# data[].attributes.attachment_caption
Tweetalig zijn is niet alleen reuzehandig, het heeft ook voordelen voor je geheugen

# data[].attributes.body
Bij deze les sluit de les van woordenaars goed aan (onderdeel wiskunde, les 6)
https://woordenaars.nl/2-6-taal-leren/
En de tekst over woordjes leren onder deze tekst)

# data[].attributes.attachment_link.title
Tweetalig zijn is niet alleen reuzehandig, het heeft ook voordelen voor je geheugen

# data[].attributes.attachment_link.description
Wij mensen zijn snelle denkers, tenminste als het om taal gaat: als we een deel van een woord horen, vullen we het vaak al zelf aan én denken na over een

# data[].attributes.body
https://www.nemokennislink.nl/publicaties/leer-je-nieuwe-taal-door-verhaaltjes-te-maken/

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Na een druk jaar kijk je uit naar die welverdiende vakantie in Spanje, Italië, of misschien wel Noorwegen of Thailand. Wat de bestemming ook is, het is altijd handig om je een beetje verstaanbaar te maken in het verkeer, een restaurant, of de apotheek. Hoe pak je dat aan, een paar weken voor vertrek? Hoe leren we überhaupt iets nieuws?

Volgens cognitiewetenschapper Lieke Hofmans van de Universiteit van Amsterdam moet je dat vooral echt willen, want motivatie is een van de basisingrediënten van goed kunnen leren. Meng dat met een gezonde dosis voorstellingsvermogen en dan kan je prima dat bescheiden woordje over de grens leren spreken. Hoe oud je ook bent.
Hoe leren we nou eigenlijk nieuwe dingen?
"Leren is associëren. Dat doen we op verschillende manieren. Door trial & error ontdekken we de voordelen of nadelige gevolgen van handelingen of beslissingen. Als je bijvoorbeeld een stoeprand tegenkomt en daarover struikelt, leer je letterlijk door vallen en opstaan dat je daar de volgende keer overheen moet stappen. De pijn van het vallen is dan de associatie.

Een andere vorm is sociaal leren. We zien mensen iets doen dat fijne of slechte gevolgen heeft. Dan ga je hetzelfde doen, of juist niet. Je kijkt hiermee die trail & error af bij anderen. Tot sociaal leren behoort ook het stukje sociale en maatschappelijke druk. Dat geeft een motivatie om dingen op een bepaalde manier te doen of te onthouden. Mooie kleren dragen, hoge cijfers halen, meepraten in die exotische taal."
Hoe werkt dat in ons brein?
"Als we nieuwe dingen leren, gebeurt er iets met de verbindingen tussen hersencellen of tussen hersengebieden. Verbindingen kunnen aangepast worden, verdwijnen of juist nieuw worden aangemaakt. Door die verbindingen worden associaties gelegd met dingen die al in het geheugen zitten. Het woord 'stoel' zit bijvoorbeeld al in je hoofd. Als je dan het Spaanse woord voor 'stoel' ('silla') leert, wordt dat daaraan gekoppeld. Zo'n associatie kan van alles zijn. Mijn associatie met 'silla' is een stickertje op een stoel bij opa en oma thuis, die hadden ze daar geplakt om Spaans te leren. Dat is een handige manier om losse woordjes te leren."
Waarom is dat over het algemeen makkelijker voor kinderen dan voor volwassenen?
"Dat is een vertekend beeld. De plasticiteit van onze hersenen - de mogelijkheid om verbindingen te veranderen - piekt ergens tussen de adolescentie en de dertiger jaren. Maar dat verschilt per vaardigheid, zoals redeneren, motoriek, kortetermijn- of langetermijngeheugen. Daarnaast hangt het af van de persoon, culturele achtergrond, opvoeding en genen.

Het is dus niet zo zwart-wit en je kan er ook veel aan blijven doen, zoals bewegen en gezond eten. Dat zorgt onder andere voor een toevoer van bloed en dus voedingsstoffen in je hersenen, nodig om die verbindingen aan te leggen en te onderhouden. Denk aan het leggen van een straat, dan moeten die stenen wel blijven komen.

Bij onze geboorte hebben we juist te veel verbindingen. Die worden minder en specifieker. Daarom vergeten we dingen, bijvoorbeeld van de babytijd. Maar de verbindingen die je overhoudt, worden duurzamer, 'pruning' heet dat. Uiteindelijk leren kinderen op een andere manier dan volwassenen. Als kinderen leren praten is dat ongeveer het enige dat ze doen. Ze worden helemaal ondergedompeld en hebben nog geen verplichtingen. Hoeveel tijd heb je nou als volwassene om een nieuwe taal te leren? Het heeft allemaal met context, inzet en motivatie te maken."
Is er een verschil tussen snel iets willen leren of er de tijd voor nemen?
"Je ziet het vaak bij studenten die op het laatste moment leren voor een tentamen: die specifieke associaties worden dan snel aangeleerd en aan specifieke kennis gehangen, maar niet aan harde concepten die al lang in het geheugen zitten. Als je een netwerk voor je ziet, zijn dat de losse knopen met weinig vertakkingen. Als je deze kennis vervolgens weinig gebruikt, dan verlies je die weer. Dat is een fysiek proces: door die verbindingen aan te spreken, krijgen ze de benodigde voeding, bloed en zuurstof. Zoals die stenen straat ook onderhoud nodig heeft, anders brokkelt het af."
Wat is de beste aanpak om snel een nieuwe taal te leren?
"Daarvoor heb je die associaties nodig, dus probeer verhaaltjes voor jezelf te maken. Als je bijvoorbeeld wil leren hoe je de rekening moet vragen, beeld je dan in dat je in een restaurant zit en met de ober praat. Probeer het echt voor je te zien.

Er zijn ook digitale hulpmiddelen om een taal te leren, zoals de app Duolingo. Die speelt heel erg in op de beloning. Voor goede antwoorden krijg je bonuspunten of kan je iets unlocken. Dat werkt goed voor het aanleren van de basics op de korte termijn, zoals een vakantie. Maar het speelt niet in op de intrinsieke motivatie en maakt minder duurzame verbindingen. Voor de lange termijn werkt het daarom vaak minder goed."
Ook verschenen in de Spoedcursus Toeristentaal:

# data[].attributes.attachment_link.title
Bekijk: 'Leer je nieuwe taal door verhaaltjes te maken'

# data[].attributes.attachment_link.description
Snel even de basics van de taal van je vakantieland leren is makkelijker gezegd dan gedaan, zeker als je wat ouder bent. Of niet? Volgens onderzoeker Lieke Hofmans is leeftijd helemaal niet zo'n belemmering als vaak wordt gedacht.

