jest tytułowym bohaterem powieści Miguela Cervantesa. Jest to mężczyzna około pięćdziesięcioletni, bardzo wysoki, silny choć kościsty, o pociągłej i niezbyt urodziwej twarzy. W dni powszednie chodzi ubrany w świtkę z doborowego samodziału, natomiast w czasie świąt zakłada kaftan z przedniego materiału, aksamitne spodnie i sandały.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Wyprawy Don Kichota w poszukiwaniu przygód i sławy - jest to główny wątek powieści Miguela de Cervantesa. Ubogi hiszpański szlachcic, pod wpływem lektury ksiąg rycerskich, postanawia zostać błędnym rycerzem. Wyrusza w świat, aby zdobyć sławę i walczyć przeciwko niesprawiedliwości i ludzkiej krzywdzie. Pierwszą wyprawę odbywa samotnie i zostaje pasowany na rycerza przez oberżystę, którego bierze za właściciela zamku. Podczas drugiej wyprawy towarzyszy mu wieśniak Sanczo Pansa, którego zdołał przekonać, aby został jego giermkiem. Wybujała wyobraźnia rycerza sprawia, że w napotkanych ludziach widzi groźnych przeciwników i często wdaje się w potyczki, które kończą się jego porażką.

1. Próby uleczenia Don Kichota z szaleństwa - dziwaczne zachowanie Don Kichota wzbudza niepokój jego przyjaciół, plebana i cyrulika. Mężczyźni, po powrocie rycerza z pierwszej wyprawy, dochodzą do wniosku, że przyczyną nieszczęścia hidalga stały się księgi rycerskie, które czytał całymi dniami. Niszczą romanse i zamurowują drzwi do biblioteki, mając nadzieję, że w ten sposób rycerz straci zainteresowanie przygodami. Don Kichot jednak potajemnie opuszcza ponownie dom. Jego przyjaciele wyruszają za nim i podstępem wymuszają na nim powrót do domu.

2. Perypetie miłosne Kardenia i Luscindy - bogaty szlachcic, Kardenio, jest bezgranicznie zakochany w pięknej sąsiadce, Luscindzie. Na drodze do szczęścia zakochanych staje przyjaciel młodzieńca, Don Fernando i podstępem uprowadza dziewczynę. Zrozpaczony Kardenio, w przebraniu pasterza, błąka się po górach, opłakując utraconą miłość. Przypadkowo spotyka Don Kichota i Sanczo Pansę, a później plebana i cyrulika, którzy wyruszyli na poszukiwania rycerza. Przyłącza się do mężczyzn i bierze udział w postępie, który ma na celu sprowadzenie hidalga do domu. Podczas postoju w oberży dochodzi do spotkania Kardenia z Don Fernandem i Luscindą, a stęsknieni kochankowie odnajdują spełnienie swej miłości.

3. Perypetie miłosne Doroty i Don Fernanda - Dorota jest żoną Don Fernanda, przyjaciela Kardenia. Po zdradzie i ucieczce męża z Luscindą, wyruszyła w męskim przebraniu na poszukiwania wiarołomnego małżonka. W trakcie podróży spotyka przyjaciół Don Kichota i słysząc o szaleństwie rycerza, postanawia im pomóc. Udaje księżniczkę, dziedziczkę tronu, która w wyniku najazdu na kraj, utraciła swe dziedzictwo. Don Kichot, wysłuchawszy wymyślonej historii panny, obiecuje pomoc w odzyskaniu dziedzictwa. W drodze do rzekomego królestwa Mikomikonu dochodzi do spotkania Doroty z mężem. Kobieta wygłasza wzruszającą przemowę, dzięki której doprowadza do skruchy Don Fernanda. Pogodzeni małżonkowie wracają do swojego domu.

Autor: Dorota Blednicka dla: Kulturalna Polska klp.pl

# data[].attributes.attachment_link.description
Wyprawy Don Kichota w poszukiwaniu przygód i sławy - jest to główny wątek powieści Miguela de Cervantesa. Ubogi hiszpański szlachcic, pod wpływem lektury ksiąg rycerskich, postanawia zostać błędnym rycerzem. Wyrusza w świat, aby zdobyć sławę i walczyć przeciwko niesprawiedliwości i ludzkiej krzywdzie. Pierwszą wyprawę odbywa samotnie i zostaje pasowany na rycerza przez oberżystę, którego bierze za właściciela zamku.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Para głównych bohaterów powieści Cervantesa skonstruowana została na zasadzie kontrastu, dzięki czemu doskonale uzupełniają się i dopełniają.

Don Kichot to człowiek, który kieruje się szlachetnymi porywami serca, przez co pada ofiarą swych fantazji i popędliwego charakteru. Pod wpływem przeczytanych ksiąg, uwierzył w ideał życia średniowiecznego rycerza i zapragnął walczyć w imię pokrzywdzonych i dla własnej sławy. Wyobraźnia nakazywała mu działanie, więc wyruszył na poszukiwania przygód, przekonany, że jako błędny rycerz będzie mógł nieść pomoc tym, którzy jej potrzebują. Swej misji podjął się z ogromną powagą i poświęceniem, przeświadczony, iż we współczesnym mu świecie pełno jest nieprawości. Działał z odwagą, nie lękając się cierpienia i nie upadając na duchu pomimo licznych pomyłek i klęsk.

Ludzie widzieli w nim szaleńca, śmiesznego przez swoje przestarzałe pojęcie honoru rycerskiego, działającego pod wpływem halucynacji i przywidzeń. Don Kichot jednak nie ustępował z raz obranej drogi, wiedząc, że jako rycerz musi stać się godnym damy swego serca, składając jej ofiarę ze swojego męstwa i czynów. Wystawiał się więc na wyimaginowane niebezpieczeństwa, walczył z olbrzymami, które były jedynie wytworem jego wyobraźni. Stał się uosobieniem poświęcenia, choć najczęściej jego heroiczne czyny okazywały się porażką, chociaż swą postawą śmieszył innych. Nieświadomie stał się wzorem doskonałego rycerza: dobrego, szlachetnego, prawego i wiernego ukochanej kobiecie.

Sanczo Pansa jest swoistym przeciwieństwem swego pana. To typowy chłop o nieco ograniczonym umyśle, marzący o bogactwie i dbający głównie o własny interes. Zawsze stara się zachować zdrowy rozsądek, dzięki czemu nie ulega fantazjom rycerza i widzi rzeczy takimi, jakimi są w rzeczywistości. Jest doskonałym obserwatorem, w porę dostrzega niebezpieczeństwo i rezolutnie stara się odwieźć Don Kichota od szaleńczych pomysłów. Nie rozumie potrzeby realizowania idealistycznych dążeń pana. Sanczo Pansa stąpa bowiem twardo po ziemi i martwi się o zaspokajanie potrzeb bytowych, takich jak odpoczynek i dobry posiłek. Pomimo tego potrafi dochować wierności rycerzowi, zawsze spieszy mu z pomocą i opatruje rany. Nieco pobłażliwie traktuje jego pseudo bohaterskie czyny. Giermek jest ostrzegawczym głosem rozsądku, którego jednak Don Kichot nie chce zbyt często słuchać i dopiero po klęsce przyznaje mu rację.

Autor: Dorota Blednicka dla: Kulturalna Polska klp.pl

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
don kichot i sanczo pansa – symbole dwu różnych koncepcji życia

# data[].attributes.attachment_link.title
Don Kichot i Sanczo Pansa - symbole dwu różnych koncepcji życia

# data[].attributes.attachment_link.description
Para głównych bohaterów powieści Cervantesa skonstruowana została na zasadzie kontrastu, dzięki czemu doskonale uzupełniają się i dopełniają. Don Kichot to człowiek, który kieruje się szlachetnymi porywami serca, przez co pada ofiarą swych fantazji i popędliwego charakteru. Pod wpływem przeczytanych ksiąg, uwierzył w ideał życia średniowiecznego rycerza i zapragnął walczyć w imię pokrzywdzonych i dla własnej sławy.

# data[].attributes.body
Proszę przepisać do zeszytu tabelę ze strony 99.
Wykonaj ćwiczenie, żeby sprawdzić, czy już umiesz zasady polskiej ortografii.

# data[].attributes.headline
Kiedy używamy wielkich, a kiedy małych liter?

# data[].attributes.subject
Kiedy używamy wielkich, a kiedy małych liter?

# data[].attributes.body
Zapoznaj się z tabelką ze strony 101-102 i zrób ćwiczenie.

# data[].attributes.body
Kolejne ćwiczenie na wesoło :).

# data[].attributes.body
Przeczytaj jeszcze zasady pisowni z partykułą "nie" (str. 106) i wykonaj ćwiczenie.

# data[].attributes.headline
Barok – narodziny nowych tendencji w kulturze

# data[].attributes.subject
Barok – narodziny nowych tendencji w kulturze

# data[].attributes.body
Niewyjaśniona do dziś geneza nazwy.

Różne hipotezy dotyczące określeń barocco (włoski) barroco (portugalski), m.in. tak nazywali portugalscy jubilerzy perłę o nieregularnym, dziwnym kształcie.

