# data[].attributes.headline
Логопедия/ Глоссарии 1 Бөлім 1-49

# data[].attributes.subject
Логопедия/ Глоссарии 1 Бөлім 1-49

# data[].attributes.body
1. Логопедия – сөйлеу тілінің бұзылыстарын, оның бұзылу себептерін, болдырмау жолдарын, сонымен бірге осындай бұзылыстарды әр түрлі жолдармен түзетіп жоюдың тәсілдерін зерттейтін арнайы педагогикалық ғылым.

Логопедия»-logos (сөз) және paideia (тәрбиелеймін, үйретемін) деген грек сөзінің түбірінен алынған.

2. Сөйлеу аппараты – адамның сөйлеуін қамтамасыз ететін физиологиялық жүйелер кешені, оған орталық және шеткі жүйке жүйелері, тыныс алу, дауыс шығару және артикуляциялық мүшелер кіреді.

3. Орталық жүйке жүйесі – адамның миы мен жұлыннан тұратын жүйке жүйесінің басты бөлігі, сөйлеуді реттеуге жауап береді.

4. Перифериялық жүйке жүйесі – орталық жүйке жүйесінен шығатын және сөйлеу бұлшықеттеріне сигнал беретін жүйке жүйесінің бөлігі.

5. Ми қыртысы – сөйлеуді басқаруда маңызды рөл атқаратын мидың сыртқы қабаты, әсіресе сол жақ жарты шардағы Брока және Вернике орталықтары.

6. Брока орталығы – мидың сол жақ жарты шарының маңдай бөлігінде орналасқан сөйлеу орталығы, сөздерді құрастыру мен артикуляцияға жауап береді.

7. Вернике орталығы – мидың самай бөлігінде орналасқан орталық, сөйлеуді түсіну және мағыналы сөздер құрастыруға жауапты.

8. Үшкіл жүйке (V) – бет аймағындағы сезімталдықты қамтамасыз ететін, сонымен қатар шайнау және сөйлеуге қатысатын бұлшықеттерді басқаратын жүйке.

9. Бет жүйкесі (VII) – мимикалық бұлшықеттерді, оның ішінде ерін мен бет қозғалыстарын басқаратын жүйке, сөйлеу артикуляциясында маңызды рөл атқарады.

10. Тіл-жұтқыншақ жүйкесі (IX) – жұтқыншақ пен тілдің артқы бөлігінің сезімталдығы мен қозғалысын қамтамасыз ететін жүйке, сөйлеуге тікелей қатысы бар.

11. Кезбелі жүйке (X) – дауыс байламдарын, жұтқыншақ пен көмекей бұлшықеттерін басқаратын жүйке, тыныс алуға да әсер етеді.

12. Қосымша жүйке (XI) – мойын және иық бұлшықеттерінің қимылына жауап беретін жүйке, жанама түрде сөйлеу кезінде бастың қозғалысына әсер етеді.

13. Тіл асты жүйке (XII) – тілдің қимыл-қозғалысын басқаратын жүйке, сөйлеу кезінде дыбыстарды дұрыс айтуға көмектеседі.

14. Тыныс алу бөлігі – сөйлеу процесінде қажетті ауа ағынын қамтамасыз ететін мүшелер жүйесі (өкпе, кеңірдек, бронхылар).

15. Дауыс шығару бөлігі – көмекейдегі дауыс байламдарының тербелуі арқылы дыбыс шығаратын сөйлеу аппаратының бөлігі.

16. Артикуляциялық бөлігі – тіл, ерін, таңдай, тістер секілді мүшелерден тұратын, дыбыстарды нақты әрі анық шығаруға көмектесетін сөйлеу аппаратының бөлімі.

17. Дем шығару фазасы – сөйлеу негізінен дем шығару кезінде жүзеге асатын процесс, сөз дыбыстары осы фазада түзіледі.

18. Көмекей – дауысты қалыптастыратын мүшелердің бірі, ішінде дауыс байламдары орналасқан кеңірдек бөлігі.

19. Дауыс перделері – көмекейде орналасқан жұқа қатпарлар, олардың тербелуі дауыс дыбыстарын тудырады.

20. Фонация – дауыс перделерінің тербелуі арқылы дыбыс шығару процесі.

21. Резонаторлық қуыс – дыбыс толқындарын күшейтіп, дауыс сапасын анықтайтын қуыс (мұрын, ауыз, жұтқыншақ).

22. Тембр – әр адамның дауысын ерекше ететін акустикалық қасиет.

23. Дислалия – артикуляциялық аппарат бұзылыстарына байланысты дыбыстарды дұрыс айта алмау.

(«dis»-бұзылу, «lalia»-сөз) – бұл сөйлеу тілінің бұзылуының едәуір тараған түрінің бірі

24. Ринолалия – мұрын қуысының дұрыс жұмыс істемеуіне байланысты дыбыстарды мұрын арқылы айту бұзылысы.

