# data[].attributes.headline
Dla chętnych sprawdzian trzecioklasisty z 2011 roku

# data[].attributes.subject
Dla chętnych sprawdzian trzecioklasisty z 2011 roku

# data[].attributes.headline
Może znajdą się chętni na Radio Naukowe i Wielki Wybuch.

# data[].attributes.subject
Może znajdą się chętni na Radio Naukowe i Wielki Wybuch.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Przez tysiące lat ludzie myśleli albo, że Wszechświat istniał od zawsze, albo że został stworzony 6 tysięcy lat wcześniej, czy coś w tym rodzaju. Dopiero powstanie ogólnej teorii względności było przełomem - mówi w Radiu Naukowym dr Stanisław Bajtlik z Centrum Astronomicznego im. Mikołaja Kopernika PAN. - Już w latach 20. ubiegłego wieku odkryto, że z tej teorii wynika, iż Wszechświat miał początek, że musi się rozszerzać. Szybko potwierdzono to obserwacyjnie: zauważono, że galaktyki oddalają się od siebie i to z prędkością proporcjonalną do odległości między nimi. Jeżeli się oddalają, to znaczy że w przeszłości musiały być bliżej siebie - dodaje.

Stąd dalej idące wnioski. - Jeżeli cofniemy się w głąb czasu, to zrozumiemy, że kiedyś musiała być taka epoka, w której nie mogło być gwiazd, bo odległości między nimi byłyby tak małe, że atomy, z których są zbudowane, nie wiedziałyby, do której gwiazdy należą. Jeszcze wcześniej musiała być taka epoka, w której nie mogło być atomów, bo odległości między nimi byłyby mniejsze niż ich rozmiary - opowiada astrofizyk.

Niemniej koncepcja wielkiego początku, Wielkiego Wybuchu (nazwa „Big Bang" została użyta ironicznie, ale się przyjęła), wywoływała dużą niechęć. Wiązało się z nią (i wiąże) sporo kłopotów. Dlaczego Wszechświat, gdzie nie spojrzeć, w dużej skali jest jednorodny? Dlaczego jego geometria jest płaska (czyli suma kątów w trójkącie wynosi 180 stopni)? To wcale nie jest oczywiste. Dziś zwykle tłumaczy się to zjawiskiem kosmicznej inflacji - ale ta wciąż nie została udowodniona.

O samych początkach dużo jeszcze nie wiemy i niewykluczone, że nigdy się nie dowiemy. Nie powinniśmy jednak lekceważyć gigantycznego postępu nauki w ostatnich dekadach. Ile się dowiedzieliśmy, odkąd dr Bajtlik zajmuje się nauką? - To jest nieporównywalne! Kiedy kończyłem studia, nie było teorii inflacji kosmicznej. Nie było żadnej hipotezy, która wyjaśniałaby, jak powstały pierwotne fluktuacje gęstości, z których powstały galaktyki... - wylicza astrofizyk.

W podcaście rozmawiamy o zmaganiach naukowców z odkrywaniem początków Wszechświata, zastanawiamy się nad tym, czy w ogóle istniała chwila zero, i dotykamy granic poznania - czy era Plancka jest granicą dla naszego pojmowania nie do przekroczenia? Posłuchajcie!

? Przygotowanie każdego odcinka to wiele godzin pracy. Jeśli podobał Wam się ten podcast - możecie go wesprzeć w serwisie Patronite. https://patronite.pl/radionaukowe Dzięki! ?

Obrazek: frament mapy mikrofalowego promieniowania tła, pokazująca obraz wczesnego Wszechświata; obraz uzyskany przez satelitę Planck

PEŁNA TRANSKRYPCJA

INTRO

Stanisław Bajtlik: Astronomia właśnie dzięki rozwojowi fizyki, dzięki rozwojowi instrumentów astronomicznych pozwoliła nam badać rzeczy, które się dzieją na końcu Wszechświata. A im coś jest dalej, tym jest starsze.

Karolina Głowacka: Co i skąd wiemy o samych początkach Wszechświata? Jak głęboko w jego historię jesteśmy w stanie sięgnąć? I jak wiele dowiedzieliśmy się w ciągu ostatnich dekad? Nazywam się Karolina Głowacka, to jest Radio Naukowe - podcast, który działa i rozwija się dzięki wsparciu patronek i patronów w serwisie Patronite. W tym odcinku o numerze sześćdziesiąt temat klasyczny - Wielki Wybuch i jego tajemnice. Zaczynamy.

***

K.G.: Gościem Radia Naukowego jest doktor Stanisław Bajtlik z Centrum Astronomicznego im. Mikołaja Kopernika - jedna z legend popularyzacji astronomii w Polsce. Dzień dobry.

S.B.: Dzień dobry, dziękuję za taką ocenę. [śmiech]

K.G.: Zdradzę państwu trochę kulis - otóż nagrywamy naszą rozmowę w sali wykładowej Centrum Astronomicznego im. Mikołaja Kopernika, tak że okoliczności są bardzo piękne. A będziemy rozmawiać o samych początkach. Mam takie pytanie wstępne, to znaczy, czy twoim zdaniem my jako ludzie nauki wiemy dużo, czy mało o początkach Wszechświata?

S.B.: Nic nie jest duże ani małe samo z siebie tylko zawsze w porównaniu. W porównaniu z tym, co wiedzieliśmy jeszcze sto lat temu, a nawet powiedzmy, jeszcze siedemdziesiąt lat temu, to wiemy bardzo dużo. Bardzo dużo. Czy to jest obiektywnie dużo, to znaczy w stosunku do jakiejś pełnej, ostatecznej prawdy o Wszechświecie i o jego początkach, to trudno ocenić. Bo po prostu nie wiemy, ile jeszcze nie wiemy.

K.G.: Ale sporo wiemy, to na pewno.

S.B.: Bardzo dużo wiemy.

K.G.: Bo my się skupiamy zwykle na tym, że nie wiemy. Że jeszcze nie wiemy tych samych początków, czy był ten czas, czy go nie było...

S.B.: Ja myślę, że to, co jest bardzo ważne, to jest to, że w dużej mierze zdajemy sobie sprawę z tego, czego jeszcze nie wiemy. Przez tysiące lat ludzie myśleli albo, że Wszechświat nie miał początku, to znaczy, że istniał od zawsze, albo myśleli, że Wszechświat został stworzony sześć tysięcy lat temu czy coś w tym rodzaju.

Dopiero powstanie ogólnej teorii względności było momentem przełomowym dlatego, że już w latach dwudziestych ubiegłego wieku odkryto, że z tej teorii wynika, iż Wszechświat miał początek. Dlatego, że odkryto, że Wszechświat musi się rozszerzać.

To zostało bardzo szybko, po kilku latach potwierdzone obserwacyjnie jako efekt tzw. ucieczki galaktyk. Zauważono, że galaktyki, które są takimi podstawowymi cegiełkami rozkładu materii we Wszechświecie - to są skupiska setek miliardów gwiazd - oddalają się od siebie i to z prędkością proporcjonalną do odległości pomiędzy nimi. Jeżeli galaktyki się oddalają, to znaczy, że w przeszłości musiały być bliżej siebie. To znaczy, że musiał być taki moment, w którym nie mogło być galaktyk dlatego, że byłyby tak blisko siebie, że gwiazdy nie rozróżniałyby tych galaktyk, nie wiedziałyby, do której galaktyki należą. Jeżeli cofniemy się jeszcze dalej w głąb czasu, to zrozumiemy, że kiedyś musiała być taka epoka, w której nie mogło być nawet gwiazd dlatego, że odległości pomiędzy nimi byłyby tak małe, że atomy, z których są zbudowane, nie wiedziałyby, do której gwiazdy należą. Jeszcze wcześniej musiała być taka epoka, w której nie mogło być atomów dlatego, że odległości pomiędzy nimi byłyby mniejsze niż ich rozmiary. Musiała powstać taka zupa, mieszanina elektronów i jąder atomowych. Jeszcze wcześniej nie mogło być nawet jąder atomowych, bo nukleony, czyli protony i neutrony, z których są zbudowane, byłyby zbyt blisko siebie. A jeszcze wcześniej musiała być taka epoka, w której nie mogło być nawet nukleonów. Wszechświat musiał być wypełniony taką zupą kwarkową.

Co więcej, w latach sześćdziesiątych odkryto coś, co zostało przewidziane znacznie wcześniej, coś, co zostało przewidziane w latach czterdziestych ubiegłego wieku - odkryto tzw. mikrofalowe promieniowanie tła. To jest promieniowanie elektromagnetyczne, które wypełnia równomiernie cały Wszechświat. Promieniowaniu elektromagnetycznemu można przypisać temperaturę. I obecnie ta temperatura wynosi dwa i siedem dziesiątych Kelwina.

K.G.: Czyli bardzo, bardzo, bardzo mało.

S.B.: To jest blisko zera absolutnego. Czyli Wszechświat jest bardzo zimny. Ale jeżeli prześledzimy losy tego promieniowania w przeszłości, podobnie jak cząstek materii, no to im bardziej się cofniemy w przeszłość, tym to promieniowanie musiało mieć wyższą temperaturę. Czyli w tym momencie, do którego przed chwilą dojechaliśmy, wtedy, kiedy Wszechświat był wypełniony tą taką zupą kwarkową, to promieniowanie musiało mieć ogromną temperaturę.

K.G.: Bardzo chętnie będę wędrować przez ten czas, kiedy już coś wiemy o Wszechświecie, natomiast chciałabym jeszcze zapytać o jedną ciekawostkę. Czy to jest prawda, że kiedy się włączy telewizor i nie ma żadnego kanału, tylko śnieży, to jakiś tam odsetek tego, co śnieży, to to jest właśnie mikrofalowe promieniowanie tła, czyli echo Wielkiego Wybuchu?

S.B.: Tak, to prawda. Około jeden procent mocy tego szumu na ekranie telewizora to jest właśnie rejestrowane przez antenę mikrofalowe promieniowanie tła.

K.G.: Czyli możemy oglądać Wielki Wybuch.

S.B.: Możemy oglądać, w tym sensie możemy oglądać. Ale teraz wracając do tej opowieści, to dojechaliśmy do takiej epoki, w której Wszechświat był wypełniony fotonami o bardzo wysokiej energii, czyli cząstkami światła, cząstkami promieniowania elektromagnetycznego oraz kwarkami. Tu zaczynają się problemy. Jak daleko w przeszłość możemy ekstrapolować? Niektórzy uważają, że możemy się posunąć jeszcze, jeszcze dalej. Inni uważają, że dosyć szybko dochodzimy do momentu, w którym materia znajdowała się w stanie, w którym załamują się znane nam prawa fizyki. I tutaj jest spór, jak daleko możemy się posunąć, ale wielu fizyków, może nawet większość, uważa, że możemy się cofnąć do epoki, w której wiek Wszechświata wynosił około dziesięciu do minus trzydziestej trzeciej sekundy. Czyli to jest zero, przecinek, zero, zero, zero i na trzydziestym pierwszym miejscu po przecinku jedynka. Taki niewyobrażalnie mały ułamek sekundy. Do tego momentu możemy dojechać, stosując znane nam z ziemskich laboratoriów prawa fizyki.

K.G.: Ale to jest chyba trochę później niż ta słynna era Plancka?

S.B.: To jest później niż era Plancka, tak. Niektórzy uważają, że możemy się cofnąć do tzw. ery Plancka. To jest chyba dziesięć do minus czterdziestej trzeciej sekundy. Czyli zero, przecinek, zero, zero, zero i jest jedynka. Wtedy już na pewno prawa fizyki nie działają dlatego, że rozmiar tego przyczynowo związanego Wszechświata jest mniejszy niż rozmiary najmniejszych cząstek elementarnych.

K.G.: To zacznijmy od początku. Znaczy, od początku - czymkolwiek ten początek jest. Ale to może ustalmy właśnie po kolei: ta era Plancka - dziesięć do minus czterdziestej trzeciej sekundy - nieprawdopodobnie mały czas. I mówisz, że się załamują prawa fizyki - to znaczy, tak, jak my je opisujemy?

S.B.: Tak, te prawa, które znamy.

K.G.: I dlatego tam nie możemy sięgnąć? Bo nie możemy tego zweryfikować? Możemy sobie tylko dywagować?

S.B.: Nie, bo nie znamy praw fizyki, które opisywałyby Wszechświat w takim stanie. Mało tego - niektórzy fizycy uważają, że to jest moment, w którym załamuje się nasze rozumienie przestrzeni i czasu. Są takie teorie, ale oczywiście to są głównie matematyczne spekulacje, że wtedy ujawnia się taka ziarnista struktura samej przestrzeni. Przestrzeń wydaje nam się czymś zupełnie ciągłym, to znaczy, że możemy z jednego punktu przesuwać się do dowolnie bliskiego drugiego punktu w ciągły sposób. Niektórzy fizycy badają takie matematyczne teorie, które przewidują, że przestrzeń wtedy jak gdyby rozpada się, staje się dyskretna.

K.G.: Czyli też ma jakby cząstki, takie schodki?

S.B.: Wyobraźmy sobie zeszyt w kratkę. I wyobraźmy sobie, że reguły przesuwania ołówka po tym zeszycie są takie, że możemy się przesunąć tylko od jednego skrzyżowania tych linii tworzących kratkę do drugiego skrzyżowania, ale że nie możemy się znaleźć pomiędzy tymi punktami. Takie teorie też są rozważane.

K.G.: I tak być może mogło być na tym samiusieńkim początku?

S.B.: Tego nie wiemy.

K.G.: A był wtedy czas czy nie?

S.B.: No właśnie z czasem jest podobny problem: jest pytanie, kiedy ten czas się urodził. Jeżeli była ta chwila zero, kiedy wszystko się zaczęło... Bo też można sobie spekulować na temat takich teorii, w których takiej chwili nie było. No i tu są różne możliwości.

K.G.: Trochę nam się też załamuje taki język mówiony. Jak o tym opowiadać?

S.B.: On się załamuje, bo staramy się te bardzo trudne i głównie matematyczne rzeczy uprościć i uprzystępnić, ale ci, którzy się tym zajmują, posługują się tymi pojęciami w ścisły sposób. Z tym początkiem Wszechświata są jeszcze takie oto problemy: kiedy obserwujemy Wszechświat dzisiaj, to patrząc w jednym danym kierunku na niebo, możemy zmierzyć temperaturę promieniowania tła i przekonać się, że ona wynosi dwa i siedem dziesiątych Kelwina. Możemy policzyć, jaka jest gęstość galaktyk, czyli liczba galaktyk w jednostce objętości obserwowanych w danym kierunku. Ale jak spojrzymy w kierunku przeciwnym, to zmierzymy taką samą temperaturę promieniowania tła i wyznaczymy taką samą liczbę galaktyk w jednostce objętości. Tymczasem te obszary znajdują się w takiej odległości, że światło w ciągu całego wieku Wszechświata nie mogło przelecieć z tego obszaru w pierwszym kierunku do obszaru w drugim kierunku. Prędkość światła jest skończona.

K.G.: W tym sensie, że my jesteśmy w swoim miejscu obserwacyjnym i patrzymy, powiedzmy w uproszczeniu, w prawo. No i z tego prawo bardzo długo leciało do nas to światło i zdążyło do nas dolecieć...

S.B.: Przez cały wiek Wszechświata, który wynosi około czternastu miliardów lat.

K.G.: Tak. Ale jak spojrzymy w nasze - tu jest bardzo duża umowność - lewo, no to stamtąd też do nas leci, ale to jest skrajny punkt z lewej i z prawej, one by się właśnie wzajemnie nie widziały. O to tutaj chodzi.

