# data[].attributes.attachment_link.title
Wesele, S. Wyspiański - Czytamy lektury #10

# data[].attributes.headline
Widmo w "Weselu" Stanisława Wyspiańskiego

# data[].attributes.subject
Widmo w "Weselu" Stanisława Wyspiańskiego

# data[].attributes.body
Widmo – objawia się Marysi. Jest to zmarły narzeczony dziewczyny, malarz Ludwik de Laveaux. Mężczyzna zmarł w Paryżu, gdzie wyjechał studiować. Zaręczył się z Marysią w wieku 21 lat. Widmo symbolizuje niespełnioną romantyczną miłość. Marysia, pomimo że jest już żoną Wojtusia, wciąż tęskni za zmarłym narzeczonym.

# data[].attributes.headline
Wernyhora w Weselu Stanisława Wyspiańskiego

# data[].attributes.subject
Wernyhora w Weselu Stanisława Wyspiańskiego

# data[].attributes.body
Legendarny wieszcz ukraiński. Podaje się, że przepowiedział rozbiory, a następnie odzyskanie niepodległości. W utworze zjawia się Gospodarzowi i wzywa do powstania. Jest symbolem pojednania wszystkich stanów i narodowości zamieszkujących ziemie dawnej Rzeczypospolitej. Wernyhora to postać, która przekracza granicę między planem realistycznym i fantastycznym dramatu. Oprócz Gospodarza widzą go też inne osoby. Poza tym przekazuje Gospodarzowi przedmiot materialny – złoty róg, symbol zjednoczenia narodu.

# data[].attributes.headline
Rycerz w Weselu Stanisława Wyspiańskiego

# data[].attributes.subject
Rycerz w Weselu Stanisława Wyspiańskiego

# data[].attributes.body
Rycerz inaczej widmo Zawiszy Czarnego. Dla Poety jego obecność to wyrzut sumienia, ponieważ Rycerz uświadamia mu, że z jednej strony Poecie przeznaczone są wielkie czyny, z drugiej – że jest bezsilny. Jest symbolem potęgi, męstwa nie tylko fizycznego ale także duchowego. Dlatego ukazuje się Poecie - dekadentowi, o rozchwianej psychice, przeświadczonemu o własnej słabości, biernemu. Rycerz chce porwać go do czynu, ożywić jego twórczość ideą walki w imię wolności i niepodległości.

# data[].attributes.body
Upiór to Jakub Szela, przywódca rabacji galicyjskiej.
a) Spotkanie Dziada z Upiorem

Upiór ocieka krwią, chełpi się tym, że mordował ojców weselników, a teraz zabawi się w swata, twierdzi, że wystarczy „gębę myć, suknię prać – nie będzie znać”. Dziad pamięta Jakuba Szelę, brał udział w tych wydarzeniach.

Upiór wita się z dziadem tak jak był by on kimś bliskim dla niego. "Przyjacielu, przyjacielu...",

Upiór ubrudzony jest cały we krwi, chce zmyć z siebie krew i bawić na weselu "Ja weselny ja weselny dajcie bracie kubeł wody ręce myć, gębę myć, chce mi się tu na weselu żyć, hulać, pić"

Upiór ma na czole krwawą plamę której nie może zmyć, która symbolizuje bratobójstwo - Kainowe znamię "jeno ta plama na czole"

Upiór pragnie bawić się razem z weselnikami "Dajcie bracie kubeł wody, ręce myć, gębe myć, suknie prać- niech będzie znać, chce mi się tu na weselu żyć, hulać, pić"

Dziad przegania upiora, nie chce go na weselu. Przeklina go. "Precz, precz, ty trup", "Przęklęty! Maryjo, strać!"

b) Wnioski

To spotkanie brutalnie pokazuje, że chłopi doskonale pamiętają  swoją mroczną przeszłość. Rabacja chłopska to wydarzenie, które tragicznie podzieliło polskie społeczeństwo. Zarówno chłopi, jak i inteligencja boją się wspomnień z rzezi galicyjskiej, nie chcą przeżyć ponownie takich wydarzeń. Wyspiański uświadamia Polakom, że nierozliczona przeszłość uniemożliwia porozumienie między chłopami i inteligencją. Żadna z tych grup nie potrafi zapomnieć krzywd jakich doznała od drugiej.

Jakub Szela pokazuje lęki, kompleksy polskiego społeczeństwa tak chłopów, jak i inteligentów.  Ze społecznej perspektywy należy uznać, że symbolizuje konflikt pomiędzy chłopami a inteligencją.

# data[].attributes.body
Widmo - pochodzenie historyczne, literackie lub malarskie
Chochoł - róża owinięta słomą, obraz S. Wyspiańskiego „chochoł „
Widmo - Ludwik de Leveaux, malarz, narzeczony Marysi
Stańczyk - Stanisław Gąska, błazen ostatnich trzech Jagiellonów
Rycerz - Zawisza Czarny, rycerz walczący w Bitwie pod Grunwaldem
Hetman - Franciszek Ksawery Branicki, zdrajca narodu
Upiór - Jakub Szela, przywódca chłopów podczas Rabacji Galocyjskiej w 1846r.

# data[].attributes.body
Wprowadzenie tematyki narodowej

Ocena narodu polskiego, wskazanie zalet i wad

Ukazanie ważnych wydarzeń historycznych oraz postaci jako symbole postaw

Pogłębienie charakterystyki bohaterów

Podniesienie walorów estetycznych i artystycznych dzieła

# data[].attributes.body
HETMAN

Kin był w rzeczywistości?

To hetman koronny Franciszek Ksawery Branicki - magnat, przywódca Targowicy, symbol zdrady narodowej "złoto pali, złoto war; sursum corda wiwat Car!", "Pali pieniążek moskieski?" i szlacheckiej pychy "Polska to tylko hołota". Przypomina zdrady magnaterii, Targowicę, rozbiory. Hetman krytykuje Pana Młodego za to, że ożenił się z chłopką.

Hetman dostrzega wiele podobieństw między sobą i Panem Młodym. Jeśli autor Wesela pisze o tym, że młodopolska inteligencja bardziej przypomina targowiczan, aniżeli zwolenników Konstytucji 3 Maja to bardzo poważny i słuszny zarzut, którym Wyspiański ukazuje współczesnym sobie, że ludomania nie wystarczy, by zjednoczyć polskie społeczeństwo.

Hetman ukazuje wiele kompleksów, których inteligencja powinna się już dawno wyzbyć. Hetman stanowi personifikację stanowych wyrzutów sumienia Pana Młodego, który zdaje sobie sprawę z tego, że żeniąc się z chłopką, hańbi w ten sposób stan szlachecki i sprzeniewierza się swoim przodkom.

# data[].attributes.body
Stańczyk - błazen ostatnich Jagiellonów, który  przypomina także dawną świetność Polski. Miał odwagę mówić władcy prawdę, interesował się sprawami kraju i angażował się w nie. W dramacie występuje jako bohater fantastyczny i pojawia się tylko dziennikarzowi. Stańczyk przede wszystkim krytykuje postawę i działania podjęte przez dziennikarza, który potępiał przeszłość i nie motywował narodu polskiego do walki o wolność ojczyzny.Wyspiański, wprowadzając widmo Stańczyka, pokazuje słabość obozu konserwatywnego.

# data[].attributes.body
Złoty róg – symbol czynu i walki narodowowyzwoleńczej, mający ruszyć społeczeństwo do walki

Chata bronowicka – symbol całej Polski

Czapka z piór – czapka z pawimi piórami jest symbolem próżności i przedkładania prywaty nad sprawami narodu

Krzak róży – przykryty słomą symbolizuje uwięziony naród, pełen życia i nadziei.

Kaduceusz – symbolizuje laseczkę błazna, wręczoną rzekomemu przewodnikowi opinii publicznej. W tradycji symbol pokoju, natomiast w Weselu, ironicznie – sporu.

Dzwon Zygmunt – symbol potęgi i wielkości historycznej narodu.

Złota podkowa – szczęście odłożone na przyszłość, gubi ją koń Wernyhory. Podkowę odnajduje Gospodyni i chowa do skrzyni „na zaś”, gest ten jest zapowiedzią zwycięstwa powstania za jakiś czas

Chocholi taniec – symbolizuje zniewolenie, uśpienie i marazm narodu

Zasłuchanie – bezczynne czekanie na cud

Zgromadzenie chłopów z kosami – nawiązanie do bitwy pod Racławicami, symbol gotowości chłopów do walki.

# data[].attributes.body
Anna z Mikołajczyków Tetmajerowa, siostra Panny Młodej. Wzorowa gospodyni, zajmuje się nie tylko domem i gospodarstwem, ale wraz z mężem podejmuje wszystkie ważniejsze decyzje. Rozumuje jak kobieta, dla której najważniejsze jest szczęście rodzinne, dobro męża i dzieci. W pierwszym rzędzie myśli o nich, dlatego skrzętnie ukrywa złotą podkowę i nie zamierza się nią z nikim dzielić. Troskliwie opiekuje się mężem, a w końcu odważnie przeciwstawia się jego walecznym zapędom: “Niech broni Bóg!!! / Cóz wy chcecie, co wy chcecie!? / Cózeście sie kosów jeni”.

# data[].attributes.body
Córka Hersza Singera - karczmarza z Bronowic; uosobienie poezji, Poeta powie o niej “Pani poezją przesiąkła”. Rachela jako jedyna z postaci postrzega wesele jako przedmiot poezji i temat literacki (a więc tak, jak Wyspiański). Nie tylko chłonie nastrój zabawy, ale przeczuwa niezwykłe, niespodziewane wypadki, jakie wkrótce będą miały miejsce. Jest nadwrażliwa, jej zmysły z niespotykaną ostrością odbierają rzeczywistość - dźwięki, barwy, zapachy, kształty. Rachela jest artystką przeżywania, sama nie tworzy poezji, ale ją czuje “w powietrzu, którą wicher miata / która co dnia świeża wzlata / z wszystkiego fosforyzuje”. Jest indywidualnością i wyróżnia się wśród gości weselnych już choćby przez sam fakt, że przyszła sama, bez zaproszenia, licząc na gościnne przyjęcie. Znalazła się na weselu z wewnętrznej potrzeby, a nie z powodu towarzyskich powiązań. Rachela to także uosobienie kobiecości w stylu młodopolskim: jest piękna, ubrana i uczesana zgodnie z modą modernizmu: “włosy nosi w półkole, (...) A là Botticelli”, jest spowita w zwiewny szal. Rachela odznacza się typowo młodopolską wrażliwością i sposobem przeżywania, charakterystyczne jest także, iż jest zakochana (o czym sama mówi), w końcu stwierdza, że wypowiada się w imię “Miłości”. Posiadając wszystkie omówione przymioty Rachela uosabia typowo młodopolską postać kobiety - bogdanki, artystki, kochanki; wolnej, niezależnej, wyjątkowej.