25. Дизартрия – жүйке-бұлшықет бұзылыстарына байланысты сөйлеу кезінде дыбыстарды дұрыс шығармау.

26. Дисфония – дауыс сапасының бұзылуы, мысалы, қарлыққан немесе әлсіз дауыс.

27. Афония – адамның дауыс шығара алмауы немесе өте әлсіз дауыс.

28. Брадилалия – сөйлеу жылдамдығының баяулауы.

29. Тахилалия – сөйлеу жылдамдығының шектен тыс жылдамдауы.

30. Тұтықпа – сөйлеу ырғағы мен жылдамдығының бұзылысы, жиі тоқтап қалу немесе қайталау.

31. Фонематикалық қабылдау – дыбыстарды есту және ажырата білу қабілеті.

32. Фонематикалық есту – ұқсас дыбыстардың арасындағы айырмашылықты ажырату қабілеті.

33. Артикуляция – сөйлеу мүшелерінің белгілі бір дыбыстарды айту үшін орын ауыстыруы.

34. Фонологиялық талдау – сөздердің дыбыстық құрылымын зерттеу әдісі.

35. Фонематикалық жинақтау – дыбыстарды біріктіріп сөздер құрастыру процесі.

36. Сөздік қор – адамның меңгерген және қолдана алатын сөздерінің жиынтығы.

37. Фразалық сөйлеу – сөздерді біріктіріп сөйлемдер құру қабілеті.

38. Морфологиялық құрылым – сөздердің құрамын зерттейтін тіл білімінің бөлімі.

39. Лексикалық құрылым – тілдің сөздік құрамына қатысты ережелер мен заңдылықтар.

40. Грамматикалық құрылым – сөйлемдегі сөздердің ба

йланысу және орналасу тәртібі.

41. Ономатопея – табиғи дыбыстарды, құбылыстарды, жануарлардың дауыстарын еліктеу арқылы жасалған сөздер (мысалы, "тік-тік", "мяу").

42. Фонетикалық даму – баланың сөйлеу барысында дыбыстарды дұрыс айту дағдыларын меңгеру процесі.

43. Дауыссыз дыбыстар – сөйлеу кезінде дауыс байламдарының тербелуімен немесе онсыз айтылатын дыбыстар (мысалы, "п", "с", "т").

44. Дауысты дыбыстар – тек дауыс байламдарының тербелуі арқылы жасалатын дыбыстар (мысалы, "а", "о", "е").

45. Ысқырық дыбыстар – артикуляция кезінде ауа ағымының қысылуынан пайда болатын дыбыстар (мысалы, "с", "з", "ш").

46. Ызың дыбыстар – айтылуы кезінде ұзақ шуыл естілетін дыбыстар (мысалы, "ж", "з").

47. Сонорлы дыбыстар – ауаның еркін шығуымен жасалатын үнді дыбыстар (мысалы, "р", "л", "м", "н").

48. Жуан және жіңішке дыбыстар – тілдің артқы немесе алдыңғы позициясына байланысты жасалатын дыбыстар (мысалы, "қ" – жуан, "к" – жіңішке).

49. Буындық құрылым – сөздердің буындарға бөліну жүйесі, мысалы, "қа-лам".

# data[].attributes.headline
Логопедия / Глоссарии 2 Бөлім 50-100

# data[].attributes.subject
Логопедия / Глоссарии 2 Бөлім 50-100

# data[].attributes.body
50. Дислексия – оқу процесінің бұзылуы, бала әріптерді шатастырады, сөздерді толық қабылдай алмайды.

51. Дисграфия – жазу процесінің бұзылуы, бала әріптерді тастап кетеді немесе дұрыс жаза алмайды.

52. Дизорфография – емле (орфография) ережелерін меңгере алмау.

53. Жазбаша сөйлеу тілі – жазу арқылы сөйлеуді білдіретін тілдік әрекет.

54. Ауызша сөйлеу тілі – сөз арқылы жүзеге асатын тікелей қарым-қатынас формасы.

55. Сөздің ритмикалық құрылымы – сөйлеу кезінде екпіннің, ұзақтықтың, ырғақтың дұрыс қолданылуы.

56. Сөйлеу жылдамдығы – сөйлеу қарқынының шамадан тыс баяу немесе жылдам болуы.

57. Сөйлеу ырғақтылығы – сөйлемдегі паузалар мен екпіннің дұрыс бөлінуі.

58. Диастема – тістер арасындағы үлкен алшақтық, бұл сөйлеу дефектілеріне әсер етуі мүмкін.

59. Прогнатия – үстіңгі жақ сүйегінің шамадан тыс алға шығуы, сөйлеуге кедергі келтіреді.

60. Прогения – астыңғы жақ сүйегінің алға қарай шығуы, артикуляцияға әсер етеді.

61. Макроглоссия – тілдің қалыптан тыс үлкен болуы, бұл дұрыс артикуляцияға кедергі келтіреді.