S.B.: Tak, o to chodzi. One mają takie same własności. I powstaje pytanie dlaczego. Na ogół, jeżeli coś jest takie homogeniczne, czyli jednorodne, to znaczy, że w każdym punkcie ma takie same własności, to wynika to z tego, że pomiędzy tymi punktami możliwe było jakieś oddziaływanie. Cząstki się mogły zderzać, mogły przenikać z jednego punktu do drugiego, ciepło, czyli światło mogło przechodzić z jednego punktu do drugiego. Tymczasem tutaj mówimy o obszarach, które nie mogły być w żadnej komunikacji ze sobą. Mało tego - wcale nie trzeba patrzeć w prawo i w lewo, czyli w kierunkach przeciwnych. Jak spojrzymy w jakimś kierunku na niebo, to wystarczy, że przesuniemy nasze obserwacje o kilka kątowych stopni i już zobaczymy obszar, który w ciągu całego wieku Wszechświata nie mógł być w przyczynowym kontakcie z tym pierwszym obszarem.

K.G.: No ale jak nie mógł być? A na tym samym początku nie mógł być?

S.B.: No właśnie o to chodzi, że nie mógł. Dlatego, że na samym początku wiek Wszechświata był bardzo krótki - ułamek sekundy. I wtedy odległości pomiędzy tymi obszarami, chociaż były bardzo małe, no to ten czas dostępny był jeszcze na tyle mały, że te obszary się nie mogły komunikować. To był jeden z paradoksów i problemów teorii Wielkiego Wybuchu - jak to jest możliwe, że Wszechświat jest taki jednorodny.

Drugim takim problemem teorii Wielkiego Wybuchu było: dlaczego Wszechświat jest taki - jak mówią w swoim żargonie fizycy - płaski. Ogólna teoria względności przewiduje, że czasoprzestrzeń może być zakrzywiona. Jeżeli materii jest mało, to przestrzeń ma, jak się mówi, ujemną krzywiznę. To znaczy, trudno jest to sobie wyobrazić w przypadku trójwymiarowej, a jeszcze bardziej czterowymiarowej czasoprzestrzeni. Ale jeżeli byśmy sobie zbudowali taki model dwuwymiarowego Wszechświata, taki, że żyjemy nie w trójwymiarowej przestrzeni, ale w dwuwymiarowej, to wtedy geometria tego Wszechświata odpowiadałaby powierzchni siodła. Suma kątów w trójkącie, która na płaskiej kartce papieru, zawsze wynosi sto osiemdziesiąt stopni, jak nas uczą w szkołach, na powierzchni siodła zawsze będzie sumą kątów mniejszą od stu osiemdziesięciu stopni. Ale jeśli materii jest dużo, to geometria Wszechświata w tym dwuwymiarowym analogu będzie odpowiadać powierzchni kuli. Na powierzchni kuli sumy kątów we wszystkich trójkątach są większe od stu osiemdziesięciu stopni. I jest wyróżniona geometria - Wszechświat może mieć geometrię płaską i ten dwuwymiarowy Wszechświat, ten analog odpowiadałby po prostu powierzchni stołu. I sumy kątów w dowolnych trójkątach zawsze wynosiłyby sto osiemdziesiąt stopni.

K.G.: I tak jest? Nawet w bardzo dużych skalach?

S.B.: I z obserwacji astronomicznych wynika, że Wszechświat z bardzo dużą dokładnością ma geometrię odpowiadającą właśnie tej geometrii płaskiej, w dwuwymiarowym analogu powierzchni stołu. Tymczasem z równań ogólnej teorii względności wynika, że jest to możliwe wyłącznie w przypadku niesłychanie precyzyjnie dobranych tzw. warunków początkowych. To znaczy, że na początku Wszechświata, bo rozmawiamy przecież głównie o początku, średnia gęstość materii wypełniającej Wszechświat, czyli masa w danej jednostce objętości, musiała być bardzo dobrze dostrojona do tego warunku, który zapewni, że Wszechświat będzie miał geometrię euklidesową, geometrię płaską, taką jak powierzchnia stołu.

K.G.: A gdyby był siodełkiem albo gdyby był kulą, to co by było?

S.B.: Gdyby był kulą ten dwuwymiarowy analog, czyli nasz trójwymiarowy Wszechświat miałby inną geometrię, to Wszechświat zakończyłby swoją ewolucję błyskawicznie, zanim powstałyby gwiazdy czy galaktyki. Z kolei, gdyby miał geometrię taką jak siodło, to też bardzo szybko by się rozjechał. I znowu, materia nie mogłaby w tym Wszechświecie utworzyć gwiazd ani galaktyk.

Powstaje pytanie, dlaczego Wszechświat uzyskał te własności, które zapewniają, że istnieje czternaście miliardów lat, że powstały galaktyki, że powstały gwiazdy i że w końcu mogło powstać życie. To była zagadka.

Na początku lat osiemdziesiątych zaproponowano rozwiązanie problemów teorii Wielkiego Wybuchu. Tym rozwiązaniem miała być teoria kosmicznej inflacji. Zgodnie z tą teorią oprócz zwykłej materii atomów, tego, z czego jesteśmy zrobieni my, powietrze wokół nas, woda itd., wiemy, że istnieje we Wszechświecie tzw. ciemna materia, czyli materia, której jeszcze nie wykryliśmy w laboratorium, ale widzimy skutki jej istnienia we Wszechświecie.

Ale oprócz tych dwóch składników Wszechświat w ogromnej mierze, w około siedemdziesięciu czy siedemdziesięciu pięciu procentach wypełniony jest tajemniczym ośrodkiem o niezwykłych własnościach. Jest to tzw. ciemna energia. To jest tylko nazwa. Ale jest to pewien ośrodek, który ma niezwykłe własności, które polegają na tym, że po pierwsze ma ujemne ciśnienie, a po drugie ma taką dziwną własność, że jeśli zamkniemy go w naczyniu i będziemy to naczynie powiększać, czyli np. wtłaczamy go do cylindra z tłokiem i ten tłok wyciągamy tak, że objętość wypełniona tym ośrodkiem wewnątrz cylindra powiększa się, to jeśli to zrobimy np. ze zwykłym gazem...

K.G.: To się rozrzedzi.

S.B.: To się rozrzedzi. Tymczasem ten ośrodek ma taką własność, że jego gęstość będzie stała. Pomimo powiększającej się objętości. I te dwie niezwykłe własności sprawiają za przyczyną tego, iż w ogólnej teorii względności tym, co decyduje o, nazwijmy to, grawitacji, czyli to, co ma wpływ na kształt czasoprzestrzeni, a to z kolei ma wpływ na to, jak się ciała poruszają, jest nie tylko materia, nie tylko gęstość materii, tak, jak w teorii Newtona, w prawie powszechnego ciążenia, ale również ciśnienie.

I to ujemne ciśnienie sprawia, że, jak wynika z równań Einsteina, na początku Wszechświata, kiedy ta ciemna energia dominowała w sensie masy, gęstości nad zwykłą materią i nad ciemną materią, że Wszechświat rozszerzał się w niezwykle szybki sposób. Rozszerzał się w tempie eksponencjalnym, czyli odległości we Wszechświecie zwiększały się zgodnie z prawem e, czyli podstawa logarytmów naturalnych, do potęgi t, czyli czas. W tempie eksponencjalnym, bardzo szybkim. Dzisiaj Wszechświat rozszerza się w tempie potęgowym, to znaczy odległości pomiędzy dowolnie wybranymi punktami powiększają się jak czas do którejś potęgi, a więc o wiele wolniej. I ten gwałtowny, eksponencjalny rozwój, rozrost czy powiększanie się Wszechświata spowodował, że nawet jeśli początkowo ta gęstość materii nie była tak dostrojona, żeby sprawić, że Wszechświat jest płaski, to wskutek tej gwałtownej ekspansji taka się stała.

K.G.: Czyli to by znaczyło, że to nie jest nic szczególnego, ta płaskość.

S.B.: Teoria kosmicznej inflacji właśnie chce tak postulować. Druga rzecz wynikająca z teorii inflacji jest taka, że te obszary, które nam się wydaje, że nigdy nie były w kontakcie przyczynowo-skutkowym, na samym początku Wszechświata były. Były bardzo blisko siebie. Ale wskutek tej gwałtownej, eksponencjalnej, inflacyjnej epoki, w której Wszechświat się rozszerzał, one się rozjechały, one wyjechały poza to, co naiwnie nazywalibyśmy tym horyzontem zdarzeń, tym obszarem przyczynowo związanym. Ponieważ ten obszar się z czasem powiększał, to one jak gdyby z powrotem wjechały do obszaru, który jest objęty tym horyzontem zdarzeń. Czyli, że my obserwujemy te odległe, przeciwległe obszary i myśląc, że Wszechświat cały czas się rozszerzał w tempie potęgowym, widzimy, że mamy paradoks, bo te obszary nie mogły być ze sobą przyczynowo związane. Natomiast, jeżeli uwzględnimy, że była epoka, w której Wszechświat rozszerzał się w tym tempie inflacyjnym, to z tego wynika, że one były kiedyś w obszarze przyczynowo związanym, wyjechały z niego, a potem ten obszar się powiększył i z powrotem je objął.

K.G.: To kiedy była inflacja i jak długo trwała?

S.B.: No tego nie wiadomo, bo to ciągle są spekulacje. Nie mamy obserwacyjnych dowodów na inflację. Dowody są tak logiczne, że jeżeli chcemy się pozbyć tego paradoksu przyczynowości, jeżeli się chcemy pozbyć tego paradoksu płaskości Wszechświata, to możliwe, że inflacja rzeczywiście była na samym początku Wszechświata. Potem się skończyła dlatego, że gęstość tej ciemnej energii już nie pozwalała napędzać tej inflacji. I ta inflacja była mniej więcej w epoce dziesięć do minus trzydziestej trzeciej sekundy i trwała bardzo krótko, trwała maleńki ułamek sekundy, ale to wystarczyło, żeby nadać Wszechświatowi te własności, które dzisiaj obserwujemy.

Ale powtarzam, to jest ciągle hipoteza. Poszukujemy dowodów na to, że inflacja rzeczywiście miała miejsce. I jak się wydaje, w tej chwili jedyną drogą do obserwacyjnego, choć pośredniego wykazania, potwierdzenia, że inflacja rzeczywiście nastąpiła, są obserwacje mikrofalowego promieniowania tła. Powiedziałem, że ono wypełnia Wszechświat w taki bardzo równomierny sposób. Prawie równomierny. To jest najstarsze światło we Wszechświecie. Obserwując rozkład temperatury tego promieniowania na całym niebie, my budujemy coś w rodzaju fotografii Wszechświata w wieku niemowlęcym.

K.G.: Kiedy to było? Trzysta tysięcy lat?

S.B.: Około trzystu tysięcy lat po Wielkim Wybuchu. Odstępstwa od równomierności rozkładu temperatury na niebie są bardzo małe. To jest mniej więcej jedna stutysięczna część Kelwina różnicy temperatury pomiędzy jednym a drugim punktem na niebie. I te różnice są fotografią takich pierwotnych nierównomierności w rozkładzie materii. I te nierównomierności odegrały fundamentalną rolę dlatego, że z nich wskutek niestabilności grawitacyjnej powstały później galaktyki, gwiazdy, gromady galaktyk. Powstała ta wielkoskalowa struktura, którą obserwujemy we Wszechświecie.

W tym promieniowaniu tła w rozkładzie temperatury na niebie zawarte jest nie tylko to zdjęcie niemowlęcego Wszechświata, ale także bardzo ważna informacja o tym, jakie były prędkości materii. Takie swoiste prędkości niezależne od prędkości wynikających z ekspansji Wszechświata. Takie ruchy materii we wczesnym Wszechświecie. I to jest zapisane w polaryzacji tego promieniowania. Mikrofalowe promieniowanie tła to jest promieniowanie elektromagnetyczne, w pewnym sensie można powiedzieć, że to jest światło. Otóż światło jest falą elektromagnetyczną, czyli jest zaburzeniami pola elektrycznego i magnetycznego w przestrzeni. To pole można opisać przy pomocy wektora, czyli takiej strzałki. Fotony niosą informację o tym, jak ten wektor jest zorientowany. Polaryzacja polega na ułożeniu tych wektorów w jednej płaszczyźnie. Mikrofalowe promieniowanie tła jest częściowo spolaryzowane. I ta polaryzacja była obserwowana. Taką polaryzację nazywamy polaryzacją liniową. Czyli tak, różnica temperatur, ta jedna stutysięczna Kelwina niesie informację o rozkładzie gęstości materii w niemowlęcym Wszechświecie. Badanie polaryzacji liniowej pozwala wyznaczyć, jakie były różnice prędkości pomiędzy różnymi obszarami.

Ale jest jeszcze inny rodzaj polaryzacji, tzw. polaryzacja kołowa. I ta polaryzacja byłaby wywołana tłem fal grawitacyjnych generowanych przez inflację. Z teorii inflacji wynika, że inflacja powinna generować fale grawitacyjne. O falach grawitacyjnych ostatnio bardzo dużo się mówiło, tylko że te fale grawitacyjne, które udało się zarejestrować w ziemskich laboratoriach, to są fale, które powstają w wyniku zderzeń czarnych dziur, zderzeń gwiazdy neutronowej z czarną dziurą, zderzeń dwóch gwiazd neutronowych. Czyli zdarzeń, które wydarzyły się stosunkowo blisko i stosunkowo niedawno. Dlatego te fale są dosyć silne. Trzydzieści lat zajęło zbudowanie detektorów, które byłyby w stanie je wykryć.

K.G.: Są ultradelikatne, wrażliwe i precyzyjne, tak.

S.B.: To tło fal grawitacyjnych, które powstałoby w wyniku inflacji, jest o wiele, o wiele słabsze i ma zupełnie inne długości fal, niż to, co mogą zarejestrować nasze detektory.

K.G.: Czyli technicznie nie do zrobienia jest to, żebyśmy mogli zarejestrować takie fale?

S.B.: No właśnie mamy nadzieję, że to zrobimy.

K.G.: Jednak? Bezpośrednio?

S.B.: Pośrednio. To znaczy, tego typu fale grawitacyjne, oddziałując, wpływając na to promieniowanie tła, wywoływałyby w tym promieniowaniu polaryzację kołową. Możliwość rejestracji tej polaryzacji kołowej jest na granicy naszych obecnych technicznych możliwości. Były już doniesienia o wykryciu tej polaryzacji kołowej. Nie zostały potwierdzone.

K.G.: Pamiętam, kilka lat temu huknęło w Internecie.

S.B.: Tak. Eksperyment BICEP na Antarktydzie i takie rzeczy. Tak więc jest szansa, że zarejestrujemy polaryzację kołową i wtedy będziemy mogli powiedzieć coś o tym tle fal grawitacyjnych i zobaczyć, czy to jest taki sygnał, jakiego spodziewamy się w wyniku inflacji. Będzie to oczywiście bardzo pośrednia, ale jednak wskazówka, że teoria inflacji jest poprawna.

K.G.: Chciałoby się oczywiście zarejestrować bezpośrednio takie fale grawitacyjne, poinflacyjne, ale to chyba naprawdę jest niemożliwe, bo o ile sobie dobrze przypominam, ta amplituda pierwszych fal grawitacyjnych, które zarejestrowaliśmy, zdaje się, że była chyba mniejsza od rozmiarów atomu.

S.B.: Od rozmiarów protonu.

K.G.: Od rozmiarów protonu, tak. Czyli leciała sobie fala grawitacyjna z czarnych dziur, względnie nieodległych i względnie niedawno się to wydarzyło w porównaniu z inflacją, o czym rozmawiamy. I jak one przechodziły przez Ziemię, to czasoprzestrzeń zafalowała w amplitudzie mniejszej niż proton, a my byliśmy w stanie to zarejestrować. To jest naprawdę fenomenalne. Chciałabym zapytać jeszcze o taką rzecz: dlaczego era Plancka - wracając do tych samiutkich początków - to jest właśnie dziesięć do minus czterdziestej trzeciej sekundy? Dlaczego akurat taki czas jest tutaj istotny?