# data[].attributes.headline
Eise Eisinga, bouwer van het oudste planetarium

# data[].attributes.subject
Eise Eisinga, bouwer van het oudste planetarium

# data[].attributes.body
https://historiek.net/eise-eisinga-bouwer-oudste-planetarium/57907/

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Eise Eisinga was een Friese amateurastronoom die in de achttiende eeuw in zijn woonkamer in Franeker het eerste (nu nog werkende) planetarium bouwde.
Eisinga werd in 1744 geboren als zoon van een wolkammer. Hij was daardoor voorbestemd om ook wolkammer te worden. Hoewel hij hoogbegaafd was, mocht hij niet naar school. Hij deed dus vooral aan zelfstudie op de Franeker Academie. Op zijn vijftiende bracht hij een boek uit over wiskunde en op zijn zeventiende volgde een boek over astronomie.

Eise Eisinga trouwde twee keer en kreeg in totaal zes kinderen.

De voorspelling dat de wereld verging

In 1774 voorspelde de Friese dominee Eelco Alta dat de wereld drie dagen later zou vergaan. Dit omdat de maan zou botsen met een aantal planeten waardoor de aarde uit zijn baan zou vliegen. Deze voorspelling veroorzaakte veel paniek in Friesland en Eise Eisinga was vastbesloten om te bewijzen dat deze rampspoed helemaal niet zou plaatsvinden. Hij begon met het bouwen van een schaalmodel van het zonnestelsel, het planetarium, in zijn eigen woonkamer. In 1781 was dit af.

In 1787 raakte Eisinga als patriot in conflict met de prinsgezinden en woonde hij enkele jaren in Visvliet. Eerst als vluchteling en later als banneling. In 1795 keerde Eisinga terug naar Franeker en werd hij buitengewoon hoogleraar op de Franeker Academie, totdat deze in 1811 op bevel van Napoleon werd gesloten.

Koning Willem I bracht in 1818 een persoonlijk bezoek aan het planetarium van Eise Eisinga en was zo onder de indruk dat hij deze kocht voor de Nederlandse staat. Later werd het planetarium gedoneerd aan de stad Franeker.

In 1828 overleed Eisinga op 84-jarige leeftijd. In zijn testament liet hij een uitgebreide beschrijving van de werking van het planetarium achter.

Eise Eisinga is opgenomen in de Nederlandse Canon als verpersoonlijking van de Verlichting in Nederland, de bloeiperiode van wetenschap en filosofie. Ook is Eisinga ereburger van Franeker en werd er in 1994 een postzegel uitgebracht ter gelegenheid van het 250e geboortejaar van de amateur-astronoom.

Het planetarium

Het slingeruurwerk in het planetarium wordt aangedreven door negen gewichten. Via houten hoepels en schijven met tienduizenden handgesmede spijkers worden alle planeten op hun eigen snelheid rondgedraaid. Het planetarium is zo nauwkeurig, dat het na ruim twee eeuwen nog steeds klopt. Het is te bezoeken in Franeker.

# data[].attributes.attachment_link.title
Eise Eisinga, bouwer van het oudste planetarium | Historiek

# data[].attributes.attachment_link.description
Eise Eisinga bouwde een planetarium in zijn huis in Franeker om te bewijzen dat een voorspelling niet klopte. Hij is opgenomen in de Nederlandse Canon.

# data[].attributes.headline
Podcast | Waarom krijg je kippenvel van muziek (met Tyfoon) |universiteit Nederland 

# data[].attributes.subject
Podcast | Waarom krijg je kippenvel van muziek (met Tyfoon) |universiteit Nederland 

# data[].attributes.body
Leerdoel: Je kan tijdens het luisteren (en het kijken) van een podcast aantekeningen maken om een samenvatting te maken.

Voor het luisteren:
Van welke muziek krijg jij kippenvel? Waar krijg je nog meer kippenvel van? Schrijf dit op.
Probeer te omschrijven wat de oorzaak daarvan is.

Tijdens het luisteren:

Maak notities / cartoons waaruit blijkt wat de verklaring is voor het krijgen van kippenvel van muziek.

Na het luisteren:
Zoek op internet naar onderstaand artikel (of kopieer de link).  Dit is een korte uitleg in tekst over hetzelfde verschijnsel.

Vergelijk de tekst met jouw aantekeningen. Zijn ze compleet of kan je nog iets aanvullen?

Bedenk zelf een woord voor muziek waar je kippenvel van krijgt. https://www.rtlnieuws.nl/editienl/artikel/5277276/kippenvel-door-muziek-hoe-ontstaat-dat-gevoel-woord-zoeken-top-2000

# data[].attributes.attachment_link.title
538. Waarom krijg je soms kippenvel van muziek?

# data[].attributes.attachment_link.description
Listen to this episode from De Universiteit van Nederland Podcast on Spotify. Je zet je favoriete nummer op en boem: er trekt een rilling door je lijf. Waarom kan muziek je soms zo raken? Op die vraag proberen hoogleraar neuropsychologie Erik Scherder (Vrije Universiteit Amsterdam) en artiest Typhoon een antwoord te vinden.

# data[].attributes.headline
Podcast ontstaan van een nieuwe taal (universiteit van Nederland) 

# data[].attributes.subject
Podcast ontstaan van een nieuwe taal (universiteit van Nederland) 

# data[].attributes.body
https://open.spotify.com/episode/7f7m8nGncPdm4nhTvjDkrL?si=KZszOoDGRRy-7q1S2TMfyQ

# data[].attributes.attachment_link.title
525. Hoe kan uit een gruwelijke geschiedenis een nieuwe taal ontstaan?

# data[].attributes.attachment_link.description
Listen to this episode from De Universiteit van Nederland Podcast on Spotify. Het Sranantongo (Surinaams) is een vreemde taal. 'Sranan' bestaat uit woorden die afkomstig zijn uit allerlei talen van over de hele wereld. De geschiedenis van Sranantongo is niet los te zien van slavernij en toch het is ook iets moois.

# data[].attributes.body
Voor het lezen:
Weet je hoe neuronen werken? Zoek op internet eens naar een 3D-model van een neuraal netwerk van het brein. Of zoek op schooltv naar een clip over het brein/neuronen.

Woordenschat: de promovenda/promovendus, fundamentele nieuwsgierigheid, het statistisch patroon, het gefingeerde voorbeeld.

Tijdens het lezen:
Probeer of je met behulp van de afbeelding bij het gefingeerde voorbeeld kunt uitleggen hoe het brein en een taalmodel werken.

