# data[].attributes.body
Tardigrada

a.-5, b.-5, c.-4, d.-5, f.-5, g.-5, h.-5, I.-4, J.-5,

Hobetzeko proposamenak

1.-  Loturak wikipediara daude eginda, agian txikipediarekin lotura egitea egokiagoa

2.- Bestelakoan lan ederra

Streptococcus pneumoniae

a.-5, b.-5, c.-5, d.-4, f.-4, g.-5,  h.-5, I.-5, J.-5

Hobetzeko proposamenak

1.- Loturak wikipediara daude eginda, agian txikipediarekin lotura egitea egokiagoa

2.- Gainerakoan lan ederra

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Okil Beltza (Dryocopus martius), Picidae familia osatzen duten hegaztietako bat da. Familia honen barnean Okil hegaztia aurki dezakegu eta familia honen barnean ere izen desberdineko Okilak aurkituko ditugu, hala nola: berdea, handia, txikia, ertaina, gibelnabarra eta Okil beltza.

Ezaugarritasuna

Hegazti hauek heuren moko luze eta mehearengatik bereizten dira, okil gehienek intsektu harrapaketatik elikatzen dira. Beraien moko luzeaz baliatzen dira heruen harrapakinak ezkutatzen diren lekuak zulatu eta hauek harrapatu ahal izateko. Hegazti hauek askotan aurkitu ohi dira enborretan zuloak egiten, hauek harrapakin edo habia egiten hari diren seinale izango da. Enborretan ondo itsatsita egoteko hatzamar luze eta indartsuak dituzte, begiratu eskuineko irudian bestela.

Okil beltza

Okil mota desberdinak daudela esan dugu, bera guazen Beltzaren inguruan hitz egitera. Zertan bereizten den galdezka harituko zarte ezta?

Hasteko, tamainari dagokionez Euskal Herrian aurki dezakegun Okilik handiena da, 40-46cm inguru neurtzera iristen dira eta hegalen zabalera 70-75cm artekoak izatera iristen dira, belearen haina.

Bigarrenik, koloreei dagokienez, ia guztiz beltza da, beltza ez den zati bakarra bere buruaren goialdea izango da, izan ere, hau kolore gorrikoa izango da. Sexua bereizteko ondorengoan oinarrituko gara, hemeen kasuan buruaren zatitxo bat soilik izango du kolore gorrikoa eta arrak kolore gorria mokoaren hasieraraino izango du.

Beste berezitasun batzuei dagokienez, mokoa aipatu beharko, hau baita bere herramienta nagusia. Bada hau kolore horiska eta moko punta kolore beltzekoa du. Begiei dagokienez horixkak ditu

Noiz eta Non aurkituko dugu?

Okila otsailetik aurrera lanean hasten da, zuhaitzetako enborretan zuloak egiten. Okila gehien ikusteko aukera ibaiertzetanizango dugu, beraz hegazti hau ikusteko gerturatu ibaietara. Eurasian non kokatzen den ikusteko begiratu alboko mapa. Euskal herrian bereziki, Pirinio inguruan, Belagua hegoaldean eta Aralar, Lizarrusti, Gorbeia, Urkiola, Altube zein Izkin moduko pagadiak dauden mendi adarretan aurkitu dezakegu.

Bizilekua eta ugalketa

Udaberria iristen denean, okil beltzek, bikotea osatu ondoren, zuhaitz sendo eta handi bat aukeratzen dute, eta mokoaz zura zulatuz 20 cm diametro inguruko ganbara bikaina eraikitzen dute enborraren barnean. Ganbara honen atari eliptikoa normalean hegoalderantz begira kokatuta egoten da.

Zerez elikatzen da?

Hegazti hau gehienbat intsektu xilofago, larba, koleopteroak, inurri eta ahabi-fruituez elikatzen da.

Entzun!

# data[].attributes.attachment_link.description
Okil Beltza (Dryocopus martius) , Picidae familia osatzen duten hegaztietako bat da. Familia honen barnean Okil hegaztia aurki dezakegu eta familia honen barnean ere izen desberdineko Okilak aurkituko ditugu, hala nola: berdea, handia, txikia, ertaina, gibelnabarra eta Okil beltza. Hegazti hauek heuren moko luze eta mehearengatik bereizten dira, okil gehienek intsektu harrapaketatik elikatzen dira.

# data[].attributes.body
LOINA ARRUNT

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Loina arrunta ur gezako arraina da familiakoa. Cyprinidae, ur gezetako arrain familia bat da, arrain familiarik handiena izanez, 2.400 espezie barne hartzen ditu, eta 220 genero inguru. Arrain obiparoak dira, hau da, organismotik kanpo arrautzak jartzen ditu eta horrela ugaltzen dira.
Informazio taxonomikoa

Tamain erdia duen espeziea, normalean 300 mm-tik beherakoa izaten da. Gorputz luzea, burua txiki samarra eta ahoa behealdean du. Hegatsak luzeak dira, dortsalak 8 irrati adarkatu ditu eta uzkiak 8tik 10era. Arrain honen gorputza iluna da atzealdean eta argiagoa barrualdean. Gorputzaren barnealdean hezurdura du, beraz, ornoduna da. Hau da, gorputzari eusteko barne-eskeletoa eta bizkarrezurra ditu.

Bizkaiko golkoko ibaiaetan bizi dira, adibidez: Bidasoan, Urumean, Urolan, Deba, Nerbioi Ason eta Pas. Ur korronteetan bizi ohi den espezie erreofiloa da, hala ere ur zikinetan eta ur urtegietan ere bizi ahal dira.