S.B.: W fizyce są takie stałe fundamentalne. Kiedyś jak chodziliśmy do szkoły dziesiątki lat temu, to musieliśmy nosić w tornistrze tablice fizyczne. I to były takie grube książeczki i tam były tysiące stałych fizycznych.

Dzisiaj rozumiemy, że tak naprawdę to nie były żadne stałe fizyczne, bo to były wielkości, które możemy wyliczyć, np. prędkość dźwięku w wodzie można obliczyć z pierwszych zasad, z fundamentalnych praw fizyki. Oczywiście nikt tego nie robi, to się mierzy w eksperymencie i szkoda sobie tym zawracać głowy. Poza tym to jest bardzo trudne w wielu przypadkach, ale akurat w wodzie to jest łatwe. Albo własności mechaniczne jakichś ciał stałych czy coś takiego. Więc to nie są prawdziwe stałe fizyczne.

Takie fundamentalne stałe fizyczne to są takie wielkości jak stała grawitacji, czyli to jest ta stała, która pojawia się w prawie powszechnego ciążenia Newtona, tradycyjnie oznaczana literą G. To jest prędkość światła, która wynosi trzysta tysięcy kilometrów na sekundę. To jest stała Plancka, czyli stała, która opisuje różne prawa i różne zjawiska zachodzące w mikroświecie, w świecie cząstek elementarnych i atomów. Z kombinacji iloczynów, ilorazów i odpowiednich potęg tych stałych można zbudować takie wielkości jak właśnie czas. I ten czas nazywamy czasem Plancka. Można zbudować jednostkę masy, stosując inną kombinację tych stałych. I można zbudować kombinację odległości, wielkość o wymiarze odległości - trzeba tylko te stałe fundamentalne połączyć w inny sposób. A więc to jest stała, która stąd się bierze, ale czy ona wyraża coś głębszego, czy wiąże się z jakimś zjawiskiem, które wtedy zaszło, tego nie wiemy.

K.G.: Ale skoro to jest dziesięć do minus czterdziestej trzeciej, to znaczy, że krócej się nie da?

S.B.: Że na pewno znane nam obecnie prawa fizyki wtedy już nie są słuszne. I tutaj na samym początku wspomniałem, że przez tysiące lat ludzie spierali się o to, czy Wszechświat istniał wiecznie, czy też kiedyś miał swój początek. Teraz cały czas mówimy o teorii Wielkiego Wybuchu, która zakłada, że ten Wielki Wybuch nastąpił około czternastu miliardów lat temu, że była ta chwila zero.

Ale wspomniałem też o tej możliwości, o której spekulują fizycy czy matematycy, że na tym samym początku jak gdyby zanika pojęcie przestrzeni i prawdopodobnie również czasu. I są fizycy, m.in. Roger Penrose - laureat nagrody Nobla sprzed kilku lat, którzy budują teorie przewidujące taki cykliczny Wszechświat. To znaczy, że nie było tej chwili zero, że owszem, Wszechświat przechodził przez ten bardzo egzotyczny dla nas etap, ale nie skurczył się do zera i nie miał takiego swojego początku, tylko że było to w miarę płynne przejście od poprzedniej epoki. I Penrose te epoki nazywa eonami. On wyobraża sobie taki cykliczny Wszechświat, który ewoluuje i przechodzi od jednego eonu do drugiego przez takie ekstremalne przejście, które my nazywamy Wielkim Wybuchem, ale które nie musi się wiązać z tą chwilą zero, z tym, że czas się urywa czy też wtedy zaczyna.

K.G.: No to jesteśmy, powiedzmy, w jednym z tych eonów. Co się takiego musi wydarzyć, żeby była powtórka z historii? Gdzie to będzie? To się wszystko tutaj rozjedzie, ten Wszechświat zmarznie do końca, wszystkie gwiazdy wygasną, wszystkie galaktyki się od siebie oddalą, i co?

S.B.: Taka teoria to jest czysta fantazja i spekulacja, i tu są różne możliwości. Wszechświat może się zapaść, skurczyć znowu do takiego bardzo małego rozmiaru i przejść w jakiś taki płynny albo niepłynny sposób do kolejnej epoki. To jest jedna możliwość. Druga możliwość jest taka - i to się niektórym podoba, chociaż większość fizyków uważa to za stratę czasu i czystą spekulację - że nasz Wszechświat jest tylko jednym z wielu. Że można to sobie wyobrazić w ten sposób: jak mamy w wannie pianę z płynu do kąpieli i tam są te bąbelki, to one też tak żyją - rozszerzają się, kurczą, pojawiają, znikają, jest ich bardzo wiele. I ten multiwszechświat według zwolenników takich poglądów składałby się z takich, można to nazwać, domen, czyli takich obszarów, w których obowiązują jakieś prawa fizyki, które mają jakąś swoją ewolucję...

K.G.: Mają też swoje stałe?

S.B.: Mają swoje stałe, oczywiście. I są na tyle duże, że nie jesteśmy w stanie zobaczyć tych innych Wszechświatów, które do tego naszego obszaru przylegają, a tam mogą być inne prawa fizyki, inne stałe fizyczne i w związku z tym zupełnie inna ewolucja.

K.G.: Ale to jest takie zawracanie głowy. To ja też sobie tak mogę pogadać po prostu przy kawie o tym, że o, gdzieś tam coś tam jest jakoś tam inaczej. I kto mi coś zrobi? Bo i tak nikt nigdy tego nie zweryfikuje.

S.B.: No więc od czasu, jak się narodziła nowoczesna nauka, czyli powiedzmy od czasów Keplera, Galileusza, Newtona, Hooke'a, ten gwałtowny rozwój nauki w ostatnich czterystu latach wynikał z wypracowania tzw. metody naukowej, która polega na tym, że nie spekulujemy, tylko obserwujemy, eksperymentujemy. Na podstawie wyników obserwacji i eksperymentów wyciągamy jakieś przypuszczenia, jakieś hipotezy. I te hipotezy są twórcze wtedy, jeśli pozwalają na postulowanie kolejnych obserwacji, nowych obserwacji i nowych eksperymentów. Przeprowadzamy je i sprawdzamy, czy one są zgodne z przewidywaniami tych hipotez. Jeżeli to zrobimy wielokrotnie i uzbieramy bardzo wiele takich potwierdzeń, to wtedy ta hipoteza staje się teorią naukową. I dalej ją sprawdzamy, weryfikujemy, ale to już ma status teorii naukowej. I to jest ta twarda nauka, która działa w ten sposób.

Ale jeśli sobie wyobrazimy, że ta twarda nauka stanowi jakiś obszar, jakąś przestrzeń intelektualną, to ta przestrzeń jest otoczona takim mgławicowym obszarem, w którym pojawiają się... To nawet nie są hipotezy. Pojawiają się spekulacje, które są zupełnie tak oderwane od eksperymentów, od obserwacji, które...

K.G.: I jaki jest twój stosunek do tych spekulacji? Bo ja z tyłu głowy już słyszę teraz protesty: „Nie ma czegoś takiego jak twarda nauka i miękka nauka! Albo jest nauka, albo nie ma nauki".

S.B.: To jest tak, że ogromna większość tych spekulacji z tego obszaru otaczającego twardą naukę idzie w niepamięć. Ale czasami pojawiają się jakieś takie dzikie hipotezy czy tam spekulacje, które po latach zyskują charakter hipotezy i wchodzą do tego obszaru twardej nauki. Tak że moim zdaniem ta hipoteza wielu światów należy do tego mgławicowego obszaru. Natomiast hipoteza inflacji to już jest tak albo na granicy, albo już w obszarze tej twardej nauki dlatego, że pozwala na postulowanie obserwacji, które ewentualnie by ją potwierdziły. To jest właśnie poszukiwanie tej polaryzacji kołowej w promieniowaniu tła.

K.G.: Czy możemy jeszcze krótko o materii? Jak ona się kształtowała na samiutkich początkach? Bo wiemy, że mamy tam ery - te ery były bardzo krótkie, ale tak dumnie brzmią, że era hadronowa, era leptonowa. Jak to się kształtowało pokrótce oraz skąd my to możemy wiedzieć?

S.B.: Na samym początku Wszechświat był wypełniony taką bardzo gorącą plazmą, czyli mieszaniną cząstek światła i cząstek materii. I tymi cząstkami materii były kwarki, z których w miarę jak Wszechświat ekspandował, to te kwarki się utworzyły w nukleony. Jak Wszechświat liczył sobie około jednej sekundy, to zaczęła się era pierwotnej nukleosyntezy. I wtedy nukleony łączyły się ze sobą i zaczynały tworzyć jądra izotopów najlżejszych pierwiastków, czyli wodoru, helu, trochę litu, bardzo mało berylu. Dalej już Wszechświat zbyt szybko się rozszerzył, stał się zbyt zimny, nie zdążyły powstać cięższe pierwiastki, wszystkie cięższe pierwiastki aż do żelaza powstały wewnątrz gwiazd, w jądrach gwiazd, reaktorach jądrowych, jakimi są gwiazdy. A jeszcze cięższe pierwiastki powstały w bardziej egzotycznych sytuacjach, typu zderzenia gwiazd, oddziaływanie wiatru gwiazdowego z gazem międzygwiazdowym itd.

Więc to była era nukleosyntezy, po czym Wszechświat był wypełniony tymi jądrami izotopów lekkich pierwiastków, fotonami i elektronami. I jak liczył sobie około trzystu tysięcy lat, to stał się na tyle zimny, ale jeszcze dostatecznie gorący, bo wtedy średnia gęstość materii we Wszechświecie wynosiła około jednego grama na centymetr sześcienny, czyli tyle, co gęstość wody i na tyle zimny, że elektrony mogły zostać wyłapane przez te jądra izotopów ciężkich pierwiastków, i powstały neutralne atomy.

K.G.: To trochę to zajęło.

S.B.: No, trzysta tysięcy lat. Natomiast sama pierwotna nukleosynteza, czyli tworzenie jąder tych izotopów trwało trzy minuty. Stąd tytuł słynnej książki Stevena Weinberga Pierwsze trzy minuty. Natomiast w związku z początkiem Wszechświata jest bardzo ciekawe pytanie. Na początku, jeszcze przed powstaniem barionów, czyli protonów, neutronów, było tak gęsto i tak gorąco, że cząstki materii i antymaterii były w równowadze, było ich mniej więcej tyle samo. I powstaje pytanie, dlaczego w dzisiejszym Wszechświecie mamy tylko materię? Nie mamy antymaterii. Skąd się to wzięło? No bo wiadomo, że jak się cząstka materii spotka z cząstką antymaterii, to one, jak to mówimy, anihilują, znikają. Pozostają po nich fotony, żeby się zachowała energia i pęd. Czyli gdyby ta równowaga liczbowa cząstek materii i antymaterii była utrzymana, to one na początku Wszechświata by ze sobą zanihilowały i zostałoby tylko promieniowanie, światło.

K.G.: No i co się takiego stało?

S.B.: No więc właśnie, to jest zagadka. Skąd się wzięła ta nadwyżka cząstek materii nad cząstkami antymaterii? Ta nadwyżka była bardzo niewielka. Jedna dodatkowa cząstka materii na miliard cząstek materii i antymaterii. Te cząstki materii i antymaterii zanihilowały ze sobą, powstało światło, mikrofalowe promieniowanie tła, natomiast ta jedna cząstka już nie miała pary i została.

K.G.: I jesteśmy. I dzięki temu gadamy ze sobą.

S.B.: Tak. Tutaj są różne hipotezy. Na ten temat były prace w latach sześćdziesiątych, m.in. rosyjski fizyk Sacharow tym się zajmował, napisał jedną z pierwszych prac na ten temat. Wygląda na to, że to się wiąże z takimi fundamentalnymi prawami obowiązującymi w świecie cząstek elementarnych, że chodzi o to, że już na poziomie cząstek elementarnych pojawia się asymetria w czasie. Prawa fizyki są odwracalne w czasie. Jak patrzymy na kule bilardowe, to można odwrócić film i wszystko będzie dobrze. Nie zauważymy, że to działa w złą stronę. Tymczasem na poziomie cząstek elementarnych są procesy, które łamią tę symetrię w czasie. Można by powiedzieć tak: gdybyśmy mieli taką kamerę, która by nam pozwoliła nagrać te cząstki elementarne i zobaczyć, jak one się zachowują, to bylibyśmy w stanie, patrząc na ekran, powiedzieć, czy ten film jest puszczony do przodu, czy do tyłu. Właśnie tego typu zjawiska, takie łamiące tę symetrię w czasie prawdopodobnie są odpowiedzialne za powstanie tej nadwyżki cząstek nad antycząstkami.

K.G.: To na koniec: skąd my to wiemy? To znaczy, na podstawie czego jesteś w stanie mi opowiadać o tym, co się działo dziesięć do minus trzydziestej trzeciej sekundy po Wielkim Wybuchu, że najpierw była taka era, później inna, później, co się działo z cząstkami? Skąd my to możemy wiedzieć? No nikt tego nie widział.

S.B.: Wiemy to dlatego, że w XX wieku poznaliśmy świat cząstek elementarnych, poznaliśmy fizykę jądrową...

K.G.: Czyli co my robimy, odtwarzamy trochę warunki Wielkiego Wybuchu?

S.B.: Także. A poza tym wnioski, które wyciągamy z tych wszystkich eksperymentów z cząstkami elementarnymi czy w fizyce reaktorowej, możemy stosować do interpretacji, do wyjaśniania tego, co obserwujemy na niebie. I tak jak fizyka przeżywała swoje wielkie dekady w pierwszej połowie XX wieku i jeszcze tak, powiedzmy, do lat sześćdziesiątych, tak astronomia właśnie dzięki rozwojowi fizyki, który pozwolił na teoretyczne interpretacje wyników, ale przede wszystkim dzięki rozwojowi instrumentów astronomicznych, pozwoliła nam zobaczyć właściwie całą objętość tego przyczynowo związanego Wszechświata i badać rzeczy, które się dzieją na końcu Wszechświata. A im coś jest dalej, tym jest starsze. I to pozwala odtwarzać historię Wszechświata, ale takim zasadniczym przełomem było powstanie ogólnej teorii względności na początku XX wieku i prace takich ludzi jak Lemaître, jak Gamow.

K.G.: Ale też fajne jest to, że właśnie astronomowie się musieli zakolegować z cząstkowcami, prawda? Bo okazuje się, że astronomowie, którzy zajmują się gigantycznymi rzeczami, musieli się porozumieć z cząstkowcami, żeby zrozumieć te najmniejsze podstawy.

S.B.: W tej chwili sytuacja się odwróciła, bo fizyka trochę ugrzęzła. Właśnie po tym Wielkim Zderzaczu Hadronów w CERN-ie nie bardzo widać, skąd mógłby przyjść jakiś przełom. Wiadomo, że przez długi czas nikt nie zbuduje większego instrumentu.

K.G.: Jest planowany, o ile wiem.

S.B.: To jest bardzo odległa sprawa. Przede wszystkim nie ma takiej teoretycznej motywacji. Fizycy nie mogą przyjść do amerykańskiego Kongresu czy do Brukseli i powiedzieć: „Z naszych równań wynika, że jak nam dacie tyle i tyle miliardów, to zbudujemy maszynę, która potwierdzi nasze hipotezy". Astronomowie są w lepszej sytuacji, bo ciągle jeszcze mogą pójść do odpowiedniej agencji i powiedzieć: „Jak nam dacie tyle i tyle pieniędzy, to my zobaczymy to i tamto". I co więcej, dotychczas tak było, że każdy instrument astronomiczny nowej klasy przynosił przełomowe odkrycia. I w tej chwili bardzo wielu fizyków, właśnie głównie fizyków cząstek elementarnych „przekwalifikowuje się" na astrofizyków i zajmuje się poszukiwaniem ciemnej materii i badaniami podstaw początków Wszechświata, takimi rzeczami.