Na het lezen:

Welke tekstructuur/tekststructuren herken je in deze tekst?
Welke uitdagingen liggen er nog op het gebied van taalonderzoek en AI?
Hoe voorspel jij dat de toekomst eruit zal zien? Welke taaltaken moeten we echt altijd zelf blijven uitvoeren en welke zouden door AI kunnen worden uitgevoerd? Schrijf hier een korte 'reactie' over voor op de website.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Universiteit van Amsterdam

Het vakgebied waarin Marianne de Heer Kloots werkt klinkt ingewikkeld. Misschien komt dat wel omdat het in feite een mix is van andere vakgebieden. En dat past de promovenda goed, want meng taal, kunstmatige intelligentie en hersenactiviteit met een flinke scheut fundamentele nieuwsgierigheid en voilà: het CV van Marianne de Heer Kloots.

Dat begon met een vroege interesse in taal. "Mijn moeder is Pools, dus ik ben tweetalig opgevoed. Als we dan met de auto door Duitsland naar Polen reden, vond ik die woorden onderweg altijd maar gek. Waarom praten ze daar nou wéér anders? Waarom praten ze niet gewoon taal?"

Dit werkte door in haar studiekeuze. Maar terwijl ze zich in Leiden schoolde in de taalwetenschappen, ontdekte ze dat de manier waarop hersenen die taal verwerken ook wel heel boeiend is. En dat programmeren haar wel ligt: "De bezigheid is gewoon leuk. Je typt iets op de computer en er gebeurt meteen iets. Ik merkte dat ik daarvan echt in een flow raakte. Al die verschillende interesses komen in mijn promotieonderzoek bij elkaar. Het is mooi dat we taal op verschillende manier kunnen bestuderen. Ik heb voor deze technische kant gekozen."

Taal leren uit tekst

Kort samengevat wil de onderzoeker gewoon weten hoe taal in de hersenen werkt en of dat vergelijkbaar is met kunstmatige intelligentie. "Ik gebruik taalmodellen: computerprogramma's die patronen in taal hebben leren herkennen doordat ze heel veel teksten hebben gezien. Op basis van die patronen kan het model voorspellingen doen. Zo kan het voorspellen wat het volgende woord in een zin moet zijn, of bijvoorbeeld nieuwe teksten genereren. Dit soort modellen zitten vaak ook achter vertaalapps en bijvoorbeeld de autocorrect op je telefoon."

De taalmodellen die De Heer Kloots gebruikt zijn gebouwd als zogenaamde 'neurale netwerken'. Dat zijn computerprogramma's die een tekst verwerken door voor elk woord bepaalde activaties te genereren, vergelijkbaar met de activatie van neuronen in onze hersenen. Die activaties worden uitgedrukt in cijfers, waarin patronen te zien zijn. "Ik laad steeds verschillende stukjes tekst in het taalmodel en meet hoe de activaties verschillen. Dat vergelijk ik met de verschillen in hersenactiviteit van proefpersonen die in een MRI-scanner dezelfde stukjes tekst lezen."

Mensen vergelijken met machines, dat klinkt als het vergelijken van appels met peren. Software heeft toch geen vergelijkbare levenservaring, met alle input van zintuigen en emoties die daarbij horen? Dat is volgens de onderzoeker zeker waar. "Als mensen een verhaal lezen, komt daar van alles bij kijken, van het herkennen van letters tot het meeleven met hoofdpersonen. Zo'n taalmodel werkt puur op basis van statistische patronen in teksten. Toch moet het model iets van talige informatie uit die patronen halen om goede voorspellingen te kunnen doen."

Meten en fietsen

De onderzoeker maakt gebruik van hersenscans uit onderzoek van Amerikaanse collega's. Zij lieten proefpersonen een hoofdstuk lezen uit Harry Potter, terwijl ze in een MRI-scanner lagen. Die hersenscans geven informatie over de activiteit van het brein tijdens het lezen. "We rekenen uit wat het verschil in hersenactiviteit is tussen stukjes tekst. Als ergens bijvoorbeeld staat dat Harry Potter naar zijn bezem kijkt en in een andere zin staat dat hij zijn toverstok pakt, dan zie je bij beide zinnen een bepaalde activiteit voor 'Harry Potter'. Datzelfde stukje activiteit komt terug als Harry Potter wordt beschreven met 'hij', want de proefpersonen weten over wie het gaat. Maar verwijst 'hij' naar een ander personage, dan is de hersenactiviteit anders."

Die verschillen vertaalt ze naar cijfers, die je simpelweg in een tabel kan zetten. Vervolgens kijkt ze hoe het taalmodel omgaat met dezelfde stukjes tekst door de verschillen in activaties te meten en dit te vertalen naar cijfers. Zo krijg je twee tabellen die je naast elkaar kan leggen. In zo'n tabel zou je bijvoorbeeld kunnen zien dat een taalmodel net als mensen begrijpt dat het woord 'hij' met 'drie koppen' niet een 'hij' is die naar Harry Potter verwijst (zie afbeelding).

Er moet een hoop kennis bij elkaar komen om dit soort vergelijkingen te kunnen maken. Het verdiepen in verschillende vakgebieden is de afgelopen anderhalf jaar daarom een belangrijk onderdeel geweest van het werk van De Heer Kloots. "Ik moet die hersenscans begrijpen, kunstmatige intelligentie begrijpen, snappen hoe taal en taalverwerking in elkaar zit en dat allemaal met elkaar zien te vergelijken. Dat is een leuke uitdaging en het betekent dat ik veel andere onderzoekers wil spreken. Op mijn kantoor op de AI-faculteit, maar ook op de psychologie-afdeling waar de MRI-scanners staan en de faculteit waar de taalonderzoekers zitten. Dus ik ben ook veel heen en weer aan het fietsen."

Dat zal de komende jaren niet minder worden. Ze wil haar onderzoek namelijk uitbreiden met modellen die in plaats van tekst bijvoorbeeld spraak en beeld verwerken. "Daarnaast wil ik beter begrijpen welke onderdelen van modellen meer op hersenactiviteit lijken dan andere, en vooral waarom. Op die manier kunnen we denk ik pas echt tot nieuwe inzichten over menselijke taalverwerking komen."

AI onder de loep

Haar onderzoek past in breder onderzoek naar kunstmatige intelligentie. Algoritmes en zelflerende toepassingen zijn niet meer weg te denken uit onze samenleving, maar het is niet altijd meer duidelijk hoe die programma's tot een beslissing komen. Dat is het dubbele van AI, vindt ook De Heer Kloots. "Het nadeel van dit soort modellen is dat we wel zien wat eruit komt en of de voorspelling klopt, maar dat het daarbinnen eigenlijk één grote black box is. We willen in die black box kijken wat er gebeurt, welke informatie belangrijk is om tot bepaalde voorspellingen te komen."

