# data[].attributes.body
Zerk eragin zuer hiriak berpiztea?

Duela mila urte inguru europa eremu landatarra zen baina 1000. urtetik aurrera bikingoen inbasioak, jaun feudalen arteko gerrak, bideetako segutasunikeza... horregatik merkataritza igo zen eta hiriak handiagotu ziren.

Europako klima XI eta XIV. mendeen artea hobera aldatu zen eta horri esker nekazaritza edatu zen eta nekazaritzaz aparte beste berrikuntza tekniko batzuk ere sartu zituzten.

Nekazaritza-tresnak hobetzea. Golde belarridunak eta arnes berriak eta lepokoak erabiliz esker lurraren emankortasuna areagotu zen.

Laborantza-metodo berriak.

Hiru urteko txandaketa sartu zuten eta horri esker lur eremu gutxiago lagatzen zuten lugorrian hau da lurra gehiago aprobetxatzen zuten.

Haize- eta ur-erroten erabilera orokortzea.

Aintzianaroan ezagutzen zen errotak hasi ziren erabiltzen horrela lanak errazten zuten eta produktibitatea hobetu zen gainera ekoizpena handitzen zuen.

Biztanleriak hobetu elikatuak egotea gaixotzea askoz zailagoa zen eta hori hariotza-tasak asko jeiztea ergin zuen orduan Europako biztanleria asko igo zen XII eta XIV. mendean.

Biztanle askok eskatu zuyen ez ziren erabiltzen lurrak bererabiltzea eta landutako lurra asko handitu zen.

Bestalde, nekazarian lan egiten zuten asko emigratzen zuten hirietako bizimoduak jaun feudalen kontrolean zeuden eta oso zorrotzak ziren eta askatasun pertsonala eskatzen zuten.

Produktibitateari eta laborantza-lurren azalera handitzeari esker nekazaritza soberakinak sortu ziren, merkatuan saltzeko.

Produktu-truke horrek merkataritza eta artisautza ekoizpena igo zituen.

Hiri berpizte hori jada existitzen ziren hirietan geratu zen, baina hiri berri asko ere sortu ziren bide-gurutzeetan edo gaztelu eta abadien parean.

# data[].attributes.body
Nola gertatu zen merkataritza-hedapena?

Merkataritzan nekazaritzako produktu gehiago zuten eta horri esker ordainketa sistemetan izandako zenbait berrikuntzak trukeak sustatu zituzten:

berrikuntzak garraioan: Lepokoak, ferrak eta mandoen trakzioa gehiago hasi zuten eraboltzen eta horri esker gehiago eta askoz hazkarrago hasi zuten gauzak saltzen.

Merkataritza-berrikuntza.

Diru geihago zegoen zirkulazioan eta horri esker merkataritza teknika hobetu zuten hau da kabio letrak eskudirurik erabili gabe.

Horrek guztiak merkataritzaren garapena bultzatu zuen gertukoak hau da landa herrixken artean distantzia ertainekoak haerrixken eta hirien artean daudenak eta gainera azokak asko garatu ziren.

Berrikuntza garrantztsuena urruneko merkataritza izan zen hauek leku guztietara joaten zirelako urez bidez eta horrela gauza asko salduko dute.

Hiru ibilbide nagusi zeuden: Mediterraneokoa, Atlantikoa eta Baltikoa eta lehorrekoa.

IBILBIDEAK SEGURUAGOAK ZIRELAKO ETA URRUNAGO JOATEN ZIRELAKO

XI eta XIII. mendeetan segurtasun asko zegoen eta horri esker merkataritza eratu zen.

Lehorreko ibilbideak.

Monarkek, merkatariei eta artisauei kobratutako zergak nobleei jarri zioten horrela hiriak askos seguruagoak izango ziren horri esker bideak gero eta seguruagoak izango ziren.

Itsas ibilbideak.

bikingoen inbasioa bukatu zenean itsas ibilbideak seguruagoak ziren.

gurutzadak tarteko (lur santuak konkistatzeko kanpania militarrak, XII eta XIII. mendeetan), bizantziar inperioa sendotu zen eta kristau-estatu txikiak sortu ziren.

# data[].attributes.body
Hiriak eremu onetan kokatzen zituzten

Erdi aroko hiriak komunikazio-bideetatikgertu kokatzen ziren eta horri esker asetzeko moduko ezaugarriak zituen lurralde batean: Laborantzarakoeta artzaintzarako lur onak, ur ugari eta hainbat gauza gehiago.

Bertako hirigintza irregularra zen...

Hiri nukleoa harresiz inguratuta zeuden orduan askoz erazago zen hiriak defendatzea eta borrokak ere lehen asko zeudelako baina gauez itxi egiten zuten.

Kapotik etorritakoei zergak kobratzea eta merkataritza-produktuak kontrolatzea.

Oinplanoa oso irregularra zen eta erdigunean kokatutako plaza batean antolatzen zen. Plaza horretan, lonja, katedrala eta udaletxea kokatzen ziren.

Biztanleria auzoetan banatzen ziren normalean erlijioaren arabera eta kaleak oso estuak ziren.

Estolderiarik eta txorrotako urik ez zegoen eta arratoi asko zeuden higienea oso txarra zen eta askoz errezagoa zen infekzioak hedatzea.

Auzo batzuk zeuden errebalak zirenak harresietatik kanpo zeudelako.

...Eta hiriko patrizioek osatzen zuten gobernua

Biztanleek bere zinegotzia hautatzen zituzten finantzez, ordenaz eta justiziaz arduratzeko. Magistraten burua alkatea zen eta udaletxean biltzen ziren eta hor gordetzen ziren hiriko zigilua.