Słowo na opisanie dziwności, nietypowości.

Określenie stylu – nietypowe kształty, przesadna ozdobność, zachwianie proporcji, początkowo utożsamiane ze złym gustem.

Nowe tendencje w postrzeganiu piękna (jako subiektywnego, względnego i niepodlegającego wzorcom) narodziły się we Włoszech i w Hiszpanii.

# data[].attributes.headline
Barok – od negatywnego zjawiska po autonomiczną nazwę

# data[].attributes.subject
Barok – od negatywnego zjawiska po autonomiczną nazwę

# data[].attributes.body
W XVIII w. barokiem określano odstępstwa od norm sztuki renesansowej. Twórczość artystów nie była uznawana za przejaw nowej epoki, a jedynie wypaczenie wzorców.

Do końca XIX w. uważano literaturę barokową za odstępstwo od renesansowej tradycji (m.in. Jacob Burckhardt stwierdził, że to zwyrodniały styl renesansowy).

W XX w. pierwszy o baroku jako epoce napisał włoski filozof Benedetto Croce, choć nie uważał przy tym, żeby okres ten odznaczał się artyzmem.

# data[].attributes.body
Daty graniczne baroku nie są ściśle określone. Okres ten przypada różnie w zależności od regionu.

Barok – ramy czasowe w Europie

Włochy – 2. połowa XVI w. do połowy XVII w.

W Europie – koniec XVI w. do 1. połowy XVIII w.

Barok – ramy czasowe w Polsce

Początek – lata 30. XVII w. (pierwsze tendencje u schyłku XVI w.)

Koniec – po lata 40., a nawet 60. XVIII w.

# data[].attributes.body
liczne wojny lokalne (problemy Rzeczypospolitej: powstania kozackie, rokosze przeciwko władcom, walki ze Szwedami, Moskwą) i o zasięgu ogólnoeuropejskim (wojna trzydziestoletnia, walki z Turkami)

kontrreformacja

monarchia absolutna we Francji (rządy Ludwika XIII i Ludwika XIV)

spór między królem Karolem I Stuartem a parlamentem w Anglii zakończony egzekucją władcy i rządami purytanów

# data[].attributes.body
Rzeczpospolita, kiedy jej tron obejmował Zygmunt III Waza, była drugim, co do wielkości mocarstwem europejskim.

Polacy stanowili zaledwie 40% ludności Rzeczypospolitej – było to państwo wielonarodowe.

Władcy byli wybierani w drodze wolnej elekcji, a panujący w kraju ustrój to demokracja szlachecka zapewniająca szlachcie liczne przywileje.

# data[].attributes.body
duma z osiągnięć, a jednocześnie zwątpienie w możliwości poznawcze człowieka – świat okazuje się tajemniczy i niezbadany, a nowe wynalazki tylko to potwierdzają

zagubienie w wolności – swoboda wyboru religii, brak jednoznacznych wskazań i autorytetów

sprzeczności, np. usprawiedliwianie stosowania przemocy w imię religii

rozdarcie wewnętrzne

# data[].attributes.body
1545–1563 r. – sobór w Trydencie – określenie kierunku rozwoju Kościoła katolickiego w odpowiedzi na reformację – m.in. utrzymano celibat duchownych, powołano indeks ksiąg zakazanych (kontrreformacja)

1600 r. – śmierć Giordana Bruna na stosie

1607 r. – pierwsza stała angielska osada w Ameryce (Jamestown w Wirginii)

1608 r. – francuska kolonizacja Kanady – założenie miasta Quebec

1610 r. – odkrycie księżyców Jowisza przez Galileusza

1618 r. – początek wojny trzydziestoletniej

1628 r. – przełom w biologii – opisanie krwiobiegu przez Williama Harveya

1629 r. – początek rządów dyktatorskich Karola I Stuarta w Anglii

1633 r. – proces Galileusza przed sądem inkwizycji

1642 r. – wojna domowa w Anglii

1643–1715 r. – rządy Ludwika XIV we Francji

1653 r. – prawa miejskie dla Nowego Amsterdamu (późniejszego Nowego Jorku)

# data[].attributes.body
1564 r. – pierwsze kolegium jezuickie w Polsce

1600 r. – początek wojen polsko-szwedzkich

1609 r. – rokosz Zebrzydowskiego

1620 r. – przegrana Polaków bitwa z Turkami pod Cecorą

1621 r. – bitwa z Turkami pod Chocimiem, siłami Rzeczypospolitej dowodził hetman Jan Karol Chodkiewicz

1648 r. – powstanie kozackie Chmielnickiego

1651 r. – bitwa pod Beresteczkiem (zwycięstwo wojsk polskich nad kozacko-tatarskimi)

1655–1660 r. – potop szwedzki

1658 r. – wygnanie arian z Polski

1665 r. – rokosz Lubomirskiego

1673 r. – bitwa z Turkami pod Chocimiem; Rzeczpospolitą dowodził hetman Jan Sobieski

1674–1696 r. – panowanie Jana III Sobieskiego

1683 r. – odsiecz Wiednia

1697–1763 r. – rządy Sasów w Polsce

1740 r. – utworzenie Collegium Nobilium

1764 r. – wybór Stanisława Augusta Poniatowskiego na króla

# data[].attributes.body
zburzenie jedności świata religijnego

udręka wyboru między różnymi wartościami

brak autorytetów w kwestiach wiary

zmiana wyobrażenia o świecie za sprawą nowych odkryć i wynalazków – dzięki teleskopowi dowiedziono, że wszechświat jest znacznie większy, mikroskop pozwolił poznać to, co do tej pory było niewidoczne

rozejście się dróg nauki i wiary – im bardziej zaawansowana stawała się nauka, tym prostsze rozwiązania proponował Kościół

lęk o byt spowodowany licznymi wojnami, głodem, niszczącymi epidemiami

# data[].attributes.body
przekonanie szlachty polskiej o jej pochodzeniu od starożytnego ludu Sarmatów (legendarnych wojowników)

wyjątkowa pozycja w państwie – liczne przywileje

poczucie, że ustrój w Polsce jest lepszy niż w innych krajach

kultywowanie tradycji i obrzędowości – zamiłowanie do przepychu

odmienne od zachodnich stroje wzorowane na modzie wschodniej (orientalna okazałość)

# data[].attributes.body
nurt odnowy Kościoła katolickiego w odpowiedzi na reformację, ustanowiony w trakcie soboru w Trydencie

opracowanie doktryny

określenie, co należy uznać za katolickie w sztuce i literaturze – wytyczenie jasnych zasad sztuki, zwłaszcza sakralnej; sztuka miała przyciągać wiernych do Kościoła, wzbudzać zachwyt

nawiązywanie do średniowiecza (popularność żywotów świętych), ale z odrzuceniem wszystkiego, co poza Biblią

nacisk na edukację – kolegia (szkoły) jezuickie, w których dominowały nauki humanistyczne: łacina, retoryka, poezja, teologia, filozofia

cenzurowanie dzieł – utworzenie indeksu ksiąg zakazanych

inkwizycja – walka z heretykami

Kontrreformacja przyczyniła się do nietoleracji i prześladowań innowierców, m.in. konfiskaty ich majątków.

# data[].attributes.body
życie zamożnych (szlachty i magnaterii) było naśladowaniem form teatralnych – przesadny ceremoniał, rytuał

wystawne uczty, kuligi, pogrzeby

ozdobne stroje inne niż w Europie Zachodniej – kontusze, czapki z piórami, zakrzywione szable

skłonność do sztuczności

portrety trumienne

# data[].attributes.body
Polska jako ostatni kraj chrześcijański na drodze wyznawców islamu (Turków i Tatarów) dążących do podporządkowania sobie Europy.

Mit szlachcica (rycerza) kresowego – niezłomnego obrońcy wschodnich granic.

# data[].attributes.body
Rzeczywistość ma charakter duchowy.

Świat materialny jest przejawem świata duchowego.

Bezpośredni, ekstatyczny kontakt z Chrystusem.

Przedstawiciele: św. Teresa z Ávili, św. Jan od Krzyża

# data[].attributes.body
Zmiana metody filozoficznej – zanim zacznie się coś opisywać, należy najpierw stwierdzić, czy poznanie tego czegoś w ogóle jest możliwe i jakie są warunki tego poznania.

Należy przyjąć niepodważalne podstawy myślenia (muszą mieć charakter rozumowy), a odrzucić to, co niepewne, np. postrzeganie zmysłowe.

Wątpienie we wszystko, co pewne, było punktem wyjścia do odnalezienia pewności.

Pewne jest to, że nic nie jest pewne, oraz to, że istnieje myślenie.

Z faktu myślenia wynika fakt istnienia: „Myślę, więc jestem” (Cogito ergo sum).

Dualizm (współistnienie) materii i ducha (umysłowości), które łączą się w człowieku.

Przedstawiciel: René Descartes (Kartezjusz)

# data[].attributes.body
Możliwe jest istnienie tylko jednej niestworzonej substancji – Boga = natury – wszystko inne jest modyfikacją tej substancji.