Dit geldt voor veel meer toepassingen die niks met taal te maken hebben, maar de problemen in een taalmodel zijn een mooi voorbeeld. "Vroeger voerden we handmatig regels in over grammatica en spelling. Nu laten we computers zelf leren wat er nodig is voor goede teksten, door ze een heleboel voorbeelden te geven. Maar niet alle conclusies kloppen. Een taalmodel kan bijvoorbeeld voorspellen dat een auteur vertelde over 'zijn boek', terwijl de auteur een vrouw is. We denken dat het die conclusie trekt op basis van het woord 'auteur', omdat 'hij' vaker voorkomt in zinnen met 'auteur' dan 'zij'. Wij willen als wetenschappers weten of een taalmodel inderdaad zo redeneert, zodat we het kunnen verbeteren."

Benieuwd hoe het onderzoek van Marianne de Heer Kloots verloopt? Over een tijdje bezoekt Kennislink haar weer om te vragen hoe het gaat. Lees ondertussen ook interviews met andere promovendi uit het Language in Interaction-project.

Meer lezen over dit onderwerp?

# data[].attributes.attachment_link.title
Bekijk: 'Verwerken computers en ons brein taal op dezelfde manier?'

# data[].attributes.attachment_link.description
Hoe verwerkt kunstmatige intelligentie taal en lijkt dat op de manier waarop menselijke hersenen dat doen? Om dat uit te zoeken moet je iets afweten van taal, hersenen en programmeren. Dan ben je bij Marianne de Heer Kloots, PhD-onderzoeker in de cognitieve computationele neurowetenschappen, aan het goede adres.

# data[].attributes.body
Voor het lezen : schrijf in één minuut zoveel mogelijk sleutelwoord op rondom het onderwerp: dolfijnen en communicatie.
Lees de titel en ondertitel. Voorspel waar deze tekst over zal gaan en welke tekststructuur je hierbij verwacht.

Woordenschat: de stem verheffen, de echolocatie, het bassin, lawaaierige, de ruis, de vocale communicatie, compenseren/ de compensatie, de kroeg, leiden tot iets.

Tijdens het lezen:
Probeer de betekenis van de woorden uit de tekst af te leiden. Lukt het niet, zoek de betekenis van het woord op.

Na het lezen:
Maak een infographic over de tekst. Zorg dat de tekststructuur zichtbaar is in je vormgeving.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
NOS Nieuws *

Voor een mens is het normaal: de stem verheffen, om zo verstaanbaar te zijn op een drukke, lawaaierige plek. Uit onderzoek blijkt nu dat dolfijnen hetzelfde doen.

Dolfijnen communiceren, navigeren en jagen met behulp van klik- en fluitgeluiden en echolocatie. Wetenschappers experimenteerden voor hun onderzoek, dat is gepubliceerd in het tijdschrift Current Biology, met twee dolfijnen in een bassin met twee knoppen.

De dieren moesten samenwerken om allebei binnen een seconde van elkaar op hun eigen onderwaterknop aan beide uiteinden van dat bassin te drukken. Lukte dat, dan kregen ze een beloning.

Bij sommige proeven werd een van de dolfijnen vijf tot tien seconden tegengehouden. Hierdoor konden de dieren alleen vertrouwen op hun vocale communicatie om het indrukken van een knop te coördineren.

Uit een onderwaterluidspreker werd vervolgens steeds meer ruis afgespeeld, waardoor beide dolfijnen dit probeerden te compenseren door te 'schreeuwen' ofwel harder en langer te fluiten en te klikken.

Miscommunicatie

"In een lawaaierige kroeg merken we dat we het volume van onze stem verhogen", zegt Pernille Sørensen Sørensen, een van de onderzoekers, tegen de Britse krant The Guardian.

"Dolfijnen reageren op een vergelijkbare manier", zegt Sørensen, verbonden aan de Universiteit van Bristol onderzoek. "Ze proberen zo te compenseren, maar het leidt wel tot miscommunicatie."

Het 'geschreeuw' van de dolfijnen kon namelijk niet voorkomen dat ze elkaar minder goed begrepen: van het laagste tot het hoogste geluidsniveau uit de speaker daalde het slagingspercentage van de dolfijnen van 85 procent naar 62,5 procent.

Decompressieziekte

Geluid gaat ruim vier keer sneller door water dan door lucht. Hierdoor maken veel zeedieren gebruik van geluid om belangrijke aanwijzingen door te geven.

Wordt die communicatie verstoord door bijvoorbeeld scheepvaartverkeer, olieboringen en windmolenparken, dan kan dat een potentieel schadelijke invloed hebben op de gezondheid van de dieren.

De toename van (menselijk) achtergrondgeluid wordt ook in verband gebracht met gestrande walvissen. De dieren kunnen hierdoor mogelijk ook decompressieziekte krijgen, omdat ze door het geluid te snel boven het wateroppervlak komen. Hierdoor kunnen zich gasbellen vormen in bloedvaten en vitale organen.

Volgens Sørensen bestaan er vindingen om het geluidsoverlastprobleem aan te pakken. Zo zijn er bubbelnetstructuren rond bouwplaatsen om geluiden te dempen.

Gebieden vermijden

Het geluid van scheepsmotoren is moeilijker te bestrijden, zegt de onderzoeker. Een mogelijkheid zou zijn om verkeer in bepaalde gebieden te voorkomen op verschillende tijden in het jaar, aldus Sørensen.

# data[].attributes.attachment_link.title
Dolfijnen 'schreeuwen' naar elkaar om boven menselijk geluid uit te komen

# data[].attributes.attachment_link.description
NOS Nieuws * Voor een mens is het normaal: de stem verheffen, om zo verstaanbaar te zijn op een drukke, lawaaierige plek. Uit onderzoek blijkt nu dat dolfijnen hetzelfde doen. Dolfijnen communiceren, navigeren en jagen met behulp van klik- en fluitgeluiden en echolocatie.

# data[].attributes.body
Voor het lezen :
Welke bijzondere eigenschappen van water ken jij? Noteer ze.

Leerdoel: Ik kan de tekst navertellen met behulp van de woorden uit de woordenschatlijst en de correcte lidwoorden gebruiken in een lopende zin.
Bonus : Ik kan de woorden uit de woordenschatlijst correct spellen.

Woordenschat:
Het oplosmiddel, de overvloed (van iets), het goedje (uitdrukking), de atoom, het/de molecuul, de waterstofbrug, de waterjuffer (insect), het vlies, de oppervlaktespanning, het zuur <-> de base,
gul (zijn), grijpgrage, de essentiële stofjes, ongeacht, het bleekmiddel, eigenaardige en cruciale eigenschappen.