K.G.: Wydaje mi się, że jak sięgniesz pamięcią do czasów, kiedy zaczynałeś zajmować się nauką, to w porównaniu z tym, co wiemy teraz, to jest to jakaś zupełnie rewolucyjna zmiana.

S.B.: Oczywiście. To jest nieporównywalne. Wtedy, kiedy ja kończyłem studia, to nie było teorii inflacji kosmicznej, tych niepokojących paradoksów teorii Wielkiego Wybuchu, tego paradoksu płaskości, paradoksu przyczynowości. Nie było żadnej hipotezy, w jaki sposób powstały te pierwotne fluktuacje gęstości, z których potem powstały galaktyki. Pamiętam, że wtedy taki wielki kosmolog Jim Peebles, niedawny laureat nagrody Nobla, powiedział: „Dajcie mi tysiąc przesunięć ku czerwieni galaktyk, a powiem wam, jaka jest struktura Wszechświata". Czerwieni galaktyk, czyli tych wielkości, które mierzą, jak szybko galaktyki się od nas oddalają. Dzisiaj znamy miliony przesunięć ku czerwieni. Ciągle nie jesteśmy pewni, jaka jest struktura Wszechświata, ale to jest ta skala. Kiedy ja kończyłem studia, to znanych było kilkadziesiąt pulsarów. W tej chwili to są tysiące. Nie znano ani jednej planety pozasłonecznej. Dzisiaj znamy ich tysiące. I tak dalej.

K.G.: Dlatego dobrze jest czasami skupić się na tym, ile nauka się już dowiedziała, bo czasami wydaje mi się, że jako publiczność mamy tendencję do takiego marudzenia, że tego jeszcze nie wiecie, tego jeszcze nie wiecie. A tymczasem naprawdę wiele rzeczy udało się już ustalić.

S.B.: Ale to, co zostało teraz powiedziane, to dotyczy nie tylko astronomii i nie tylko fizyki. Takim absolutnie wstrząsającym sukcesem nauki jest tak szybkie opracowanie szczepionki na COVID-19.

K.G.: To prawda, to prawda. Bardzo dziękuję. Doktor Stanisław Bajtlik, Centrum Astronomiczne im. Mikołaja Kopernika Polskiej Akademii Nauk. Dziękuję za rozmowę.

S.B.: Dziękuję.

Tak sobie pomyślałam po rozmowie z doktorem Bajtlikiem, że warto by pociągnąć temat czasu. Kiedy zaczął się czas? To zawsze jest emocjonujące pytanie, prawda? Podobałby się wam taki temat w Radiu Naukowym? Dajcie znać, proszę, koniecznie. I tradycyjnie dajcie znać, proszę, czy podobał wam się ten odcinek. A tymczasem za tydzień w odcinku numer sześćdziesiąt jeden będzie o wirusach. Będziemy rozmawiać o książce Carla Zimmera Planeta wirusów. Czy wirusy sterują życiem na Ziemi?. Książka jest wydana przez Copernicus Center Press - krakowskie znakomite wydawnictwo, a Radio Naukowe objęło książkę dumnym patronatem medialnym. Już teraz serdecznie zapraszam. Dziękuję za uwagę i do usłyszenia.

# data[].attributes.attachment_link.title
Wielki Wybuch - czyli co było na początku Wszechświata i skąd to wiemy [E60] | Radio Naukowe

# data[].attributes.attachment_link.description
Przez tysiące lat ludzie myśleli albo, że Wszechświat istniał od zawsze, albo że został stworzony 6 tysięcy lat wcześniej, czy coś w tym rodzaju. Dopiero powstanie ogólnej teorii względności było przełomem - mówi w Radiu Naukowym dr Stanisław Bajtlik z Centrum Astronomicznego im. Mikołaja Kopernika PAN. - Już w latach 20.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Niektóre wulkany charakteryzują się większą wysokością względną niż Mount Everest. Inne kryją pod sobą ogniska magmowe o objętości, której nie jesteśmy w stanie sobie wyobrazić. Jaki jest największy wulkan na świecie? Przekonajmy się.

Wulkany kształtowały ziemski krajobraz przez wszystkie ery i okresy. Mimo że czasy współczesne należy określić jako spokojne w kontekście aktywności wulkanicznej, to nie ulega wątpliwości, że olbrzymie jednostki prędzej czy później obudzą się do życia, manifestując swoją aktywność przerażającymi zjawiskami. Największą fascynację, a jednocześnie - największą grozę budzą wielkie wulkany i superwulkany. Nic dziwnego.

Wskazanie największego wulkanu jest trudniejsze, niż mogłoby się wydawać. Takie jednostki można bowiem klasyfikować na różne sposoby - w kontekście wysokości względnej i bezwzględnej, zajmowanej powierzchni, powierzchni kaldery czy objętości ogniska magmowego. Należy także uwzględnić typ wulkanu i ich podział pod względem aktywności. Mając to wszystko na uwadze, poniżej zestawiamy największe wulkany świata.

Zestawienie otwiera Mauna Loa - największy wulkan tarczowy świata. Gigant położony na wyspie Hawai'i (archipelag Hawajów) osiąga wysokość 4170 m n.p.m. Należy jednak podkreślić, że pod lustrem wody znajduje się 4975 m góry, więc jej wysokość względna to aż 9145 m. W czasach historycznych i współczesnych, wulkan Mauna Loa wybuchał łącznie 40 razy. Ostatnia erupcja miała miejsce w 1995 roku.

Wymieniając największe wulkany tarczowe, nie można nie uwzględnić uśpionego giganta z Hawajów. Mauna Kea to największa tego typu uśpiona jednostka. Jej szczyt wznosi się na wysokość 4205 m n.p.m., jednak jeżeli policzymy tę wartość od podstawy góry, która znajduje się na dnie Oceanu Spokojnego, otrzymamy wynik 10203 m, co stanowi największą wysokość względną na Ziemi. Ostatnia erupcja wulkanu Mauna Kea miała miejsce 4500 lat temu. Obecnie ten gigant nie przejawia aktywności.

Poznaliśmy dwa największe wulkany tarczowe, których majestat możemy podziwiać bez żadnego specjalnego sprzętu. Czas na olbrzyma, którego wierzchołek nie wystaje ponad poziom wody. Masyw Tamu, stanowiący część Wyniesienia Szackiego, to największy wygasły podmorski wulkan tarczowy i jednocześnie - największy rozpoznany wulkan na świecie. Kolos położony pod powierzchnią Oceanu Spokojnego, w odległości ok. 1600 km od Japonii, legitymuje się rozmiarami 450x650 km. Jego przybliżona powierzchnia to 300 tys. km kw. Jego szczyt znajduje się w odległości ok. 4 tys. m od dna oceanicznego.

Najsłynniejszy superwulkan nie jest największy pod względem powierzchni kaldery. Istnieje jednak przypuszczenie, że wulkan Yellowstone kryje pod sobą największy zbiornik magmowy. W 2015 roku grupa sejsmologów z Uniwersytetu w Utah dokonała zaskakującego odkrycia. Okazało się, że pod głównym ogniskiem magmy, zlokalizowane jest jeszcze jedno, prawdopodobnie czterokrotnie większe od głównego!

Objętość zbiornika jest tak duża, że znajdujący się w nim roztopiony materiał skalny mógłby wypełnić Wielki Kanion aż 11 razy! Co więcej, oba ogniska, wyższe i niższe, są ze sobą połączone, więc w praktyce tworzą jeden zbiornik magmowy.

W gronie największych wulkanów nie może zabraknąć tych, które są klasyfikowane jako najwyższe. W tej kategorii palmę pierwszeństwa dzierży Ojos del Salado. To drzemiący stratowulkan, położony na pograniczu Argentyny i Chile. Osiąga imponującą wysokość 6893 m n.p.m.

Zestawienie zamyka najwyższy wulkan świata, który wciąż pozostaje aktywny. Llullaillaco, położony w Andach Środkowych, osiąga wysokość 6723 m n.p.m., czyli niewiele mniejszą niż jego opisany powyżej sąsiad. Ogromny stratowulkan ma też najwyżej położoną, bo znajdującą się na wysokości 6000 m n.p.m., granicę wiecznego śniegu.

Erupcja wulkanu tworzy najbardziej przerażające widowisko, jakie jesteśmy w stanie sobie wyobrazić. Gdy dochodzi do wybuchu, w powietrze wzbija się kolumna erupcyjna, która po jakimś czasie zapada się i przez to - przekształca w spływ piroklastyczny. Spływająca lawa niszczy wszystko, co napotka na swojej drodze, a gdy dostanie się do wody, może wywołać niszczycielskie tsunami. Opadający pył wulkaniczny zawala dachy domów i niszczy uprawy rolne. Brzmi jak opis sceny jednego z filmów katastroficznych? Niestety, ten spektakl kreuje natura, nie scenarzyści.

O tym, jak groźna może być erupcja dużego wulkanu, ludzkość przekonała się w 1815 roku, gdy do życia obudził się stratowulkan Tambora. W ciągu kilku chwil, życie straciło kilkanaście tysięcy osób. Kolejne kilkadziesiąt tysięcy umarło w ciągu kilku tygodni, w następstwie głodu i chorób. Skutki wielkiej erupcji miały zasięg globalny, więc ofiary można liczyć w setkach tysięcy. W tym miejscu wypada zaznaczyć, że Tambora nie jest najpotężniejszym czynnym wulkanem. Na Ziemi jest wiele potężniejszych jednostek, a do tego należy doliczyć także superwulkany, których erupcja może być nawet 1000-krotnie silniejsza od przeciętnej. Niektórzy naukowcy twierdzą, że eksplozja Yellowstone może zakończyć erę panowania człowieka.

# data[].attributes.attachment_link.title
Największy wulkan na świecie - gdzie się znajduje i czy stanowi zagrożenie?

# data[].attributes.attachment_link.description
Niektóre wulkany charakteryzują się większą wysokością względną niż Mount Everest. Inne kryją pod sobą ogniska magmowe o objętości, której nie jesteśmy w stanie sobie wyobrazić. Jaki jest największy wulkan na świecie? Przekonajmy się.

# data[].attributes.attachment_link.title
TEGO nie przebije żadna ludzka broń! 11 największych erupcji wulkanów

# data[].attributes.attachment_link.description
Wybuchy wulkanów zawsze poruszały naszą wyobraźnię. Starożytni uważali, że to znak gniewu bogów, którzy chcą ukarać nieposłusznych ludzi. Samo słowo określające ogniste góry pochodzi od imienia rzymskiego boga ognia, kowalstwa i obróbki metali: Wulkana. Starożytni Rzymianie drżeli przed Etną, do dziś czynnym stożkiem wulkanicznym, wznoszącym się nad Sycylią. Poznajcie momenty w historii kiedy góry zalał ogień!

# data[].attributes.body
Witajcie w tygodniu wyproszonym przez dzieciaki ;)

9.04. tj. wtorek, idziemy do kina

ćwiczymy mnożenie pisemne i obliczenia kalendarzowe

ćwiczymy czytanie ze zrozumieniem, odpowiadanie na pytania do tekstu, wyszukiwanie informacji w tekście

powtarzamy zasady ortograficzne

zgłębiamy wiedzę na temat największych i najsławniejszych eksplozji i wybuchów

# data[].attributes.attachment_link.provider_name
Wordwall - Twórz lepsze lekcje w krótszym czasie

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
24 grudnia, - 24 XII, 24 marca - 24 III, 24 lutego - 24 II, 24 listopada - 24 XI, 13 stycznia - 13 I, 13 października - 13 X, 13 września - 13 IX, 13 kwietnia - 13 IV, 20 maja - 20 V, 20 czerwca - 20 VI, 20 lipca - 20 VII, 20 sierpnia - 20 VIII,

# data[].attributes.attachment_link.description
24 grudnia, - 24 XII, 24 marca - 24 III, 24 lutego - 24 II, 24 listopada - 24 XI, 13 stycznia - 13 I, 13 października - 13 X, 13 września - 13 IX.

# data[].attributes.attachment_link.provider_name
Wordwall - Twórz lepsze lekcje w krótszym czasie

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
1) 3 tygodnie i 2 dni to ile dni? a) 23 b) 33 c) 25 2) Z ilu tygodni i dni składa się marzec? a) 2 tygodnie i 10 dni b) 4 tygodnie i 3 dni c) 4 tygodnie i 5 dni 3) Dzisiaj jest 5 kwietnia. Który kwietnia będzie za dwa tygodnie? a) 18 kwietnia b) 20 kwietnia c) 19 kwietnia 4) 26 maja jest Dzień Matki. Dzieci robiły laurki 10 dni wcześniej. Którego maja dzieci robiły laurki? a) 16 maja b) 14 maja c) 29 maja 5) 3 lata to ile miesięcy? a) 24 b) 36 c) 34 6) 2 lata i 3 miesiące to ile miesięcy? a) 27 b) 35 c) 24 7) 4 lata i 6 miesięcy to: a) 36 miesięcy b) 55 miesięcy c) 54 miesiące 8) 3 lata i 6 miesięcy to: a) 42 miesiące b) 54 miesiące c) 38 miesięcy 9) 4 lata i 2 miesiące to: a) 50 miesięcy b) 55 miesięcy c) 48 miesięcy 10) Jest godzina 12:59:25 Ile sekund brakuje do 13:00 a) 35 sekund b) 25 sekund c) 45 sekund 11) Jest godzina 13:26:00 Za ile minut będzie godzina 14:00 a) 24 minuty b) 34 minuty c) 44 minuty 12) Jest godzina 11:59:15 Ile sekund brakuje do godziny 12:00 a) 25 sekund b) 35 sekund c) 45 sekund 13) Jest godzina 12:36:00 Za ile minut będzie godzina 13:00 a) 34 minuty b) 24 minuty c) 36 minut

# data[].attributes.attachment_link.description
1) 3 tygodnie i 2 dni to ile dni? 2) Z ilu tygodni i dni składa się marzec? 3) Dzisiaj jest 5 kwietnia. Który kwietnia będzie za dwa tygodnie?

# data[].attributes.attachment_link.provider_name
Wordwall - Twórz lepsze lekcje w krótszym czasie

# data[].attributes.attachment_link.description
Test - Seria pytań wielokrotnego wyboru. Wybierz poprawną odpowiedź, aby kontynuować.

# data[].attributes.body
W krótkich tygodniu z jajem dość intensywnie:

poznajemy wielkanocne tradycje, dowiadujemy się jak sprawa wygląda w innych religiach

27.03 - konkurs Kuchnia z jajem, organizowany przez Angelę. Bierzemy udział i robimy wstrzałowe śniadanie z jajem w roli głównej

27.03. - omawiamy również lekturę "O krakowskich psach i kleparskich kotach"

powtarzamy działania na dużych liczbach

powtarzamy kalendarz

# data[].attributes.body
Witajcie w tygodniu z ziołami!

21 marca świętujemy pierwszy dzień wiosny!

ćwiczymy obliczenia zegarowe

ćwiczymy opis wybranej rośliny leczniczej

powtarzamy poprzedni tydzień: wagi, dodawanie i odejmowanie pisemne, mnożenie i dzielnie.