Bóg = natura ma charakter logiczny i racjonalny, a więc wszystko także ma charakter logiczny i racjonalny – każda rzecz i zjawisko są zdeterminowane, czyli mają swoją przyczynę i swój skutek.

Duch i materia to dwa równorzędne, niezależne od siebie aspekty tej samej substancji.

Nic nie dzieje się przez przypadek.

Wolność to zrozumienie tego, że wszystko podlega konieczności.

Człowiek wolny podlega tylko ograniczeniom, które sam na siebie nałożył.

Trzeba zaakceptować prawa przyrody – to daje wolność.

Dobro i zło są relatywne – zależą od kontekstu.

Przedstawiciel: Baruch Spinoza.

Przy filmiku można otworzyć transkrypcję i jest tłumaczenie tekstu.

# data[].attributes.body
Zakład Pascala – lepiej żyć tak, jakby Bóg istniał, bo wtedy otrzyma się nagrodę po śmierci, a nawet gdyby Bóg nie istniał, to człwiek nic nie traci, bo życie w zgodzie z przykazaniami jest bardziej wartościowe.

Człowiek jest trzciną myślącą – jest najsłabszy wśród stworzeń, a jednocześnie najsilniejszy, bo myśli i ma świadomość swojego istnienia.

Człowiek jest słaby, a szczęście – złudne.

Poznanie umysłem jest ograniczone i niepełne.

Wiara jest najwłaściwszą, choć niepewną, drogą poznania.

Przedstawiciel: Blaise Pascal

# data[].attributes.body
W stanie natury egzystencja człowieka oznacza ciągłą wojnę każdego z każdym o przetrwanie.

Państwo powstaje na zasadzie dobrowolnej i świadomej umowy jednostek, a oddanie władzy w ręce panującego z jednej strony jest ograniczeniem wolności jednostki, a z drugiej – gwarantem jej przetrwania.

Człowiek z natury nie jest istotą społeczną.

Natura człowieka jest niezmienna (człowiek człowiekowi wilkiem).

Przedstawiciel: Tomasz Hobbes

# data[].attributes.body
tematyka religijna – nawet motywy mitologiczne wykorzystane jako alegorie

kontrast – zmysłowość przeciwstawiona głębokiemu uduchowieniu, barwy jasne zestawione z ciemnymi

światłocień

iluzjonizm – stwarzanie iluzji np. namalowane otwarte okna

dynamika i ekspresja

monumentalizm

sceny z życia codziennego (sceny rodzajowe)

rozwój pejzażu, martwej natury

Najwybitniejsi twórcy

Caravaggio

Peter Paul Rubens

Rembrandt Harmensz van Rijn

Jan Vermeer van Delft

Diego Velázquez

Juan de Valdés Leal

Francisco de Zubarán

Charles Le Bru

# data[].attributes.body
ekspresyjna

monumentalna

kompozycje wielopostaciowe

forma spiralna

łączenie rzeźby z architekturą (np. fontanny)

Najwybitniejszy twórca

Giovanni Lorenzo Bernini

# data[].attributes.body
okazałe budynki kościołów

reprezentacyjne rezydencje

monumentalizm

ozdobne, dynamiczne fasady o pofalowanej linii

powykręcane kolumny

kolumny wbudowane w fasady budynków

wykorzystanie elementów typowych dla antyku w nowatorski sposób

sztuka tworzenia ogrodów w tzw. stylu francuskim

Najwybitniejszy twórca

Giovani Lorenzo Bernini

# data[].attributes.body
Rozwój opery, np. Claudio Monteverdi, Alessandro Scarlatti.

Rozkwit muzyki świeckiej.

Nowe gatunki: sonata, koncert, uwertura.

Utwory pisane z myślą o grze solowej instrumentów oraz orkiestrze (koncerty), np. Antonio Vivaldi, Jan Sebastian Bach, Georg Friedrich Händel.

# data[].attributes.body
Sarmatyzm – wyjątkowy w Europie prąd kulturowy, charakterystyczny tylko dla Polski.

Malarstwo religijne, motywy średniowieczne (np. taniec śmierci), sceny batalistyczne, specyficzne dla Polski portrety trumienne.

Moda – szlachcic ubrany w kontusz, podgolona głowa, wygięte, orientalne szable.

Architektura – artyści skupieni wokół dworu Zygmunta III Wazy (m.in. rozbudowa Zamku Królewskiego w Warszawie).

Rzeźbione nagrobki, ołtarze i inne elementy wystroju kościołów.

# data[].attributes.body
Protestantyzm odchodził od ozdobności na rzecz prostoty, krytykowano malarstwo religijne za ukazywanie wizerunku Boga, sprzeciwiano się wprowadzaniu wątków mitologicznych jako znaku pogaństwa.

Kościół katolicki w myśl kontrreformacji przyjął inne stanowisko – dopuszczano ozdobność, przepych, aby przyciągnąć wiernych do świątyń, godzono się na wykorzystanie motywów mitologicznych jako alegorii chrześcijańskich.

Podejście Kościoła sprzyjało twórcom, zapewniało im większą swobodę.

# data[].attributes.attachment_link.title
Strój współczesny kontra barokowy, czyli jeden dzień w krynolinie.

# data[].attributes.body
egzystencjonalna, refleksyjna – rozważania nad ludzką kondycją, miejscem w świecie, wartościami doczesnymi (radość z życia, zabawa) i wiecznymi (Bóg)

wyrafinowana – bogactwo środków językowych, symbole, alegorie

konceptualna – utwór poprzez swoją zaskakującą konstrukcję, pomysł miał zaskoczyć czytelnika

pełna przeciwieństw – świętość (sacrum) zestawiona z rubasznością (profanum); kontrast, aby zadziwić odbiorcę

# data[].attributes.body
Poezja metafizyczna

miejsce człowieka w świecie

skomplikowana natura człowieka – rozdarty między sacrum a profanum, wiecznością a doczesnością

człowiek a Bóg

Przedstawiciel: Mikołaj Sęp Szarzyński, Daniel Naborowski.

Poezja dworska (manieryzm, marinizm, konceptyzm)

manieryzm – osiągnięcie w dziele najwyższej doskonałości, kunsztu; rodzaj gustu dworskiego lub stylu (termin nie został w pełni sprecyzowany)

marinizm – dbałość o kunsztowną formę utworu, stosowanie wyszukanych środków artystycznych; termin pochodzi od nazwiska włoskiego poety Giambattisty Marina

konceptyzm – przedstawienie treści utworu w sposób zaskakujący; ważny był pomysł (koncept), dzięki któremu utwór zaskakiwał odbiorcę, wzbudzał w nim zachwyt; efekt zaskoczenia pomagała osiągnąć celna puenta

Przedstawiciele: Jan Andrzej Morsztyn, Daniel Naborowski

Literatura szlachecko-ziemiańska

pochwała spokojnego życia wiejskiego

ostrzeżenie przed przyjmowaniem obcych zwyczajów

apele o obronę ojczyzny przed zagrożeniem ze strony wrogów i protestantów

rozwój pamiętnikarstwa – wspomnienia życia szlachcica, czasy wojaczki i życia domowego

sylwy – domowe księgi z wpisami o życiu codziennym, sentencjami, anegdotami (z łac. silva rerum ‘las rzeczy’)

Przedstawiciel: Jan Chryzostom Pasek.

# data[].attributes.body
Szlachcic sarmata

dwa oblicza: waleczny patriota szanujący tradycję i innych, ale też butny, skory do awantury zabijaka o wąskich horyzontach

Przykład z literatury: Jan Chryzostom Pasek Pamiętniki

Dworzanin

wykształcony, znający obce języki

pochodzi z wyższych sfer

zaznajomiony z etykietą, biegły w sztuce konwersacji i flirtu

Przykłady z literatury: Daniel Naborowski Na oczy królewny angielskiej; Jan Andrzej Morsztyn Do trupa, O swej pannie, Niestatek

# data[].attributes.body
vanitas – nazwa oznaczająca ‘marność’ została zaczerpnięta z biblijnej Księgi Koheleta; przemijanie, ulotność piękna, kruchość ciała w obliczu śmierci (Mikołaj Sęp Szarzyński Sonet I O krótkości i niepewności na świecie żywota człowieczego, Sonet V O nietrwałej miłości rzeczy świata tego; Daniel Naborowski Marność, Krótkość żywota)

Bóg – widziany odmiennie niż w renesansie; tu jest oddalony, tajemniczy, niekiedy groźny (Mikołaj Sęp Szarzyński Sonety)

miłość dworska – opiewana w kunsztownej poezji kręgów dworskich; często w formie wyszukanego komplementu; zmysłowa (Daniel Naborowski Na oczy królewny angielskiej; Jan Andrzej Morsztyn O swej pannie)

życie szlacheckie – różne aspekty życia szlachcica; jego wyprawy wojenne, zajęcia domowe, rozrywki, poglądy i przemyślenia (Jan Chryzostom Pasek Pamiętniki)

# data[].attributes.body
vanitas – nazwa oznaczająca ‘marność’ została zaczerpnięta z biblijnej Księgi Koheleta; przemijanie, ulotność piękna, kruchość ciała w obliczu śmierci (Mikołaj Sęp Szarzyński Sonet I O krótkości i niepewności na świecie żywota człowieczego, Sonet V O nietrwałej miłości rzeczy świata tego; Daniel Naborowski Marność, Krótkość żywota)