Tijdens het lezen:
Kijk of je de betekenis van de woorden af kunt leiden. Lukt het niet, gebruik een online bron om de betekenis af te leiden. Houd bij hoe vaak je zelf een betekenis kon afleiden of hoe vaak je een woord moest opzoeken.

Na het lezen:
Deze tekst was al erg gestructureerd. Wat was de tekststructuur? De woordenschat was misschien moeilijker. Bedenk hoe je met de moeilijke woorden bent omgegaan. Hoe vaak kon je de betekenis afleiden/baseren op je voorkennis? Hoe vaak moest je een online bron raadplegen?
Concludeer voor jezelf: Ik kan de woordbetekenissen afleiden uit de tekst (geef jezelf 1 tot 5 sterren). Stel een leerdoel op voor woordenschat.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
We drinken water, we zwemmen in water, en we spoelen de wc door met het kleurloze goedje. Water bedekt 70% van onze planeet, en wij hebben het allemaal nodig om in leven te blijven. Maar wat is het nu precies, en heeft het ook nog speciale eigenschappen? Eigenlijk is het een heel eenvoudige stof: het is niets meer dan een verbinding tussen een zuurstofatoom en twee waterstofatomen. Waterjuffers kunnen erover heen lopen en ijs blijft erop drijven. Hoe dit kan, heeft allemaal te maken met de bijzondere eigenschappen van water. Hieronder zet ik de vijf meest opvallende op een rijtje.

1. Water kent drie toestanden

Water is de enige stof die onder natuurlijke omstandigheden in drie toestanden voorkomt. Het kan voorkomen als ijs, zoals op de Noordpool, maar het kan ook een vloeistof zijn, zoals ons drinkwater, of een waterdamp, als je thee zet bijvoorbeeld. De temperatuurschaal van Celsius is zelfs gebaseerd op de overgang tussen deze toestanden: ijs smelt bij 0 °C en water kookt bij 100 °C.

2. IJs drijft op water

Als je een handje steentjes in een beker water laat vallen, zul je zien dat alle steentjes zich naar de bodem verplaatsen. Dit is het geval met de meeste stoffen: de vaste stof is zwaarder en zinkt naar de bodem, terwijl de vloeistof erboven blijft drijven. In dat geval zou ijs ook moeten zinken. Maar niets is minder waar! De meest opvallende eigenschap van water is namelijk dat de dichtheid varieert met temperatuur.

Beneden 4°C zet het water uit, wordt het lichter en gaat het over in ijs. Omdat het ijs lichter is dan water, blijft het drijven in plaats van zinken. Dit is dus de reden waarom ijsblokjes bovenin je glas blijven drijven (en onhandig tegen je neus aanduwen tijdens het drinken), en waarom wij tijdens de koude wintermaanden lekker kunnen schaatsen terwijl visjes nog onder ons door kunnen zwemmen!

3. Eén voor allen en allen voor één.

Een andere belangrijke eigenschap van water is dat de moleculen graag bij elkaar blijven. Ze trekken elkaar aan via een speciale binding, de waterstofbrug. Dit is de verbinding tussen het zuurstofatoom van het ene watermolecuul en de waterstofatoom van het andere molecuul. Dankzij al die speciale bindingen ontstaat er een soort vlies, ook wel de oppervlaktespanning genoemd. Hierdoor blijven blaadjes drijven op het water, en kunnen kleine insecten, zoals de waterjuffer en poelschaatsenrijder, eroverheen lopen.

Je kunt deze eigenschap ook gemakkelijk zelf testen door een paperclip voorzichtig in een glas water te laten zakken: dankzij de oppervlaktespanning blijft hij drijven.

4. Water is zowel een zuur als een base

Zuiver kraanwater is pH neutraal (pH = 7), en is daardoor niet zuur, zoals citroensap, maar ook niet basisch, zoals zeep. En toch kan het zich als zuur (pH < 7) én als base (pH > 7) gedragen! Een gulle watermolecuul is namelijk in staat om één van zijn waterstofatomen te doneren aan een ander molecuul, waardoor het handelt als een zuur. Aan de andere kant kan een grijpgrage watermolecuul een waterstofatoom van een ander molecuul afpakken, waardoor het zich gedraagt als een base. Dus, afhankelijk van de omstandigheden, gedraagt water zich als een grijpgrage base of als een vrijgevig zuur.

5. Water is een universeel oplosmiddel

Water staat bekend als het 'universele oplosmiddel' bij uitstek, niet omdat het alles oplost, maar wel omdat het veel meer stoffen kan oplossen dan enig ander oplosmiddel. Dit is een zeer belangrijke eigenschap voor alle levende wezens op onze aarde. Water is namelijk overal om ons heen, en het is in staat om essentiële stofjes (mineralen, zouten, voedingsstoffen) op te lossen en met zich mee te nemen, ongeacht of het zich voortbeweegt in de lucht, over de grond of in onze lichamen.
Water als universeel oplosmiddel.
Deze eigenschap komt door de chemische structuur. Watermoleculen zijn namelijk polair: water is aan één kant deels positief geladen (het waterstofatoom) en aan de andere kant deels negatief (het zuurstofatoom), waardoor het veel verschillende moleculen kan aantrekken en oplossen.

BONUS: Een extra zuurstofatoom maakt water giftig

Als je een extra zuurstofatoom aan een watermolecuul toevoegt, krijg je waterstofperoxide (H2O2). In tegenstelling tot water, is waterstofperoxide giftig, zeer reactief en zeker niet drinkbaar. Het wordt voornamelijk gebruikt als bleekmiddel, oxidant of ontsmettingsmiddel. Zo maakt waterstofperoxide ons haar blonder (zoals dat van Marilyn Monroe), of zorgt het voor een schoon en wit gebit.

Dankzij al deze eigenaardige, maar tegelijkertijd ook cruciale eigenschappen, is het watermolecuul mijn lievelingsmolecuul geworden.

# data[].attributes.attachment_link.title
Bekijk De vijf gekke eigenschappen van water op NEMO Kennislink

# data[].attributes.attachment_link.description
In mijn onderzoek gebruik ik voornamelijk water als oplosmiddel. Water, H2O, is namelijk niet gevaarlijk voor ons of het milieu, en het is aanwezig in overvloed. Maar water is eigenlijk een heel speciaal goedje! In deze blog zet ik vijf gekke eigenschappen van water op een rijtje.

# data[].attributes.body
Voor het lezen

Schrijf acht tot 10 sleutelwoorden op bij het onderwerp "neanderthalers".  Zoek eventueel op schooltv de clipphanger op over Neanderthalers.