Ba al dakizu

Loina arrunta, arrantzan tradizio handiko arraina da, espezie enblematikoa da, ibaien ondoan arrantzatzeko erabili ohi da eta kantitate handietan harrapatzen dena. Harrapatu ez ezik, gizengarri moduan erabili daiteke. Horrez gain, Pina de Ebron antzinean tradizioa zen lagun kuadrillak loinak harrapatzea eta harrapatutakoekin askariak egiten zituzten.

Habitara egokitzeko mekanismoak
Bi harrapakari nagusi ditu: sugea eta ur-ipurtats eta hauetatik babesteko beste motatako arrain batzuekin elkartzen da, adibidez: Squalius laietanus edo Barbo arrainekin, azkenekoan antza handia izanik.
Ba al dakizu

º Loina arrunta oso lagunkoia da, banku ugaritan mugitzen da batzuetan.

º Gerra ondoren animaliak elikatzeko erabiltzen zen.

Haien habitetan espezie berriak sartzen direnean edo haien bizi lekua aldatzen dutenean hiltzeko arrisku handia dute. Horrez gain, korrontea duten ibaietan bizitzea gustuko du, horrela arrautzak jarri ditzake arriskua izan gabe.

# data[].attributes.attachment_link.description
Loina arrunta ur gezako arraina da familiakoa. Cyprinidae, ur gezetako arrain familia bat da, arrain familiarik handiena izanez, 2.400 espezie barne hartzen ditu, eta 220 genero inguru. Arrain obiparoak dira, hau da, organismotik kanpo arrautzak jartzen ditu eta horrela ugaltzen dira. Tamain erdia duen espeziea, normalean 300 mm-tik beherakoa izaten da.

# data[].attributes.body
- MUSKUILUA:
A-4; B-5; C-4; D-4; E-5; F-5; G-5; H-4; I-4; J-5;
Hobetzeko proposamenak:
-  Sarreran "Zer da?" edo antzekoa den titulo bat jartzea.

- IBAI-KABUXA:
A-4; B-5; C-5; D-5; E-4; F-4; G-5; H-5; J-5;
- Hizkuntzaren erabilera sinpleago edo sintetikoagoak ulerterrezagoa egingo luke artikulua
- Paragrafoen erabilera ugarituz gero aire gehiago emango lioke testuari

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Sahatsa zuhaitz eta zuhaixka hostogalkorrez osatutako generoa da, Ipar hemisferioko eremu hotz eta epeletan banatzen da nagusiki eta lur hezeak nahiago ditu. Genero honetako kideek, "Sahats" izena hartzen dute, horien artean, mundu osoan gehien landu den espeziea, Babiloniako sahatsa edo sahats negartia(S. babylonica).

Sahats guztiek azal urtsua dute; egurra gogorra da, malgua eta normalean leuna. Adar lirain eta zuntzezkoak dituzte, horien ezaugarri nagusiak gogortasuna, luzera eta erresistentzia dira. Aireko sustraiak ere erraz garatzen dituzte.

Hostoak, sarri, elongatuak, biribilak edo obalak ere izan daitezkeen arren, sarri, ertz zerratuak (zerra formakoak). Landare dioikoak dira (lore maskulino eta femeninoak landare ezberdinetan). Udaberri hasieran sortzen dira gerbak, askotan hostoak baino lehenago edo aldi berean.

Nagusiki lorezaintza apaingarrira bideratuta dago, baina beste espezie batzuk ere aurki ditzakegu, hala nola sahats ahuntza ( Salix caprea), zeinen kimuak ahuntzentzako gozotasun bat den. Mimbrera ( Salix fragilis) aldiz, zeinen erabilera finken itxiturak egiteko eta adarrak saskigintzarako erabilgarriak diren.

Ibaietan, erreketan, urtegietan, eta, orokorrean, maila freatikoa azaletik hurbil duen edozein lurzorutan hazten da. Eroritako adaxkak sustraitzeko gaitasun ona du, ibaietatik igarotzen direnak, eta horrek eremu berriak kolonizatzeko aukera ematen dio, eta uholdeen ondoren kolonizatzeko bereziki egokia da.

Salix babylonica landare bezela, Carlos Linneoizan zen deskribatu zuen lehena, eta Species Plantarum 2:1017 lanean argitaratu zen 1753an. Honen harira, sahatsari dagokion sailkapen zientifikoa honelako da:

Bitxikerietan sartuz gero, 300-400 sahats azpiespezie badaudela esan daiteke, eta horien artean ezagunenak sahats negartia eta sahats zuria direla esan daiteke. Sahats Zuriari dagokionez, aspirinaren antzeko joera du, gripe-egoera batek eragindako sukar arinen aurka modu positiboan jarduten baitu eta gainera ez du urdaila erasotzen,% 100 naturala baita. Sahats Negartiaren inguruan berriz, hainbat mito eta legenda daude, zuhaitz hau, zuhaitz "magiko" bezala azaltzen dena.

# data[].attributes.attachment_link.description
Sahatsa zuhaitz eta zuhaixka hostogalkorrez osatutako generoa da, Ipar hemisferioko eremu hotz eta epeletan banatzen da nagusiki eta lur hezeak nahiago ditu. Genero honetako kideek, "Sahats" izena hartzen dute, horien artean, mundu osoan gehien landu den espeziea, Babiloniako sahatsa edo sahats negartia(S. babylonica). Sahats guztiek azal urtsua dute; egurra gogorra da, malgua eta normalean leuna.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Landare belarkara honek Hego Amerikan du jatorria, eta oso itxura ederrekoa da. XX. mendean ekarri zuten Europara, jauregien apaingarri. Orri luzexkako sortak osatzen ditu, eta deigarri eta bereziak dira oso goi muturreko luma-antzekoak. Azken urteotan, Kantauriko kostaldera ( Asturias, Kantabria eta Euskal Herria) egokitu da, baita izugarri ugaldu ere, eta horrek kaltegarri bihurtu du bertako landareentzat.