# data[].attributes.body
Chochoł

Słomiana kukła, osłaniająca krzak róży przed mrozem. Zostaje zaproszona na wesele przez Państwa Młodych. Straszydło pojawia się w chacie, gdy wybija północ i zapowiada przybycie kolejnych zjaw. Zostaje przegnane przez małą Isię. W finale dramatu chochoł rozkazuje Jaśkowi wyjąć chłopom kosy z rąk. Śpiewa i wygrywa na patykach smętną melodię, wprawiając gości w stan hipnotycznego letargu.

Widmo

Pierwowzór postaci – malarz Ludwik Laveaux. Duch pierwszego narzeczonego Marysi. Pojawia się przy ukochanej, by przypomnieć jej pierwszą miłość. Wywołuje u Marysi tęsknotę i wątpliwości co do wyboru męża.

Stańczyk

Duch błazna króla Zygmunta Augusta. Ukazuje się Dziennikarzowi, przeciwnikowi wszelkich rewolucyjnych zmian na dawnych ziemiach polskich, przekazując mu symboliczny dar – błazeński kaduceusz.

Hetman

Widmo zdrajcy hetmana Branickiego. Pojawia się w chacie ścigane przez hordę diabłów. Zarzuca Panu Młodemu zdradę własnego stanu.

# data[].attributes.body
Bohater Wesela Wyspiańskiego – niewątpliwie należy do inteligencji. Jak zauważył Tadeusz Boy-Żeleński, pod postacią tą kryje się Lucjan Rydel, który był dramatopisarzem i poetą Młodej Polski, a jednocześnie synem sławnego profesora Uniwersytetu Jagiellońskiego. Rydel urodził się w 1870 roku, a więc gdy się żenił, miał trzydzieści lat. W WeseluStanisław Wyspiański pokazał go dość komicznie.

Charakterystyka zewnętrzna

Scena siedemnasta aktu I wyraźnie przedstawia rozmowę Pana Młodego i Żyda, który przychodzi jako gość na wesele. Żyd zarzuca Panu Młodemu, że jutro zrzuci ten strój. A Pan Młody odpowiada:

Narodowy chłopski strój.

Sugeruje to, że Pan Młody, inteligent z wyższych sfer, przebrany jest w weselny strój ludowy. Potwierdza to zresztą jeden z listów Rydla napisany już po weselu:

Zresztą przez całe wesele ubrany byłem po chłopsku.

Wcale nie razi go sztuczność tego stroju, natomiast przeszkadza mu w kościele:

poszedłem przebrać się z sukmany we frak. Do samego Sakramentu postanowiłem, bowiem przystąpić w czarnym stroju dla uniknięcia choćby pozorówteatralności i pozy.

Warto też zwrócić uwagę, że chyba na wszystkich obrazach Rydel pokazany jest w binoklach i z wąsikiem. Jeżeli połączymy je z sukmaną chłopską, okaże się, że już wygląd artysty jest groteskowy i komiczny.

Charakterystyka wewnętrzna

Trudno w zasadzie powiedzieć, jaka była przyczyna zawarcia związku małżeńskiego przez Pana Młodego, ponieważ między małżonkami widoczna jest przepaść intelektualna i kulturowa. Jego rozmowy z żoną dowodzą, że pojmuje on miłość w całkiem inny sposób. Bez przerwy żąda od żony, aby wyznawała mu miłość, wydaje się być zaborczy, a uczucie pojmuje raczej w sposób sentymentalny – ciągłe patrzenie sobie w oczy, tkliwe słowa, gesty, nieustający romans, fantazjowanie. Natomiast Panna Młoda w ogóle go nie rozumie. Pan Młody jest również typowym ignorantem. Kiedy oto Panna Młoda mówi, że jest zmęczona, każe jej zdjąć buty. Gdyby naprawdę fascynował się kulturą chłopską, wiedziałby, że chłopki w tamtych czasach często miały jedną parę butów, czyli tę, którą zakładały do ślubu. Potem chodziły w tych butach do kościoła, a także na różnego rodzaju uroczystości. Dlatego też zdjęcie butów oznaczałoby dyshonor, brak powagi, sprzeciwienie się zwyczajowi chłopskiemu. Tak więc można uznać, że jego fascynacja wsią jest bardzo powierzchowna i opiera się głównie na obserwowaniu uroków stroju żony:

jak cię widzę z tą koroną, / z tą koroną świecidełek, / w tym rozmaitym gorsecie, / jak lalkę dobytą z pudełek / w Sukiennicach, w gabilotce:/ zapaseczka, gors, spódnica, / warkocze we wstążek splotce.

Na dodatek wypomina mu to ów Żyd-karczmarz, który wprost mówi o przemijającej modzie, której Rydel uległ:

pan dzisiaj w kolorach się mieni; / pan to przecie jutro zrzuci - ?

Żyd podkreśla również, że chłopstwo i inteligencja do siebie nie pasują, nie darzą się szacunkiem, jest zbyt wiele dawnych urazów:

No, tylko że my jesteśmy / tacy przyjaciele, co się nie lubią.

Pojawiający się upiór Hetmana tłumaczy natomiast Panu Młodemu, że żeniąc się z chłopką, sprzeciwił się swojej klasie społecznej, zdradził ją. Język, którym posługuje się Pan Młody, niewątpliwie odzwierciedla jego wiedzę, wykształcenie i stan społeczny. Należy wspomnieć, że Lucjan Rydel posiadał tytuł naukowy (był doktorem), studiował historię sztuki w Berlinie, a potem przebywał w Paryżu. Tak więc jego małżeństwo z Jadwigą było skandalem obyczajowym i towarzyskim. Plotki zresztą głosiły, że prze wiele lat Rydel próbował edukować żonę, pokazywać jej obrazy, tłumaczyć sztuki. Innymi słowy, próbował z chłopki zrobić kobietę wykształconą, chcąc zmienić diametralnie jej życie. Początki takiego niezrozumienia widoczne są właśnie w WeseluWyspiańskiego.

# data[].attributes.body
Włodzimierz Tetmajer (urodził się w 31 grudnia 1861 roku, a zmarł 26 grudnia 1923 roku) był doskonale wykształconym malarzem, pobierał nauki na studiach w Krakowie, Wiedniu, Monachium i w Paryżu, a przez sześć lat był uczniem samego Jana Matejki. W 1890 roku ożenił się z Anną Mikołajczykówną, mieszkanką Bronowic. Ich ślub wywołał podobne poruszenie w krakowskim towarzystwie do tego, które dziesięć lat później towarzyszyło poślubieniu Jadwigi (siostry Anny) przez Lucjana Rydla. Twórczość malarska Włodzimierza Tetmajera opierała się malowaniu głównie wiejskich scen rodzajowych.

Tetmajer był człowiekiem bardzo aktywnym politycznie: zasiadał w radzie powiatowej oraz pełnił funkcję posła do parlamentu austro-węgierskiego. Rzeczywiście był gospodarzem wesela Lucjana Rydla, a ponieważ cieszył się wielkim uznaniem mieszkańców Bronowic, przybycia nie odmówił żaden mieszkaniec wsi.

W dramacie:

Gospodarz jest postacią kluczową dla całej historii. Według badaczy, jego rozmowa z Wernyhorą była zalążkiem całego dramatu. Gospodarz jest naturalnym ogniwem łączącym inteligencję z chłopstwem, ponieważ choć sam wywodzi się z miasta, to jednak mieszka na wsi. Jest patriotą tęskniącym za wielką Polską. Bohater ten mocno akcentuje swoją sympatię do chłopów, zachwyca go ich zapał, tężyzna, waleczność:

„(…) chłop potęgą jest i basta”.

Cieszy się poważaniem okolicznych mieszkańców i jest uznawany za członka ich społeczności. Pomimo wielkiej sympatii do chłopów wciąż pamięta (mimo iż twierdzi, że wcale tak nie jest) krwawe wydarzenia rabacji galicyjskiej i martwi się, by się nie powtórzyły. Darzy wielkim szacunkiem swoją żonę i w wielu sprawach jest jej podporządkowany.

Wraz z rozwojem wypadków ocena postawy Gospodarza przechodzi z pozytywnej w negatywną. To właśnie w jego ręce Wyspiański oddał losy całego narodu, ale Gospodarz nie wziął na siebie tej odpowiedzialności. Wszelkie zadania, jakie polecił mu Wernyhora, przekazał chłopu – Jaśkowi, chociaż przysiągł, że wypełni je sam. Okazało się, że zawiódł w najważniejszym momencie.

W swoim romantycznym uniesieniu dosadnie skrytykował mieszczańskie towarzystwo. Zarzucił mu bierność i niechęć do współpracy z ludem, a w miarę rozwoju akcji okazało się, że sam też tego nie potrafi. Po tym, jak obudził się z drzemki nie pamiętał o niczym, co obiecał Wernyhorze, nie pamiętał nawet, że go spotkał. W końcowej scenie poddał się bez słowa Chochołowi i jego muzyce.

Autor pracy : Marta Nowak 3T

# data[].attributes.headline
Fantastyczny 1869! Narodziny nowego wieszcza !

# data[].attributes.subject
Fantastyczny 1869! Narodziny nowego wieszcza !

# data[].attributes.body
1869 – co to był za rok!
W tym roku Mendelejew przedstawił swój układ pierwiastków. Otwarto Kanał Sueski, a w Bawarii rozpoczęto budowę zamku Neuschwanstein (pierwowzoru zamku z czołówki filmów Disneya). Gustave Flaubert ukończył Szkołę uczuć, a Lew Tołstoj Wojnę i pokój. W Salonie Odrzuconych Édouard Manet wystawia Balkon, a Jan Matejko kończy Unię Lubelską. W grudniu 1869 roku rodzi się Henri Matisse, a w styczniu… Stanisław Wyspiański.