Woordenschat:

De emancipatie, inmiddels, begraven- begroef, iets onder de loep nemen, bezaaid zijn met iets, sterven-stierf-gestorven, niet te versmaden zijn, de schokdemper.

Spelling: verrassend, gezamenlijk, de archeoloog, voornamelijk, de begroeiing.

Tijdens het lezen:
Noteer in sleutelwoorden wat nu de verrassing(en) is/zijn van dit onderzoek.
Welke bewijsmaterialen ondersteunen deze conclusie?

Na het lezen:
A) Gebruik een passend schema (Venn-diagram, mindmap, tijdlijn, argumentatieschema, pijlen, enz.) om de resultaten uit het onderzoek weer te geven.

B) Schrijf twee nieuwe alinea's voor Wikipedia waarin je de opgedane kennis uit het onderzoek over neanderthalers verwerkt.

# data[].attributes.attachment_link.title
Neanderthalers werkten verrassend samen bij de jacht op kolossale olifant

# data[].attributes.attachment_link.description
Uit een nieuwe wetenschappelijke studie blijkt dat de oermens over vaardigheden beschikte die lange tijd voor onmogelijk werden gehouden.

# data[].attributes.body
https://www.bnnvara.nl/joop/artikelen/laat-het-verbod-op-mobieltjes-in-de-klas-direct-na-de-zomervakantie-ingaan

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
© cc-foto: Lutheran World Federation

Minister Dijkgraaf van Onderwijs kondigde onlangs vrij onverwacht aan dat per 1 januari 2024 de smartphones uit de klassen zullen worden verbannen. Een besluit waar een groot deel van onderwijzend Nederland achter zal staan, gezien de eerder uitgeschreven petitie 'Maak van de school een telefoonvrije plek', die inmiddels ondertekend werd door zo'n 8200 leraren, ouders, Kamerleden en hoogleraren.

Als docent in het middelbaar onderwijs juich ik dit besluit om meerdere redenen ook van harte toe. Zo heerst er bijvoorbeeld steeds meer onnodig concentratieverlies bij de leerlingen door het constante gepingel, getril en het oplichten van de smartphone in hun tas, broekzak of op tafel, waardoor de focus tijdens de lessen en thuis meer ligt bij het mobiele, online leven dan bij het schoolleven. Het is nog begrijpelijk ook. Het huidige puberbrein heeft een razendsnelle evolutie doorgemaakt door de evenredig snelle ontwikkelingen van de technologie. Waar voorheen de televisie en radio als stoorzenders tijdens het studeren te boek stonden, is het nu het kleine, mobiele kastje dat de vervanger is geworden voor zowel radio, tv en computer.

De spanningsbogen zijn massaal afgenomen, doordat bepaalde apps verslaving in de hand werken waar studies onder kunnen lijden. Neem apps als TikTok en Snapchat waar giftige algoritmes aan ten grondslag liggen, waardoor de jeugdigen razendsnel worden bediend op wat ze op dat moment willen zien. Spreken de filmpjes aan, dan krijgen ze vanzelf meer van dat voorgeschoteld, waardoor je al snel een aantal uren afgeleid bent door bijvoorbeeld filmpjes van puppy's die een hoog knuffelgehalte hebben of waaghalzen die de meest bizarre trucs uithalen met gevaar voor eigen leven. Begin dan nog maar eens aan je wiskundesommen. Tevens zijn docenten kwetsbaar wanneer er aan het begin of aan het einde van de les mogelijk filmpjes worden gemaakt of foto's worden genomen. Soms wordt daarbij vergeten dat een AVG-wet er niet enkel is om de leerlingen te beschermen.

Ik realiseer me daarentegen dat het besluit 'slechts' een richtlijn is, die handhaving en toezicht iets lastiger zal gaan maken dan een algeheel verbod, zoals dit bijvoorbeeld al in Frankrijk en Zweden van kracht is. Het vreemde aan dit besluit is echter wel dat de regel pas per 1 januari van het nieuwe jaar zal ingaan. Dit heeft volgens minister Dijkgraaf te maken met het feit dat het nieuwe schooljaar eind augustus zal beginnen en dat de termijn om besluiten binnen de schoolmuren te nemen over de nieuwe regel te kort zou zijn. Toegegeven, het zijn hectische tijden, zo aan het einde van een schooljaar. Maar het nemen van besluiten en beslissingen omtrent deze nieuwe regel zou wellicht mogelijk moeten kunnen zijn, nu de minister de knoop heeft doorgehakt.

Een schooljaar loopt namelijk niet gelijk aan een kalenderjaar. Dit betekent dat in de eerste weken van september de schoolregels worden besproken en de basis van een pedagogisch en sociaal leerklimaat, voorzien van de nodige structuur, wordt gelegd. Juist dán zou het ideale moment zijn om te beginnen met het naleven van de nieuwe telefoonregel. Vlak voor of tijdens de vakantie zou dit gecommuniceerd kunnen worden met alle belanghebbenden, bijvoorbeeld bij het sturen van de informatie omtrent het begin van het schooljaar, zodat vanaf de eerste lesdag dit een gewoonte gaat worden en alle neuzen zoveel mogelijk dezelfde kant op staan. Bepaald gedrag afleren na enkele maanden is namelijk moeilijker dan er vanaf het begin mee te starten.

Getuige de ervaringen van leerkrachten op scholen die al langer werken met een mobieltjesverbod, zal het verbod in het begin sowieso stuiten op enige weerstand, maar uiteindelijk zullen de effectiviteit, de resultaten en de sociale omgangsvormen toe gaan nemen en zullen ook de leerlingen dit steeds meer gaan beamen. Het is dus zeker het proberen waard.

Reacties (26)

Sorteren op:

pahan 27 jul. 2023 - 5:41

Mooi he, brugwachters die niet door hebben dat de wereld verder gegaan is. Ik zat in mijn tijd naar buiten te kijken, zeeslagje te spelen en later aan het schaken of ik kwam gewoon niet naar de les. Daar vond men dan wel wat van, dus liet ik me er gewoon zo vroeg mogelijk uit sturen. En in de pauze? Gaf ik bijles.

EricDonkaew 26 jul. 2023 - 14:07

Soms is het moeilijk, soms is het makkelijk. Dit is gelukkig makkelijk. Helemaal eens met de schrijver en zijn argumenten. Geen mobieltjes meer in de klas in het nieuwe schooljaar.

Ewout Pool 26 jul. 2023 - 13:24

Beste collega, Op mijn school gaat het "verbod" per komend schooljaar in, vooruitlopend op de richtlijn. Me dunkt dat meer scholen dat (kunnen) doen.