Ba al dakizu

Izen zientifikoa: Cortaderia selloana

Ordena: Poales, landare-taxon bat da.

Familia: Poaceae, belar landarekoak

Erreinua: Landarea

Kategoria: Espeziea

Leinua: Danthonieae. Leinu honetan asko ikusten den landarea Austradanthonia izena duen landare bat da.

Etimologia

Cortaderia: gaztelaniatik datorren izen generikoa "mozteko", ertz filoso zerratuak dituzten orrien ondorioz

Selloana: epitetoa

Landare iraunkorra da. Ohitura eta bizitzeko modua: landare zespitosoa, dioikoa, kulmoen oinarriekin eta lamina dentsoki amakollatuekin, gutxi gorabeherako "macolo"ak osatuz. 2-3 metroko diametroa. Ale arrak eta emeak (dioikoak) daude, oso gutxitan bisexualak.

Ba al dakizu

Bideetan zehar agertzen dira, errepidean zehar igaroz panpa-lezka erraz aurki ditzakegu. Klima motaren araberako banaketa daukate: lehortearekiko tolerantzia handia du.

Lurzoru-motaren araberako banaketa: lurzoru alkalinoak, azidoak, buztintsuak eta hareatsuak toleratzen ditu.

Hedatzea, sakabanatzea eta ernetzea: haziaren edo sustraiaren zatiketaren bidez hedatzen da. Panpa-lezka oso moldakorra da eta askotariko ingurune eta klimatan haz daiteke. Hazi asko ekoizten ditu panpa-lezkak. Leku batzuetan, esaterako Euskal Herrian, landare inbaditzailetzat hartu da. Hura hiltzeko produktu kimikoak erabiltzen dira.

Ba al dakizu

# data[].attributes.attachment_link.description
Landare belarkara honek Hego Amerikan du jatorria, eta oso itxura ederrekoa da. XX. mendean ekarri zuten Europara, jauregien apaingarri. Orri luzexkako sortak osatzen ditu, eta deigarri eta bereziak dira oso goi muturreko luma-antzekoak. Azken urteotan, Kantauriko kostaldera ( Asturias, Kantabria eta Euskal Herria) egokitu da, baita izugarri ugaldu ere, eta horrek kaltegarri bihurtu du bertako landareentzat.

# data[].attributes.headline
MANA taldeak egindako zuzenketak ENBORTXO taldeari:

# data[].attributes.subject
MANA taldeak egindako zuzenketak ENBORTXO taldeari:

# data[].attributes.body
Igaraba arrunta: A-4, B-5, C-4, D-5, E-5, F-3, G-4, H-4, I-5, J-4
Hobetzeko proposamenak:
-Umeentzat egokitutako hizkuntza.
-Estekaren bat falta, adibidez: interdigital.

Espezie inbaditzailea: A-4, B-5, C-4, D-3, E-5, F-2, G-4, H-3, I-5, J-4
Hobetzeko proposamenak:
-Umeentzat egokitutako hizkuntza.
-Esteka batzuk falta, adibidez: organismo, inbaditzaile.

# data[].attributes.headline
MANA taldeak egindako zuzenketak UMOI taldeari:

# data[].attributes.subject
MANA taldeak egindako zuzenketak UMOI taldeari:

# data[].attributes.body
Salmonella typhimurium: A-4, B-4, C-3, D-4, E-5, F-2, G-5, H-3, I-5, J-3
Hobetzeko proposamenak:
-Umeetzat egokitutako hizkuntza.
-Esteka batzuk falta.
-Taxonomia falta.

Gradatxo: A-4, B-5, C-4, D-4, E-5, F-3, G-4, H-3, I-5, J-4
Hobetzeko proposamenak:
-Umeentzat egokitutako hizkuntza.
-Estekaren bat falta, adibidez: omniboroa.

# data[].attributes.body
HAMAI taldea:
Loina arrunta:

A-4  B-5  C-5  D-5  E-4  F-5  G-5  H-5  I-3  J-4

Hobetzeko proposamenak:

Akats batzuk daude: “batea ere”, “ibaiaetan”, edo lehenengo esaldian “familia” hitza, soberan dagoena

# data[].attributes.body
HAMAI taldea:

Staphylococcus Aureus:

A-5  B-4  C-5  D-4  E-4  F-5  G-5  H-4  I-5  J-4
Hobetzeko proposamenak:

Loturak wikipediara daude eginda, txikipediara egotea egokiagoa izango litzateke.

# data[].attributes.body
ZEBERE taldea:

(Labezomorro)

A-5  B-3  C-5  D-5  E-5  F-5  G-5  H-5  I-5  J-4

Hobetzeko proposamenak:

Labezomorroaren historio ebolutiboa adierazi zezaketeen “ba al dakizu atalean”.

# data[].attributes.body
ZEBERE taldea:

(Sare Trofikoa)

A-5  B-3  C-5  D-5  E-5  F-4  G-5  H-5  I-5  J-4

Hobetzeko proposamenak:

“Ba al zenekien?” atala gehituko genioke edota beste atalen bat irakurlearen jakinmina pizteko.