Bankari-familia aberatsenek hirietako gobernua bereganatu zuten. eta horrek pribilegiatuetako familian sartzen dira

# data[].attributes.headline
3. Nola bizi ziren erdi aroko hirietako biztanleak?

# data[].attributes.subject
3. Nola bizi ziren erdi aroko hirietako biztanleak?

# data[].attributes.body
Hiriak artisautzako eta merkataritzako guneak ziren...

Hiriak txikiak ziren eta 15 000 eta 30 000 biztanle artean zituzten nahiz eta batzuk 200 000 biztanle euki adibidez Parisek edo Kordobak.

Artisauak lanbideen gremioetan antolatzen ziren.

Gremioak bere arau propioak zituzten eta kaleetan biltzen ziren jardueraren arabera: aitzogileak, zilargileak, ehuleak, etab.

...Eta gizarte-talde berriak sortu ziren haietan

Hirietan gizarte talde berri bat sortu zen, Burgesia.

Burgesiak produktuak saltzeagatik edo beren negozioan rabaziak loertzeagatik aberatsak ziren. Bi taldeetan banatzen ziren goi-burgesak eta behe-burgesak.

Hirietan Burgesiaz gain Kleroa, Nobleak, mirabeak eta eskaleak zeuden.

Alde sozioekonomiko izan arren pertsonak azkeak ziren hau da ez zeuden jaun feudal baten menpe.

# data[].attributes.body
Burgesiaren babesak monarkaren autoritatea sendotu zuen...

Feudalismoaren garai baren XII. mendearen erdialdean, erregea erresumako jaun feudal boteretsuena zen eta bere lurrak zituen hau da koroaren lurrak.

Monarkek burgesiaren babesa behar zuten beren autoritatea nobleziari inposatzeko, erresumaren lurralde-batasuna bermatzeko eta monarkia nazionalak eratzeko.

Burgesek lagutza behar zuten jaun feudalen kontra merkataritzan aritzeko baina ere bai nahi zuten gobernua kontrolatu monarken erabaki politikoetan eragin ere.

Burgesiaren babesa lortzeko errege-erregine hiri-gutunak idazten zuten hiriei pribilegioak edo foruak emateko.

Bertako pertsonak askeak ziren beraien gobernua sortzeko eta gainera merkataritza-monopolioak merkatuak irekitzeko baimenak eta erresuma osoan zirkulatzeko bermeak ere ziurtatzen zituzten.

Pribilegio horien truke burgesek aukera eman zieten monarkei soldadu mertzearioak kontratatzeko eta erresuma hobeto administratzeko funtzionarioak izateko.

... eta gortee edo parlamentuen sorrera bultzatu zuen

Gobernatzeko, errege kontseiluaren laguntza zuten. Kontseilu hori nobleziako eta kleroko zenbait handikik osatzen zuten eta hori dena biltzeko erregeak deialdiak egitzen zuten.

Baina XII. mendetik aurrera, Burgesak hasi ziren gonbidatzen lehenengo ez ohiko bileetara baina geroago ohikoetara ere bai.

Hiru estamentuek (noblesia, kleroa eta burgesia monarkarekin egiten zuten bilerei gorte edo parlamentua deitzen zitzaien.

Burgesei sartzen ustean estamentu hori gizartean garrantsitzuagoa bihurtu zen batez ere dirua lortzeko haien kexak eta eskaerak entzuteagatik.

Burgesiaren boterea handiagoa zen leku batzuetan beste batzuetan baino eta ez zuten onartzen monarkek beraien eskaerak entzutea gatik diru-laguntzak lortzea.

# data[].attributes.headline
6. Zer eragin izan zuen Izurrite Beltzak Europako gizartean?

# data[].attributes.subject
6. Zer eragin izan zuen Izurrite Beltzak Europako gizartean?

# data[].attributes.body
XIV. mendean Europako biiztanleriak zenbait zorigaitz piratu zituen: Gosea, gerra eta izurritea eta hori eragin zuen Behe Erdi Aroko krisia.

Izurrite Beltza Europara Iritsi zen...

Izurrite Beltza Asiatik Europara iritsi zen 1348. urtean eta gaixotasun infekziosoa zen.

Nola ez zekiten zerk eragiten zuen hipotesi zentzu gabe asko hasi ziren botazen. Batzuk esaten zuten juduak zirela errudunak eta beste batzuk jainkoaren zigorra zela esaten zuten.

Izurrite Beltza arkakusoen ziztaden bidez transmititzen zen eta sintoma nagusiak hauek ziren: Sukarra, arnasketa eta zirkulazio arazoak.

Ere bai azala kolore beltzaxka hartzen zuen horregatik deitzen zioten Izurrite Beltza.

Zenbait neurri hartu arren pandemia ez zen gelditzen eta hondamen handia sortu zuen europan, zenbait boladatan. Baina gero eta intentsitate txikiagoak izan ziren.

...Eta jada ahuladuta zegoen biztanleria eragin zion

Gaixotasun honek asko afektatu zuen Europan eta krisi orokorrak sortu zituen:

XIV. mendean gerra ugari egon ziren eta horrek pertsona asko hil zituen eta ekonomia-galera izan ziren.

Lurren zati handi baten produktibitatea oso txikia zegoen aurreko mendeetan lur asko lugorritu zituztelako.

Aldi horretan izotz aro txikia hasi zen hau da izotzaldi, txingor eta euri asko hasi zen egiten eta horren ondorioz uztak galdu ziren eta goseteak gertatu ziren.