# data[].attributes.body
Panna Młoda - Jadwiga Mikołajczykówna. Była chłopką, młoda, piękna, dostojna i pełna wdzięku w stroju panny młodej, “kolorowa bajecznie”. Jest rezolutna i pełna dystansu do tego, co się dzieje wokół. Zamierza być gospodynią w pełnym tego słowa znaczeniu, jak jej siostra, Anna. Już w trakcie wesela dyryguje mężem, strofuje go za gadatliwość, szybko ucina jego rozmarzone, poetyckie monologi, krótkimi, dosadnymi stwierdzeniami, np.: “Ano chciałeś, masz wesele”, “Mos wesele! - Pódź do tońca!”. Wbrew temu, czego można by się było spodziewać, panna młoda nie popada w euforię z powodu ślubu z panem “z miasta”, wie, że jest inny niż mieszkańcy Bronowic, nie rozumie czym mąż się tak zachwyca, ślub, wesele to dla niej ważne wydarzenia, ale przeżywa wszystko mocniej, może głębiej, razi ją powierzchowność męża. Czasem wydaje się zmęczona i zniecierpliwiona nienaturalnym zachwytem pana młodego: “Twoja, jak trza, juści twoja,  bo cóż cie to znów tak dumi?”. Jej twarde “Trza być w butach na weselu” w odpowiedzi na radę męża, aby zdjęła ciasne trzewiki, wyraźnie odzwierciedlają różnice między sposobem myślenia i odbierania świata obojga małżonków.

# data[].attributes.headline
Rycerz jako symbol honoru w Bitwie pod Grunwaldem 

# data[].attributes.subject
Rycerz jako symbol honoru w Bitwie pod Grunwaldem 

# data[].attributes.body
Bitwę pod Grunwaldem obrazowali tacy malarze jak: Jan Matejko, Wojciech Kossak oraz Tadeusza Popiela i Zygmunta Rozwadowski. Każdy z nich podobnie ukazał tę bitwę. Obrazy ukazują istotę walki, okrucieństwo i krew. Tymczasem konflikt jagiellońskiej Polski z zakonem krzyzackim występuje również w „Weselu” S. Wyspiańskiego.
Rycerz jest symbolem honoru i patriotyzmu. Jest uosobieniem pragnień poety. Poeta tęskni do mocy i siły. Rycerz jako symbol mocy, odwagi i zwycięstwa a także zwiastun odrodzenia, nazywa poetę nędzarzem. Poeta cierpi, bo to co tworzy jest odzwierciedleniem ducha czasu. Osądzona zostaje zdegenerowana poezja młodopolska. Poeta ma szansę prowadzenia ludu do walki, jednak nie jest w stanie podołać przywództwu narodu. Rycerz to symbol siły poezji oddziałującej na społeczeństwo.
Ukazany rycerz jest to Zawisza Czarny. Każdy średniowieczny rycerz musiał być dobrze urodzony, silny i odważny, wierny zobowiązaniom podjętym wobec równym sobie, chować wdzięczność dla suwerena, promieniować urodą i wdziękiem, dbać o sławę, mieć wybrankę serca oraz być wiernym miłości i zazdrosnym o ukochaną. Zawisza Czarny miał żonę Barbarę i czterech synów. Jako rycerz brał udział w turniejach i prowadził działalność dyplomatyczną. Troszczył się o sprawy rodziny. Był wierny ojczyźnie. Odmówił wycofania się za Dunaj na przysłanej przez cesarza łodzi w czasie bitwy pod Gołębcem. Odmowa była równoznaczna z wydaniem na siebie wyroku śmierci. Oddany był sprawie chrześcijaństwa.
W rzeczywistości poetą jest Kazimierz Tetmajer, czyli brat Gospodarza. Rzadko przebywał w kraju, jedynie przelotem między jednym a drugim pobytem we Włoszech. Tetmajer lubił „bić się na pałasze z babami”, zwłaszcza z pannami. Chciał rozwinąć swoje umiejętności pisarskie w wielkiej poezji dramatycznej i napisał utwór pt. „Zawisza Czarny”. Poetę olśniewa Rycerz , który przepada kiedyś w nocy „nirwany”.
W mistrzowski sposób Wyspiański charakteryzuje postaci. Wystarczy mu gest, temat dialogu, by postać zaprezentowała się w pełni, w sposób plastyczny. Jest przy tym wrażliwy na osobliwości ludzkich charakterów.

# data[].attributes.headline
Wydarzenia historyczne ukazane w "Weselu" - sytuacja panująca w Chinach

# data[].attributes.subject
Wydarzenia historyczne ukazane w "Weselu" - sytuacja panująca w Chinach

# data[].attributes.body
Aluzją do wydarzeń historycznych jest rozmowa Czepca z Dziennikarzem, przeprowadzona już na samym początku dramatu, o sytuacji panującej w Chinach:

„Czepiec
Cóż tam, panie, w polityce?
Chińczyki trzymają się mocno!?”

W Chinach w latach 1899 – 1901 miało miejsce tzw. powstanie bokserów. Było ono skierowane przeciwko cudzoziemcom zamieszkującym w tym kraju. Chińczycy uciskani przez europejskich kolonizatorów i misjonarzy, którzy głosząc ewangelię zwalczali tradycyjne wierzenia, zbuntowali się. Ich bunt był wymierzony przeciwko „białym barbarzyńcom”, bo tak nazywali oni cudzoziemców. Na terenie Chin powstawały liczne organizacje zwalczające przedstawicieli zachodnich kultur. Jedną z takich organizacji była „Pięść w imię sprawiedliwości i pokoju”, ona jako pierwsza uciekła się do walki. Powstanie zostało stłumione przez wielką armię składającą się z wojsk sześciu mocarstw europejskich, Stanów Zjednoczonych i Japonii.

# data[].attributes.headline
Wydarzenia historyczne w Weselu - Bunt chłopów ukraińskich 

# data[].attributes.subject
Wydarzenia historyczne w Weselu - Bunt chłopów ukraińskich 

# data[].attributes.body
Trzecim wydarzeniem historycznym przywołanym w dramacie Wyspiańskiego jest bunt chłopów ukraińskich skierowany przeciwko polskiej szlachcie z 1768 roku. Postacią, która przywołuje tamte zdarzenia jest Wernyhora:
„Przypominasz krwawe łuny
i jęk dzwonów, i pioruny,
i rzeź krwawą, krwawe rzeki - -?”

# data[].attributes.headline
Wydarzenia historycznej ukazane w "Weselu" i bohaterowie z nimi związane. Powstanie Kościuszkowskie.

# data[].attributes.subject
Wydarzenia historycznej ukazane w "Weselu" i bohaterowie z nimi związane. Powstanie Kościuszkowskie.

# data[].attributes.body
Było to w roku 1794. Chłopi wraz z Panami zjednoczyli się i wspólnymi siłami poszli walczyć przeciw wrogowi.11 września 1793 roku Kościuszko spotkał się w Podgórzu pod Krakowemz przedstawicielami sprzysiężenia krajowego, gdzie omówił plany przebiegu powstania. 11 lutego 1794roku Rada Nieustająca rozpatrzyła notę posła rosyjskiego, który uzależniał udzielenie gwarancji dla pożyczki zagranicznej od przeprowadzenia redukcji wojska. Plany redukcji armii koronnej opracowali gen. Jan August Cichocki i gen. Jan Henryk Dąbrowski. W lutym 1794 roku Rada Nieustająca zatwierdziła nowe etaty armii koronnej i armii Wielkiego Księstwa Litewskiego[5]. 21 lutego 1794 Rada Nieustająca na polecenie posła rosyjskiego Osipa Igelströma uchwaliła redukcję wojska Rzeczypospolitej o połowę oraz przymusowy werbunek zredukowanych do wojska rosyjskiego i pruskiego. Była to wyraźna prowokacja, która spowodowała wybuch powstania[6].
Bohaterowie:
Wojciech Głowacki
Tadeusz Kościuszko

# data[].attributes.headline
Wydarzenie historyczne ukazane w ,,Weselu,, i bohaterowie z nim związani- Bitwa pod Racławicami 

# data[].attributes.subject
Wydarzenie historyczne ukazane w ,,Weselu,, i bohaterowie z nim związani- Bitwa pod Racławicami 

# data[].attributes.body
Obraz, który możemy zobaczyć w stodole, gdy zostały wyciągnięte kosy, ale również w scenie, gdy Gospodarz niszczy jego część pod wpływem emocji i alkoholu. Ukazuje on zwycięską Bitwę pod Racławicami kosynierów ( chłopi z kosami) z Rosją, pod dowództwem Kościuszki. Bitwa miała miejsce 4 kwietnia 1794 roku. Jednym z bohaterów obrazu jest Wojciech Głowacki- polski chłop, kosynier podczas insurekcji kościuszkowskiej, odznaczony tytułem szlacheckim przez Kościuszkę. Głowacki zdobył działo rosyjskie, gasząc lont czapką.

# data[].attributes.headline
Wydarzenia historyczne ukazane w " Weselu" i bohaterowie z nim związani - Rabacja Galicyjska

# data[].attributes.subject
Wydarzenia historyczne ukazane w " Weselu" i bohaterowie z nim związani - Rabacja Galicyjska

# data[].attributes.body
Jednym z wydarzeń historycznych w dramacie jest rabacja galicyjska, której temat jako pierwszy poruszył Dziad, uczestnik zajść z 1846 roku:
„(…) a ja bywał blisko, bywał,
widziałem, patrzały oczy,
jak topniał śnieg i krew spłukiwał (…)”

Rabację galicyjską z 1846 roku sprowokowali Austriacy, którzy okłamali polskich, głodujących chłopów, że szlachta w ramach powstania krakowskiego szykuje przeciwko nim akcję zbrojną. Chłopi w bestialski sposób zamordowali blisko tysiąc szlachciców, najczęstszym sposobem zabijania było odpiłowywanie głów. Gdy Austriacy uznali, ze powstanie krakowskie nie ma szans powodzenia brutalnie spacyfikowali chłopów. Za przywódcę rabacji uchodził Jakub Szela. Rabacja na długie lata pozostawała symbolem niechęci chłopstwa do inteligencji.

Również w scenie XXX Pan Młody i Gospodarz oceniają poczynania chłopów. Gospodarz ocenia chłopów jako pełnych energii,obdarzonych ognistym temperamentem,ulegającym emocjom.Rozmowa świadczy o tym,ze inteligencja nie zapomniała o rabacji i do tej pory czuje respekt,wynikający ze strachu,obawiają się , ze chłopi kiedyś znów zwrócą sie przeciwko panom.W rabacji zginęli: dziadek Pana Młodego i ojciec Gospodarza.

# data[].attributes.body
DZIECIŃSTWO WYSPIAŃSKIEGO
Dokładnie 15 stycznia 1869 w Krakowie, w domu przy ulicy Krupniczej 14, przyszedł na świat Wyspiański – syn Marii z Rogowskich Wyspiańskiej i Franciszka Wyspiańskiego. Maria, a właściwie Maryanna Józefa, pochodziła z zamożnej rodziny o tradycjach patriotycznych. Była inteligentną, romantyczną i wrażliwą kobietą. Plotka głosi, że była zaręczona kilkanaście razy i dopiero Franciszkowi Wyspiańskiemu udało się „zaobrączkować” pannę Rogowską. On sam był artystą – rzeźbiarzem i rysownikiem. Studiował u Władysława Łuszczkiewicza i przyjaźnił się z wieloma znanymi artystami: Janem Matejko, Florianem Cynkiem, Arturem Grottgerem, czy Aleksandrem Kotsisem.