# data[].attributes.attachment_link.title
Laat het verbod op mobieltjes in de klas direct na de zomervakantie ingaan - Joop - BNNVARA

# data[].attributes.attachment_link.description
Ik realiseer me dat het besluit 'slechts' een richtlijn is, die handhaving en toezicht iets lastiger zal gaan maken dan een algeheel verbod, zoals dit bijvoorbeeld al in Frankrijk en Zweden van kracht is.

# data[].attributes.body
https://www.rtlnieuws.nl/editienl/artikel/5394279/esma-lawa-havercappu-afkortingen-anne-fleur-vakantie-tiktok

# data[].attributes.body
https://www.nationalgeographic.nl/dieren/a44459712/dolfijnen-babytaal-tegen-kalfjes

# data[].attributes.body
https://rijketeksten.org/r-t/20220913095823/
Voor het lezen:
Zoek op internet naar een paar zelfportretten van Rembrandt van Rijn. Schrijf een aantal kenmerken op die je opvallen. Denk aan verschillen en overeenkomsten.

Leerdoelen:
Ik kan een verklaring geven voor de keuzes die Rembrandt heeft gemaakt bij het maken van zijn zelfportretten.
Ik kan met eigen woorden een standpunt  beschrijven en onderbouwen.

Tijdens het lezen:
Lees de introductietekst en de vragen in de link. Download de tekst, print hem uit en lees actief. Onderstreep moeilijke woorden en uitdrukkingen. Gebruik symbolen bij delen van de tekst waarmee je antwoord kunt geven op de vraag:
Waarom heeft Rembrandt zich zo genadeloos afgebeeld?

Na het lezen:
Geef een verklaring voor de keuzes die Rembrandt heeft gemaakt bij het maken van zelfportretten.

Wat vind jij hiervan? Geef jouw eigen mening over zijn gemaakte keuzes. Een mening onderbouw je altijd met argumenten!

Zie je vergelijkingen of juist verschillen met de huidige tijd waarin veel selfies worden genomen? Kiezen sommige mensen er bijvoorbeeld voor alleen bepaalde soorten foto's van zichzelf te plaatsen? Denk ook aan het gebruik van filters. Beschrijf kort wat volgens jou overeenkomsten en verschillen kunnen zijn.

Selecteer minimaal 5 woorden / uitdrukkingen uit de tekst die je zelf niet snel zou gebruiken. Zoek de betekenis eventueel op. Stuur een foto van jouw lijstje met woorden op.

# data[].attributes.attachment_link.title
De jonge Rembrandt – Rijke Teksten | Taalunie

# data[].attributes.attachment_link.description
'Hoe werd een Molenaarszoon uit een Hollandse provinciestad, geboren aan het begin van de zeventiende eeuw, een van de grootste schilders ter wereld?', dat vraagt Onno Blom zich af in zijn biografie "De jonge Rembrandt". Aan de hand van archiefmateriaal en schilderijen probeert Blom het leven van de jonge Rembrandt van Rijn zo goed mogelijk te reconstrueren.

# data[].attributes.headline
Patat of friet (video Universiteit van Nederland)

# data[].attributes.subject
Patat of friet (video Universiteit van Nederland)

# data[].attributes.body
https://www.universiteitvannederland.nl/college/is-het-nou-friet-of-patat

Leerdoelen:
Ik kan tijdens het bekijken van een video aantekeningen maken van hoofdzaken.
Ik kan een korte samenvatting maken in de vorm van een scrolverhaal.
Ik leer interessante feiten en namen over verschijnselen in taal.

Voor het luisteren:
Hoe noem jij het? Friet of patat?
Weet je de benaming in (meerdere) andere talen? Zoek het anders eens op hoe het in het Frans, Duits, etc. wordt genoemd. Wat valt je op?

Tijdens het luisteren:
Bekijk de video en maak notities. Gebruik hierbij sleutelwoorden, dots, pijltjes, enz.  Let ook op benamingen van taalverschijnselen. Die komen terug in je scrolverhaal.

Na het luisteren:
Maak een kort scrolverhaal met de kennis die je hebt opgedaan in deze video. Wie gaat er namelijk überhaupt nog een video van 13 minuten kijken :-)  Een ander die de video niet heeft gezien, moet dit verhaal begrijpen en een volledige uitleg hebben gekregen van wat er is verteld in deze video. Let op dat voorbeelden niet per se noodzakelijk zijn bij een samenvatting.
Je kunt hier bijvoorbeeld Padlet (presentatiemodus) of Canva voor gebruiken. Of verras je volgers op sociale media en maak er een story van :-)

# data[].attributes.body
Vooraf : Luister je wel eens naar hiphop? Zo ja, welke artiesten ken je? Zo nee, zoek eens op Spotify naar een playlist in het genre Nederlandse hiphop. Staan er bekende nummers bij?
Schrijf minimaal vijf woorden op die jij associeert met hiphop.
In hiphop wordt veel straattaal en (vaak) ook symboliek gebruikt.
- Gebruik jij straattaal? Schrijf een paar woorden op.
- Vaak kennen oudere mensen de betekenis van deze straattaal niet. Controleer dit bij een ouder persoon.

Woordenschat:
Schrijf de onbekende woorden op. Deze komen in de tekst terug. Bedenk of je de betekenis kunt afleiden.
Iets ontketenen, provisorisch, de transformatie, de pionier, een geleidelijk proces, de rage (spreek uit als 'raazje', pieken (werkwoord), de nieuwe lichting.

Tijdens het lezen:

* Noteer de hiphopelementen die in de tekst worden genoemd.
*Welke tekststructuur herken je in deze tekst?

*In het laatste deel van de tekst staat:

"Streaming heeft laten zien dat er veel consumenten waren die in de retail niet werden bediend."
Leg uit wat hiermee wordt bedoeld en welk gevolg dit heeft.

Na het lezen:
Voordat je ging lezen, heb je een lijst met woorden gemaakt over hiphop. Vul de lijst aan met de kennis die je nu hebt.
Maak met deze woorden een korte samenvatting van de tekst.
Zoek een Nederlandstalig hiphopnummer op Spotify en zoek de songtekst op (als deze er niet onder staat). Welke woorden zijn
straattaal? Kan je de betekenis afleiden of opzoeken? Er wordt ook vaak gebruik gemaakt van symboliek en/of stijlfiguren (getallen, vergelijkingen, metforen, etc). Herken je deze in de songtekst?

Extra BB  : Zoek op Genius Lyrics de songtekst op van 'Glijpanter' van 'de Jeugd van Tegenwoordig. `Luister en lees mee. Probeer daarna te ontdekken of er 'dubbele' boodschappen in deze tekst staan. Wat haal jij eruit? Noteer dit. Wees creatief. Denk buiten de lijnen. Niks is goed of fout, jouw interpretatie is goed (goud).

