# data[].attributes.body
Íris Hanna Björnsdóttir
Katrín Ingvarsdóttir
Þóranna Ósk Sigurjónsdóttir

# data[].attributes.body
Ópíóíðar er flokkur lyfja sem innihalda efnasambönd sem bindast sérstökum próteinum í líkamanum sem kallast ópíóíðviðtakar (e. opioid receptors). Endorfín er hormón sem líkaminn framleiðir og hefur oft verið kallað “innrænt morfín” sem bindast þessum viðtökum. Viðtakarnir eru staðsettir víðsvegar í mið- og úttaugakerfinu og margir þeir taka þátt í túlkun tilfinninga s.s. streitu, verkjastillingu og vellíðunartilfinningu svo eitthvað sé nefnt. Þegar ópíóíðar eru notaðir bindast þeir þessum viðtökum í stað endorfínsins og kemur af stað sömu áhrifum og ef endorfín binst þeim, en í miklu meira magni (Rosenblum o.fl., 2009). Til eru fjölmörg lyf sem innihalda ópíóíða en þar má helst nefna fentanýl, kódeín, oxýkódón, heróín, methadone, tramadól og morfín  (Rosenblum o.fl., 2009; Guðrún Kristín Guðfinnsdóttir og Hildigunnur Anna Hall, 2021). Notkun ópíóíða lyfja er ætluð til að lina mikla og langvarandi verki líkt og við krabbameini, bráðum sársauka og í lífslokameðferð. Gæta þarf varúðar þegar lyf sem innihalda ópíóíðum er neytt vegna aukaverkana og fíknar sem þau geta haft í för með sér (Lyfjastofnun, 2016).

# data[].attributes.body
Fíkn er ákaflega flókinn sjúkdómur sem oft er erfitt að eiga við. Fíkn er heilasjúkdómur sem oft er tilkominn sökum félagslegs þrýstings, fikts og forvitni. Fíknisjúkdómum er oft skipt í tvo hópa. Sá fyrri einkennist af jákvæðri upplifun einstaklings sem hvetur losun á dópamíni, vellíðunarhormóni sem veitir slökun, slær á kvíða og eykur vellíðan. Sá seinni inniheldur einstaklinga sem neyta vímuefnum til að losna við vanlíðan tengt streitu og kvíða, og þar kemur aukning á streituhormóninu kortisól sterkt inn. Yngri kynslóðin virðist vera sá hópur sem verður hvað mest fyrir áhrifum vímuefnanotkunar, en talað er um að hæfileikinn til að draga úr kvíða og streitu aukist með aldri. Þó eru vissulega undantekningar á þessu (Bjarni Sigurðsson, 2018).
Flestir sjúklingar sem fá ávísun fyrir ópíóíðum við miklum verkjum og sársauka þróa ekki með sér fíknisjúkdóm. Hafa ber í huga að ófullnægjandi verkjameðferðir, svo sem vanmeðhöndlaðir verkir er þó talsvert áhyggjuefni. Hér má helst nefna óviðeigandi ávísanir ópíóíða, en einnig hefur skortur á meðferðarmöguleikum og gífurlegt magn ódýrs heróíns og fentanýls eitthvað að segja (Henningfield o.fl., 2019).

# data[].attributes.body
Samtök áhugafólks um áfengis- og vímuefnavandann eða SÁÁ var stofnað árið 1977 og hefur annast afeitrun og meðferð áfengis- og vímuefnasjúklinga. Helsta meðferðarstofun landsins er Vogur en þar starfa um fjórir til fimm læknar, tveir sálfræðingar og átta hjúkrunarfræðingar ásamt öðrum starfsmönnum. Árið 1999 var byrjað að veita viðhaldsmeðferð við ópíóðafíkn á Vogi og í framhaldi gjörbreyttust batahorfur þessa hóps sjúklinga. Hvergi annarsstaðar á landinu er þessi meðferð í boði og alls eru 130 einstaklingar á viðhaldsmeðferð á Vogi (SÁÁ, 2016). Viðhaldsmeðferð við ópíóðafíkn hefur reynst árangursrík en hún fækkar dauðsföllum, minnkar skaða og leiðir til bata. Meðferðin byggist á því að sjúklingar með ópíóðafíkn eru gefin lyf sem innihalda ópíóíð og kallast buprenorphine eða methadone. Lyfin gera það að verkum að sjúklingarnir eiga auðveldara með að hætta að sprauta sig með vímuefnum í æð. Ásamt lyfjagjöfinni fá sjúklingarnir félagslega og geðræna endurhæfingu. Sjúklingarnir mæta í viðtöl og ásamt því er fylgst með því hvort viðkomandi sé hættur allri neyslu vímuefna með því að taka blóð- og þvagsýni reglulega. Mikill samstarfsvilji og strangar skuldbindingar eru skilyrði til þess að komast í þessa meðferð, en þessi aðgerð er í raun lokalending sem gripið er til ef önnur úrræði hafa ekki gengið (SÁÁ, 2016; Erindi til fjárlaganefndar Alþingis vegna fjárlaga 2019, 2018).