Bóg – widziany odmiennie niż w renesansie; tu jest oddalony, tajemniczy, niekiedy groźny (Mikołaj Sęp Szarzyński Sonety)

miłość dworska – opiewana w kunsztownej poezji kręgów dworskich; często w formie wyszukanego komplementu; zmysłowa (Daniel Naborowski Na oczy królewny angielskiej; Jan Andrzej Morsztyn O swej pannie)

życie szlacheckie – różne aspekty życia szlachcica; jego wyprawy wojenne, zajęcia domowe, rozrywki, poglądy i przemyślenia (Jan Chryzostom Pasek Pamiętniki)

# data[].attributes.body
Trzy fazy rozwoju

I faza początkowa – egzystencjalne niepokoje, nawiązania do średniowiecza, religijność; twórczość Mikołaja Sępa Szarzyńskiego (Rytmy albo wiersze polskie)

II faza dojrzała – nurty dworski i sarmacki; twórczość Jana Andrzeja Morsztyna, Daniela Naborowskiego, Jana Chryzostoma Paska

III faza schyłkowa – wiersze okolicznościowe, satyry, pamiętniki, w dużej mierze literatura niezbyt wybitna

# data[].attributes.body
William Szekspir – tragedie: Makbet, Romeo i Julia

Molier – komedia Skąpiec

# data[].attributes.body
Zapisz w zeszycie krótką notkę biograficzną dotyczącą Mikołaja Sępa Szarzyńskiego. Możesz skorzystać z podręcznika lub poniższej strony.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Poeta. Urodził się ok. 1550 w Zimnej Wodzie pod Lwowem, zmarł prawdopodobnie w roku 1581.

Jeden z najważniejszych poetów polskich.

Mikołaj Sęp-Szarzyński jest uznawany za jednego z najważniejszych autorów późnego renesansu bądź początków baroku i równolegle omawiany w podręcznikach akademickich dotyczących obydwu epok. Głównie ze względu na niego oraz Sebastiana Grabowieckiego zaczęto mówić o "polskiej poezji metafizycznej", przez analogię z autorami angielskimi w rodzaju Johna Donne'a, minimalnie od Sępa późniejszymi.

Kim był autor, którego poezję klasyfikowano na tak wiele sposobów? Pewność można mieć jedynie co do kilku faktów z jego biografii, a wiele spośród zawartych w podręcznikach informacji jest jedynie słabo udokumentowanymi hipotezami. Urodził się ok. 1550 w Zimnej Wodzie pod Lwowem, zmarł prawdopodobnie w roku 1581, a więc dwa lata przed Kochanowskim. Z dokumentów wynika, że kilka razy stawał przed sądem w sprawach majątkowych, reprezentując ojca.

Sęp-Szarzyński studiował na protestanckim uniwersytecie w Wirtemberdze (1565), a następnie w Lipsku, i przyjaźnił się z protestancką rodziną Starzechowskich. Umarł natomiast jako gorliwy katolik i "Maryi Panny osobliwy czciciel" (tak pisze o nim Antonin z Przemyśla), utrzymujący bliskie kontakty z jezuitami. Nie musi to jednak świadczyć o zmianie wyznania - Krzysztof Mrowcewicz obalił tę uporczywie powtarzaną hipotezę mówiąc, że jezuici chętnie wykorzystywali podobne przypadki do celów propagandowych, a o Sępie w tym względzie cisza. Z pewnością jednak poeta był świadomy konfliktów religijnych i teologicznych sporów, co znalazło odbicie w jego twórczości.

Jednym z podstawowych tematów poezji Szarzyńskiego jest niepewność i niestabilność ludzkiego życia. Przedstawiony przez poetę świat jawi się jako wir gwałtownego ruchu ("Ehej! Jak gwałtem obrotne obłoki / i Tytan prętki lotne czasy pędzą"), w którym tylko Bóg może stanowić stabilny punkt odniesienia. Myśląc o religii Sęp akcentuje temat Bożej łaski. Co prawda jest to kategoria centralna dla teologii Lutra czy Kalwina, jednak poeta nie posuwa się tak daleko, by wzorem reformatorów czynić z łaski jedyny warunek zbawienia.

Styl wierszy Sępa charakteryzuje się częstym stosowaniem przerzutni, nienaturalnej kolejności wyrazów w zdaniu oraz rozwiązań składniowych powodujących, że dany fragment wiersza często można odczytywać na dwa równorzędne sposoby. Z komplikacji tego rodzaju najłatwiej zdać sobie sprawę, próbując dowolny wiersz Sępa przeczytać na głos bez wcześniejszego przygotowania. Okazuje się więc, że również forma tych utworów daje świadectwo egzystencjalnej niepewności. Wypada dodać, że współcześni wydawcy, stosujący się do dzisiejszych zasad interpunkcji, są niekiedy zmuszeni do wyboru jednej z alternatyw {C}, podczas gdy XVI-wieczny zapis wiersza umożliwiał dwa równorzędne odczytania.

O wyrafinowaniu formalnym poety świadczy fakt, że był on jednym z pierwszych w Polsce autorów sonetów. Pewnego rodzaju popisem technicznym jest również " Epitafium Rzymowi", będące parafrazą łacińskiego utworu Vitalisa. Brzmienie oryginału opierało się na głoskach z łacińskiej nazwy miasta: r, o, m, a; Sęp oparł się na brzmieniu słowa "Rzym", znacznie trudniejszym do podobnego wykorzystania.

Poezje Sępa zostały wydane ok. 20 lat po jego śmierci przez brata Jakuba jako " Rytmy albo wiersze polskie" (1601). Sam tytuł jest zresztą nieco mylący, ponieważ zbiór zawiera również drobiazgi łacińskie. Część utworów z tego tomu odnaleziono następnie w rękopisie biblioteki w Kórniku, przemieszanych z wierszami miłosnymi. Spór o to, czy te ostatnie również należy przypisywać Sępowi, trwał wiele lat. Niedawne badania dr Jerzego Mańkowskiego wykazały, że w obydwu zbiorach tekstów widać nawiązania do tego samego autora łacińskiego (Buchanan), co prawdopodobnie przesądza sprawę. Do tego zdania przychylają się w każdym razie wydawcy ostatniej edycji dzieł Szarzyńskiego (Adam Karpiński i Radosław Grześkowiak przy współpracy Krzysztofa Mrowcewicza), którzy zrezygnowali ze zwyczajowego do tej pory wydzielania wierszy z rękopisu kórnickiego w osobnym aneksie.

Sęp był autorem bardzo cenionym bezpośrednio po śmierci (w herbarzu Paprockiego padają słowa, iż "byłby po Kochanowskim przedniejszym poetą w wierszu polskim, gdyby doszedł lat swoich"), lecz z czasem jego twórczość uległa niemal całkowitemu zapomnieniu. Dość powiedzieć, że " Rytmy albo wiersze polskie" zachowały się do naszych czasów zaledwie w jednym egzemplarzu z pieczęcią szwedzkiej komory celnej. Powojenny wzrost zainteresowania poezją Szarzyńskiego zawdzięczamy w dużej mierze Janowi Błońskiemu i jego rozprawie habilitacyjnej " Mikołaj Sęp Szarzyński a początki polskiego baroku" (pierwsze wydanie 1967).

Bibliografia:

"Poezje zebrane", wyd. Adam Karpiński, Radosław Grześkowiak przy współpracy Krzysztofa Mrowcewicza, seria: Biblioteka Pisarzy Staropolskich, Instytut Badań Literackich, Warszawa 2001 (wydanie istotnie różne od wcześniejszych opracowań Janusza Gruchały z 1997 czy Juliana Krzyżanowskiego z 1973).
O poecie pisali:

Jan Błoński, "Mikołaj Sęp Szarzyński a początki polskiego baroku", Kraków 2001 (praca habilitacyjna z 1967, przybliżająca twórczość Sępa wrażliwości współczesnego czytelnika; nowsze wydania zawierają również bibliografię komentowaną, pozwalającą lepiej zapoznać się z literaturą przedmiotu).

Czesław Hernas, "Barok" oraz Jerzy Ziomek, "Renesans", dowolne wydania (obydwa podręczniki zawierają dość rozbudowane, a przy tym przystępne rozdziały o twórczości Sępa; interesującym zadaniem jest ich porównanie).

Krzysztof Mrowcewicz, "Czemu wolność mamy? Antynomie wolności w poezji Jana Kochanowskiego i M. Sępa-Szarzyńskiego", Wrocław 1987.

Krzysztof Mrowcewicz, "Szarzyński - poeta pokorny" [w:] "Necessitas et ars. Studia staropolskie dedykowane prof. J. Pelcowi", t. II, s. 77-84, Warszawa 1993.

Stefan Nieznanowski, "Renesansowy czy barokowy? Na marginesie wydania 'Rytmów' Szarzyńskiego", "Roczniki Humanistyczne" VIII (1959), z. 1, Lublin 1960.