# data[].attributes.body
Streptococcus pneumoniae

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Bakterioak munduko leku guztietan aurkitu dezakegu eta bi motatakoak daudela esan dezakegu. Alde batetik gizakiontzat erabilgarriak direnak eta bestetik gizakioentzat kaltegarriak direnak. Lehenengoak, gizakioek erabiltzen ditugu gure onerako eta zenbait elikagai sortzeko, hala nola yogurta. Bestalde, beste hainbat bakterio gizakioentzat eta gure osasunerako kaltegarriak dira gaixotasunak sortzen dituzte eta.

Neumococo bakterioa, hemen landuko duguna, bigarren taldekoa da. Gizakiei pneumonia gaixotasuna eragiten digu.

Neumococoa bakterio erreinuaren barnean kokatzen dugu. Bakterio erreinuaren barruan bere lagunekin Bacilli izeneko klasea osatzen du eta bere familia Streptococcaceae izena dauka. Bera, bere familia eta bere lagunak osatzen duten talde handia gizakioentzat kaltegarriak diren gauzak egiten ematen dute eguna. Baina hori ez da gauza bakarra, behin gure gorputzetan sartzen direnean ugaltzen hasten dira gero eta gehiago izateko eta gure barnean festa handiago bat egiteko, horregatik bakterio hauetatik babestea oso garrantzitsua da guretzat.

Ez du oxigenoaren beharrik bizitzeko. Gure gorputzean edo ia-edozein lekutan bizitzeko gai diren bakterioak dira, ez dutelako oxigenorik arnastu behar gu bezala edo animaliak bezala. Bakterio hauek bizirik irauteko haien metabolismoari esker sortzen ditu bizitzeko behar duten guzti-guztia, inoren laguntzarik gabe.

Ezin dira mugitu. Lehen esan dugun moduan, bakterio honek gure ekintza baten ondorioz listuaren bidez mugitzen dira, honekin saltoka ibiliz.

Eguneko bizitza egiten dugun lekuetan bizi da bakterio hau. Harrapatzeko, gehien bat hezetasuna eta hotza dagoenean gertatzen da. Hala nola, euria eta hotz asko egiten duenean eta ondo babesten ez garenean , adibidez manga laburrean joatea estalkirik gabe txaparrada izugarria dagoenean. Gaur egunean, ez da arrisku handiko bakterioa, askar sendatzeko tresnak medikuetan ditugulako, baina hotz handia egiten duenean ondo babezten ez bagara bakterioari erraztazun gehiago ematen diogu gure gorputzean sartzeko eta larria ez izan arren hobeto gaude hauek gure gorputzean izan gabe.

Estula.

Flema horizkak,berdeak edo odolarekin.

Hotzikara etengabeak.

Aire falta handia.

Bularrean mina.

Gehiegizko izerdia, aire faltagatik sortua.

Jangure falta.

Energia falta.

Nahasmena, pertsona zaharretan gehien bat.

Umeak edo gazteak

Pertsona nagusiak

Aurretik arnas arazoak dutenek

Alkoholikoak aurkitzen ditugu

Baina kasu larri nagusiak, jaioberri eta pertsona nagusietan ematen dira.

Industria zonaldeetan eta hirietan eman izan dira kasu gehienak, azken batean, zenbat eta pertsona gehiago egonda batek gaixorik badago besteekin elkarekintzan egoterakoan hurbiltasunez errezagoa da bakterio maltzur honetarako beste pertsonetara joatea. Horregatik, gaixorik bagaude hoberena da beste pertsonekin ez egotea oso hurbil.

Streptococcus Pneumoniae edo neumococo bakterioa behin gorputzera sartzen denean, bere toxinak edo bere posoia sortzen du. Honek, ibilbide zuzena hartzen du birikietaraino. Birikietara heltzerakoan festa egiten hasten da eta bitartean gizakioei arnasteko zailtasunak ematen dizkigu.

Bakterio honen toxinak gorputzean festa eginez denbora asko egon ahal dira eta gero eta denbora gehiago egon, gero eta gehiago dira. Festa hori hilkorra bihurtu arte.

Gehien bat, hotzarekiko erresistenteak dira. Baina gaur egun arrisku taldeetatik kanpo dauden pertsonentzat ez da zaila hauei aurre egitea.

Transmizio bidea asko errastu egiten da arnasketa infekzioak dituzten gizakietan, aldiz, beste bakterio askorekin alderatuz bakterio hau hartzea zaila da ondo babezten bagara hotzetik eta hezetasunetik.

Urteko edozein denboraldian eman daiteke, baina neguan eta udaberrian du presentzia gehiena.

Beste bakterio askoren kasuetan bezala, mikroorganismo gutxi daukagunean bukatzen da; horrela eztula egitean edo liztua jariatzean hauek gure gorputzetik botatzen ditugulako bat ere ez geratu arte.

Baina, bitxikeria nagusi bezala Penizilinari esker ematen den gertaera daukagu. Penizilina hartuta, 24-48 orduz bakterioaren transmisore izateari uzten diogu, hau da, bakterioa hiltzen dugu eta ezin dugu transmititu gehiago bere festa momentuan bukatuz.

Bakterioa behin hartuta, Penizilina eta Eritromizina dira bakterioaren etzai nagusiak. Horrez gain, txertoa badago, 2 urte baino gutxiago dituzten umeetan erreakzio gutxi izan arren. Txerto hauek, infekzio larriak modu errasean hartzen dituzten pertsonentzako prestatuta daude.

# data[].attributes.attachment_link.description
Bakterioak munduko leku guztietan aurkitu dezakegu eta bi motatakoak daudela esan dezakegu. Alde batetik gizakiontzat erabilgarriak direnak eta bestetik gizakioentzat kaltegarriak direnak. Lehenengoak, gizakioek erabiltzen ditugu gure onerako eta zenbait elikagai sortzeko, hala nola yogurta. Bestalde, beste hainbat bakterio gizakioentzat eta gure osasunerako kaltegarriak dira gaixotasunak sortzen dituzte eta.