Początki małżeństwa nie są łatwe dla młodych małżonków. Wyspiański jest w końcu tylko ubogim artystą, synem skromnego urzędnika. Tuż przed narodzinami Stanisława umiera ojciec Marii, Mateusz Rogowski. Małżonkowie nie mogą liczyć na żadne wsparcie finansowe. A to by się przydało, gdyż w 1871 roku rodzi im się drugie dziecko – syn Tadeusz. Kiedy rok później wdowa po Mateuszu sprzedaje dom przy ulicy Krupniczej 14, rodzina Wyspiańskich musi szybko znaleźć nowe lokum. Przeprowadzają się na ulicę Kanoniczą 25, do domu położonego u stóp Wawelu, gdzie powoli zaczynają układać sobie życie. Maria zajmuje się domem, a Franciszek spędza czas w swojej domowej pracowni, o której kilkadziesiąt lat później jego syn Stanisław napisze tak:

„U stóp Wawelu miał ojciec pracownię,
Wielką izbę białą wysklepioną,
Żyjącą figur zmarłych wielkim tłumem;
Tam chłopiec mały chodziłem, co czułem,
To później w kształty mej sztuki zakułem.
Uczuciem wtedy tylko, nie rozumem,
Obejmowałem zarys gliną ulepioną wyrastający przede mną w olbrzymy;
W drzewie lipowym rzezane posągi. ¹”

Sielanka nie trwała długo. W 1875 roku mały Tadzio umiera na zapalenie opon mózgowych. Trudności finansowe nie opuszczają rodziny Wyspiańskich. Franciszek zarabiał mało i ledwo wiązał koniec z końcem. Wkrótce zaczął pić, coraz mniej pracował, a cały czas spędzał w knajpie na rogu Grodzkiej i Poselskiej. Pijackie eskapady Franciszka trwały czasem kilka dni. Kiedy pewnego razu Maria wyszła w deszczową, wietrzną noc szukać męża, szczęście całkiem opuściło rodzinę Wyspiańskich. Maria znalazła Franciszka całkiem pijanego, co przelało czarę goryczy. Po przyprowadzeniu go do domu, między małżonkami wywiązała się kłótnia i w przypływie emocji Maria zniszczyła rzeźbę męża. Dzieło rozpadło się na kawałki, podobnie jak małżeństwo Wyspiańskich. Krótko po tym incydencie Maria zachorowała na gruźlicę. Przeniesiono ją na wieś. Jej stan jednak się nie polepszał. Powróciwszy do Krakowa, matka Wyspiańskiego wkrótce zmarła. Był to 18 sierpnia 1876 roku. Na łożu śmierci poprosiła swoją siostrę Joannę o opiekę nad siedmioletnim Stanisławem.

# data[].attributes.body
Dramat Wyspiańskiego jest do dziś bardzo często wystawiany. Największą popularnością i frekwencją cieszy się obecnie spektakl Teatru Narodowego w Warszawie, reżyserowany przez Jerzego Grzegorzewskiwgo. Premiera tego spektaklu odbyła się 30 stycznia 2000 roku. Wesele od tamtego czasu nie schodzi ze sceny.

Ekranizacji Wesela podjął się Andrzej Wajda. Film o tym samym tytule miał swoją premierę 9 stycznia 1973 roku.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
100 lat temu, 8 kwietnia 1918 zmarł Lucjan Rydel, poeta i dramatopisarz, pierwowzór Pana Młodego z "Wesela" Stanisława Wyspiańskiego.

- Tradycja rodzinna mówi o szkockich korzeniach rodu Rydlów - wyjaśniała Maria Rydlowa, żona wnuka Lucjana Rydla, w audycji Witloda Malesy z cyklu "Biografie niezwykłe".

Przyszedł na świat jako syn Lucjana, okulisty, profesora Uniwersytetu Jagiellońskiego i po kądzieli wnuk Józefa Kramera, podróżnika i historyka sztuki. Pod wpływem ojca, studiował prawo na Uniwersytecie Jagiellońskim, gdzie uzyskał doktorat. W trakcie studiów chętnie uczęszczał na wykłady z historii sztuki i literatury.

Galicja pod zaborem austriackim był uważany za polski Piemont: spodziewano się (jak się później okazało słusznie), że to tutaj rozwinie się ruch, który doprowadzi do uzyskania niepodległości. Polityka władz austriackich nie paraliżowała rozwoju polskiej kultury. Kraków stał się kulturalną stolicą polskości. W takiej atmosferze dorastał Lucjan Rydel. W takiej atmosferze kształtowała się Młoda Polska.

Nieśmiertelność Rydlowi przyniosło wesele z Jadwigą Mikołajczykówną, córką chłopa z podkrakowskich Bronowic. Uroczystość posłużyła za kanwę "Wesela" Stanisława Wyspiańskiego. Ślub był przykładem młodopolskiej chłopomanii. Młodopolanie twierdzili, że zepsuta miastem inteligencja musi połączyć się z siłą witalną narodu - chłopami. Nie oznacza to, że małżeństwo Rydlów było nieudane. Sam Rydel określał je jako nieustająco szczęśliwe.

Rydel był tłumaczem, poetą i dramaturgiem, autorem jasełek "Betlejem polskie". Posłuchaj o jego twórczości w audycji Witolda Malesy z cyklu "Biografie niezwykłe".

# data[].attributes.attachment_link.description
100 lat temu, 8 kwietnia 1918 zmarł Lucjan Rydel, poeta i dramatopisarz, pierwowzór Pana Młodego z "Wesela" Stanisława Wyspiańskiego. - Tradycja rodzinna mówi o szkockich korzeniach rodu Rydlów - wyjaśniała Maria Rydlowa, żona wnuka Lucjana Rydla, w audycji Witloda Malesy z cyklu "Biografie niezwykłe".

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Przez tych dwadzieścia z górą lat, które upłynęły od powstania Wesela, napisano o nim wiele pięknych i mądrych zapewne rzeczy; dzieło to posiada całą swoją literaturę, liczniejszą z pewnością niż którykolwiek inny ze współczesnych utworów. Ale literatura ta obraca się raczej w sferze ideologii Wesela; mniej stosunkowo zajmuje się jego stroną genetyczną[1] i, można rzec, anegdotyczną. Tłumaczy się to zapewne tym: w porze, kiedy najwięcej o Weselu pisano, anegdota ta była stosunkowo bardzo bliska, geneza Wesela uważana była za coś, co jest znane; zarazem szczegółowe jej omawianie było - wobec współczesności osób, które poeta miał na myśli - czymś jakby niedyskretnym. Odbiją to sobie z nawiązką przyszłe generacje historyków literatury: można sobie wyobrazić, co za żer znajdą przyszli „weselologowie" w egzegezie i komentarzu do tej sztuki. Już stąd widzę, jak jakiś młody uczony zostanie docentem polonistyki za obszerną rozprawę, w której wykaże metodą naukową, że Lucjan Rydel[2] nosił binokle, a że „Kurdesz" to był np. gatunek wódki specjalnie ulubiony w kołach Młodej Polski. Strach pomyśleć, co za fantazje będą czytały z pietyzmem nasze prawnuki na temat tego lub owego szczegółu z Wesela. I wydaje mi się, że dziś, kiedy ustna tradycja poczyna już zanikać, ale kiedy istnieje jeszcze sporo uczestników tej epoki, byłaby może pora, aby ktoś zechciał dokonać tego, czego w ramach tego szkicu oczywiście dokonać nie mam pretensji, tj. aby ktoś zebrał wszystkie materiały rzeczowe, mogące pomóc do należytego zrozumienia Wesela.

Otóż tu, w Weselu Wyspiańskiego mamy tę wiedzę gotową, niemal zupełną; chodzi tylko o to, aby jej nie zatracić; wiemy, ponad wszelką wątpliwość, jak sobie poeta wyobrażał każdą ze swoich figur: gospodarza, poetę, pana młodego etc. Wiemy, gdyż w każdej z nich widział odbicie żywej osoby.

Do jakiego stopnia Wyspiański w ten właśnie sposób patrzał na swój utwór - oświetli następujący szczegół - kiedy zbliżała się premiera Wesela w Krakowie, Wyspiański przyniósł do teatru tekst przeznaczony na afisz: otóż na afiszu tym widniały po imieniu i nazwisku żywe, działające osoby; np. „pani Domańska" zamiast Radczyni etc. Z trudem zdołano mu wytłumaczyć, że takiego afisza dać nie można, oraz nakłonić go do zastąpienia nazwisk ogólnikami. Zosia, Maryna, Haneczka zachowały na afiszu i w książce autentyczne imiona swoich oryginałów. Posiadam fragment rękopisu z Wesela, zawierający scenę Stańczyka z Dziennikarzem; dziennikarz nie nazywa się tam „dziennikarz", ale poprostu „Dolek", tak jak przyjaciele nazywali Rudolfa Starzewskiego[3]. Zatem Wyspiański nie tylko - jak to zwykle czynią pisarze w tworach imaginacji - nie zacierał tu związków z rzeczywistością, ale je jakby podkreślał.

PoetaPowstanie Wesela przypomina poniekąd powstanie Pana Tadeusza tak, jak je kreśli tradycja. Wedle tradycji, Mickiewicz zamierzał napisać szlachecką anegdotę, która rozrosła mu się pod piórem w ów nieśmiertelny poemat i stała się żywym wcieleniem Polski. Można by podejrzewać, iż Wyspiański, biorąc pióro do ręki, zamierzał tu napisać złośliwy pamflecik na swoich znajomych; w trakcie pisania geniusz poezji porwał go za włosy i ściany Bronowickiego dworku rozszerzyły się - niby nowe Soplicowo - w symbol współczesnej Polski.

PtakDla tych, którzy znają Wyspiańskiego jedynie z jego pism, nie dość może żywo występuje pewien jego rys, który w obcowaniu osobistym, w rozmowie, zdawał się niemal dominującą cechą jego inteligencji: mianowicie złośliwość, najprzedniejsza dowcipem złośliwość, wyostrzona i lśniąca jak brzytwa. Rozmowa jego iskrzyła się od takich cięć, które zadawał swoim brzęczącym, cichym głosikiem i z cienkim uśmieszkiem na wargach. Przypominam sobie np. takie powiedzenie: była mowa o Asnyku[4]; na co Wyspiański „brząknął": „Asnyk... tak... Asnyk, to taki wypchany orzeł; ma wszystko, dziób, skrzydła, tyle tylko że nie poleci". Każdy, kto znał Asnyka bodaj z fotografii, ten oceni, ile malarskiego „chwytu", a może i literackiej trafności zawierało to piekielnie złośliwe określenie.