62. Микроглоссия – тілдің қалыптан тыс кішкентай болуы, сөйлеу мен шайнауға әсер етеді.

63. Тіл асты желбезегі – тілдің қозғалысын шектейтін анатомиялық құрылым, қысқа болса, артикуляцияға кедергі келтіреді.

64. Орфоэпиялық дағдылар – сөздерді дұрыс айту ережелерін меңгеру қабілеті.

65. Сөйлеу ортасы – баланың сөйлеу қабілетінің дамуына әсер ететін әлеуметтік факторлар.

66. Билингвизм – екі тілді меңгеру, сөйлеу дамуы мен логопедиялық түзетуге әсер етуі мүмкін.

67. Логопедиялық диагностика – сөйлеу бұзылыстарын анықтау және бағалау процесі.

68. Логопедиялық түзету – сөйлеу бұзылыстарын арнайы әдістер арқылы түзету.

69. Психологиялық-педагогикалық әдістер – сөйлеу диагностикасы мен түзету процесінде қолданылатын әдістер.

70. Тестілеу – сөйлеу қабілетін диагностикалауға арналған арнайы сұрақтар мен тапсырмалар жүйесі.

71. Анкеталау – логопедиялық зерттеулерде қолданылатын сұрақ-жауап әдісі.

72. Биографиялық әдіс – адамның сөйлеу тарихын зерттеу арқылы логопедиялық диагноз қою тәсілі.

73. Интерпретациялық әдістер – зерттеу нәтижелерін талдап, сөйлеу бұзылыстарының себебін анықтау тәсілдері.

74. Электрондық есептеуіш машина (ЭЕМ) – сөйлеу диагностикасында қолданылатын компьютерлік технологиялар.

75. Синкинезия – сөйлеу мүшелерінің еріксіз қимылдауы, мысалы, тіл қозғалғанда еріннің де қозғалуы.

76. Символикалық праксис – сөйлеу кезінде белгілі бір қимылдарды саналы түрде орындау қабілеті.

77. Дыбыс айтуды тексеру – дыбыстардың дұрыс айтылуын бақылау процесі.

78. Артикуляциялық жаттығулар – сөйлеу мүшелерін дамытуға арналған жаттығулар.

79. Сөздің буындық құрылысын тексеру – сөздің буындарға дұрыс бөлінуін тексеру әдісі.

80. Логопедиялық көмек – сөйлеу бұзылыстары бар балалар мен ересектерге көрсетілетін арнайы түзету көмегі.

81. Баланың сөйлеуін дамыту – сөйлеу қабілетін жетілдіруге бағытталған педагогикалық және логопедиялық әдістер.

82. Фразалық сөйлем құрастыру – баланың бірнеше сөзді байланыстырып сөйлем құрастыру қабілеті.

83. Когнитивтік дағдылар – ойлау, есте сақтау және сөйлеуді қамтитын қабілеттер жиынтығы.

84. Сөйлеу қабілетін жетілдіру – сөйлеуді дамыту үшін арнайы жаттығулар мен әдістер қолдану.

85. Ойлау қабілеті – сөйлеу әрекетіне тікелей байланысты когнитивтік процесс.

86. Қабылдау процесі – есту, көру және сөйлеу арқылы ақпаратты қабылдау және өңдеу.

87. Танымдық даму – сөйлеу және ойлау қабілеттерінің жетілу процесі.

88. Дыбыстық талдау – сөздегі әр дыбысты жеке ажырату процесі.

89. Лексика-грамматикалық байланыс – сөйлеу тілінің сөздік және грамматикалық жағының өзара байланысы.

90. Тілдің онтогенезі – баланың сөйлеуінің даму кезеңдері.

91. Артикуляциялық аппарат – дыбыстарды айтуға жауапты сөйлеу мүшелері.

92. Жақ-бет патологиясы – сөйлеуге кедергі келтіретін бет-жақ құрылымының бұзылыстары.

93. Қатты таңдай – ауыз қуысының жоғарғы бөлігі, сөйлеуде маңызды рөл атқарады.

94. Жұмсақ таңдай – сөйлеу кезінде ауыз және мұрын жолдарын реттейтін бұлшықетті бөлік.

95. Альвеолярлы өсінді – тістер орналасқан жақ сүйектің бөлігі.

96. Үстіңгі және астыңғы жақ сүйек – сөйлеу артикуляциясына әсер ететін негізгі сүйек құрылымдары.

97. Педагогикалық диагностика – сөйлеу бұзылыстарын анықтау үшін қолданылатын әдістер.

98. Тіл бұзылыстарын топтастыру – сөйлеу бұзылыстарының түрлерін жүйелеу.

99. Қарым-қатынас құралы – сөйлеудің басты қызметі – адамдар арасындағы ақпара т алмасу.

100. Логопедиялық оқыту әдістері – сөйлеуді түзету және дамытуға арналған арнайы педагогикалық әдістер.