Piotr Urbański, "Mikołaja Sępa Szarzyńskiego poetycki traktat o naturze i łasce", "Pamiętnik Literacki" LXXXV, 1994, z. 4.

Autor: Paweł Kozioł, październik 2008. Tekst opracowany do projektu internetowej"Antologii polskiej poezji od Średniowiecza do wieku XXI" wg koncepcji Piotra Matywieckiego.

# data[].attributes.attachment_link.title
Mikołaj Sęp-Szarzyński | Życie i twórczość | Artysta | Culture.pl

# data[].attributes.attachment_link.description
Poeta. Urodził się ok. 1550 w Zimnej Wodzie pod Lwowem, zmarł prawdopodobnie w roku 1581. Jeden z najważniejszych poetów polskich. Mikołaj Sęp-Szarzyński jest uznawany za jednego z najważniejszych autorów późnego renesansu bądź początków baroku i równolegle omawiany w podręcznikach akademickich dotyczących obydwu epok.

# data[].attributes.headline
Geneza Sonetów Mikołaja Sępa Szarzyńskiego

# data[].attributes.subject
Geneza Sonetów Mikołaja Sępa Szarzyńskiego

# data[].attributes.body
Sonety Mikołaja Sępa Szarzyńskiego nie od razu stały się popularne.

Twórczość poety nie została doceniona za jego życia.

Wiele utworów zaginęło.

W 20 lat po śmierci poety jego brat Jakub zebrał część utworów Sępa i wydał je drukiem.

Rytmy albo wiersze polskie uznano za wartościowe dopiero w XIX w. – w 1827 r. ukazało się wydanie zbioru opracowane na podstawie odnalezionego pierwodruku.

# data[].attributes.body
Proszę zajrzeć na podaną stronę. Jest tam kilka informacji na temat poety, a także opracowanie Sonetów.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
JPOL_E3_E4_Dodatkowyopiszasobow

JPOL_E3_E4_Dodatkowyopiszasobow

JPOL_E3_E4_Dodatkowyopiszasobow

JPOL_E3_E4_Tekstykultury

JPOL_E3_E4_Dodatkowyopiszasobow

JPOL_E3_E4_Tekstykultury

JPOL_E3_E4_Tekstykultury

# data[].attributes.attachment_link.title
„Wątły, niebaczny, rozdwojony w sobie?" - Mikołaj Sęp Szarzyński

# data[].attributes.attachment_link.description
E‑podręczniki to bezpłatne i dostępne dla wszystkich materiały edukacyjne.

# data[].attributes.body
Sonety Mikołaja Sępa Szarzyńskiego osiągnęły doskonałość gatunkową.

Sonet jest zbudowany z 14 wersów ułożonych w cztery strofy.

Dwie pierwsze strofy sonetu mają charakter opisowy, dwie ostatnie – refleksyjny.

Sonet w odmianie włoskiej składa się z 2 strof po 4 wersy i 2 strof po 3 wersy.

Sonet w odmianie francuskiej to 3 strofy po 4 wersy i ostatnia 2-wersowa.

W utworach autorstwa Sępa Szarzyńskiego dodatkowo można dostrzec bogactwo wyrafinowanych środków artystycznych: oksymorony, paradoksy, metafory,symbole, wyliczenia, zdania wielokrotnie złożone,inwersje,przerzutnie – autor nakłania czytelnika do uważnej lektury, poszukiwania sensów; środki wprowadzają dramatyzm do utworu.

# data[].attributes.headline
Motywy w Sonetach Mikołaja Sępa Szarzyńskiego

# data[].attributes.subject
Motywy w Sonetach Mikołaja Sępa Szarzyńskiego

# data[].attributes.body
W Sonetach Mikołaja Sępa Szarzyńskiego można odszukać motywy typowe dla baroku:

życie człowieka jako walka,

vanitas– marność.

# data[].attributes.headline
Omówienie wybranych sonetów Mikołaja Sępa Szarzyńskiego

# data[].attributes.subject
Omówienie wybranych sonetów Mikołaja Sępa Szarzyńskiego

# data[].attributes.body
Sonet IV Mikołaja Sępa Szarzyńskiego O wojnie naszej, którą wiedziemy z szatanem, światem i ciałem

W Sonecie IV O wojnie naszej, którą wiedziemy z szatanem, światem i ciałem poeta określa los człowieka – jest nim ciągła wojna.

1. strofa – pokój jest szczęściem, jednak losem człowieka jest wojna. Czyhają na niego szatan („srogi ciemności hetman”) i doczesne pokusy tego świata.

W 2. strofie podmiot liryczny zwraca się do Boga i kontynuuje skargę przedstawioną w strofie 1. Oprócz szatana i marności świata, tym, co prowadzi człowieka do upadku, jest jego własne ciało.

W 3. strofie osoba mówiąca zadaje Bogu pytanie, które pozostanie pytaniem retorycznym. Zastanawia się, jak się bronić, kiedy człowiek jest słaby, nierozumny i rozdarty. Nazywa Boga królem, prawdziwym pokojem i sam dochodzi do wniosku, że nadzieją na zbawienie jest właśnie Pan.

Ostatnia 2-wersowa strofa znów zawiera apostrofę do Boga z prośbą o to, aby Bóg był obok, a wówczas uda się odnieść zwycięstwo w boju.

Sonet V Mikołaja Sępa Szarzyńskiego O nietrwałej miłości rzeczy świata tego

W Sonecie V O nietrwałej miłości rzeczy świata tego poeta podkreśla, że życie bez miłości jest niemożliwe, ale wiążą się z tym problemy.

W 1. strofie podmiot liryczny stwierdza, że ciężko jest żyć bez miłości, ale kochanie też jest problemem. Przywiązanie do dóbr doczesnych jest złudne.

Kompozycja 2. strofy osadza się na pytaniu retorycznym. Następuje wyliczenie rzeczy, które mogłyby dać człowiekowi szczęście (bogactwo, władza, sława, rozkosz, wygląd), a jednak tego nie robią – ich posiadanie nie zapewnia spokoju i nie chroni przed lękiem.

W 3. strofie podmiot liryczny stwierdza, że miłość to siła, która kieruje człowiekiem niezależnie od jego woli, a materialne ciało wiedzie duszę na pokuszenie.

4. strofa podaje warunek, kiedy miłość nie stanie się przyczyną zguby – wtedy, gdy człowiek będzie pamiętał o Bogu – celu miłości.

# data[].attributes.body
Zapoznaj się z biografią poety

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Poeta i tłumacz. Urodził się w 1573 w Krakowie, zmarł w 1640 w Wilnie...

Poeta i tłumacz

Poeta i tłumacz. Urodził się w 1573 w Krakowie, zmarł w 1640 w Wilnie.

Z wyznania kalwin, z pochodzenia syn krakowskiego aptekarza. Przez 12 lat studiował za granicą, m.in. w Wittemberdze, Orleanie, Bazylei i w Padwie, gdzie pobierał lekcje mechaniki u Galileusza. W latach ok. 1602-1633 protegowany na dworach Janusza oraz Krzysztofa "Pioruna" Radziwiłłów. Działał jako ich nadworny medyk, dyplomata, nauczyciel i sekretarz. Na trzy lata przed śmiercią zaczął sprawować urząd sędziego grodzkiego w Wilnie. Co charakterystyczne dla podobnych życiorysów, twórczością literacką zajmował się jedynie na marginesie swych innych zajęć, co jednak nie przeszkadzało mu w cyzelowaniu formy. Widać tu zapewne wpływ kluczowej dla etosu dworskiego kategorii "niedbałości" - oznaczającej, że dworzanin powinien wprawdzie wykazywać rozliczne umiejętności, nie przykładając jednak specjalnej wagi do ich doskonalenia, przynajmniej zewnętrznie.

Krzysztof Mrowcewicz przedstawia twórczość Naborowskiego w taki sposób, jakby była ona zbliżona światopoglądowo do współczesnego postmodernizmu. Jest to naturalnie przerysowanie - takie jednak, które zwraca uwagę na niebywale istotne cechy tej poezji. Naborowski z reguły nie opisuje bowiem rzeczywistości, nawet w słynnym wierszu Na oczy królewny angielskiej konkludując: "Lecz się wszystko zamyka w jednym oka słowie". I jeśli przytoczoną linijkę potraktować poważnie, wówczas okazuje się, iż zamiast opisu oczu adresatki wiersza poeta proponuje analizę samego słowa i związanych z nim skojarzeń.

To nietypowe dla siedemnastego wieku skupienie na języku daje się również zauważyć w innych utworach. Wiersze takie, jak Róża, Cień czy Nic, formalnie będące bożonarodzeniowymi prezentami (czy ściślej: listami dodawanymi do darów, w tym wypadku ostentacyjnie niematerialnych), opierają się na wieloznaczności i homonimii, pozbawiając tytułowe słowo konkretnego znaczenia. Wobec tak wyraźnego zauroczenia pułapkami języka trochę niefortunne zdaje się nazwanie podobnych wierszy "rodzajem poetyckich monografii przedmiotu", jak w podręczniku autorstwa Czesława Hernasa - trafniejsze byłoby określenie "monografie słów". I tak cień może być rozumiany w znaczeniu dosłownym, lecz w innych wersach staje się synonimem nocy, bądź też opuszczającej ciało duszy. Róża z tytułu innego wiersza z tej serii okazuje się "Różą mrozem spłodzoną", a więc kwiatem utworzonym przez lód na szybie. Można zatem uznać, że podobny dobór rekwizytów, prócz wyrażania pewnej filozofii języka, ma wiele wspólnego z odwiecznym toposem marności świata i rzeczy materialnych.