Takiej złośliwości, mimo że zrównoważonej innymi składnikami, jest w Weselu (jedynym może pod tym względem większym utworze Wyspiańskiego) mnóstwo; ale tylko ci, co dobrze znają osoby i fakty, mogą ocenić ostrze mnóstwa drobnych szpileczek, jakimi utwór ten jest najeżony.

Zacznijmy od terenu akcji.

Bronowice jest to, jak wiadomo, wioska o pół mili od Krakowa, nie różniąca się, zdawałoby się, niczym od innych wsi w Krakowskiem, a jednak posiadająca pewną właściwość, która zaważyła w polskiej literaturze i sztuce. Mianowicie, od niepamiętnych czasów, Bronowice należą do parafii kościoła Panny Maryi w Krakowie. Modlą się zwykle Bronowiczanie w pobliskim wiejskim kościołku, ale śluby biorą z paradą u Panny Maryi w Krakowie. Wówczas to, przez długą ulicę Karmelicką, przez cały Rynek Krakowski, zajeżdżają przed kościół owe wozy chłopskie wyładowane białymi sukmanami, „bajecznie kolorowymi" gorsetami, kierezjami, wieńcami, czepkami, w asystencji szumnych[5] drużbów na koniach, tworząc istotnie porywający grą swoich barw i zamaszystością fantazji obraz.

Któż mógł najlepiej odczuć odrębne piękno i charakter tego ludu, jeśli nie malarze? Epoka, w którą się cofam, dziesięć lat przed akcją Wesela, około roku 1890 - był to okres, kiedy w krakowskiej akademii, na przekór epigonom Matejki, fabrykującym tzw. „kobyły" historyczne, rodziła się, pod bokiem samego Mistrza, dość surowym okiem patrzącego na te igraszki, szkoła pejzażu polskiego. Dolatywały z zachodu pierwsze jaskółki impresjonizmu; słowa: „kolor, światło, plein-air[6]" dźwięczały jak nowe, rewolucyjne hasła. Otóż, między tą młodą malarią[7] a Bronowiczanami zawiązały się nici porozumienia; parobczaki i dziewuchy wiejskie coraz częściej zjawiali się jako modele w pracowniach malarskich. W zamian malarze puszczali się za miasto, aby chwytać naturę, światło, na gorącym uczynku. W owej epoce z r. 1890, „chłopomania", która tak rozwinęła się później, nie istniała jeszcze zupełnie. Toteż interesującym i bardzo charakterystycznym jest, iż zetknięcie surduta[8] z siermięgą[9] dokonało się na zupełnie innej drodze: na drodze przymierza kolorów z paletą: to było pierwotne przymierze „pana Włodzimierza". Ideologia społeczna i polityczna przyszła dopiero później.

Taki więc orszak ślubny przejechał przez Kraków w lecie r. 1890; i na całe miasto gruchnęła wieść: Włodzio Tetmajer[10] ożenił się z wiejską dziewczyną. My, ludzie dzisiejsi, nie odczuwamy już dostatecznie zgrozy, jaką fakt ten musiał przejąć ówczesny Kraków. Młody i pełen przyszłości malarz, świetny i piękny młodzieniec z „dobrej rodziny" - z chłopką!

MałżeństwoPo „bajecznie kolorowym" ślubie przyszła szara rzeczywistość. Małżeństwo Tetmajera zaczęło się od bardzo ciężkich warunków materialnych. On był młodym jeszcze malarzem, zresztą kupowanie obrazów nie było wówczas w Krakowie jeszcze w modzie. Rodzice żony mieli dużo dzieci i ledwie parę zagonów. Młodzi przeszli straszliwą biedę, mieszkali kątem u rodziców, bez mała w jednej izbie z inwentarzem. Tetmajer znosił heroicznie ten czas próby. Dopiero po kilku latach zdobył się na wystawienie własnego dworku złożonego z trzech izb i kuchni, mało co różniącego się od zwykłej wiejskiej chałupy. Poza tym małżeństwo to ułożyło się bardzo prosto i szczere. Nie kształcił forsownie swojej Hanusi, nie „podnosił" jej do siebie, zostawił ją taką, jaką była, jaką ją pokochał. Żył z nią po prostu, płodząc regularnie po bożemu dzieci, i metoda ta okazała się najskuteczniejszą, aby młodziutką dziewczynę wiejską urobić nader szybko na taktowną i rozsądną towarzyszkę człowieka i artysty.

II

Nie obyło się to małżeństwo bez ciężkich przejść rodzinnych. Ojciec Tetmajera, starzec ośmdziesięcioletni, niegdyś świetny ułan z 31 roku, później marszałek szlachty nowotarskiej, nie mógł mu nigdy przebaczyć tego kroku, dokonanego bez jego wiedzy; synowej nigdy nie chciał widzieć na oczy.

JęzykMałżeństwo Tetmajera stanowiło przez szereg lat niewyczerpany przedmiot rozmów i dociekań krakowskiej sosjety[11]. Pamiętam, jak pewna dama, księżniczka Czetwertyńska z domu, posiadaczka włości na Ukrainie, wypytywała z żywym zaciekawieniem matkę Tetmajera: „ Dites-moi, chere madame[12], a po jakiemu oni mówią z sobą? Czy pan Włodzimierz umie po rusku?" Zacna dziedziczka z kresów była święcie przekonana, że chłopi na całym obszarze ziem polskich mówią po rusku! Z czasem oswojono się z tym małżeństwem, i z kolei wytworzyła się inna mania, przykrzejsza dla Tetmajera: ulubionym spacerem krakowian, mniej lub więcej mu znajomych, było odwiedzać go w Bronowicach. Należało to do „szyku" opowiadać: „Byłem dziś u Tetmajerów, jakaż to miła osoba ta Tetmajerowa, jak ona się wyrobiła etc.". Nieraz, w niedzielę, Tetmajer, ostrzeżony przez stojącą na czatach córeczkę, zaparłszy[13] drzwi chałupy, chował się z całą rodziną w życie przed nadchodzącymi gośćmi. Śmialiśmy się, pamiętam, długo z pewnego miejskiego literata, który, wybrawszy się do Bronowic i zastawszy, dzięki tej chytrej samoobronie Tetmajerów, tylko małą Isię, zaczął jej bardzo kwieciście mówić o pięknie natury, że ona sama jest jak te kwiaty polne, etc., na co sześcioletnia Isia odpaliła mu arcystaropolską propozycją.

Osiadłszy w Bronowicach, Tetmajer zżył się ze wsią najzupełniej po bratersku, wszedł pod urok polskiego „Chłopa-Piasta", nauczył się go rozumieć i z nim pracować. Cieszył się zaufaniem nie tylko swojej wsi, zasiadał w Radzie powiatowej, posłował do parlamentu. W ogóle Tetmajer miał niesłychaną łatwość wżywania się w każde środowisko; równie swobodnie czuł się we fraku w salonach, jak w siermiędze na wsi, w Paryżu, jak w Bronowicach. Ale, przez osobliwą i jakąś bardzo polską kombinację, ten „chłopoman", ten pionier ruchu ludowego, w gruncie zachował typ najczystszej szlachetczyzny, skorygowanej jedynie wdziękiem artysty. Typ ten z latami coraz więcej się zaznaczał; stopniowo Tetmajer stał się jedną z najbardziej charakterystycznych polskich figur, ze swoją swadą i humorem, z temperamentem równie zapalnym jak łatwo ulegającym depresji, z towarzyską rozlewnością i upodobaniem do „gwarzenia przy szklenie". Sławne były jego „kurdesze" i inne staropolskie pieśni, jego improwizowane mówki najautentyczniejszym makaronizmem XVII w. Było w tym jego animuszu coś z Zagłoby, ale Zagłoby, który już czytał Sienkiewicza i bawi się po trosze sam sobą; przy tym coś z rozpieszczonego dziecka, które wie, że co szlachcic nawarcholi, to artyście przebaczą. Bez końca można by opowiadać anegdot o Tetmajerze; za czasów jego posłowania w Wiedniu śpiewaliśmy niegdyś w „Zielonym Baloniku[14] " jego „ostatni zajazd na Francensringu". Proszę sobie np. wyobrazić miny jego kolegów parlamentarnych, kiedy, po jakimś osobistym zatargu z ministerium, ten ludowiec oświadczył w swoim klubie, że nie będzie korespondował z ministrem po niemiecku, ale, jako szlachcic polski, po łacinie...

Jedną mam jeszcze pokusę opowiedzieć anegdotę o Tetmajerze, gdyż może lepiej niż wszelkie charakterystyki maluje tę bardzo kochaną i polską postać. Zjechały więc do Bronowic jakieś „misje", ciągały baby do kościoła i trzymały je tam godzinami, upewniając, że „choć dzieciątko w domu zostanie bez opieki, Pan Jezus nie da mu krzywdy uczynić". Męska ludność Bronowic była mocno niezadowolona z tej dezercji od garnków i kołysek, a może i z innych prywacji[15] nałożonych przez surowe praktyki religijne. Otóż, Tetmajer, namontowany, kropnął list do proboszcza Panny Maryi, prałata Krzemińskiego, oznajmiając, ni mniej, ni więcej, że postanowił, wraz z dwiema córkami, Jadwigą i Anną, „opuścić łono katolickiego kościoła i przyjąć inny (nieokreślony bliżej) obrządek chrześcijańskiego wyznania".

Przespawszy się, Tetmajer musiał mieć nieco nieczyste sumienie po tym liście, i poszedł się zwierzyć przezacnej opiekunce wszystkich artystów i innych wariatów, Sewerowej Maciejowskiej.

- A cóż z trzecią, z Klimą? - spytała Sewerowa. (Tetmajer miał wówczas trzy córki).

- Wie pani, odpowiedział całkiem szczerze, choć nieco zakłopotany pan Włodzimierz, Klima była chrzczona w kościele na Piasku, tam jest taki zacny proboszcz, ma taką pyszną wódkę paloną na miodzie, nie chciałem mu robić przykrości i z Klimą dałem już pokój.

Oczywiście poczciwa Sewerowa poszła do prałata Krzemińskiego i załagodziła tę apostazję - list uznano za niebyły.