# data[].attributes.body
Ópíóíðar hafa verkjastillandi og róandi áhrif, en þau eru almennt notuð til að verkjastillingar. Lyf eins og methadone og buprenorphine eru notuð til viðhaldsmeðferðar á ópíóíðafíkn. Eftir inntöku geta ópíóíð veitt vellíðan, sem er ein helsta ástæða þess að þau eru tekin af öðrum en læknisfræðilegum ástæðum. Ópíóíðar innihalda heróín, morfín, kódein, fentanýl, metadón, tramadól og önnur svipuð efni. Vegna lyfjafræðilegra áhrifa þeirra geta þau valdið öndunarerfiðleikum og of stór skammtur getur leitt til dauða.
Einkennin sem geta komið fram við of stóran skammt geta verið títuprjónssjáaldur (e. pinpoint pupil), meðvitundarleysi og öndunarerfiðleikar.
Hægt er að koma í veg fyrir dauðsföll eftir ofskömmtun ópíóíða ef einstaklingurinn fær grunnendurlífgun og lyfið naloxone innan ákveðins tímaramma. Naloxone er móteitur gegn ópíóíðum sem hefur þann eiginleika að geta snúið við áhrifum þeirra, sé það gefið í tæka tíð (World Health Organization, 2021).

# data[].attributes.body
Lyf gegna mikilvægu hlutverki þegar það kemur að meðferð sjúklinga, en oft á tíðum eru lyf misnotuð af einstaklingum í þeim tilgangi að komast í vímu (heimild? Kata).
Lyfjaflokkurinn ópíóíðar falla undir ávana- og fíkniefni. Ópíóíðar eru því flókin lyf að mörgu leyti enda margvíslegar aukaverkanir sem geta fylgt inntöku þeirra. Notkun til lengri tíma getur orðið þess valdandi að einstaklingurinn verði háður lyfjunum sökum fíknar. Lyfin eru mjög ávanabindandi og þar að auki getur verið lífshættulegt að taka þau í of miklu magni, þar sem um er að ræða öndunarslævandi áhrif. Þetta getur leitt til þess að einstaklingurinn fari í öndunarstopp sem getur leitt til dauða (Embætti landlæknis, 2021).

# data[].attributes.body
Kolbrún Sigurlásdóttir

# data[].attributes.body
Eftirfarandi umfjöllunarefni er hugsað til fræðslu um lyf sem innihalda ópíóíða og þau lífshættulegu áhrif sem þau geta haft. Fjallað verður um notkun slíkra lyfja hérlendis og hvað gerist þegar einstaklingar taka of stóran skammt.

# data[].attributes.body
Guðrún Kristín Guðfinnsdóttir og Hildigunnur Anna Hall. (2021). Þróun í notkun ópíóíða. Talnabrunnur, 15(4), 1-10. https://www.landlaeknir.is/servlet/file/store93/item44801/Talnabrunnur_April_2021.pdf

# data[].attributes.body
Henningfield, J., Ashworth, J., Gerlach, K., Simone, B. og Schnoll, S. (2019). The nexus of opioids, pain, and addiction: Challenges and solutions. Preventive Medicine, 128. https://doi.org/10.1016/j.ypmed.2019.105852

# data[].attributes.body
Bjarni Sigurðsson. (2018, október). Heilasjúkdómurinn fíkn. https://saa.is/heilasjukdomurinn-fikn/

# data[].attributes.body
World Health Organization. (2021, ágúst). Opioid overdose. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/opioid-overdose

# data[].attributes.body
Rekja má fyrstu notkun ópíóíða efna til Asíu um 3400 f.Kr. þegar Súmerar voru meðal fyrstu manna sem ræktuðu plöntuna Papaver somniferum sem kallast á íslensku valmúi. Plantan fékk nafnið Hul Gil sem þýðir “gleðiplanta”. Að lokum dreifðist efnið um hinn forna heim til allra helstu siðmenningar í Evrópu og Asíu þar sem það var notað til að meðhöndla sársauka og marga aðra kvilla (Rosenblum o.fl., 2009).

Árið 1803 kom morfín til sögunar og í upphafi 20. aldar var heróín markaðssett á löglegan hátt í pilluformi í Bandaríkjunum. Fljótlega var farið að misnota lyfið með þeim hætti að töflurnar voru muldar með þeim ásetningi að sniffa eða sprauta sig, en víman sem fæst við sú aðferð margfaldast og verður miklu meiri. Frá og með 20. öld urðu margar framfarir í rannsóknum og miklar breytingar á því hvernig ópíóíð var notað til meðferðar á sársauka og fíkn. Þar á meðal voru nokkrar tilraunir þjóða og alþjóðastofnana til að stjórna dreifingu og notkun efnisins (Rosenblum o.fl., 2009). Til að mynda var byrjað að bjóða upp á svokallað viðhaldsmeðferð við ópíóðafíkn sem en er notað í dag og rætt verður nánar um hér að neðan ( (Rosenblum o.fl., 2009; Rosenblum o.fl., 2009). Á tíunda áratugnum fór notkun ópíóíða við langvarandi sársauka að aukast gríðarlega ár eftir ár sem heldur áfram en þann dag í dag. Vert er að taka fram að ekki hefur aðeins notkun á lyfseðilsskyldra ópíóíða aukist, heldur hefur samsvarandi fjölgun dauðsfalla aukist vegna misnotkunar þessara lyfja (Rosenblum o.fl., 2009; Guðrún Kristín Guðfinnsdóttir og Hildigunnur Anna Hall, 2021).