Podobne treści są jednak sugerowane czytelnikowi w sposób o wiele mniej gwałtowny, niż to miało zazwyczaj miejsce w poezji doby baroku. Wpływają na to zarówno cechy formalne tej poezji (np. czystość jej składni i dość naturalne słownictwo, stwarzające czytelnikowi znacznie mniej problemów, niż w przypadku innych XVII-wiecznych autorów), jak i światopogląd autora. Z filozoficznego punktu widzenia poezja Naborowskiego jest bliska postawie stoickiej. Hernas podkreśla, iż w poezji Naborowskiego nawet grzech i - paradoksalnie - marność są przedstawiane jako niezbywalny element porządku świata: "To na wieki nie minie, / Że marna marność słynie". To skojarzenie upadku i tymczasowości z wiecznym trwaniem jest bodajże głębsze filozoficznie niż podobny zabieg z Epitafium Rzymowi Mikołaja Sępa-Szarzyńskiego.

W postawie twórczej Daniela Naborowskiego rysuje się ponadto jeszcze jedna interesująca sprzeczność. Poeta uczony, dworski, a przy tym wywodzący się ze środowiska mieszczańskiego, w niektórych swoich wierszach odwoływał się w sposób jednoznaczny do tradycji ziemiańsko-sarmackiej, oraz do odpowiadającego jej prostego, a niekiedy nawet rubasznego stylu. Postawa ta wyraża się szczególnie we fraszkach czy poetyckich listach, a więc w utworach gatunkowo lżejszych. Jej wyrazem są jednak także teksty programowe, takie jak Votum (Kotarzyszcza me drogie...) czy Pieśń ad imitationem Horatiuszowej ody: "Beatus ille, qui procul negotiis". Nie można wobec tego powiedzieć, by stylistyka ziemiańska była w poezji Naborowskiego elementem obcym, choć jednocześnie trudno interpretować te teksty łącznie z omawianymi poprzednio.

Twórczość:

Poezje, wstęp i opracowanie: Jan Dürr-Durski, Warszawa 1961.

Poezje wybrane, wyboru dokonał i opracował Krzysztof Karasek, Warszawa 1980.

Wybrane opracowania:

Dariusz Chemperek, "Wyznaniowe oblicze poezji Daniela Naborowskiego" [w:] Religijność literatury polskiego baroku, red. Czesław Hernas i Mirosława Hanusiewicz, Lublin 1995.

Jan Dürr-Durski, Daniel Naborowski. Monografia z dziejów manieryzmu i baroku w Polsce, Wrocław 1966.

Krzysztof Gajdka, "Daniel Naborowski", "Jednota. Pismo religijno-społeczne" 7-8/2005.

Krzysztof Mrowcewicz, "Skamieniała langusta i suszony kameleon - o panegirykach Daniela Naborowskiego" [w:] Literatura i instytucje w dawnej Polsce, red. Hanna Dziechcińska, Warszawa 1994.

Krzysztof Mrowcewicz, "Poeta z cyrklem", "Twórczość" 1989, nr 4.

Autor: Paweł Kozioł, grudzień 2008. Tekst opracowany do projektu internetowej"Antologii polskiej poezji od Średniowiecza do wieku XXI" wg koncepcji Piotra Matywieckiego.

# data[].attributes.attachment_link.title
Daniel Naborowski | Życie i twórczość | Artysta | Culture.pl

# data[].attributes.attachment_link.description
Poeta i tłumacz. Urodził się w 1573 w Krakowie, zmarł w 1640 w Wilnie... Poeta i tłumacz Poeta i tłumacz. Urodził się w 1573 w Krakowie, zmarł w 1640 w Wilnie. Z wyznania kalwin, z pochodzenia syn krakowskiego aptekarza. Przez 12 lat studiował za granicą, m.in.

# data[].attributes.body
Poezja dopełniała bogatą biografię Daniela Naborowskiego.

Badacze nie wskazują jednoznacznie okoliczności powstania wierszy o tematyce metafizycznej.

Wiadomo, że w 1609 r. poeta towarzyszył Januszowi Radziwiłłowi w podróży do Anglii, gdzie miał okazję zobaczyć córkę ówczesnego monarchy Jakuba I – Elżbietę Stuart. Jej urodę opisał później w wierszu Na oczy królewny angielskiej...

# data[].attributes.headline
Charakter i tematyka poezji Daniela Naborowskiego

# data[].attributes.subject
Charakter i tematyka poezji Daniela Naborowskiego

# data[].attributes.body
W poezji Daniela Naborowskiego obok kunsztownych utworów pojawiają się teksty stonowane, obok tematyki błahej – poważna, refleksyjna.

Przemijanie jako najważniejsze doświadczenie człowieka, ale bez popadania w skrajności.

Człowiek nie może i nie potrafi przekroczyć swoich granic – musi respektować prawa natury.

Poszukiwanie równowagi między naturą człowieka a przeznaczeniem.

# data[].attributes.body
W poezji Daniela Naborowskiego można odnaleźć motywy typowe dla literatury baroku:

przemijanie (vanitas),

miłość,

pochwała kobiecej urody (panegiryk).

# data[].attributes.body
Krótkość żywota Daniela Naborowskiego

Tematem wiersza Krótkość żywota jest ulotność ludzkiej egzystencji. Losem człowieka jest przemijanie.

Podmiot liryczny z jednej strony przyjmuje ton mędrca (zwraca się do czytelnika – używa czasowników w 2. osobie lp.: „nie będziesz”, „nabędziesz” oraz zaimka „ty”), z drugiej strony włącza siebie do grona adresatów (zaimek „nasz”).

Stwierdzenie, że czas mija godzina po godzinie, podobnie szybko nastają kolejne pokolenia.

Upływ czasu jest tak szybki, że właściwie jutro to już dziś; jesteśmy, ale za chwilę będziemy martwi.

W 5. wersie następuje wyliczenie – wszystkie przywołane rzeczy, zjawiska łączy to, że są chwilowe i ulotne. Takie właśnie jest życie („dźwięk, cień, dym, wiatr, błysk, głos, punkt”).

To, co się wydarza, jest niepowtarzalne i jednorazowe jak słońce, które wschodzi na niebie (drugi raz w taki sam sposób nie wzejdzie).

Upływ czasu jest przyrównany do koła, którego ruchu nie można zahamować – przywodzi ono na myśl koło Fortuny zwłaszcza w kontekście następnego wersu: człowiek liczy naiwnie, że dożyje starości, ale może przedwcześnie wypaść z koła.

Egzystencja człowieka to zaledwie ułamek wieczności („czwarta część mgnienia”) zamknięty między czasem narodzin a śmierci, jeżeli człowiek miał w ogóle szansę się narodzić, bo dla wielu życie się nawet nie zaczęło – umarli jako dzieci (w kolebce) lub nawet w łonie matki („matka ich mogiła”).

Na oczy królewny angielskiej... Daniela Naborowskiego

Wiersz Na oczy królewny angielskiej... jest kunsztownym panegirykiem.

Koncept wiersza to zastosowanie zdań, z których każde kolejne zawiera element poprzedniego aż do puenty, w której wylicza wszystkie wspomniane wcześniej motywy.

W pierwszych dwóch wersach apostrofa do posiadaczki oczu, w których można się zakochać.

Dalej podmiot liryczny poszukuje przedmiotu, zjawiska, do którego mógłby przyrównać oczy. Stwierdza, że

to nie oczy, ale pochodnie, bo spalają serca,

nie pochodnie, a gwiazdy kojące wzburzone morze,

nie gwiazdy, a słońca o blasku niepojętym dla śmiertelników,

nie słońca, a nieba o pięknej barwie,

nie nieba, a bogowie dziwnej mocy – uginają się przed nimi najwięksi władcy,

nie bogowie, bo bogowie tak nie nękają ludzi,

nie nieba – są zbyt jednostajne,

nie słońca – słońce tylko wschodzi i zachodzi,

nie gwiazdy – są potężne tylko w ciemności,

nie pochodnie – byle podmuch może je zgasić.

W ostatnich dwóch wersach zawiera się puenta – w oczach księżniczki jest wszystko, co zostało wcześniej wymienione.