Obok tych gości z miasta, przed którymi Tetmajer krył się w życie, zachodziła do Bronowic coraz liczniej gromadka innych, których chętnie witał i przygarniał. Był to artystyczny światek krakowski, literatura, malarstwo. Ten i ów najmował w Bronowicach izdebkę u chłopa i malował tam przez lato. Tańczono, śpiewano, pito; goście ci wnosili do Bronowic mnóstwo wesołości i gwaru. Żona Tetmajera miała dwie siostry, obie, jak i ona, bardzo urodziwe. Z jedną na wpół zaręczył się utalentowany malarz i kolega Tetmajera, de Laveaux[16], suchotnik[17]; wyjechał dla studiów zagranicę i tam umarł. O drugą, Jadwisię, posunął w konkury Lucjan Rydel, poeta, i pojął ją w małżeństwo w 10 lat po ślubie Tetmajera, w roku 1900. Ale i wesele to, i małżeństwo, nie były podobne do tamtego.

Lucjan Rydel, cieszący się zasłużonym mirem[18] wśród publiczności, zacny i kochany człowiek, był w kołach artystów w Krakowie postacią zdecydowanie komiczną. Przez dziwny kaprys przyroda połączyła w nim wybitny talent rymotwórczy z usposobieniem najmniej poetycznym, najbardziej - jak wówczas się mówiło - filisterskim, mieszczańskim. Ale największe piętno komizmu dawało mu jego przysłowiowe gadulstwo, graniczące wprost z jakąś newrozą[19]. Starsi warszawianie pamiętają zapewne ową „piłę", która urodziła się na bruku Warszawy pewnej bardzo słotnej jesieni, w czasie której Rydel bawił w tym mieście:

I wciąż ta sama ballada -

Deszcz pada, pada, pada -

Rydel gada, gada, gada -

I znów ta sama ballada -

Rydel gada, gada, gada -

Deszcz pada, pada, pada -

i t. d. bez końca.

Małżeństwo Rydla miało, jak wspomniałem, zupełnie inny charakter, niż małżeństwo Tetmajera. Tamto było czymś samorzutnym, śmiałym, urodziło się z serca i oczu, to - z głowy i z papieru. Tamto wystrzeliło nagle, to było poprzedzone długim okresem narzeczeństwa, który obfitował w tak zabawne epizody, że stanowił ciągłe źródło radości wszystkich stojących bliżej, do których w pierwszym rzędzie należał kolega Rydla z ławy szkolnej i przyjaciel - Wyspiański. Rydel przeżywał swoją „miłość" jak temat literacki; pisywał pseudoklasyczne wiersze, w których porównywał swoją Jadwisię do Afrodyty wychodzącej z fali zboża etc. Oczywiście uważał swój krok za bardzo rewolucyjny, gotował się na walkę z rodziną, tymczasem pod przemożną falą jego wymowy, twierdza natychmiast ustąpiła: „Niech się żeni, niech się żeni jak najprędzej, bo nas zagada na śmierć", mówiła matka, brat... Ale Rydel, rozpędzony, dalej gadał, przekonywał, walczył... „A pan gada, gada, gada"... mówi Radczyni w „ Weselu ". Dodać trzeba, że o ile Tetmajer musiał się w początkach małżeństwa przebijać przez najcięższą nędzę, o tyle Rydel rozpoczynał je od skromnego, ale spokojnego dobrobytu.

Zabawny był stosunek Rydla do chłopów. Ten poeta - był to klasyczny mieszczuch, niemający poczucia wsi ani chłopa; popełniał tedy co chwilę wykroczenia przeciw etykiecie wiejskiej, które raziły Bronowickich gospodarzy. „Ten pan Rydel to dobry człowiek, uczony człowiek, ale strasznie źle wychowany", mówili, a mianowicie dlatego, że Rydel, chcąc się „zbliżyć do ludu", chodził w konkury boso, poza tym w marynarce i z zawiniętymi spodniami. Otóż na wsi, chłop chodzi boso albo przy pracy, albo jeśli nie ma butów, ale z wizytą - nie. Rydel posuwał swoją „ludowość" tak daleko, że, przyszedłszy raz z wizytą do willi swej ciotki, p. Domańskiej (Radczyni z Wesela) prosił ją o pozwolenie zdjęcia butów, bo tak się już przyzwyczaił... Pokazywał wszystkim, kto chciał i kto nie chciał, że nie nosi gatek etc. I gadał, gadał, gadał...

III

Rydel - pan Młody w Weselu - potraktowany też jest z dobrotliwą ironią. Nie znaczy to, aby był tam w zupełności obrany ze szczerych i szlachetnych rysów, ale raz po raz wychodzi zeń ów mieszczuch, ów papierowy literat. Raz po raz przewijają się owe rysy podchwycone złośliwie z rzeczywistości i przeniesione żywcem, a które w całej pełni zrozumiałe były tylko wtajemniczonym, np. owe „trza być w butach na weselu", „pod spód wcale nic nie wdziewam" etc. etc.

Ślub odbył się w bocznej kaplicy kościoła Panny Maryi. Wstęp do kaplicy był zamknięty, mimo to tłumy publiczności cisnęły się do niej, a głównie falanga uczennic Rydla ze „studiów Baranieckiego". Rydel musiał sobie torować drogę wśród tych dziewic, do których, przeciskając się przez kościół, przemawiał bez przerwy: „Widzicie, widzicie, nie ożeniłem się z żadną z was, boście przemądrzałe, sztuczne, wziąłem sobie ją, bo jest prosta, umie tylko kochać", etc. etc.

Pod kościołem zaszedł epizod, który Wyspiański utrwalił żywcem w wariancie do Wesela. Kiedy cały orszak siedział już na wozach i miał już ruszać, jeszcze jakaś paniusia chwyciła za rękaw starościnę wesela, imponującą Kliminę, i jęła[20] się dopytywać: „Moi drodzy, powiedzcie, a ma też ona co"? Na co Klimina najdobroduszniej w świecie: „E, ma, ma, zaś by tam nie miała! Bidna mysz, a ma tyż". Wóz ruszył, a paniusia została z tą wiadomością.

Wesele Rydla odbywało się w domu Tetmajera, było huczne, trwało, o ile pamiętam, wraz z czepinami[21], ze dwa czy trzy dni. Niejeden z gości przespał się wśród tego na stosie paltotów, potem znów wstał i hulał dalej. Wieś była oczywiście zaproszona cała, z miasta kilka osób z rodziny i przyjaciół Rydla, cały prawie światek malarski z Krakowa. I Wyspiański. Pamiętam go jak dziś, jak, szczelnie zapięty w swój czarny tużurek[22], stał całą noc oparty o futrynę drzwi, patrząc swoimi stalowymi, niesamowitymi oczyma. Obok wrzało weselisko, huczały tańce, a tu, do tej izby raz po raz wchodziło po parę osób, raz po raz dolatywał jego uszu strzęp rozmowy. I tam ujrzał i usłyszał swoją sztukę.

Mówi się o oryginalnej fakturze Wesela i wywodzi się ją z jasełek. Zapewne; ale mnie by się zdawało, że, jak wszystko w tej sztuce, tak i ona urodziła się w znacznej mierze po prostu z faktycznej rzeczywistości. To wchodzenie osób parami, bez logicznego powodu, jest najzupełniej naturalnym w izbie przyległej do sali tanecznej; od czasu do czasu zjawia się ktoś i sam, aby na chwilę wydychać się i wyparować, i wówczas, w tym momencie napięcia nerwów, rozprzestrzenienia niejako egzystencji, Wyspiański podsuwa mu jego widmo.

Mimo że Wesele urodziło się z rzeczywistości, stosunek, w jakim została ona zaczyniona fantazją poety, nie jest we wszystkich postaciach jednaki.

O Włodzimierzu Tetmajerze (gospodarzu) już mówiłem. Jest on w Weselu jak żywy ze swoim szlachetnym sentymentem, gestem kontuszowym, ze swą zamaszystą fantazją i niewytrzymałością nerwową. On jest dla Wyspiańskiego jakby wcieleniem polskości, a jego dworek nowoczesnym Soplicowem.

Stosunek samego poety do tej polskości mieni się różnymi odcieniami tonów, od pobłażliwej i ciepłej sympatii aż do gorzkiego sarkazmu i ironii; bądź co bądź, w stosunku do gospodarza satyra wyraża się raczej dyskretnie: szlachetne akcenty górują nad całością tej roli.

Wybitnie przyjacielsko-ironiczny jest stosunek Wyspiańskiego do Pana Młodego-Rydla. Takim był ten stosunek i w życiu, jak to widać z obfitej korespondencji z Paryża, którą Rydel z chwalebną lojalnością oddał natychmiast po śmierci Wyspiańskiego oczom ogółu. W listach tych Wyspiański rozwija ciągły wysiłek, aby zmusić Rydla do lotu, do wielkich dzieł; sam pochłonięty wówczas malarstwem, oczekiwał po Rydlu, że wcieli w poezję to, co tłukło się w nim samym; straciwszy tę nadzieję, wziął się do pisania sam, a na Rydla jak gdyby machnął ręką. I nie trzeba, aby junacka i dorodna postać Jerzego Leszczyńskiego wcielającego tę rolę przesłaniała nam komiczny odcień tej roli. „Pan młody", to chwilami szczery człowiek, to jednak zarazem ten literat wciąż w poszukiwaniu „tematu", papierowy mieszczuch w zetknięciu z wsią, z którą nigdy nie stworzy organicznego połączenia. Dodajmy, iż sam Rydel ze swoją zmiętą twarzą, cerą bibliotecznego mola i wiecznymi binoklami na nosie, a zarazem w kierezji i czapce zamiatającej powałę olbrzymim pawim piórem, był już zewnętrznie jakby humorystycznym tego „zbratania" symbolem.

Niepodobna dobrze zrozumieć postaci Dziennikarza, o ile się ją oderwie od figury, z której wyszła. Wiadomo, iż „dziennikarzem" tym był Rudolf Starzewski, redaktor krakowskiego „Czasu". Starzewski - była to jedna z najświetniejszych polskich inteligencji współczesnych; zamiłowania literackie skierowały go do „Czasu", którego poziom kulturalny wznosił się wówczas pod tym względem o wiele ponad inne pisma. Niebawem wciągnęła go polityka; wybitne zdolności, które umiano ocenić, powołały go bardzo młodo na stanowisko redaktora. Mimo to upodobaniami swymi, życiem osobistym pozostał w kręgu świata artystycznego, z którym był w serdecznej zażyłości. W epoce Wesela Starzewski był również krytykiem teatralnym, i bardzo niepospolitym.