# data[].attributes.body
Niekoniecznie będziemy przebywać w tym mroku edukacyjnie, ale opowieści o czarownicach, salach tortur i innych takich są zawsze na czasie w naszej klasie :)

W tym tygodniu:

13.03. - idziemy do kina na Kapitana Mortena. W planie mamy również dyktando na opak, ale jeżeli czasowo nie będzie to możliwe, zostanie przeniesione na czwartek.

będziemy poznawać średniowieczne rodzaje pisma, w szczególności uncjałę (kaligrafia średniowieczna? - czemu nie)

matematyka: widzimy światło w mroku i odkrywamy niewiadome w równaniach (równocześnie doskonalimy dodawanie i odejmowanie różnymi sposobami oraz mnożenie i dzielenie)

doskonalimy się w pisaniu opowiadania

będziemy poznawać nuty i ich wartości rytmiczne

dowiemy się dlaczego w mroku, a nie w świetle średniowiecza ;)

# data[].attributes.body
Witajcie w tygodniu kobiet.

6 marca wychodzimy na wycieczkę z edukacji regionalnej, będziemy realizować grę po rynku ze sprawności przewodnik po Hani i Igi. Wycieczka zakończy się w Muzeum Farmacji, które zwiedzimy.

w piątek 8 marca świętujemy Dzień Kobiet

z matematyki: dodawanie i odejmowanie różnymi sposobami (rozpisywanie, "pod kreską", w pamięci), powtórzenie jedności, dziesiątek i setek oraz mnożenie

# data[].attributes.headline
Materiały do lektury "Doktor Dolittle i jego zwierzęta".

# data[].attributes.subject
Materiały do lektury "Doktor Dolittle i jego zwierzęta".

# data[].attributes.headline
Matematyka zrealizowana, w trakcie realizacji lub taka, która będzie.

# data[].attributes.subject
Matematyka zrealizowana, w trakcie realizacji lub taka, która będzie.

# data[].attributes.headline
Tekst omawiany dzisiaj na zajęciach naukowych.

# data[].attributes.subject
Tekst omawiany dzisiaj na zajęciach naukowych.

# data[].attributes.body
W tym tygodniu zajmujemy się dodawaniem i odejmowaniem dużych liczb. Dopełnieniem do pełnej dziesiątki. Obliczeniach w pamięci. Niezmiennie również zadaniami z treścią.

Z języka polskiego ćwiczymy wyszukiwanie informacji w tekście, czytanie ze zrozumieniem, a także powtarzamy czasy czasownika, układanie zdań, zasady ortograficzne. Mocno skupiamy się na tej dotyczącej pisowni ą i ę.

W środę omawiamy lekturę.

Wycieczka sprawnościowa przełożona na kolejny tydzień.

# data[].attributes.attachment_link.description
Zadania i ćwiczenia z matematyki – klasa 3

# data[].attributes.body
W tygodniu snu będziemy:

w poniedziałek 19.02. przychodzimy do szkoły w pidżamach

w środę 21.02. wychodzimy ze szkoły na edukację regionalną do rynku, przygotowaną przez Igę i Hanię. Zbiórka pod szkołą o 9:00, śniadanko zabieramy w plecaku, zjemy w rynku.

w piątek 23.02. idziemy do teatru na spektakl "Nasz Shrek"

zastanawiać się co to znaczy dobrze spać i kiedy się dobrze nie śpi, co na to wpływa i co psuje dobry sen

zastanawiać się dlaczego sen jest taki ważny

powtarzamy zegar

doskonalimy pisanie ze słuchu

powtarzamy kolejne zasady ortograficzne

# data[].attributes.body
W tym tygodniu:

12.02. - idziemy do kina.

14.02. - Walentynki - okazja do rozmów na temat bliskości, miłości i przyjaźni. O tym jaki powinien być przyjaciel. O tym czy ja jestem przyjacielem. O tym kiedy to nie jest przyjaźń, a nam się wydaje, że jest i co wtedy.

15.02. - deadline wpłacania na konkurs przyrodniczy

Ten tydzień będzie tygodniem anatomii. Będziemy analizowali co i po co działa w naszym wnętrzu. Doskonalimy mnożenie i dzielenie oraz powtarzamy wagi.

# data[].attributes.body
W tym tygodniu będziemy zajmować się krytykowaniem różnych rzeczy. Zastanowimy się czy jest w ogóle coś takiego jak dobra krytyka i co to znaczy konstruktywny.

nauczymy się krytykować przeczytany przez nas tekst

będziemy doskonalić opis przedmiotu i postaci

powtarzamy geometrię i litry

# data[].attributes.attachment_link.provider_name
Uniwersytet Dzieci w Klasie dla nauczycieli

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Polityka Prywatności i Plików Cookies Serwisu Internetowego www.uniwersytetdzieci.pl
I. Wstęp.

Zgodnie z przepisami Rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z dnia 27 kwietnia 2016 roku w sprawie ochrony osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych i w sprawie swobodnego przepływu takich danych oraz uchylenia dyrektywy 95/46/WE (ogólne rozporządzenie o ochronie danych) („RODO"), w niniejszym dokumencie „Polityka Prywatności i Plików Cookies Serwisu Internetowego www.uniwersytetdzieci.pl" („Polityka Prywatności") pragniemy określić i wskazać Ci zasady gromadzenia, przechowywania i wykorzystywania (czyli przetwarzania) Twoich danych osobowych pozyskanych przez serwis internetowy działający pod adresem: www.uniwersytetdzieci.pl („Serwis").
II. Do kogo jest adresowana Polityka Prywatności?
Serwis jest prowadzony przez Fundację Uniwersytet Dzieci z siedzibą w Krakowie, adres: ul. Mydlarska 4, 30-703 Kraków, zarejestrowaną w rejestrze stowarzyszeń, innych organizacji społecznych i zawodowych, fundacji oraz samodzielnych publicznych zakładów opieki zdrowotnej Krajowego Rejestru Sądowego przez Sąd Rejonowy dla Krakowa-Śródmieścia w Krakowie, XI Wydział Gospodarczy Krajowego Rejestru Sądowego pod numerem KRS: 0000279712, NIP: 6792941163, REGON: 120472387 („Administrator").

Jeżeli jesteś osobą fizyczną oraz:
· naszym (w tym również potencjalnym) klientem korzystającym z oferty edukacyjnej Administratora, w tym rodzicem dziecka uczęszczającego na zajęcia w ramach Uniwersytetu Dzieci prowadzonego przez Administratora („Klient/Rodzic"), bądź naszym (w tym również potencjalnym) dostawcą, podwykonawcą, partnerem handlowym lub innym kontrahentem („Kontrahent");
· reprezentantem naszego (w tym również potencjalnego) klienta, dostawcy, podwykonawcy, partnera handlowego lub innego kontrahenta, działasz z ramienia powyższych podmiotów lub osobą kontaktową ze strony powyższych podmiotów, w tym w szczególności ich pracownikiem lub współpracownikiem, członkiem zarządu, pełnomocnikiem, prokurentem, wspólnikiem - w przypadku spółek osobowych itp. („Reprezentant/Pracownik");
· odwiedzasz lub przeglądasz nasz Serwis, korzystasz z funkcjonalności Serwisu oraz materiałów dostarczonych przez Administratora w ramach Serwisu, rejestrujesz się w Serwisie oraz jako Rodzic, nauczyciel lub wolontariusz tworzysz konto w ramach Serwisu („Konto"), bądź odwiedzasz lub przeglądasz nasze oficjalne konta / fanpage prowadzone w ramach mediów społecznościowych (Facebook, YouTube, Instagram, LinkedIn) („Konta w Mediach Społecznościowych") („Użytkownik");
· kontaktujesz się z Administratorem w jakiejkolwiek sprawie w dowolny sposób, w tym drogą elektroniczną poprzez wiadomości email, czy też formularz kontaktowy dostępny w ramach Serwisu, bądź pocztą tradycyjną, czy też telefonicznie („Osoba Kontaktująca się");
to nasza ochrona prywatności dotyczy Twoich danych osobowych, czyli wszelkich informacji o Tobie, jeżeli identyfikują one Ciebie lub umożliwiają bezpośrednio lub pośrednio Twoje zidentyfikowanie.

Ilekroć piszemy o Twoich danych osobowych w odniesieniu do Rodzica, którego dziecko uczęszcza na zajęcia w ramach Uniwersytetu Dzieci prowadzonego przez Administratora, to odnosimy się równocześnie do danych osobowych takiego dziecka.
III. Kto jest administratorem Twoich danych osobowych?
Prosimy o dokładne zapoznanie się z treścią naszej Polityki Prywatności oraz dokumentem zatytułowanym: „Regulaminem Serwisu Internetowego www.uniwersytetdzieci.pl" („Regulamin Serwisu"), przed rozpoczęciem korzystania z Serwisu, jak również przed dokonaniem aktywacji Konta.

Administratorem Twoich danych osobowych w rozumieniu przepisów RODO jest Administrator, czyli:

Fundacja Uniwersytet Dzieci z siedzibą w Krakowie, adres: ul. Mydlarska 4, 30-703 Kraków, zarejestrowana w rejestrze stowarzyszeń, innych organizacji społecznych i zawodowych, fundacji oraz samodzielnych publicznych zakładów opieki zdrowotnej Krajowego Rejestru Sądowego przez Sąd Rejonowy dla Krakowa-Śródmieścia w Krakowie, XI Wydział Gospodarczy Krajowego Rejestru Sądowego pod numerem KRS: 0000279712, NIP: 6792941163, REGON: 120472387.
IV. Jakie Twoje dane osobowe zbieramy w ramach Serwisu?
Możesz się z nami skontaktować w każdej chwili drogą elektroniczną na następujący adres: sekretariat@ud.edu.pl, za pomocą poczty tradycyjnej na nasz następujący adres: Fundacja Uniwersytet Dzieci, ul. Mydlarska 4, 30-703 Kraków.

W celu umożliwienia Ci aktywowania Konta zbieramy Twoje następujące dane osobowe:
a) imię i nazwisko, miejsce zamieszkania, numer telefonu, adres e-mail, informacja o najbliższym ośrodku Administratora, źródło informacji o Administratorze (Konto Rodzica);
b) imię i nazwisko, adres e-mail (Konto Nauczyciela);
c) imię i nazwisko, miejsce zamieszkania, informacja o najbliższym ośrodku Administratora, numer telefonu, rok urodzenia, informacja, czym się zajmujesz (uczeń / student / pracownik / inne), adres e-mail (Konto Wolontariusza).

W celu umożliwienia Ci dokonania wpłaty na działalność prowadzoną przez Administratora oraz umieszczenia Twoich danych jako osoby wspierającej w zakładce „Lista darczyńców" w ramach Serwisu zbieramy następujące Twoje dane osobowe: imię i nazwisko, adres e-mail, adres zamieszkania, wpłacana kwota, informacja, czy wpłata jest jednorazowa, czy cykliczna.

W celu umożliwienia Ci dokonania zapisu na wydarzenie organizowane przez Administratora, samodzielnie lub we współpracy z jego Partnerem, zbieramy Twoje następujące dane osobowe: imię, adres e-mail.

W celu umożliwienia Ci dokonania zapisu na Newsletter zbieramy wyłącznie Twoje imię oraz Twój adres e-mail.

W celu umożliwienia Ci skontaktowania się z Administratorem za pomocą formularza elektronicznego udostępnionego w zakładce „Kontakt" w Serwisie zbieramy wyłącznie Twoje imię i nazwisko oraz adres e-mail, numer telefonu oraz wybrany przez Ciebie temat kontaktu.
V. Jakie Twoje dane osobowe mogą być zbierane automatycznie podczas odwiedzania i przeglądania Serwisu? (PLIKI COOKIES)
Ponadto, ilekroć odwiedzasz nasz Serwis, to wówczas zbieramy automatycznie niektóre z Twoich danych osobowych z wykorzystaniem plików typu „cookie" - szczegółowe informacje w tym zakresie są zawarte poniżej.

W ramach Serwisu nie zbieramy w sposób automatyczny żadnych informacji, czy też Twoich danych osobowych, z wyjątkiem informacji zawartych w plikach cookies (tzw. „ciasteczka") („Cookies").

Serwis korzysta z Cookies, które stanowią dane informatyczne, w szczególności pliki tekstowe, które przechowywane są w urządzeniu końcowym Użytkownika i przeznaczone są do korzystania ze Serwisu. Cookies zazwyczaj zawierają nazwę strony internetowej, z której pochodzą, czas przechowywania ich na urządzeniu końcowym Użytkownika oraz unikalny numer.

Podmiotem zamieszczającym na urządzeniu końcowym Użytkownika Cookies oraz uzyskującym do nich dostęp jest Administrator.

Jeśli jako Użytkownik nie zgadzasz się na zapisywanie Cookies na Twoim urządzeniu, to powinieneś w tym celu odpowiednio skonfigurować ustawienia przeglądarki lub każdorazowo po korzystaniu ze Serwisu usuwać z pamięci przeglądarki zapisane pliki Cookies. Należy mieć na względzie, że ograniczenia lub blokowanie (wyłączenie) stosowania Cookies niezbędnych dla procesów uwierzytelniania, bezpieczeństwa, utrzymania preferencji Użytkownika, mogą wpłynąć (w tym negatywnie) na niektóre funkcjonalności dostępne w ramach Serwisu, a w skrajnych przypadkach może nawet uniemożliwić korzystanie z Serwisu.

Cookies wykorzystywane są przez Administratora w następujących celach:
· dostosowania zawartości stron Serwisu do preferencji Użytkownika oraz optymalizacji korzystania z tych stron; w szczególności pliki te pozwalają rozpoznać urządzenie Użytkownika i odpowiednio wyświetlić stronę internetową, dostosowaną do jego indywidualnych potrzeb;
· tworzenia statystyk (liczba Użytkowników, odwiedzane podstrony Serwisu, ścieżki ruchu pomiędzy podstronami Serwisu, czas odwiedzin itp.), które pomagają zrozumieć, w jaki sposób Użytkownicy korzystają ze stron Serwisu, co umożliwia ulepszanie ich struktury i zawartości, jak również aby dopasować Serwis oraz ich funkcjonalności do indywidualnych potrzeb Użytkowników, oferować lub udostępniać lepsze, bardziej spersonalizowane usługi lub produkty;
· utrzymanie sesji Użytkownika (po zalogowaniu), dzięki której Użytkownik nie musi na każdej podstronie Serwisu ponownie wpisywać loginu i hasła;
· określania profilu Użytkownika w celu wyświetlania dopasowanych do niego materiałów reklamowych.

W ramach Serwisu stosowane są dwa zasadnicze rodzaje Cookies: „sesyjne" (session cookie) oraz „stałe" (persistent cookie). Cookies „stałe" powoduję, że korzystanie z często odwiedzanych stron jest łatwiejsze (np. zapewniają optymalną nawigację, zapamiętują wybraną rozdzielczość, układ treści etc.) Cookies „sesyjne" są plikami tymczasowymi, które przechowywane są w urządzeniu końcowym Użytkownika do czasu wylogowania, opuszczenia strony Serwisu, bądź wyłączenia oprogramowania (przeglądarki internetowej). „Stałe" Cookies przechowywane są w urządzeniu końcowym Użytkownika przez czas określony w parametrach plików Cookies lub do czasu ich usunięcia przez Użytkownika.