# data[].attributes.body
Poezja metafizyczna to nurt liryki wyrastający z atmosfery sceptycyzmu i niepewności charakterystycznej dla czasów baroku. Termin ten jest używany przede wszystkim w odniesieniu do twórczości angielskich poetów tworzących na przełomie XVI i XVII wieku, m.in. Johna Donne’a i George’a Herberta, którzy wprowadzili do liryki język nauki, filozofii i teologii. Poezja metafizyczna to twórczość erudycyjna, wykorzystująca niezwykłe skojarzenia, bogata w aluzje i nawiązania do kultury i sztuki. Poeci tego nurtu formułowali pytania o sens i cel życia człowieka. Łączyli refleksję filozoficzną z tematyką religijną oraz wątkami dotyczącymi erotyki, zmysłów. Poezja metafizyczna poruszała problematykę przemijania, marności i nietrwałości istnienia, ukazywała pokusy, słabości i namiętności człowieka. Twórcy tej liryki podkreślali rozdarcie pomiędzy doczesną cielesnością a dążeniem do życia wiecznego. W Polsce poezję metafizyczną tworzyli m.in. Mikołaj Sęp Szarzyński, Sebastian Grabowiecki i Daniel Naborowski.

# data[].attributes.body
koncept

(łac. conceptus – ujęcie) – wyszukany, oryginalny i niespodziewany pomysł, na którym oparty jest utwór poetycki. Skonstruowany zazwyczaj za pomocą takich środków stylistycznych, jak antyteza, paradoks, paralelizm czy oksymoron, a nakierowany na wywołanie zaskoczenia odbiorcy.

konceptyzm

(łac. conceptus – ujęcie) – kierunek w poezji, szczególnie popularny w literaturze i sztuce baroku; cechuje się wykorzystaniem zaskakującego konceptu – dążeniem do zadziwiania i zaszokowania czytelnika.

metafizyka

(gr. metá tá physiká - to, co następuje po fizyce) dyscyplina filozoficzna, której przedmiotem jest istota, pochodzenie i struktura bytu; to, co nie poddaje się racjonalnemu poznaniu, jest niedostępne zmysłom i doświadczeniu, nieodgadniona istota czegoś; pot. oderwanie od rzeczywistości, mętne, niezrozumiałe wywody.

paradoks

(gr. parádoksos – nieoczekiwany, nieprawdopodobny, zadziwiający) to efektowane sformułowanie, które zawiera myśl sprzeczną wewnętrznie, skłóconą z powszechnie przyjmowanymi przekonaniami, ale ujawniającą niespodziewaną prawdę. Ma na celu zaskoczenie czytelnika.

vanitas

(łac. vanitas – marność) – motyw marności świata wywodzący się z biblijnej Księgi Koheleta: Vanitas vanitatum et omnia vanitas („Marność nad marnościami i wszystko marność”, Kh 1,2)

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Poeta, dworak, dyplomata i polityk. Urodził się 24 czerwca 1621, zmarł 8 stycznia 1693 w Paryżu.

- Poeta, dworak, dyplomata i polityk

Jan Andrzej Morsztyn herbu Leliwa to poeta o barwnym i niebanalnym życiorysie: dworak, dyplomata i polityk, sprawujący m.in. urząd podskarbiego wielkiego koronnego. Imię Jana przybrał on na cześć króla Jana Kazimierza, wcześniej będąc po prostu Andrzejem. W jego zdolności dyplomatyczne wolno powątpiewać, skoro w 1655 przywiózł z dworu Karola Gustawa wiadomość, że nie należy spodziewać się wojny ze Szwecją. Urzędniczą część swojej kariery Morsztyn zakończył w niesławie, uciekając do Francji przed oskarżeniami o zdradę stanu (spisek przeciwko Janowi III Sobieskiemu) i o przestępstwa skarbowe. Swobodne odnajdywanie się w życiu dworskim sprawiło przynajmniej tyle, że na emigracji objął urząd sekretarza Ludwika XIV.

Pod koniec XIX wieku nasz autor był uważany raczej za tłumacza niż za poetę, co wynikało z odmawiania jego utworom oryginalności (zaświadcza o tym klasyczny artykuł Porębowicza). Jest to nieporozumienie, które należy tu wyjaśnić. Aktywność translatorska Morsztyna rzeczywiście była istotną częścią jego działalności (o czym świadczą przekłady sielanki Amintas Tassa i czwartej pieśni poematu L'Adone Mariniego). Prawdą jest również to, że większość spośród jego utworów ma wyraźne obce wzorce. Pomimo tego odmawianie Janowi Andrzejowi miana poety świadczy o niezrozumieniu kultury staropolskiej. Istotnym motywem podejmowania działalności literackiej była bowiem wówczas tak zwana "emulacja", czyli współzawodnictwo ze znanym i uznanym poprzednikiem, próba przewyższenia doskonałości jego utworów. Morsztyn podejmował to zadanie często, chętnie i - jak można sądzić - z powodzeniem.

Za życia poeta nie wydał drukiem ani jednego ze swoich utworów; stanowiło to podówczas zjawisko na tyle częste, iż mówi się nawet o "wieku rękopisów". Jego teksty, zgrupowane w dwa zbiory ( Lutnia oraz Kanikuła albo psia gwiazda) były jednak często i chętnie przepisywane.

Lutnia powstawała w latach 1638-1661 (ostatnia z dat pojawia się w dedykacji Łukaszowi Opalińskiemu, poecie i pisarzowi politycznemu). Tytułowy instrument pojawia się w nim już to jako klasyczny symbol poezji (jak w wierszu Do Lutnie), już to jako rekwizyt dworskich zabaw ( Na lutnistkę niegładką). Sam tytuł jest zresztą bezpośrednim nawiązaniem do zbioru La Lira autorstwa Giambattisty Marina, czołowego poety włoskiego manieryzmu. Wszystko to razem sugeruje poezję pojmowaną raczej jako rozrywka niż poważne zadanie, zaś odwołanie do włoskiego mistrza dodatkowo precyzuje tematykę - podobnie jak w pierwowzorze, u Morsztyna będzie dominować poezja miłosna.

Kanikuła albo psia gwiazda była budowana na nieco innym cyklu skojarzeń. "Psią gwiazdą" nazywano Syriusza, widocznego na niebie w lecie, w czasie największych upałów - od których z kolei niedaleko do chętnie opiewanych przez poetę żarów miłosnych. Istotny był również motyw psa - to z tego zbioru pochodzą teksty takie, jak Nagrobek Perlisi, gdzie ostatnie słowo jest imieniem pokojowego pieska.

Obraz poezji Jana Andrzeja Morsztyna nie jest jednakże aż tak jednoznaczny, jak by to można wnioskować z powyższego przedstawienia. Z dworskim podobno charakterem tej twórczości kłóci się na przykład fakt, że niewiele w niej utworów typowo panegirycznych, pochwał tej albo innej wpływowej osoby. Zastępują je wiersze dedykowane przyjaciołom bądź odmiana "poezji towarzyskiej", jaką stanowią wiersze o bibelotach, nadające się na specyficzny dodatek do prezentu.

Pewnym zaskoczeniem na tle ogólnego obrazu poezji Jana Andrzeja Morsztyna, sięgającej niekiedy wyrafinowanego bluźnierstwa ( Na krzyżyk na piersiach pewnej panny) jest również możliwość wyodrębnienia z niej zestawu interesujących wierszy religijnych. Uczynił to Wiktor Weintraub w wydaniu z serii Biblioteki Narodowej. Zwykle przyjmowały one formę serii wyrafinowanych metafor, konstruujących symboliczne sensy np. krwawego potu Chrystusa czy sceny biczowania. Wyjątkiem od tej zasady jest Pokuta w kwartanie - tzw. elegia pokutna, czyli utwór stanowiący zarazem wyznanie grzechów i apel do Bożego miłosierdzia. O ile zdarzały się opinie potwierdzające szczerość dokonywanego przez poetę rozrachunku, o tyle sama prośba o zmiłowanie ma charakter cokolwiek dwuznaczny:

Ty rad odpuszczasz, a mnie tego trzeba,
Ty nas chcesz zbawić, i ja chcę do nieba:
Bądź tedy łaskaw, a tak w jednej dobie
Wygodzisz i mnie naprzód, lecz i sobie.

Nie można powiedzieć, by Jan Andrzej Morsztyn był współcześnie poetą łatwym w odbiorze. Absolutne panowanie nad poetycką materią słowa i stosowanie wyraźnie uwypuklonych, powtarzalnych schematów składniowych sprawia, że dla współczesnego czytelnika poezja omawianego autora może sprawiać wrażenie nieco mechanicznej. Dogłębna lektura lekkich i błyskotliwych utworów Jana Andrzeja może przedstawiać pewną trudność, ponieważ w większości wypadków są one parafrazami dzieł obcych, w szczególności wspomnianego już Marina (ale też np. {C} poetów łacińskich w rodzaju Owidiusza czy Marcjalisa). Pełna interpretacja wymagałaby w tej sytuacji ustawicznego porównywania, co z oryginału zostało zachowane, a co zmienione.

Ostatnim znanym dziełem Morsztyna jest przekład Cyda Corneille'a, co może budzić pewne zdziwienie, jako że ten ostatni jest przedstawicielem klasycyzmu, z którym poezja Jana Andrzeja niewiele miała wspólnego.

Twórczość:

Wybór poezji, wstęp i oprac. Wiktor Wentraub, Wrocław 1988, BN I 257.

Pierre Corneille⁺, Jan Andrzej Morsztyn, Cyd albo Roderyk, wyd. Adam Karpiński, Adam Stepnowski, IBL, Warszawa 1999.