„Poeta" jest bratem „gospodarza"; bo też, wiadomo, był nim Kazimierz Tetmajer[23], „żórawiec" bawiący wówczas w kraju przelotem między jednym a drugim pobytem we Włoszech. Wówczas na szczycie rozgłosu poety, ale przed wydaniem najbardziej męskich swoich dzieł, admirowany przez czytelniczki, Tetmajer lubił, jak Fantazy Słowackiego, „bić się na pałasze z babami", zwłaszcza z pannami (całe życie miał słabość do panien), o ile spotkał godną partnerkę w tej szermierce na słowa i serca. Dotychczas niemal wyłącznie liryk, pierwszy raz wówczas świeżo próbował Tetmajer rozwinąć skrzydła w wielkiej poezji dramatycznej; napisał utwór pt. Zawisza Czarny, wystawiony, na krótko przed Weselem, w krakowskim teatrze. Stąd Rycerz, który olśniewa go na chwilę swoim zjawiskiem i przepada kędyś w nocy nirwany[24].

Tak samo i dalsze figury. Radczyni - to profesorowa Domańska, ciotka Lucjana Rydla, żona lekarza i radcy miejskiego, później autorka wybornych powieści dla młodzieży; z temperamentu kostyczna i weredyczka. Panienki, Zosia, która, mimo że naznaczona kilkoma kreskami, wydaje mi się jedną z najładniejszych postaci kobiecych w naszej literaturze - i Maryna, cięta, ironiczna i wygadana Maryna, to Zosia i Maryna Pareńskie, młodziutkie wówczas podlotki, córki sławnego lekarza. Trzeźwa i obowiązkowa Haneczka - to Hanka Rydlówna, siostra Lucjana, a rówieśnica i przyjaciółka Zosi. Autentyczne imiona własne (tak samo, jak imię małej Isi) utrzymał Wyspiański na afiszu, mimo niezadowolenia z tego starej pani Rydlowej. Charakter wszystkich trzech dziewcząt zachowany jest najwierniej w świecie; nie tylko charakter, ale niemal sposób mówienia; czytając Wesele, mam wrażenie, że słyszę każdą z nich. Jest to dokument niesłychanie wyczulonego zmysłu obserwacji Wyspiańskiego, który z przelatującego mimo uszu strzępu rozmowy rekonstruował całą scenę najściślej w duchu działających osób, a równocześnie, posługując się tymi autentycznymi rysami, wzbijają ją het wysoko, w krainę poezji.

Wprowadzenie Racheli, jako integralny składnik tego polskiego dworku i tego świata artystów, jest dowodem niezmiernej bystrości wyczucia u Wyspiańskiego. Była to epoka, gdy separatyzm rasowy nie zarysował się jeszcze tak ostro, gdy element semicki niezmiernie czynnie i szczerze zresztą współdziałał w życiu umysłowym polskim. Takich Rachel było w Krakowie dużo; one wypełniały czytelnie dla kobiet, wypożyczalnie książek, teatry, koncerty. I niezmiernie interesującą jest właśnie ta rola Racheli na weselu bronowickim. Ta „chałupa rozśpiewana" „trzęsie się od poezji", ale Rachela poezję tę niejako zorganizuje, ona daje kaprysowi poety z Wesela akcent woli, praktyczne ujście; ona aranżuje - o mało nie powiedziałem finansuje - zjawienie się Chochoła. Jej samej nie pojawi się żadne widmo, na to jest za pozytywna; ona pozostaje za kulisami, jakby coś w rodzaju impresaria tego Wesela duchów. Coś z Racheli dźwięczało niewątpliwie w takim Wilhelmie Feldmanie[25], apostole „Młodej Polski", lub w wydawcy pism Norwida, Jakubie Mortkowiczu.

Autentycznymi, z zachowaniem imion i nazwisk, są postacie chłopskie: Klimina, wspaniała baba wiejska, mająca pod czterdziestkę, pełna ochoty zarówno do swatów, jak do ołtarza; olbrzymi pod powałę Czepiec, w którego ramionach drżały od nowej emocji miejskie panienki; autentycznym jest „Nos", czyli malarz Tadeusz Noskowski; lub może kombinacja Noskowskiego z malarzem również, Stanisławem Czajkowskim.

Ten Stanisław Czajkowski wsławił się na tym weselisku następującym czynem; dobrze napity, przeleżał się nieco na paltach, po czym wstał, chwiejnym krokiem wszedł do izby gdzie, już nad ranem, kiwali się sennie pod ścianą bronowiccy gospodarze, i rzekł do nich; „A teraz ja wam powiem, co to jest secesja". To rzekłszy, zwalił się jak długi pod stół.

Alkohol„Przybyszewszczyzna" w Nosie wyraża się mnóstwem rysów. Przede wszystkim pijaństwem. Brać artystyczna pijała zawsze, ale za Przybyszewskiego picie wzniosło się do wyżyn obrządku, mysterium, zasady: „Piję, piję, bo pić muszę"... A tuż potem: „Szopen gdyby żył, to by pił"... Ten „szopenizm" to też echo Przybyszewskiego, fanatycznego apostoła Szopena. Owo zagadkowe „ram tam tam tam tam", które w ustach Nosa zastanawiało może czasem którego z czytelników Wesela, to niewątpliwie nic innego, tylko fraza z preludium A dur Szopena, które Przybyszewski godzinami potrafił grywać w chwili największego napięcia, waląc coraz wścieklej, coraz rozpaczliwiej w klawiaturę. I więcej znalazłoby się cech przybyszewszczyzny w Nosie: pewne aktorstwo desperacji, owo: „na plan pierwszy wstąpić muszę", i echa „nadczłowieka": - „Bonaparte, ten miał nos" etc., W ten sposób, tą jedną figurą, Wyspiański otwiera - dla wtajemniczonych - okno na cały dwuletni bujny okres krakowskiego i polskiego życia artystycznego. Nos, ten maruder przybyszewszczyzny, odcina się od tego całego środowiska tragicznie groteskową plamą.

Chciałbym w tym miejscu potrącić jeden szczegół, na który zwrócił mi uwagę w rozmowie o Weselu wykwintny znawca zarówno literatury, jak muzyki, Witold Noskowski, a mianowicie do jakiego stopnia Wesele urodziło się z rytmu, z elementu muzyki. Wyobraźmy sobie ten maleńki dworek, tę chałupę istotnie „rozśpiewaną" po brzegi, pełną zawziętego a prymitywnego dudlenia chłopskiego, rytmicznego tupotu nóg i przyśpiewek; i wyobraźmy sobie Wyspiańskiego, który całą noc, nie tańcząc i prawie nie rozmawiając, stoi oparty o futrynę drzwi. Ten rytm musiał na niego tak działać, jak jednostajny turkot kół pociągu, pod który mimo woli w umęczonej głowie posuwają się jakieś natrętne teksty. Jestem prawie pewien, że w ten sposób urodziła się rola Chochoła. Ale nie tylko ona. Całe Wesele przepojone jest rytmem, najróżniejszymi rytmami, niesłychanym bogactwem rytmów; wiersz to płynie posuwistym polonezem, to znów przytupuje przekorną i zadzierzystą nutą krakowską. I w tej rytmice Wesela, w tym - podświadomym dla słuchacza - muzycznym działaniu utworu, tkwi niewątpliwie w znacznej mierze jego wnikliwy czar, jego przyczepność, która sprawia, że Wesele stało się niewyczerpaną kopalnią cytatów, że mnóstwo ludzi umiało je prawie na pamięć. Dodajmy, że Wyspiański był organizacją niezmiermie wrażliwą na muzykę; i w ten sposób zbliżymy się też nieco do tego najoryginalniejszego może z polskich utworów, który cały urodził się z bezpośredniości. Nie znam sztuki teatralnej, w której by rytm, melodia, kolor, słowo i myśl grały równocześnie tak intensywnie i zaplatały się tak ściśle.

Nie tylko osoby Wesela wzięte są z rzeczywistości, ale i szczegóły „akcji": solenne „urżnięcie się" Nosa, no i po trosze samego Gospodarza, który przespał dobrych kilka godzin w pełni tej fety. Z fantazji wysnuta jest rola Księdza, którego dialog z Żydem zawsze bywał zresztą znacznie łagodzony i okrawany w wykonaniu scenicznym; a raczej nie z fantazji, ale z faktów, które działy się w którejś z sąsiednich wsi, gdzie istotnie podobno ksiądz na współkę z arendarzem[26] spekulował na chłopach. Autentyczne natomiast jest opowiadanie Czepca o tym agitatorze, którego na wiecu wyrżnął w gębę, ale „nie upod, bo był ścisk".

PieniądzAutentycznym też jest epizod Czepca z muzyką. Epizod ten przypomina mi zabawną rozmowę, jaką, niedługo po wystawieniu Wesela, miałem z Czepcem, znów nieco „zawianym", na rynku w Krakowie. Wynurzał mi swoje żale na Wyspiańskiego, że go tak podał „na hańbę u narodu". Okazało się, że szło mu o to: Wyspiański, genialnie wnikający w dusze ludzkie, nie tak dobrze wnikał w portmonetki. Tak samo jak inny wielki poeta popełnia w Dziejach grzechu ten błąd, że każe hrabiemu Szczerbicowi pół dnia jeździć po Warszawie za „srebrnego rubla" na gumach, i jeszcze dorożkarz nisko mu się ukłonił, tak samo Wyspiański mimo woli bardzo boleśnie dotknął Czepca, każąc mu się o „szóstkę[27] " handryczyć z muzyką! Nie sam fakt zabolał Czepca, ale znikomość kwoty: gdzież to pan Wyspiański widział (tłumaczył mi Czepiec), aby gospodarz jak się patrzy dawał szóstkę muzyce, a cóż dopiero prawował się o tę szóstkę!

IV

Aby dobrze zrozumieć plastykę tych zjaw Stańczyka, Branickiego, a zwłaszcza Wernyhory, trzeba sobie uprzytomnić, że Kraków był terenem całej działalności Matejki i był niejako przesiąknięty duchem wielkiego malarza. Nie mówię już o Wyspiańskim samym: i on, i Tetmajer byli uczniami Matejki, pomocnikami jego przy polichromii Mariackiego kościoła - ale i całe miasto. Dam jeden zabawny przykład. Jedyny przez długi czas w mieście „gabinet" w Grand Hotelu, salka, w której odbywały się wszystkie wytworniejsze pijaństwa, miała ściany ozdobione szeregiem heliograwiur z obrazów Matejki; tak, że „wstawiony" gość widział same takie sceny: tu Rejtan z rozchlastaną na piersiach koszulą, tam Warneńczyk składa się kopią, w głównym zaś miejscu sam „pan-dziad z lirą", ku któremu nieraz podnoszono życzliwie kubek z napojem. Któż z nas ówczesnych młodych Krakowian mógł, w tych warunkach, nie być jak najpoufalej z Wernyhorą! Mógł Wyspiański wprowadzić tę postać bez wszelkiej obawy niezrozumienia.