W ramach Serwisu stosowane są następujące rodzaje Cookies:
a) „niezbędne" Cookies, umożliwiające korzystanie z usług dostępnych w ramach Serwisu, np. uwierzytelniające Cookies wykorzystywane do usług wymagających uwierzytelniania w ramach Serwisu;
b) Cookies służące do zapewnienia bezpieczeństwa, np. wykorzystywane do wykrywania nadużyć w zakresie uwierzytelniania w ramach Serwisu;
c) „wydajnościowe" i „analityczne" Cookies, umożliwiające zbieranie informacji o sposobie korzystania ze stron Serwisu, mierzenie liczby wizyt w Serwisie, zbieranie informacji o źródłach ruchu, ustalenie, które ze stron Serwisu są najbardziej popularne oraz w jaki sposób Użytkownicy poruszają się w ramach Serwisu - dzięki czemu możemy poprawić działanie Serwisu;
d) „funkcjonalne" Cookies, umożliwiające "zapamiętanie" wybranych przez Użytkownika ustawień i personalizację interfejsu Użytkownika, np. w zakresie wybranego języka lub regionu, z którego pochodzi Użytkownik, rozmiaru czcionki, wyglądu strony internetowej itp.;

Oprogramowanie do przeglądania stron internetowych (przeglądarka internetowa) zazwyczaj domyślnie dopuszcza przechowywanie Cookies w urządzeniu końcowym Użytkownika. Użytkownicy mogą dokonać zmiany ustawień w tym zakresie. Przeglądarka internetowa umożliwia usunięcia Cookies. Możliwe jest także automatyczne blokowanie Cookies. Szczegółowe informacje na ten temat zawiera pomoc lub dokumentacja przeglądarki internetowej.

Dane te będą archiwizowane i wykorzystywane w celach analizy statystycznej i oceny globalnego ruchu Użytkowników w ramach Serwisu. Jednakże dane te nie będą łączone z Twoimi pozostałymi danymi osobowymi, które zostały nam przez Ciebie przekazane.
VI. Z jakich innych źródeł zbieramy Twoje dane osobowe?
Poniżej przedstawiamy listę wykorzystywanych przez nas plików Cookies:
· plik _fbp (okres przechowywania danych: 3 miesiące) - ustawiany przez Facebook w celu wyświetlania reklam na Facebook lub w sieci reklamowej Facebook, Użytkownikom, którzy wcześniej odwiedzili Serwis;
· plik _ga (okres przechowywania danych: 2 lata) - umożliwia śledzenie poszczególnych Użytkowników odwiedzających Serwis i ich sposób korzystania z Serwisu; jest ustawiany przy pierwszej wizycie w Serwisie i aktualizowany przy kolejnych wizytach;
· plik _gid (okres przechowywania danych: 24 h) - służy Google do rozróżniania Użytkowników;
· plik _gat_gtag_[property_id] (okres przechowywania danych: 1 minuta) - umożliwia analizowanie nawyków przeglądania, przepływu, źródła i innych informacji odwiedzających, wygasa natychmiast (więcej o Google Analytics: https://developers.google.com/analytics/devguides/collection/analyticsjs/cookie-usage?hl=pl); Administrator nie używa narzędzi Google Analytics do gromadzenia danych osobowych innych niż adres IP oraz nie zestawia ich z innymi danymi osobowymi Użytkowników;
· plik device_view (okres przechowywania danych: 1 miesiąc) - zapamiętuje ustawienia rozmiaru ekranu Użytkownika;
· plik cookie1 (okres przechowywania danych: 1 miesiąc) - zapamiętuje informację o wyrażeniu przez Użytkowników zgody na pliki cookies zezwoliliśmy na ciasteczka;
· plik PHPSESSID (okres przechowywania danych: do zakończenia sesji) - stały plik Cookie sesyjny dodawane przez przeglądarkę, zlicza liczbę sesji sieci dostarczania treści i przypisuje anonimowy identyfikator każdemu odwiedzającemu Użytkownikowi; stosowany bez wpływu ze strony Administratora;
· plik _ym_d (okres przechowywania danych: 1 rok) - zapisuje datę pierwszej sesji Użytkownika w Serwisie;
· pliki _ym_isad (okres przechowywania danych: 2 dni) - określa, czy Użytkownik ma blokery reklam;
· pliki _ym_uid (okres przechowywania danych: 1 rok) - służy do identyfikacji Użytkowników Serwisu;
· pliki _ym_visorc_ (okres przechowywania danych: 30 minut) - umożliwia prawidłowe działanie funkcji odtwarzania sesji Użytkownika;
· plik plans (okres przechowywania danych: 1 rok) - zastosowane w ustawieniach planów zajęć, ma na celu przyspieszenie działania stron Serwisu, zapewnia optymalną nawigację;
· plik sessionLifeTime (okres przechowywania danych: 30 minut) - zapamiętuje czas sesji Użytkownika.

W większości przypadków otrzymujemy Twoje dane osobowe bezpośrednio od Ciebie, tj. bezpośrednio od osoby, której dane osobowe dotyczą. Dzieje się tak np. w przypadku podawania przez Ciebie swoich danych osobowych podczas:
· tworzenia Twojego Konta;
· dokonywania wpłaty na działalność Administratora;
· dokonywania zapisu na wydarzenie prowadzone przez Administratora lub we współpracy z jego Partnerem;
· kontaktowania się z Administratorem;
· udzielania zgody na przesyłanie informacji handlowych za pomocą środków komunikacji elektronicznej;
· zapisywania się na Newsletter przesyłany przez Administratora;
· korzystania z formularza kontaktowego w ramach Serwisu Internetowego.
VII. Czy podanie Twoich danych osobowych jest dobrowolne? Czy podanie tych danych osobowych jest wymogiem ustawowym, umownym lub warunkiem zawarcia umowy?
Jednakże w odniesieniu do Klientów będących przedsiębiorcami lub Reprezentantów/Pracowników, Administrator może pozyskiwać Twoje dane osobowe również z innych źródeł, np.: Twoi pracodawcy / zleceniodawcy, reprezentowane przez Ciebie podmioty, ze źródeł publicznie dostępnych, w tym publicznych serwisów internetowych, publicznych elektronicznych bazach przedsiębiorców (np. CEIDG, KRS, REGON itp.) W takim przypadku Administrator przetwarza następujące kategorie danych osobowych: imię i nazwisko, stanowisko służbowe, adres służbowy, adres siedziby, adres korespondencyjny, numer telefonu, e-mail, firma (nazwa) prowadzonej działalności gospodarczej, adres firmy, NIP, REGON.
VIII. W jakim celu, na jakiej podstawie prawnej i jak długo przetwarzamy Twoje dane osobowe?
Jeżeli podanie przez Ciebie swoich danych osobowych jest związane z:
· zawarciem umowy z Administratorem - wówczas ich podanie jest dobrowolne, ale jest warunkiem zawarcia umowy, a konsekwencją ich niepodania będzie niemożność zawarcia takiej umowy;
· wystawieniem faktury przez Administratora - wówczas ich podanie jest obowiązkowe oraz jest wymogiem ustawowym, a konsekwencją ich niepodania będzie niemożność zawarcia umowy sprzedaży;
· kontaktowaniem się z Administratorem - wówczas ich podanie jest dobrowolne, a konsekwencją ich niepodania będzie brak możliwości nawiązania kontaktu z Administratorem w obranym przez Ciebie celu, a tym samym brak możliwości uzyskania odpowiedzi na Twoje pytania;
· otrzymywaniem od Administratora informacji handlowych, w tym ofert, drogą elektroniczną (np. e-mail) - wówczas ich podanie jest dobrowolne, a konsekwencją ich niepodania będzie brak możliwości otrzymania przez Ciebie od nas informacji handlowych, w tym ofert, drogą elektroniczną;
· dokonaniem zapisu na Newsletter przesyłany przez Administratora - wówczas ich podanie jest dobrowolne, a konsekwencją ich niepodania będzie brak możliwości przesłania Ci Newsletteru;
· odwiedzaniem Serwisu lub Kont w Mediach Społecznościowych - wówczas ich podanie jest dobrowolne, a konsekwencją ich niepodania będzie brak możliwości korzystania z funkcjonalności Serwisu lub mediów społecznościowych (np. brak możliwości pozostawienia komentarza, brak możliwości wyświetlania postów w ramach aktualności na Twoim koncie / profilu w mediach społecznościowych, brak możliwości zaznaczenia „Lubię to" itp.)

Twoje dane osobowe będą przetwarzane przez Administratora w następujących celach, na następujących podstawach prawnych oraz w następujących okresach:
· w celu oraz w zakresie niezbędnym do prawidłowej realizacji umowy zawieranej przez Ciebie z Administratorem, w tym podjęcia działań przed zawarciem takiej umowy lub przyjęciem zamówienia na Twoje żądanie, jak też rozpatrywania składanej przez Ciebie reklamacji -
- wówczas podstawą prawną przetwarzania Twoich danych osobowych jest niezbędność ich przetwarzania do wykonania przez Administratora zawartej z Tobą umowy (art. 6 ust. 1 lit. b) RODO);
- w takim przypadku Twoje dane osobowe są przetwarzane przez okres nie dłuższy niż 12 (dwanaście) miesięcy od dnia wystąpienia z żądaniem zawarcia umowy przez Ciebie lub niezbędny do wykonania wszelkich czynności związanych z prawidłową realizacją takiej umowy;

· w odniesieniu do danych dotyczących zdrowia uczestników zajęć w ramach Uniwersytetu Dzieci prowadzonego przez Administratora - w celu zapewnienia uczestnikom odpowiedniej opieki podczas zajęć -
- wówczas podstawą prawną przetwarzania danych osobowych jest dobrowolna wyraźna zgoda Rodzica, jako przedstawiciela ustawowego takiego uczestnika, na przetwarzanie tych danych osobowych w jednym lub kilku konkretnych celach (art. 9 ust. 2 lit. a) RODO) -
- przez okres prowadzenia procesu rekrutacji na studia Uniwersytetu Dzieci, a następnie do czasu zakończenia prowadzenia zajęć dla uczestników w ramach Uniwersytetu Dzieci oraz wykonywania pozostałych obowiązków przez Administratora w związku z prowadzeniem tych zajęć;

· w celu oraz w zakresie niezbędnym do utworzenia oraz utrzymania Twojego Konta w Serwisie na zasadach określnych w Regulaminie Serwisu -
- wówczas podstawą prawną przetwarzania Twoich danych osobowych jest niezbędność ich przetwarzania do wykonania przez Administratora zawartej z Tobą umowy o utworzenie oraz utrzymanie Twojego Konta w ramach Serwisu (art. 6 ust. 1 lit. b) RODO);
- w takim przypadku Twoje dane osobowe są przetwarzane przez okres wykonywania przez Administratora obowiązków wynikających z takiej umowy (tj. czas utrzymywania przez Ciebie Konta w ramach Serwisu);

· w celu oraz w zakresie niezbędnym do dokonania przez Ciebie w ramach Serwisu zgłoszenia udziału w wydarzeniu prowadzonym przez Administratora oraz zapewnienia Ci udziału w takim wydarzeniu na zasadach określnych w Regulaminie Serwisu lub w regulaminie danego wydarzenia -
- wówczas podstawą prawną przetwarzania Twoich danych osobowych jest niezbędność ich przetwarzania do wykonania przez Administratora zawartej z Tobą umowy o dokonanie w ramach Serwisu zapisu na takie wydarzenie oraz udziału w wydarzeniu (art. 6 ust. 1 lit. b) RODO);
- w takim przypadku Twoje dane osobowe są przetwarzane przez okres wykonywania przez Administratora obowiązków wynikających z takiej umowy (tj. czas dokonywani zapisu oraz udziału w wydarzeniu);

· w celu oraz w zakresie niezbędnym do dokonania wpłaty na działalność Administratora oraz zamieszczenia Twoich danych na liście darczyńców w ramach Serwisu, na zasadach określnych w Regulaminie Serwisu -
- wówczas podstawą prawną przetwarzania Twoich danych osobowych jest niezbędność ich przetwarzania do wykonania przez Administratora zawartej z Tobą umowy o dokonania wpłaty na działalność Administratora oraz zamieszczenia Twoich danych na liście darczyńców w ramach Serwisu (art. 6 ust. 1 lit. b) RODO);
- w takim przypadku Twoje dane osobowe są przetwarzane przez okres wykonywania przez Administratora obowiązków wynikających z takiej umowy (tj. czas dokonania wpłaty na działalność Administratora oraz zamieszczenia Twoich danych na liście darczyńców w ramach Serwisu);

· w celu realizacji obowiązków ustawowych ciążących na Administratorze, wynikających w szczególności z przepisów podatkowych i przepisów o rachunkowości, w tym obowiązków związanych z dokumentowaniem zdarzeń gospodarczych (w tym związanych z wystawieniem faktur) i obowiązków archiwizacyjnych -
- wówczas podstawą prawną przetwarzania Twoich danych osobowych jest obowiązek prawny ciążący na Administratorze (art. 6 ust. 1 lit. c) RODO);
- w takim przypadku Twoje dane osobowe są przetwarzane przez okres, w którym obowiązujące przepisy prawne nakazują Administratorowi przechowywać Twoje dane osobowe w celach rachunkowych czy podatkowych, czyli nie dłużej niż okres 5 (pięć) lat liczonych od końca roku kalendarzowego, w którym powstało dane zobowiązanie podatkowe;

· w celu ewentualnego ustalenia i dochodzenia roszczeń lub obrony przed roszczeniami przez Administratora -
- wówczas podstawą prawną przetwarzania Twoich danych osobowych jest prawnie uzasadniony interes realizowany przez Administratora (art. 6 ust. 1 lit. f) RODO) polegający na ochronie jego praw;
- w takim przypadku Twoje dane osobowe są przetwarzane przez czas do upływu okresu przedawnienia roszczeń wynikających z umów zawartych pomiędzy Tobą a Administratorem, zgodnie z obowiązującymi przepisami prawa w zakresie okresów przedawnienia, jak też dodatkowy okres 6 (sześciu) miesięcy po upływie okresu przedawnienia; *

· w celu kontaktowania się w sprawach bieżących przez Administratora z Reprezentantami/Pracownikami w związku z zawieraniem lub wykonywaniem umowy przez Administratora z Klientem lub Kontrahentem (ustalenia dotyczące prowadzonej współpracy, udzielanie odpowiedzi na pytania itp.) -
- wówczas podstawą prawną przetwarzania Twoich danych osobowych jest prawnie uzasadniony interes realizowany przez Administratora (art. 6 ust. 1 lit. f) RODO) polegający na kontaktowaniu się z Reprezentantami/Pracownikami i Klientem lub Kontrahentem w związku z zawieraniem lub koniecznością realizacji umowy zawartej przez Administratora z Klientem lub Kontrahentem;
- w takim przypadku Twoje dane osobowe są przetwarzane przez okres wykonywania przez Administratora obowiązków wynikających z takiej umowy zawartej przez Administratora z Klientami lub Kontrahentami; *

· w celu kontaktowania się przez Administratora z Osobami Kontaktującymi się (w tym poprzez formularz kontaktowy udostępniony w ramach Serwisu), udzielenia odpowiedzi na zadawane Administratorowi pytania -
- wówczas podstawą prawną przetwarzania Twoich danych osobowych jest prawnie uzasadniony interes realizowany przez Administratora (art. 6 ust. 1 lit. f) RODO) polegający na kontaktowaniu się z Osobami Kontaktującymi się w jakiejkolwiek sprawie, w tym na możliwości przekazania odpowiedzi na pytanie dotyczące działalności gospodarczej oraz na nawiązywaniu i utrzymywaniu relacji w ramach działalności;
- w takim przypadku Twoje dane osobowe są przetwarzane przez okres niezbędny do podjęcia przez Administratora kontaktu z Tobą, udzielenia odpowiedzi na Twoje pytanie lub skutecznego zrealizowania obranego przez Ciebie innego celu kontaktu; *

· w celu przesyłania wiadomości Newsletter przez Administratora Użytkownikowi, który dokonał zapisu na Newsletter w ramach Serwisu -
- wówczas podstawą prawną przetwarzania Twoich danych osobowych jest jego niezbędność do wykonania umowy zawartej na skutek akceptacji przez Ciebie zasad świadczenia przez Administratora usługi Newsletter zawartych w Regulaminie Serwisu (art. 6 ust. 1 lit. b) RODO) -
- w takim przypadku Twoje dane osobowe są przetwarzane przez okres wykonywania przez Administratora obowiązków wynikających z takiej umowy o świadczenie usługi Newsletter zawartej z Tobą;