# data[].attributes.body
Tardigradoa

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Tardigradoak, ornogabeak (barne eskeletorik ez) eta obiparoak (arrautzak jarri eta haietatik jaio) diren uretako animaliak dira. Eta oso txikiak direnez mikroskopiorik gabe edo gure begiekin ezin dira ikusi. Normalean ur-hartzak deitzen dira, bere mugimenduak eta formak lurreko hartzen antzekoak direlako.

Tardigradoak animalien taldean sailkatzen dira; eta bere zelulak nukleo propioa dutenez talde eukariotaren barruan sartzen dira. Gainera, haien gorputza goitik bera zatitzean bi alde berdin sortzen direnez bilateria animalia taldean daude, marrazoak, igelak, armiarmak edo dortokak bezala.

1733.urtean Johann Agust Ephraim Goezerek lehen aldiz deskribatu zituen, nola mugitzen ziren aztertzen, eta ur-hartza izena jarri zien, hartzen antzera ibiltzen direlako. Geroago, Lazzaro Spallanzani naturalistak Tardigrado deitu zioten 1777.urtean, oso geldo mugitzen eta ibiltzen direlako.

Tardigradoaren mugimenduak mikroskopioarekin ikusita. Fisikoki gorputza 5 zati txiki berdinetan banatuta dute. Lehenengoa, burua da; ahoa, begiak eta gauzak nabarmentzeko antenak ditu. Gorputzaren beste 4 zatietan hankak ditu. Hanka hauek, 4 eta 8 tarteko garra edota bentosaz eginda daude. Bigarren eta hirugarren zatiak, animaliaren mugimenduan lan egiten dute, eta laugarren zatia berriz, zutik mantentzeko erabiltzen ditu. Eta X izpie tatik babesteko gorputzean armarria du.

Animalia honen tamaina gutxi gora behera 0,5 milimetrokoa da, eta 60 urte bizi daiteke. Barrutik oso arraroa da; Nerbio-sistema, Iraitz-sistema eta ugal-aparatua duten bitartean, ez dute arnas-aparaturik. Baina zelula batzuk dituzte, eta hauek, edozein egoerari aurre egiteko laguntzen diete. Mila zelulaz osatuta daude eta kantitate berdina mantentzen dute hazten den bitartean.

Animali hauek goroldio eta iratzen inguruan sortzen den hezetasunean bizi dira. Bai eta itsasoan dauden animalietan aurkitu ahal dira ere, ur gazian, adibidez, itsasoan; zein gozoan, esaterako ibaian.

Tardigradoak bakteria, alga eta beste animalia ornogabe mikrospopikoetaz elikatzen dira. Normalean haien elikagaien zelulak xurgatzen dituzte, baina beste batzuetan elikagai osoak irensten dituzte.

Bitxikeriak

2007ko irailean, tardigrado talde bat bidali zen espaziora espazio-ontzi batekin. Esperimentu honekin ikusi zen espazioan bizi eta ugalketa ahalmena zutela, eta horregatik esaten da izaki bizidunik gogorrena dela. Izaki bizidunak baino 100 aldiz erradiazio gehiago jaso ahal dute; eta urteak pasa ahal dira urik eta janaririk gabe, hibernazio moduan.

Ba al dakizu

# data[].attributes.attachment_link.description
Tardigradoak, ornogabeak (barne eskeletorik ez) eta obiparoak (arrautzak jarri eta haietatik jaio) diren uretako animaliak dira. Eta oso txikiak direnez mikroskopiorik gabe edo gure begiekin ezin dira ikusi. Normalean ur-hartzak deitzen dira, bere mugimenduak eta formak lurreko hartzen antzekoak direlako. Tardigradoak animalien taldean sailkatzen dira; eta bere zelulak nukleo propioa dutenez talde eukariotaren barruan sartzen dira.

# data[].attributes.body
Hamai taldea
STAPHYLOCCOCUS AUREUS
A-5, B-4, C- 4, D- 4, E- 5, F-4, G- 4, H- 5, I- 4, J- 4
Hobetzeko proposamenak:
- Informazio taxonomikoa pixka bat azaldu umeek uleer dezaten zer den eta nola funtzionatzen duen
LOINA ARRUNTA
A-4, B-3, C-4, D-5, E-4, F-3, G-5, H-4, I-3, J-4
Hobetzeko proposamenak:
-  informazio murriztua da, informazio gehiago faltan bota dugu; hala nola parrafo gehiago egotea edo pixka bat luzeagoak informazioa gehiagorekin.
-  Ortagrafia zaindu

# data[].attributes.headline
RP2 taldeak egindako zuzenketak (Prodigiosos taldea)

# data[].attributes.subject
RP2 taldeak egindako zuzenketak (Prodigiosos taldea)

# data[].attributes.body
HALTZA

A-4, B-4, C-3, D-3, E-4, F-5, G-4, H-5, I-4, J-4

Hobetzeko proposamenak:

- Zuhaitzaren informazio gehiago faltan bota dugu, habitata eta altuera esate baterako

IPURUA

A-5, B-3, C-4, D-4, E-4, F-4, G-4, H-3, I-3, J-3

Hobetzeko proposamenak:

- Hobeto antolatuta egon ahal da

- Ortografia zaindu

- Intereseko estekak gehitu

# data[].attributes.headline
RP2 taldeak egindako zuzenketak (Prodigiosos taldea)

# data[].attributes.subject
RP2 taldeak egindako zuzenketak (Prodigiosos taldea)

# data[].attributes.body
HALTZA

A-4, B-4, C-3, D-3, E-4, F-5, G-4, H-5, I-4, J-4

Hobetzeko proposamenak:

- Zuhaitzaren informazio gehiago faltan bota dugu, habitata eta altuera esate baterako

IPURUA

A-5, B-3, C-4, D-4, E-4, F-4, G-4, H-3, I-3, J-3

Hobetzeko proposamenak:

- Hobeto antolatuta egon ahal da

- Ortografia zaindu

- Intereseko estekak gehitu

# data[].attributes.body
LABANDA SARRERA:
A-4, B-4,C-3,D-3,E-4,F-3,G-4,H-5,I-4,J-4.
Hobetzeko proposamenak:
- Hitzen loturak Wikipediara eramaten gaitu eta Txikipedia sarreretara eramatea komenigarria izango zen.
- Hizkuntzaren aldetik ondo dago baina hitz tekniko ugari erabili dituzte

EZPEL ARRUNTAREN SARRERA:
A-4,B-3,C-4,D-3,E-2,F-3,G-4,H-3,I-3,J-5
Hobetzeko proposamenak:
- Sarrera ez da bisuala paragrafoak oso luzeak direlako.
-Lotutako hitzak Wikipediara lotuta daude eta bestean bezala Txikipediara lotzea komenigarria da.

# data[].attributes.body
Urkia

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Urkiak, Betulaceae familiaren Betula generoko zuhaitzak dira, pago eta haritzen ahaide hurbilak. Gehienetan, tamaina txiki eta ertaineko zuhaitzak dira, gehien bat iparraldeko klima epelekoak. Urkiak, intsektu ezberdinetako larba askorentzako janaria dira, tximeleten larbentzako esate baterako.

Urki espezieen hostoak, oso antzekoak dira, errombo forma daukate eta zerratuak dira ertzetan eta puntan. 3-6 zentimetro inguru nehurtzen dute. Bere loreak arrak eta emeak izan ahal dira. Arrak hostoak baino lehenago jaiotzen dira eta adarren puntatik zintzilik ikusi ahal dira, 2-3 aleko taldeetan. Urkiek, polenaren bidez egiten dute ugalketa sexuala. Lore arrek, polena askatzen dute eta airearekin lagunduta, beste urkien lore emeetara ailegatzen da. Urkiaren fruitua akenio a da.

Urkien enborren azalak kolore zurikoak dira, batez ere gazteak direnean, handiak eta helduak egiten direnean arrakalak agertzen dira eta belzten joaten dira. Altueran, 30 metro lor ditzakeen zuhaitz hostoerorkorra, adaburu biribildu eta irregularra eta adar zintzilikariak dutena. Bere egurra, ale xehekoa, biguna eta iraupen gutxikoa denez, papergintzan eta ikazgintzan erabiltzen da.

Ba al dakizu

Urkiaren jatorria Europa da. Hondar lurrak atsegin ditu, baina oso lehorrak direnean ez da agertzen, itzala emeten dioten espezierik ez dagoelako. Espezie honek baso txikiak era ditzake. Urkia, ia Europa osoan, Asiako parte handi batean eta Ipar Amerikan hedatuta dagoela esan dezakegu, batez ere iparraldean.

Euskal Herrian dagokionez, baso hostoerorkor askotan aurkitzen da, isurialde kantauriar guztian eta mendialde piriniarrean; adibidez, Karrantzan.

Gauza askotarako erabili ahal dira. Haien izerdi, azal, orri, zur, adaxka eta susterrak elikagai, eraikuntzarako gai, sendabide, gai labaintzaileetan eta beste erabilera praktiko batzuetan erabiltzen dira. Urkiak egurrerako erabiltzen dira, pisu unitateko eta bolumen unitateko euren egurraren balio kalorifiko handia dutelako.

Urkien ostoak tearen antzeko edari diuretikoa egiteko erabiltzen dira eta, baita ere, tindagaiak eta kosmetikoak egiteko baliagarriak diren erauzkinak lortzeko.

Bere adaxkak batu azaotan eta zigor moduan erabiltzen ziren toki batzuetan eta azala sua pizteko ere erabiltzen da. Azala, dauzkan olioei esker, oso ondo erretzen da, eze badago ere. Kontuz ibiliz gero, txinpartarik txikienaz, ere erretzen hasiko diren orri guztiz mehetan banatu ahal da eta.

# data[].attributes.attachment_link.description
Urkiak, Betulaceae familiaren Betula generoko zuhaitzak dira, pago eta haritzen ahaide hurbilak. Gehienetan, tamaina txiki eta ertaineko zuhaitzak dira, gehien bat iparraldeko klima epelekoak. Urkiak, intsektu ezberdinetako larba askorentzako janaria dira, tximeleten larbentzako esate baterako. Urki espezieen hostoak, oso antzekoak dira, errombo forma daukate eta zerratuak dira ertzetan eta puntan.

# data[].attributes.body
Hurritza

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Hurritza edo hurrondoa ( Corylus avellana) zuhaizka eukariotoa da. Hurritza, 3-8 metroko altuera lortu dezake eta gutxitan azaltzen du enbor nagusia, oinetik hasita adarkatzen delako.. Zuhaixkaren arabera bizi zikloa desberdina izaten da.

-Hurritzaren naturgunea Europa eta Asiako mendebaldea da. Hainbat habitatetan ikusten da, hala nola mazeletan, belardi en arteko heskaietan, ibarretan, harrietan eta beste batzuetan.