I właśnie w tej postaci Wernyhory, tak działającej na fantazję malarską, szumnej, barwnej, znakomicie jest uchwycony nerw duszy Gospodarza - Tetmajera. I w tym, co mówi Wernyhora, nie tyle chyba dopatrywać się należy wskazań Wyspiańskiego dla narodu - mimo że w zastosowaniu do późniejszych wypadków, jest w tych słowach coś zadziwiająco proroczego - ile raczej: promieniowania tej arcypolskiej natury Gospodarza i jej zamaszystego sposobu odbudowania ojczyzny. Wizja Wernyhory to może odpowiednik do owego cudownego „....i jakoś to będzie" sędziego Soplicy.

Figura gospodyni wiernie zachowała typ swego oryginału, jedynie może stała się dojrzalsza, poważniejsza, gdyż Hanusia Tetmajerowa liczyła sobie wówczas niespełna dwadzieścia siedem lat. Ale była w niej ta sama macierzyńska pobłażliwość, z jaką patrzyła na hałaśliwe zabawy cyganerii krakowskiej w Bronowicach, na przybyszewszczyznę, na zapalone dysputy, a bodaj-że i na samo malarstwo i na politykę. Mam wrażenie, że, w głębi duszy, uważała to wszystko na zabawkę, której potrzebują te wieczne duże dzieci - mężczyźni, sprawą, zaś serio była ta zagroda, to obejście, nad którym czuwała doskonale podczas gdy mąż malował i sejmikował, i te zagony, które dokupywała po trochu za obrazki, zamieniając ziemię malowaną na żywą.

W Pannie młodej większa jest domieszka fantazji, jest ona raczej rozwinięciem tej ślicznej Jadwisi, takiej, jaką mogłaby być, gdyby została bardziej sobą. Wówczas była to dziewczyna nie bardzo przygotowana do „honoru", jaki ją spotkał. Jadwisia Rydlowa nie była z natury zbyt inteligentna, ale byłaby zapewne tak jak Tetmajerowa wyrosła na dzielną i dorzeczną gospodynię, nieszczęściem Rydel zaczął ją forsownie „podnosić" do siebie, czytywać jej swoje wiersze i dramaty, opowiadać jej o królach polskich, wieść z nią kształcące rozmowy i zatumanił ją po roku małżeństwa do tego stopnia, że chodziła zupełnie jak błędna owca, wygłaszając pociesznie konwencjonalne zdania.

Trzecia siostra, Marysia, to była dziwna dziewczyna. Śliczna, najładniejsza może ze wszystkich trzech, malowana nieraz przez najznakomitszych malarzy, miała w sobie coś zgaszonego, jakąś melancholię. Snuło się istotnie koło niej jakieś fatum śmierci; pierwszy jej narzeczony, malarz, De Laveaux, zmarł gdzieś na suchoty na obczyźnie (on to jest owym „widmem" w akcie drugim); „Wojtuś", młody chłop, za którego wyszła potem, również zmarł na suchoty po roku małżeństwa. Wyszła jeszcze raz za mąż za jakiegoś niewydarzonego ciaracha z miasta, diurnistę z magistratu. Tak-to w trzeciej edycji zdegenerowało - „przymierze" miasta ze wsią. Ten „trupi ciąg", snujący się koło jej postaci, przedziwnie umiał Wyspiański wydobyć w paru scenach drugiego aktu.

Tyle sobie przypominam naprędce anegnoetycznego[28] materiału Wesela - to są elementy, z których Wyspiański umiał wyczarować ten kawał polskiej duszy, polskiego życia, żywej Polski. A uczynił to tak po prostu, jak po prostu i naturalnie należy grać ten utwór. Umiał w nim pomieszać wszystkie tony: powagę, szlachetność, rozmach, iskrzącą złośliwość, sarkazm, to znów dreszcz spełniającej się jakiejś tajemnicy. I sądzę, że ta świadomość, jak bardzo związany jest z rzeczywistością ten utwór, który prawie natychmiast po ukazaniu stał się jakby Symbolem, może go nam uczynić jedynie tym żywszym, a zarazem dać odczuć ten moment jedynego w swoim rodzaju wzruszenia, które przeżywaliśmy, my, bliscy narodzinom „ Wesela ", patrząc jak niemal w naszych oczach odbywa się ta cudowna transubstancjacja życia w sztukę w poezję.

Publiczność była oszołomiona, zdezorientowana. Na pierwszy plan wysuwał się element „plotki" w Weselu, element „nietaktu" towarzyskiego. Włodzimierz Tetmajer i Rydel napisali do Wyspiańskiego listy z wymówkami. Niewiele w pierwszej chwili dopomogła publiczności krytyka. Jeden z recenzentów wybitnego krakowskiego pisma napisał, że „myślą przewodnią tej sztuczki jest zachęcić inteligencję, aby się zbliżała da ludu, a choć nie brak przy tym małych dysonansów, ale całość się kończy pogodnie wesołym oberkiem"... Dopiero krytyk „Czasu", Rudolf Starzewski, szeregiem głębokich i świetnych felietonów poddał ton, w jakim należało pisać o Weselu. Odtąd powodzenie i znaczenie Wesela rosły lawinowo. Stara generacja wprawdzie pozostała oporna: sędziwy Stanisław Tarnowski (ożeniony z Branicką), po scenie z Hetmanem wyszedł ostentacyjnie z loży; później napisał i wydał, ściśle anonimowo, parodię Wesela p.t. Czyściec Słowackiego. Henryk Sienkiewicz, wysłuchawszy Wesela, oświadczył, wychodząc z teatru: „No, albo ja jestem grafoman, albo to jest grafoman"... Potomność osądziła, że żaden z nich obu. Ale w młodszym pokoleniu zapał był ogromny. Można to ocenić z poczwórnego odczytu, który się odbył w Krakowie w kilka tygodni po premierze Wesela; dali kolejno swoje impresje: Grzymała-Siedlecki, wówczas młodociany redaktor „Młodości", a w przyszłości świetny i bystry monografista Wyspiańskiego: Konrad Rakowski, Edward Leszczyński i Stanisław Lach (za którego czytał St. Sierosławski). Ten ostatni płód rabinackiego umysłu St. Lacha nosił tytuł „ Hipokryzja „Wesela", wywodził, iż główną postacią sztuki jest „Nos" i określił to następującą definicją: „Nos jest wykładnikiem strony odwrotnej"... Tak wcześnie tedy zaczęła się misja „wyjaśniającego" zaciemniania tego cytatami z Wesela: wedle powiedzenia malarza Stanisławskiego, „tak się cały Kraków „rozweselił", że, kiedy zawołać na dorożkarza, odpowiada słowami Chochoła: Kto mnie wołał, czego chciał"?

W połowie XIX wieku ukazała się gdzieś w Europie broszura, w której autor dowodzi, że Napoleon Bonaparte nigdy nie istniał, a że jego historia jest tylko symbolem mytu słonecznego. Niech się nie stanie coś podobnego z Weselem; nie zapominajmy, że było ono rzeczywistością, a jeżeli stało się poniekąd symbolem, pozwólmy niech ten symbol wnika w nas bezwiednie, my zaś poddajmy się, bez troski o resztę, temu bogactwu słowa, obrazu, rytmu i uczucia, jakie płyną ku nam w tym utworze ze sceny.

# data[].attributes.attachment_link.title
Tadeusz Boy-Żeleński, Plotka o „Weselu" Wyspiańskiego :: Wolne Lektury

# data[].attributes.attachment_link.description
Przez tych dwadzieścia z górą lat, które upłynęły od powstania Wesela, napisano o nim wiele pięknych i mądrych zapewne rzeczy; dzieło to posiada całą swoją literaturę, liczniejszą z pewnością niż którykolwiek inny ze współczesnych utworów. Ale literatura ta obraca się raczej w sferze ideologii Wesela; mniej stosunkowo zajmuje się jego stroną genetyczną[1] i, można rzec, anegdotyczną.

# data[].attributes.body
Popełnił mezalians, zmarł na kiłę, hodował w domu kozę - te trzy epizody z życia Stanisława Wyspiańskiego wryły się w pamięć krakowian. Temu miastu oddał swoje serce i duszę - tu się urodził, mieszkał, zakochał i ożenił, tu tworzył największe dzieła (wiele swych projektów zniszczył), aż w końcu zmarł przykuty do fotela przez chorobę. Kochał Kraków. Czy Kraków go kochał? Co dziś zostało po ważnych dla niego miejscach, poza dziewięcioma pamiątkowymi tablicami?

# data[].attributes.attachment_link.title
Tu mieszka Stanisław Wyspiański i prosi, aby go nie odwiedzać

# data[].attributes.attachment_link.description
Popełnił mezalians, zmarł na kiłę, hodował w domu kozę - te trzy epizody z życia Stanisława Wyspiańskiego wryły się w pamięć krakowian. Temu miastu oddał swoje serce i duszę - tu się urodził, mieszkał, zakochał i ożenił, tu tworzył największe dzieła (wiele swych projektów zniszczył), aż w końcu zmarł przykuty do fotela przez chorobę.

# data[].attributes.body
https://www.speakpipe.com/voice-recorder/msg/3l2p3khwnyafcf32

# data[].attributes.attachment_link.description
wesele by GrazynaMichali - ToonDoo - World's fastest way to create cartoons!

# data[].attributes.headline
Czy Wyspiański kochał swoją żonę? Czy Teodora doceniała rangę Wyspiańskiego i jego twórczości, czy zdawała sobie sprawę, że żyje z wielkim artystą? Czy liczyła się dla niej po prostu rodzina, dzieci, ich zdrowie i dobro?

# data[].attributes.subject
Czy Wyspiański kochał swoją żonę? Czy Teodora doceniała rangę Wyspiańskiego i jego twórczości, czy zdawała sobie sprawę, że żyje z wielkim artystą? Czy liczyła się dla niej po prostu rodzina, dzieci, ich zdrowie i dobro?

# data[].attributes.body
Odpowiedzi na te pytania i inne ciekawostki znajdziemy w linku poniżej.

http://blog.mnk.pl/czy-wyspianski-mogl-ja-kochac/

# data[].attributes.body
https://www.youtube.com/watch?v=Pg3iAFoDtPY

# data[].attributes.body
Staś, syn artysty

# data[].attributes.body
Helenka, córka artysty

# data[].attributes.body
Z żoną Teodorą Teofilą Pytkówną

# data[].attributes.body
https://www.youtube.com/watch?v=uZQFR9Dmp1s