· w celu marketingu bezpośredniego Administratora, w tym poprzez wysyłkę informacji handlowych, ofert usług lub produktów Administratora, ich opisów
(jednakże z wyłączeniem wiadomości Newsletter obejmujących informacje handlowe, oferty usług lub produktów, ich opisy, przesyłane do Użytkowników, które dokonały zapisu na Newsletter - podstawa prawna i okres przetwarzania danych osobowych w tym celu jest wskazana powyżej) -
- wówczas podstawą prawną przetwarzania Twoich danych osobowych jest prawnie uzasadniony interes realizowany przez Administratora (art. 6 ust. 1 lit. f) RODO), polegający na realizacji przez niego zadań marketingu bezpośredniego -
- w takim przypadku Twoje dane osobowe są przetwarzane przez okres realizacji przez Administratora powyższego celu, czyli przez okres prowadzenia przez niego działań marketingu bezpośredniego, jednakże w żadnym wypadku nie dłużej niż:

(i) do dnia skutecznego wniesienia sprzeciwu wobec przetwarzania Twoich danych osobowych w celach marketingowych lub

(ii) do dnia skutecznego cofnięcia przez Ciebie uprzedniej i wyraźnej zgody na otrzymywanie informacji handlowych, o której mowa w art. 10 ust. 2 ustawy z dnia 18.07.2002 r. o świadczeniu usług drogą elektroniczną;

UWAGA: Administrator przetwarza Twoje dane osobowe w celach marketingowych za pomocą środków komunikacji elektronicznej, w tym wiadomości e-mail, wyłącznie w przypadku udzielenia przez Ciebie powyższej zgody, przy czym może ona być przez Ciebie cofnięta w każdym czasie, bez konieczności podawania przyczyny, drogą pisemną w sposób tradycyjny, na następujący adres: Fundacja Uniwersytet Dzieci, ul. Mydlarska 4, 30-703 Kraków, lub drogą e-mailową na następujący adres email: sekretariat@ud.edu.pl, przy czym cofnięcie którejkolwiek zgody na powyższe nie będzie miało wpływu na zgodność z prawem przetwarzania, którego dokonano na podstawie zgody przed jej cofnięciem;

· w odniesieniu do wizerunku uczestników zajęć stacjonarnych organizowanych przez Administratora, wizerunku wolontariuszy uczestniczących w tych zajęciach lub wizerunku osób prowadzących te zajęcia, utrwalonego podczas tych zajęć w formie zdjęć lub nagrań filmowych - w celu zamieszczenia zdjęć lub filmów obejmujących wizerunek uczestników, wolontariuszy lub osób prowadzących na potrzeby informacyjne lub promocyjne w Serwisie lub w ramach Kont w Mediach Społecznościowych -
- wówczas podstawą prawną przetwarzania danych osobowych uczestnika, wolontariusza lub osoby prowadzącej jest zgoda wyrażona przez Rodzica uczestnika lub niepełnoletniego wolontariusza, bądź zgoda pełnoletniego wolontariusza lub zgoda osoby prowadzącej (art. 6 ust. 1 lit. a) RODO) -
- w takim przypadku dane osobowe uczestnika, wolontariusza lub osoby prowadzącej w postaci ich wizerunku przetwarzane są przez okres wcześniej niezbędny do zrealizowania celu, w którym dane osobowe w postaci wizerunku zostały zebrane przez Administratora; jednakże w żadnym wypadku nie dłużej niż do dnia skutecznego cofnięcia przez Ciebie uprzedniej i wyraźnej zgody na wykorzystanie wizerunki, o której mowa w art. 81 ust. 1 ustawy z dnia 04.02.1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych;

· w celu prowadzenia przez Administratora jego Kont w Mediach Społecznościowych, w tym w celu interakcji z Administratorem z wykorzystaniem Mediów Społecznościowych -
- wówczas podstawą prawną przetwarzania Twoich danych osobowych jest prawnie uzasadniony interes realizowany przez Administratora (art. 6 ust. 1 lit. f) RODO), polegający na promowaniu jego usług, produktów i marki, budowaniu i utrzymaniu społeczności związanej z jego działalnością -
- w takim przypadku Twoje dane osobowe są przetwarzane przez okres prowadzenia przez Administratora swoich Kont w Mediach Społecznościowych, jednakże nie dłużej niż do momentu, w którym podejmiesz odpowiednie działanie skutkujące usunięciem Twoich danych osobowych z Kont w Mediach Społecznościowych (np. usuniesz swój komentarz lub polubienie); *

· w celach analitycznych i statystycznych -
- wówczas podstawą prawną przetwarzania Twoich danych osobowych jest zgoda Użytkownika (art. 6 ust. 1 lit. a) RODO);
- w takim przypadku Twoje dane osobowe są przetwarzane przez okres prowadzenia przez Administratora analiz i statystyk w ramach Serwisu, jednakże nie dłużej niż przez okresy wskazane w punkcie V Polityki Prywatności dla poszczególnych rodzajów polików Cookies. *
IX. Komu udostępniamy Twoje dane osobowe?
* Ilekroć Twoje dane osobowe są przetwarzane na podstawie prawnej, którą jest prawnie uzasadniony interes realizowany przez Administratora (art. 6 ust. 1 lit. f) RODO), niezależnie od okresów przetwarzania Twoich danych osobowych wskazanych powyżej, nie będą one przetwarzane dłużej niż do czasu skutecznego wniesienia przez Ciebie sprzeciwu wobec przetwarzania Twoich danych osobowych w danym celu. O prawie do wniesienia sprzeciwu piszemy poniżej.

Aby zapewnić sprawną i najwyższej jakości obsługę, współpracujemy z zaufanymi podmiotami trzecimi, które są odbiorcami Twoich danych osobowych. Mogą być one przekazane następującym odbiorcom (w tym innym administratorom przetwarzającym te dane we własnym zakresie oraz własnym celu):
(1) upoważnionym do ich otrzymywania na podstawie obowiązujących przepisów prawa (np. sądom, organom ścigania lub innym organom państwowym);
(2) podmiotom świadczącym usługi w zakresie prowadzenia zajęć i wykładów w ramach Uniwersytetu Dzieci;
(3) podmiotom świadczącym usługi doręczania korespondencji i przesyłek;
(4) podmiotom świadczącym usługi informatyczne, hostingowe i telekomunikacyjne;
(5) podmiotom świadczącym usługi księgowo-finansowe lub podatkowe;
(6) podmiotom świadczącym usługi prawne i windykacyjne;
(7) podmiotom świadczącym usługi promocyjno - marketingowe, w tym usługi automatycznej wysyłki informacji handlowych lub wiadomości Newsletter, usługi obsługi mediów społecznościowych, serwisów internetowych;
(8) podmiotom świadczącym usługi płatnicze (banki, instytucje płatnicze).

X. Czy zamierzamy przekazywać Twoje dane osobowe do państw trzecich lub organizacji międzynarodowych?

Administrator nie zamierza przekazywać Twoich danych osobowych podmiotom mającym siedzibę poza Europejskim Obszarem Gospodarczym (w tzw. „państwie trzecim"), ani organizacjom międzynarodowym.

Ponadto informujemy, że z uwagi na ponadnarodowy charakter przepływu danych w ramach portali mediów społecznościowych (Facebook, YouTube, Instagram, LinkedIn), jeżeli odwiedzasz nasze Konta w Mediach Społecznościowych, niektóre Twoje dane osobowe mogą być też przetwarzane przez właścicieli ww. portali społecznościowych. Informujemy, że jako dostawcy narzędzi właściciele ci są podmiotami współodpowiedzialnymi za przetwarzanie Twoich danych, jeżeli korzystasz z naszych Kont w Mediach Społecznościowych. Mogą oni przetwarzać Twoje dane we własnych celach oparciu o inne podstawy prawne na zasadach przez nich określonych (linki poniżej), w tym może nastąpić transfer Twoich danych osobowych do państw trzecich (nie jest to zależne od Administratora):
· Facebook (Facebook Ireland Ltd.): https://www.facebook.com/legal/terms/information_about_page_insights_data oraz: https://www.facebook.com/about/privacy;
· Instagram (Facebook Ireland Ltd.): https://help.instagram.com/519522125107875;
· YouTube (Google Ireland Ltd.): https://policies.google.com/privacy?hl=pl-PL;
· LinkedIn (LinkedIn Ireland Unlimited Company): https://www.linkedin.com/legal/privacy-policy.
XI. Jakie prawa Ci przysługują?
Podstawą takiego transferu są stosowane przez ww. właścicieli portali społecznościowych standardowe klauzule umowne zatwierdzone przez Komisję Europejską.

Wobec przetwarzania przez Administratora Twoich danych osobowych, przysługują Ci następujące prawa:
a. prawo dostępu do danych - możliwość żądania dostępu do Twoich danych osobowych, np. poprzez uzyskanie potwierdzenia, czy / które Twoje dane osobowe (jakie ich kategorie) są przetwarzane przez Administratora, uzyskanie informacji m. in. o celu przetwarzania, odbiorcach lub kategoriach odbiorców danych, planowanym okresie przechowywania danych lub kryteriach ustalenia tego okresu itp., uzyskanie kopii tych danych osobowych;
jeżeli posiadasz aktywne Konto w ramach Serwisu, to możesz w każdej chwili samodzielnie edytować i poprawiać, uzupełniać, uaktualniać Twoje dane osobowe przechowywane w ramach tego Konta;
b. prawo do sprostowania danych - możliwość żądania sprostowania (poprawienia, uzupełnienia, uaktualnienia) swoich danych osobowych, które są nieprawidłowe, niekompletne, w tym poprzez przedstawienie dodatkowego oświadczenia;
jeżeli posiadasz aktywne Konto w ramach Serwisu o, to możesz w każdej chwili samodzielnie edytować i poprawiać, uzupełniać, uaktualniać Twoje dane osobowe przechowywane w ramach tego Konta;
c. prawo do usunięcia danych - możliwość żądania usunięcia Twoich danych osobowych, ale tylko w sytuacjach określonych w RODO;
d. prawo do ograniczenia przetwarzania - możliwość żądania ograniczenia przetwarzania Twoich danych osobowych, ale tylko w sytuacjach określonych w RODO;
e. prawo do przenoszenia danych - możliwość żądania przenoszenia Twoich danych osobowych (w przypadku, gdy przetwarzanie Twoich danych osobowych jest niezbędne do wykonania przez Administratora umowy, której jesteś stroną, oraz jeżeli takie przetwarzanie odbywa się w sposób zautomatyzowany), w tym otrzymania kopii Twoich danych osobowych w ustrukturyzowanym, powszechnie używanym i możliwym do odczytania formacie; kopia ta może zostać przesłana do Ciebie lub do innego podmiotu (innego administratora), o ile jest to technicznie możliwe;
f. prawo do sprzeciwu - możliwość wniesienia do Administratora sprzeciwu wobec przetwarzania przez niego Twoich danych osobowych - w związku ze swoją szczególną sytuacją, w przypadku przetwarzania Twoich danych osobowych w ramach uzasadnionego prawnie interesu realizowanego przez Administratora (art. 6 ust. 1 lit. f) RODO), jak również w przypadku ich przetwarzania w celach marketingu bezpośredniego;
g. prawo do cofnięcia zgody - możliwość cofnięcia Twojej zgody na przetwarzanie Twoich danych osobowych w dowolnym momencie bez konieczności podawania przyczyny, w przypadku gdy podstawą prawną przetwarzania Twoich danych osobowych jest Twoja zgoda (art. 6 ust. 1 lit. a) RODO); cofnięcie zgody nie wpływa na zgodność z prawem przetwarzania, którego dokonano na podstawie zgody przed jej wycofaniem.

Z praw wskazanych powyżej można skorzystać poprzez kontakt e-mailowy pod adresem: sekretariat@ud.edu.pl lub kontakt pisemny za pomocą poczty tradycyjnej na nasz następujący adres: Fundacja Uniwersytet Dzieci, ul. Mydlarska 4, 30-703 Kraków.

XII. Jak złożyć skargę do organu nadzorczego?
XIII. Jak będziemy dokonywać zmian Polityki Prywatności?
Jeżeli sądzisz, że przetwarzanie Twoich danych osobowych przez Administratora narusza przepisy dotyczące ochrony danych osobowych, to masz prawo złożyć skargę do organu nadzorczego, czyli do Prezesa Urzędu Ochrony Danych Osobowych. Skargę można złożyć w formie tradycyjnej, w tym do protokołu w siedzibie Prezesa Urzędu Ochrony Danych Osobowych (adres: ul. Stawki, 2 00-193 Warszawa) lub elektronicznie przez Elektroniczną Skrzynkę Podawczą Prezesa Urzędu Ochrony Danych Osobowych (szczegóły są dostępne tutaj: https://uodo.gov.pl/pl/83/153).

Zastrzegamy, że w przyszłości może pojawić się konieczność wprowadzania zmian lub aktualizacji naszej Polityki Prywatności. W szczególności może się to okazać konieczne z uwagi na zmiany w obowiązujących przepisach prawa dotyczących ochrony danych osobowych, wytyczne w zakresie ochrony danych osobowych wydane przez organ nadzorczy (Prezesa Urzędu Ochrony Danych Osobowych / PUODO), ale również w związku z ewentualnymi zmianami w zakresie prowadzenia procesów obsługi Użytkowników, Klientów/Rodziców, Kontrahentów, czy też Osób Kontaktujących się.

Gwarantujemy, że wszelkie zmiany Polityki Prywatności, jakie mogą ewentualnie wystąpić w przyszłości, będą pozostały w pełnej zgodności z obowiązującymi przepisami prawa w zakresie ochrony danych osobowych, jak również będą uwzględniały konieczność zapewnienia bezpieczeństwa Twoich danych osobowych przez nas przetwarzanych.
Ostatnia aktualizacja Polityki Prywatności - 13 września 2021 roku
Najnowsza wersja naszej Polityki Prywatności jest zawsze dostępna na Stronie Internetowej. Ponadto o każdej zmianie naszej Polityki Prywatności będziemy Cię informować drogą mailową (o ile posiadamy Twój adres e-mail).

# data[].attributes.attachment_link.title
Dlaczego lubimy słodycze? - Uniwersytet Dzieci w Klasie

# data[].attributes.attachment_link.description
Zajęcia odkrywają tajemnicę wykrywania cukru w pokarmach. Także umożliwiają sprawdzenie, w jaki sposób cukier działa na drożdże.

# data[].attributes.headline
Info z samego Ministerstwa.. zdrowia. Wiem, że myśleliście o innym ;)

# data[].attributes.subject
Info z samego Ministerstwa.. zdrowia. Wiem, że myśleliście o innym ;)

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Nie wystarczy zrezygnować ze słodkich potraw i słodzenia kawy czy herbaty. Musimy uważać na wszystko. Cukier znajduje się w większości produktów spożywczych, które kupujemy - od parówek i keczupu po fasolkę w słoiku.

Ile cukru w produktach

1. Woda smakowa - 200 ml produktu to 3,2 łyżeczki cukru.

2. Płatki śniadaniowe - 30 g produktu to 2-2,3 łyżeczki cukru.

3. Jogurty owocowe - 100 g produktu zawiera 2,6 łyżeczki cukru.

4. Serek homogenizowany (lub inny deser mleczny) - 100 g produktu to 2-4 łyżeczki cukru.

5. Keczup - w 15 g, czyli 1 łyżce, jest ½ łyżeczki cukru.

6. Napoje słodkie gazowane i niegazowane w 500 ml zawierają 10-11 łyżeczek cukru.

7. Napój energetyczny - 250 ml zawiera 5,4 łyżeczki cukru.

8. „Fit baton" to około 2,5 łyżeczki cukru.