- Klima epeleko landarea da.

-Tenperatura handiko eta hezetasun-maila jakin bateko eremu aireztatuak eskertzen ditu, horrek fruktifikatzen eta hurrak aurreratzen laguntzen baitu.

Ezaugarriak:

-Forma biribildua dute.

-Margenak horzdunak dira

-Berde horixkak dira

-12 cm luze izatera irits daitezke

Ba al dakizu

-Fruitua akenio bat da eta hur izenaz ezagutzen da

-Kanela-kolorea

-Forma biribil edo oboideduna eta kolore arre gorrixka du

-Maskorrean hazi bakarra dago.

-1 - 2 cm arteko diametrokoa, ez zabalkorra eta 1 - 5 aleko multzoetan agertzen dira

-Loreak hostoak baino lehenago jaiotzen dira, monoikoak direlako eta sexu desberdineko izaerak dituztelako

-Gizonezkoak, zilindrikoak, zintzilikarioak eta horixkak dira. Emeak, berriz, adaxken amaieran multzokatuta daude eta ia ez dira bereizten.

Harrizulatzailea (Zeuzerapyrina L) Lepidopteraque beste intsektu bat da, udan eraso egiten diona, fruta-arbolen goialdean parasitatzen duena. Han, zimeltxo-kimuak eta gorotz-hondarrak agertzen hasi dira hostoetan. Hori adar eta enborreraino ureztatzen da. Ugaritu egiten dira, harik eta zuraren barruan ugaltzen diren arrautzak eta larbak sortzen dituzten arte, harik eta intsektu horren pinta beltzen beldar-dar bat agertu arte, 6 cm luze izan daitekeena.

-Diablo del Avellano: (Curculionucum L).

Coleoptoroen beste intsektu bat da, hurkoan parasitatzeko izurriteak sortzen dituena. Fruta zulatzen du, eta hutsuneak irekitzen dizkio hurraren azal gogorrari. Haren deformazioak nabaritzen hasten dira eta adarretatik erortzen dira behar baino lehen. Intsektu honen garapena bitxia da eta 3 urte bitarte iraun dezake: Helduak udaberrian fruitu gazteenez elikatzen dira. Ernaldutako emeek, udaberriaren amaieran, fruitua zulatu eta arrautzak jartzen dituzte han. Horrela, larba hazi egingo da hur-mamiaz elikatuz. Gero, larba hori lurperatu egiten da, eta horrela egon daiteke 3 urte arte, kapulu batean.

Armiarma horiak (EotetranychuscarpiniOud., Tetranychusurticae Koch) intsektu oso txikia da, kalte handia eragiten duen eta zuhaitzaren azaleko arrailetan sartzen den akaro horia.

Armiarma gorriak ( Tetranycopsishorridus Can eta Fa., Panonychusulmi Koch) landare-estalkiari eraso egiten dio.

Biak:

- Udaberrian jarduera areagotu egiten dute, eta hostoen azpialdean likido begetalak xurgatzen dituzte.

-Hurritzaren erdiko aldeari eraso egiten diote, eta haren hostoak horixka bihurtzen dira, itxura nekrosatua izaten hasten den arte.

Akaro horiek defoliazio handiak eragiten dituzte, eta zuhaitzaren jarduera fotosintetikoa murrizten dute. Uztailetik abuztura bitartean izaten da erasoaren garairik kritikoena.

Aizpuru, I.. (2010). ↑ Euskal herriko zuhaitz eta zuhaixken gida. (2. [argit.]. argitaraldia) Eusko Jaurlaritzaren Argitalpen Zerbitzu Nagusia = Servicio Central de Publicaciones del Gobierno Vasco ISBN 978-84-457-3051-5 PMC 868798162 .

# data[].attributes.attachment_link.description
Hurritza edo hurrondoa ( Corylus avellana) zuhaizka eukariotoa da. Hurritza, 3-8 metroko altuera lortu dezake eta gutxitan azaltzen du enbor nagusia, oinetik hasita adarkatzen delako.. Zuhaixkaren arabera bizi zikloa desberdina izaten da. -Hurritzaren naturgunea Europa eta Asiako mendebaldea da. Hainbat habitatetan ikusten da, hala nola mazeletan, belardi en arteko heskaietan, ibarretan, harrietan eta beste batzuetan.

# data[].attributes.body
Arkeobatkerioak

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Arkeobakterioak mikrobio zelulabakarrak dira eta bakterioak bezala prokariotoak dira, hau da, ez dute nukleorik. Hala ere, oso ezberdinak dira bakterioekin konparatuz, nahiz eta izen berdina partekatu. Genetikoki, arkeobakterioak hurbilago daude eukariotoengandik bakterioengandik baino, nahiz eta aipatu bezala prokariotoak izan.

Arkeobakterioen morfologia eta itxura oso antzekoa da bakterioenarekin konparatuz. Maila genetikoan eta biokimikoan berriz, oso desberdinak dira, eta horrez gain, bakterioetatik ezberdintzen dituzten beste gauza bat da ez dutela koloniarik egiten.

Genetikari dagokionez, eukariotoen zenbait ezaugarri izaten dituzte. Bizimoduaren aldetik arkeobakterio batzuk metanogenoak dira eta asko muturreko baldintzak jasateko gai dira, hau da, estremofiloak dira.