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
ANP
Gelegenheidsformatie Westzijde Posse, met Extince op de achtergrond, eind jaren negentig

NOS Nieuws * * Aangepast

Paulus Houthuijs

redacteur Online

Paulus Houthuijs

redacteur Online

DJ Kool Herc ontketende precies een halve eeuw geleden in New York een muzikale revolutie. Op een zomerfeestje in The Bronx mixte hij provisorisch beats van twee platen aan elkaar. De 'Back to School Jam' wordt gezien als het startschot van de subcultuur hiphop.

In 50 jaar tijd is hiphop uitgegroeid tot een van de populairste muziekgenres ter wereld. Ook de Nederlandse scene, die zo'n 40 jaar bestaat, heeft die transformatie doorgemaakt. "Ik vind het echt mooi, een soort droomvlucht", zegt Extince. De 55-jarige rapper uit Oosterhout is een van de pioniers in Nederland.

Rappers van eigen bodem scoren hoog in Nederlandse streaminglijsten. In 2021 waren vier van de vijf meest beluisterde artiesten op Spotify Nederlandse rappers. "Met de komst van streaming werd duidelijk hoe groot het was", zegt platenbaas Vincent Patty, ook bekend als rapper onder de naam Jiggy Djé, over Nederlandse hiphop. "Daarvoor was het ook al groot, maar veel moeilijker om te meten."

Drumsolo's mixen

Terug naar het begin: Clive Campbell, oftewel DJ Kool Herc, noemde zijn mixtechniek de Merry-Go-Round. Zodra de drumsolo op de ene plaat voorbij was, wisselde hij naar de andere. "Hij gebruikte twee losse draaitafels, elk aangesloten op eigen luidsprekers, omdat er nog geen mixer was", legt Extince uit.

DJ Kool Herc legt in deze video uit hoe het werkt:

Zo creëerde de 18-jarige dj een doorlopende drum groove waarover hij ritmisch teksten rijmde. Later werd dit rappen genoemd, gedaan door een master of ceremonies (MC).

Vier elementen

De vorming van hiphop was een geleidelijk proces waarbij artiesten als Grandmaster Flash, Afrika Bambaataa en DJ Kool Herc hoofdrolspelers zijn geweest. Samen met breakdance en graffiti vormen dj'en en MC'ing de vier elementen van hiphop.

Rappers Delight van The Sugar Hill Gang (1979) werd de eerste hit. "Dat was mijn kennismaking", herinnert Extince zich. "Maar het begon voor mij pas echt met het album The Message van Grandmaster Flash and the Furious Five (1982). Die albumhoes was het eerste beeld dat ik zag van hiphop. Alleen wist ik toen nog niet dat het zo heette."

Het legendarische album gaf hiphop een nieuwe dimensie. De teksten gaan over verwaarloosde buurten, sociale problemen, drugs, criminaliteit en geweld. "Rap is het CNN voor zwart Amerika", zo omschreef Chuck D van Public Enemy het.

'Wat hoor ik toch?'

Op het album is ook scratchen te horen. Dit met de hand verschuiven van een draaiende plaat veroorzaakte een futuristisch geluid, weet Extince nog goed. "Wat hoor ik toch voor instrument? Eerst dachten we dat mensen met de rits van een trainingsjack speelden, maar het geluid klonk op elke plaat weer anders." Het kwartje viel pas toen hij op video een dj zag scratchen.

Via tv leerde Peter Kops, zoals hij in het dagelijks leven heet, ook over het bestaan van de andere hiphopelementen. Hij zag begin jaren 80 de Nederlandse breakdancegroep Electric Boogiemen optreden bij Sonja Barend. "Dat was belangrijk, want toen kreeg de muziek meer dimensie."

Alex and the City Crew, een andere Nederlandse breakdancegroep, zie je hier in de tv-uitzending van Ivo Niehe in 1983:

De uit de VS overgewaaide rage zorgde ervoor dat steeds meer jongeren gingen rappen. Zo ook de Nederlanders MC Miker G en DJ Sven, die in 1986 een internationale hit scoorden met Holiday Rap.

Extincehad het jaar erna een hitje in Nederland met zijn single The Milkshake Rap. Hij trad ermee op in de tv-show van Paul de Leeuw:

"Ik kijk er met veel plezier op terug", zegt Extince. In die jaren waren al rappers actief in het Nederlands en in 1992 werd het eerste nederhopalbum uitgebracht: Osdorp Stijl door het Amsterdamse Osdorp Posse. Extince ging ook over op het Nederlands en rapte samen met Osdorp Posse in Turbotaal.

In de jaren 90 was Engelstalige hiphop hier al lang en breed mainstream. "Het rappen, dansen, dj'en, graffiti: de hele cultuur was bij ons op school te vinden", zegt platenbaas Patty alias Jiggy Djé uit Amersfoort.

Via cassettebandjes en radioshows als Villa 65 kreeg hij meer Nederlandse rappers te horen. "Het piekte allemaal rond dezelfde tijd. Je had een hele beweging in Rotterdam, met bijvoorbeeld Committee Gunmen, en Osdorp Posse op hun hoogtepunt en Extince."

Al in 2003 op Lowlands

Vanaf het nieuwe millennium ging het rap met de nederhop. Acts variërend van Opgezwolle tot Ali B kwamen in de hitlijsten. "Het is dit jaar precies twintig jaar geleden dat ik voor het eerst met een groep op Lowlands stond", herinnert Patty zich zijn tijd met hiphopformatie DAC. "En er waren meerdere groepen die er toen stonden. Het voelde al heel groot."

Veel van wat Nederlandse rappers destijds uitbrachten, was volgens hem niet of moeilijk te vinden in cd-winkels. "Streaming heeft laten zien dat er veel consumenten waren die in de retail niet werden bediend."

Als directeur van labels Top Notch en Noah's Ark werkt Patty ook met de nieuwste lichting rappers. Soms zijn die 19 jaar oud en "weten ze al niet wat Opgezwolle was, of zelfs wat The Opposites was. Het is mooi om te zien dat zij hiphop oppakken waar ze het ontdekten, en er weer iets nieuws aan toevoegen." Net als alle generaties na DJ Kool Herc.

# data[].attributes.attachment_link.title
Hoe hiphop in 50 jaar vanuit The Bronx ook Nederland veroverde

# data[].attributes.attachment_link.description
Precies een halve eeuw geleden gaf dj Kool Herc met zijn 'Back to School Jam' het startschot voor de hiphopsubcultuur.