9. Energetyki - 250 ml tego płynu zawiera 5,5 łyżeczki cukru.

10. Żelki - 100 g to 10 łyżeczek cukru.

11. Baton czekoladowy czy baton musli to prawie 2 łyżeczki cukru.

Jak obliczyć ile jest łyżeczek cukru w produkcie

Na etykiecie produktu jest informacja o zawartości węglowodanów, w tym cukrów. Wartość cukrów należy podzielić przez 5 - to jest liczba łyżeczek cukru w 100 g produktu.

Cukier ukryty pod inną nazwą

Zachowaj czujność. Cukier ukryty jest pod różnymi nazwami: glukoza, fruktoza, galaktoza, sacharoza, laktoza, maltoza, dekstroza, skrobia, maltodekstryna, słód jęczmienny, syropy: glukozowy, glukozowo-fruktozowy, z agawy, klonowy, daktylowy, ryżowy, kukurydziany, miód, karmel, cukier: buraczany, inwertowany, trzcinowy, brązowy, winogronowy, sok owocowy, zagęszczony sok owocowy, koncentrat soku. Te nazwy oznaczają cukry proste dodane do produktu.

Jak czytać etykiety produktów spożywczych

1. Czytaj etykiety produktów spożywczych, zanim je kupisz.

2. Zapoznaj się z ich składem i tabelą wartości odżywczej.

3. Wybieraj produkty, które w pozycji „cukry" mają niską wartość.

4. Szukaj cukru również pod innymi nazwami.

5. Unikaj produktów, w których cukier jest na początku składu. Im składnik wyżej, tym jest go więcej.

6. Odkładaj produkty, które mają długą listę składników.

7. Unikaj produktów wysoko przetworzonych, takich jak dania w proszku lub w słoikach.

Co zamiast cukru

Staraj się ograniczać spożycie produktów z dodatkiem cukru. Zaakceptuj mniej słodkie produkty, a obniżysz swój próg słodkości. Z pomocą przychodzą zamienniki cukru, które mają słodki smak, ale nie dostarczają cukrów prostych. Są to erytrol, ksylitol, inulina, stewia. Stawiaj również na zdrowsze warianty - świeże owoce, niewielkie ilości suszonych owoców, pestki i orzechy.

Które nawyki warto wyeliminować

1. Przekąski pełne cukru i tłuszczu zjada się szybko. Zostaje po nich bardzo krótkie uczucie przyjemności lub chwilowe zaspokojenie głodu. Czy wiesz, ile cukru zjadasz przez tych kilka krótkich chwil? Czy warto?

2. Spotkanie ze znajomymi, relaks przy dobrej kawie - kto tego nie lubi? Nawet jeśli nie dodasz cukru, miodu czy syropu - to i tak pod postacią cappuccino, flat white, caffe latte czy caffe mocha wypijesz odpowiednio 8,3 g / 8,1 g / 20 g / 30 g cukru.

3. Ćwiczysz na siłowni, biegasz po parku? Duży plus dla Ciebie! Uzupełniasz płyny napojem izotonicznym - stop! Pod postacią 750 ml płynu możesz dostarczyć sobie dodatkowe 30 g cukru! Odpowiada to 6 łyżeczkom cukru. Dlatego przygotuj własny izotonik - do wody dodaj sok z cytryny, sól (około 0,5-1 g na 1 litr napoju) i miód. Gotowe!

4. Zmęczenie, senność, wytężona praca umysłowa. Jak się wspomóc? Sięgasz po energetyk, a wraz z 250 ml tego płynu aż po 5,5 łyżeczki cukru.

5. Przekąska „fit batonik" - modne hasło. Z każdej strony słyszysz, że to zdrowa alternatywa na szybkie „małe co nieco". Wierzysz - kupujesz - zjadasz... dokładasz kolejne 2,5 łyżeczki, czyli 12,5 g cukru. Mało zdrowe, prawda?

6. Zawsze wybierasz „dobry" napój - sok owocowy bez dodatku cukru? A czy wiesz, że soki i nektary owocowe zawierają naturalnie występujące cukry? Soki pij z umiarem.

Narodowy Fundusz Zdrowia wspólnie z Polskim Stowarzyszeniem Diabetyków przygotował spot w ramach kampanii informacyjno-edukacyjnej „Słodki, słodszy... cukrzyca!" „Nie przesadzaj - nie przesładzaj!" Głównym celem kampanii jest promocja zmian w stylu żywienia oraz uświadomienie Polakom, jak dużo cukru spożywamy bezwiednie.

# data[].attributes.attachment_link.description
Chcesz zadbać o swoje zdrowie i zrezygnować z cukru? Bądź czujny - cukier jest wszędzie, a nie tylko w ciastach, ciasteczkach, czekoladkach i cukierkach

# data[].attributes.body
Lubimy wyzwania, więc próbujemy. Dla Was w tym tygodniu dzielenie z resztą.

# data[].attributes.body
Witajcie po feriach! Przed nami ostatni semestr edukacji wczesnoszkolnej :)

W tym tygodniu poruszymy temat cukru, którego nie widać. Poznamy jego inne nazwy, sugerujące nam, że może ukrywać się w danym produkcie. I odwiedzi nas prawdziwa studentka dietetyki Olga ;)

2.02. karnawał - przebranie dowolne, jak zawsze nieobowiązkowe, ale mile widziane

doskonalimy się w tworzeniu notatek

ćwiczymy zadania z treścią

tworzymy cukrowe dyktando

# data[].attributes.headline
A tutaj wrzucam sprawdzian kompetencji z 2019.

# data[].attributes.subject
A tutaj wrzucam sprawdzian kompetencji z 2019.

# data[].attributes.body
Może akurat ktoś będzie chciał poćwiczyć.

# data[].attributes.body
W tym tygodniu, będziemy zajmować się tylko powtórkami.

11.01. - idziemy do kina, a później zaczniemy omawiać lekturę, którą będziemy jeszcze ciągnąć następnego, ostatniego dnia szkoły.

Karnawał został przeniesiony na 2.02. - można szykować przebrania. Oczywiście przebieranki są nieobowiązkowe.

# data[].attributes.body
Słuchajcie, gdyby ktoś miał ochotę na powtórną analizę, wysyłam pusty arkusz.

# data[].attributes.body
Nowy rok zaczniemy z Pokemonami. Koniec semestru zbliża się wielkimi krokami. My już po assessmentach, nadchodzi czas powtórzeń.

W tym tygodniu:

przynosimy swoje książki na ciche czytanie

powtarzamy formy pisemne z użyciem ulubionych Pokemonów

organizujemy pojedynek ortograficzny Ortomonów

ćwiczymy tabliczkę mnożenia z Kartami Grabowskiego (jeżeli ktoś ma je w domu - polecam Salto i Czerwone-Czarne)

lekturę omawiamy 11.01. (dajcie znać, jeżeli termin jest zbyt szybki, przełożymy na po feriach).

# data[].attributes.body
Jeśli chcesz to zrobić, przynieś mi po świętach :)

# data[].attributes.headline
Gdyby ktoś chciał, to może zrobić sobie przepis na szczęście ;)

# data[].attributes.subject
Gdyby ktoś chciał, to może zrobić sobie przepis na szczęście ;)

# data[].attributes.headline
Ciekawostki do czytania. Wiedzieliście, że podobno Jingle Bells nie zostało stworzone na Boże Narodzenie? 

# data[].attributes.subject
Ciekawostki do czytania. Wiedzieliście, że podobno Jingle Bells nie zostało stworzone na Boże Narodzenie? 

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Chociaż Święta Bożego Narodzenia to tylko tradycja, jest wiele bardzo interesujących, a czasem nawet dziwnych rzeczy na tym święcie związanych z Bożym Narodzeniem.
Wiele zwyczajów i ozdób, których używamy, aby uczynić to święto wyjątkowym, powstało w ciekawy sposób, a ich pochodzenie może być zadziwiające. Prezentujemy najlepsze ciekawostki i fakty o Świętach Bożego narodzenia.

1. Starożytne rzymskie święto Saturnalia było najbardziej oczekiwanym tygodniem w kalendarzu rzymskim, obchodzonym co roku w grudniu podczas przesilenia zimowego. Składając hołd Saturnowi, bogu czasu i rolnictwa, Rzymianie brali tydzień wolny od pracy, dekorowali swoje domy sosnowymi wieńcami, zapalali świąteczne świece, chodzili na przyjęcia i biesiady, wymieniali się prezentami i ofiarami. Kiedy Imperium Rzymskie przyjęło chrześcijaństwo, wiele z tych tradycji zostało przeniesionych na obchody Bożego Narodzenia.

2. „Jingle Bells" zostało napisane na Święto Dziękczynienia, nie na Boże Narodzenie. Piosenka została napisana w 1857 roku przez Jamesa Lorda Pierponta i wydana pod tytułem „One Horse Open Sleigh".

3. Wizerunek Świętego Mikołaja lecącego saniami powstał w 1819 r. i został stworzony przez Waszyngtona Irvinga, tego samego autora, który wymyślił Bezgłowego Jeźdźca.

4. Dom towarowy Montgomery Ward stworzył Rudolfa Renifera jako sztuczkę marketingową zachęcającą dzieci do kupowania ich świątecznych kolorowanek. Oryginalny Rudolph nie miał czerwonego nosa. W tamtych czasach czerwony nos był postrzegany jako objaw alkoholizmu, a Montgomery Ward nie chciał, by wyglądał jak pijak. Żeby dokończyć oryginalny obrazek, prawie nazywał się Reginald lub Rollo.

5. Boże Narodzenie ma różne znaczenia na całym świecie. Wigilia w Japonii to dobry dzień na smażonego kurczaka i kruchego ciasta truskawkowego.

6. Mikołaj nie zawsze był ubrany na czerwono. Przed latami 30-stymi istniało wiele różnych odmian Mikołaja, w różnych kolorach. Niektórzy twierdzą, że współczesny wizerunek Mikołaja został stworzony przez Coca-Colę, ale nie jest to ścisła prawda. Oryginalny czerwony Mikołaj stał się popularny w USA i Kanadzie w XIX wieku dzięki wpływom karykaturzystów.

7. Purytanie zakazali śpiewania kolęd.

8. 1066 roku Król Anglii Wilhelm I został koronowany w dniu Bożego Narodzenia.

9. W 1914 r. podczas I wojny światowej w okopach pomiędzy Brytyjczykami i Niemcami doszło do słynnego rozejmu bożonarodzeniowego. Wymieniali się oni prezentami przez neutralną ziemię niczyją, czy razem grali w piłkę nożną.

10. Boże Narodzenie jest skrótem od „Christ's Mass", który pochodzi od średniowiecznego angielskiego Cristemasse, co z kolei pochodzi od staroangielskiego Cristesmæsse.

11. 1640 roku Szkocja zniosła obchodzenie Bożego Narodzenia, aż do 1958 r., kiedy to stało się ono prawnym świętem.

12. Amerykańska oficjalna narodowa choinka świąteczna znajduje się w parku narodowym King's Canyon w Kalifornii. Choinka, ma ponad 90 metrów wysokości.

13. W 2010 roku, w okresie świąt Bożego Narodzenia, rząd kolumbijski udekorował dżunglę światłami. Drzewa zapaliły się.

14. Uważa się, że Franklin Pierce (1853-1857) był pierwszym prezydentem, który umieścił choinkę w Białym Domu.

15. Jemioła pochodzi od anglosaskiego słowa misteltan, które oznacza „mała gałązka gnoju", ponieważ roślina rozprzestrzenia się przez ptasie odchody.

16. Dzień po Bożym Narodzeniu, 26 grudnia, jest znany jako Dzień Boksu. Jest to również święty dzień św. Szczepana.

17. Chcesz poznać użyteczny sposób na recykling choinki? Niektóre ogrody zoologiczne zbierają choinki i używają ich jako pożywienia dla zwierząt.

18. W 1962 roku Stany Zjednoczone wydały pierwszy świąteczny znaczek pocztowy.

19. Dwa tygodnie przed świętami Bożego Narodzenia to jeden z dwóch najbardziej popularnych momentów na zerwanie związku. Według danych analizowanych z postów i statusów na Facebooku, pary mają większe szanse na zakończenie związku na dwa tygodnie przed świętami Bożego Narodzenia i dwa tygodnie po walentynkach. Święta Bożego Narodzenia są jednak najmniej popularnym dniem rozstań.

20. Amerykańscy naukowcy obliczyli, że Mikołaj musiałby odwiedzić 822 domy na sekundę, aby dostarczyć wszystkie prezenty w Wigilię.

21. Do Holandii Sinterklaas (holenderska wersja Mikołaja) przybywa z Hiszpanii, a nie z bieguna północnego.

22. „Cicha noc" została po raz pierwszy zaśpiewana w ramach nabożeństwa kościelnego w Austrii. Użyto gitary, ponieważ organy kościelne były tak bardzo zardzewiałe, że nie można było na nich grać.

23. Pierwsze komercyjne kartki bożonarodzeniowe zostały zamówione przez urzędnika Sir Henry'ego Cole'a w Londynie w 1843 roku. Z rodziną pijącą wino, jedna z nich została sprzedana za 8469 funtów w 2014 roku.

24. Podczas wizyty w Finlandii Mikołaj zostawia za sobą sanie i jeździ na kozie o imieniu Ukko. Ukko jest ze słomy, ale jest wystarczająco silny, aby wozić Świętego Mikołaja.

25. W Syrii prezenty bożonarodzeniowe rozdawane są z pomocą jednego z wielbłądów mędrców.

26. W Armenii tradycyjny wigilijny posiłek składa się ze smażonej ryby, sałaty i szpinaku. Wielu Ormian pości na tydzień przed Wigilią, dlatego też, aby nie przeciążać żołądka, menu świątecznej kolacji jest dość lekkie.

27. 13% rodzin w Wielkiej Brytanii zawsze uczęszcza do kościoła w dniu Bożego Narodzenia. 27% rodzin siada, aby obejrzeć Mowę Królowej.

28. Przy rozdawaniu prezentów w Holandii św. Mikołajowi towarzyszy jego sługa, Czarny, który jest odpowiedzialny za faktyczne zrzucanie prezentów w kominach swoich odbiorców. Karze również złe dzieci, wkładając je do torby i wywożąc do Hiszpanii.

29. Słowo „kolęda" w rzeczywistości oznacza taniec lub pieśń uwielbienia i radości, i były one śpiewane przez wszystkie cztery pory roku, ale tradycja śpiewania ich tylko na Boże Narodzenie jest jedyną, która przetrwała.

30. 1 na 3 mężczyzn czeka z zakupami pod choinkę aż do Wigilii.
Czytaj dalej: Ciekawostki o Świętach Bożego Narodzenia dla dzieci

# data[].attributes.attachment_link.title
30 zaskakujących ciekawostek o Bożym Narodzeniu - Fajne Podróże

# data[].attributes.attachment_link.description
Chociaż Święta Bożego Narodzenia to tylko tradycja, jest wiele bardzo interesujących, a czasem nawet dziwnych rzeczy na tym święcie związanych z Bożym Narodzeniem. Wiele zwyczajów i ozdób, których używamy, aby uczynić to święto wyjątkowym, powstało w ciekawy sposób, a ich pochodzenie może być zadziwiające. Prezentujemy najlepsze ciekawostki i fakty o Świętach Bożego narodzenia.

# data[].attributes.body
Witam w ostatnim tygodniu przed świętami. Chcemy żeby było magicznie i spokojnie, ale to wcale nie oznacza, że nienaukowo.

W tym tygodniu:

wielkie przypomnienie zadań z termometrem

wyszukiwanie informacji o tradycjach świątecznych na świecie - łączenie z Australią

doskonalenie się w układaniu zdań, przy okazji utrwalania zasad pisania dialogu

MANIA! - 20.12.

spotkanie świąteczne w piątek