Wybrane opracowania:

Czytanie Jana Andrzeja Morsztyna, pod red. Doroty Gostyńskiej i Adama Karpińskiego, Wrocław 2000.

Antoni Czyż, "Morsztyn libertyński - poeta i Krzyż" [1994] "Teksty Drugie" 1994 nr 3 s. 66-78.

Alina Nowicka-Jeżowa, Jan Andrzej Morsztyn i Giambattista Marino - dialog poetów europejskiego baroku, Warszawa 2000.

Danuta Ostaszewska, "O organizacji sonetu barokowego uwag kilka", "Prace Naukowe Uniwersytetu Śląskiego" 1993 nr 1338 s. 105-111.

Edward Porębowicz, Andrzej Morsztyn, przedstawiciel baroku w poezji polskiej, Kraków 1893.

Paweł Stępień, "Bez złudzeń i bez pocieszenia - Jan Andrzej Morsztyn wobec religii", "Pamiętnik Literacki" 1995, z. 2.

Paweł Stępień, "Miłość, śmierć, mistyka. O liryce erotycznej Jana Andrzeja Morsztyna", "Pamiętnik Literacki" 1992 z. 1.

Autor: Paweł Kozioł, grudzień 2008. Tekst opracowany do projektu internetowej"Antologii polskiej poezji od Średniowiecza do wieku XXI" wg koncepcji Piotra Matywieckiego.

# data[].attributes.attachment_link.title
Jan Andrzej Morsztyn | Życie i twórczość | Artysta | Culture.pl

# data[].attributes.attachment_link.description
Poeta, dworak, dyplomata i polityk. Urodził się 24 czerwca 1621, zmarł 8 stycznia 1693 w Paryżu. - Poeta, dworak, dyplomata i polityk Jan Andrzej Morsztyn herbu Leliwa to poeta o barwnym i niebanalnym życiorysie: dworak, dyplomata i polityk, sprawujący m.in. urząd podskarbiego wielkiego koronnego.

# data[].attributes.body
Wiersze Jana Andrzeja Morsztyna w większości powstały w latach 1638–1661.

Dwa zbiory: Kanikuła albo psia gwiazda (1647 r.) oraz Lutnia (1661 r.) zostały wydane drukiem dopiero po śmierci autora – za życia tworzył w zaciszu swojego gabinetu; pojmował pisanie jako czynność bardzo osobistą i intymną.

Poeta traktował twórczość jako sposób umilania życia, ale równocześnie przykładał ogromną wagę do aktu tworzenia; próbował dorównać wzorom wypracowanym przez antyczne i barokowe poetyki (zbiory zasad tworzenia dzieł), co skutkowało nieustanną korektą.

Morsztyn wzorował się na utworach Giambattisty Marina – wiersz miał być elegancki, wyrafinowany, ozdobny.

Jan Andrzej Morsztyn dbał o czystość polszczyzny – nie wplatał makaronizmów w swoje utwory.

# data[].attributes.headline
Charakter i tematyka wierszy Jana Andrzeja Morsztyna

# data[].attributes.subject
Charakter i tematyka wierszy Jana Andrzeja Morsztyna

# data[].attributes.body
Wiersze Jana Andrzeja Morsztyna to przede wszystkim poezja światowych rozkoszy.

Wiersz jest elementem gry miłosnej (flirtu) między mężczyzną a kobietą.

Autor przesadnie, teatralnie eksponuje emocje; natura staje się rekwizytem.

Morsztyn sięga po symbolikę wywodzącą się ze średniowiecznej literatury dworskiej – często porównuje miłość do choroby (sięga po obrazy cierpienia, gorączki), niewoli (kajdany, więzienie) czy służby (wierność, oddanie).

Ziemskie szczęście jako wartość ulotna, ale też pewna.

# data[].attributes.headline
Omówienie wybranych wierszy Jana Andrzeja Morsztyna

# data[].attributes.subject
Omówienie wybranych wierszy Jana Andrzeja Morsztyna

# data[].attributes.body
Zapoznaj się z biografią twórcy - str. 161 w podręczniku lub poszukaj w internecie.

# data[].attributes.headline
Geneza Pamiętników Jana Chryzostoma Paska

# data[].attributes.subject
Geneza Pamiętników Jana Chryzostoma Paska

# data[].attributes.body
Jan Chryzostom Pasek pisał swoje Pamiętniki u kresu życia, prawdopodobnie ok. 1690 r. Przetrwała ich niekompletna kopia z opisem wydarzeń obejmujących lata 1656–1688.

Pamiętniki ukazały się drukiem dopiero w 1836 r. i zyskały niesamowite uznanie (podejrzewano nawet, że to dzieło współczesne, stylizowane na dawne).

Pamiętniki Jana Chryzostoma Paska stały się źródłem wiedzy o XVII-wiecznym życiu szlachty, a także inspiracją – np. Henryk Sienkiewicz wzorując się na narratorze, stworzył postać Zagłoby (Trylogia). Nie można ich jednak traktować za w pełni wiarygodne źródło historyczne.

# data[].attributes.headline
Pamiętniki Jana Chryzostoma Paska – gatunek

# data[].attributes.subject
Pamiętniki Jana Chryzostoma Paska – gatunek

# data[].attributes.body
Pamiętniki Jana Chryzostoma Paska doskonale pokazują, jak osobistą formą literacką jest pamiętnik jako gatunek.

Pamiętnik – prywatne zapiski dotyczące wydarzeń, których narrator (utożsamiany z autorem) był świadkiem lub uczestnikiem, zwykle prowadzone z pewnego dystansu czasowego. Na ogół nie są przeznaczane do druku.

Swobodny wybór faktów, sposobów ich przedstawienia – wybiórczo, stronniczo, nieobiektywnie, a często w sposób przeinaczony lub przerysowany.

Narrator (tu autor) jest jednocześnie bohaterem opowieści (zwłaszcza w części dotyczącej wojaczki) – ich drogi nieco się rozchodzą pod koniec pamiętników, kiedy osiadły w gospodarstwie ziemianin nie bierze osobiście udziału w wyprawach wojennych, ale chce o nich napisać, aby nie zapomnieć.

# data[].attributes.headline
Kompozycja Pamiętników Jana Chryzostoma Paska

# data[].attributes.subject
Kompozycja Pamiętników Jana Chryzostoma Paska

# data[].attributes.body
Pamiętniki Jana Chryzostoma Paska dzielą się na dwie części:

lata 1656–1666 – wojenne losy autora (m.in. udział w walkach ze Szwedami w Polsce i Danii w oddziałach Stefana Czarnieckiego, wyprawa przeciw Moskwie i Tatarom, tłumienie rokoszu Lubomirskiego),

lata 1667–1688 – życie szlachcica-ziemianina.

# data[].attributes.headline
Tematy poruszane w Pamiętnikach Jana Chryzostoma Paska

# data[].attributes.subject
Tematy poruszane w Pamiętnikach Jana Chryzostoma Paska

# data[].attributes.body
Jan Chryzostom Pasek pisze w swoich Pamiętnikach o wszystkim, co było dla niego istotne. Pomija też pewne wydarzenia, np. liczne procesy sądowe.

W części poświęconej wojaczce można znaleźć szczegółowe i plastyczne opisy własnego ekwipunku, uzbrojenia, bitew.

Subiektywne obserwacje podróżnika, który doświadcza spotkania z inną kulturą.

Życie w gospodarstwie.

# data[].attributes.headline
Portret sarmaty w Pamiętnikach Jana Chryzostoma Paska

# data[].attributes.subject
Portret sarmaty w Pamiętnikach Jana Chryzostoma Paska

# data[].attributes.body
Z Pamiętników Jana Chryzostoma Paska wyłania się kompletny portret sarmaty – w części pierwszej to szlachcic żołnierz, w części drugiej – ziemianin. Pasek, poprzez selektywny dobór materiału, kreuje obraz szlachcica (opisuje siebie tak, jak chce, by go zapamiętano).

Człowiek ciekawy świata, bystry obserwator – chce poznać przyczyny zachowania innych.

Krytykuje obce zwyczaje, ale ich nie potępia – dziwi się Duńczykom, że sypiają bez ubrania; ich racjonalne argumenty nie wypływają na zmianę jego osądu.

Dzielny i wierny żołnierz, ale świadomy, że za służbę należy mu się finansowa nagroda (wojna to okazja do zdobycia majątku).

Ziemianin – gospodarz pochłonięty dbaniem o własny majątek.

Link do tablicy, którą wspólnie stworzyliście :).

# data[].attributes.attachment_link.description
The version of the browser you are using is no longer supported. Please upgrade to a supported browser. Dismiss

# data[].attributes.body
Jan Chryzostom Pasek pisał Pamiętniki niezwykle żywym i barwnym językiem.

Ton gawędy – swobodnej, mówionej opowieści.

Wplatanie makaronizmów, powiedzeń.

Rozbijanie toku opowieści anegdotami.

Odtwarzanie dialogów.

Plastyczne, szczegółowe opisy.

Zdania wielokrotnie złożone.

Humor.