Sailkapena

Lehen, arkeobakterioak bakterio prokarioto bezala sailkatzen ziren baina gaur egun independienteak dira eta hiru domeinuen barruan daude, bere izen propioekin. Hiru domeinuak: Arkeobakterioak, bakterioak eta eukariotoak. Hala ere, arkeobakterio mota berriak aurkitzen dira etengabe eta horregatik zaila da haien sailkapena finkatzea. Orainarte, lau taldeetan saikatzen dira: Euryarchaeota, TACK, Asgard eta DPANN.

Orokorrean, bakterioen oso antzekoak dira estrukturaren aldetik, baina hauen osaketa eta kudeaketa desberdinak dira askotan. Bakterioak bezala, ez dute barne mintzik, eta horren ondorioz, haien zelulak ez daukate organulorik. Gainera, haien zelula-mintza normalean zelula horma bat delimitatzen du, eta flagelo bat edo gehiagoren artean dago.

Arkeobakterien metabolismoa nola elikatzen diren arabera sailkatzen da, hiru mota daude:

Arkeobakteriak modu asexualean ugaltzen dira, fisio bitarra edo anitza, fragmentazioa edo gemazioaren bitartez. Ez da meiosirik sortzen, beraz, arkea espezie bat forma bat baino gehiagotan existitzen bada, guztiek kromosoma kopuru bera izango dute ( kariotipo bera izango dute).

Fisio bitarra: zelula bakar batetik bi zelula ume sortzen dira. Zelula ume bakoitza jatorrizkoaren berdin-berdina da; beraz, jatorrizko osagarri guztiak bikoiztu eta bi zelula umeen artean banatu behar dira.

# data[].attributes.attachment_link.description
Arkeobakterioak mikrobio zelulabakarrak dira eta bakterioak bezala prokariotoak dira, hau da, ez dute nukleorik. Hala ere, oso ezberdinak dira bakterioekin konparatuz, nahiz eta izen berdina partekatu. Genetikoki, arkeobakterioak hurbilago daude eukariotoengandik bakterioengandik baino, nahiz eta aipatu bezala prokariotoak izan. Arkeobakterioen morfologia eta itxura oso antzekoa da bakterioenarekin konparatuz.

# data[].attributes.body
Intsinis pinua

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Ba al dakizu

Intsinis Pinu

Jatorrizko herrialdea(k):
Kalifornia (Amerikako Estatu Batuak)

Sailkapen zientifikoa

Erreinua:

Plantae

Klasea:

Pinopsida

Ordena:

Pinales

Familia:

Pinaceae

Generoa:

Pinus

Espeziea:

Pinus Radiata

Intsinis pinua, pinu beltza edo pinu azkarra (Izen zientifikoa: Pinus radiata) 30-40 metroraino hazten den zuhaitza da. Pinu honen jatorria Amerikako Estatu Batuetan aurkitzen da, Kalifornian hain zuzen ere; hala ere, orain oso hedatua dago hego-mendebaldean (Euskal Herrian gehienbat), Zeelanda Berrian, Txilen, Australian eta Hegoafrikan. Pinu hau oso azkar hazten da, horregatik hedatu da heinbeste munduan zehar, lurrak azkar basotzen dituelako. Hala ere, Euskal Herrian, pinu honen gehiegizko landaketak bertakoak diren zuhaitzak arriskuan jarri ditu.

Bataz beste 30 metroko garaiera lortzen du, 40 metrora ere irits daitekeen arren. Enborrari dagokionez, enbor zuzena da eta azal iluna eta latza dauka. Hostoak berriz, orratz-formakoak dira, 10-16 cm inguru neurtzen dute, hiru urtetik behin aldatzen dira eta bere loreak horiak edo kolore purpurakoak izaten dira. Loretaz gain, pinaburuak ere izaten ditu adarrean txertatuak. Pinua hasieran loratzen da, pinaburuak bigarren udazkenean heltzen dira eta urte erdi edo baten buruan haziak sakabanatzen dira.

1850 aldera, Karlos Adan de Iartzak (1812-1863) intsinis pinuaren aleak landatu zituen Ispasterko () Zubieta jauregiko lorategietan. 1870etik aurrera, haren seme Mario Adan de Iartzak (1846-1920), pinuaren hazkundea ikusita, Bizkaiko hainbat menditan landatu zuen. Gerora, 1913tik aurrera, zuraren eskaria handitu zen, eta apurka-apurka intsinis pinuz landatzen hasi ziren mendi publiko zein pribatuak. Hala ere, gaur egun intsinis pinua gaitzak jota dago. Beraz, Euskal Herrian ez zaio etorkizunik ikusten, eta Euskal Herrikoak diren zuhaitz espezieak landatzera jotzen ari dira lurjabe asko.

Batez ere papera, altzariak eta meatzaritzako habeak egiteko erabiltzen da.

Wikimedia Commons

Wikipedia: Intsinis pinu

# data[].attributes.attachment_link.description
Ba al dakizu Intsinis Pinu Jatorrizko herrialdea(k): Kalifornia (Amerikako Estatu Batuak) Sailkapen zientifikoa Erreinua: Plantae Klasea: Pinopsida Ordena: Pinales Familia: Pinaceae Generoa: Pinus Espeziea: Pinus Radiata Intsinis pinua, pinu beltza edo pinu azkarra (Izen zientifikoa: Pinus radiata ) 30-40 metroraino hazten den zuhaitza da.

# data[].attributes.body
Prodigiosos taldea

HALTZA
a.- 4, b.- 5, c.- 5, d.- 5, e.- 4, f.-4, g.- 4, h- 5, i.-4, j.-4

Hobetzeko proposamenak:
-Loturak jartzea falta zaizue.
-Ortografia zaindu
IPURUA:
a.- 5, b.- 4, c.-5, d.-5, f.-4, g.-4, h.-5, I.- 3, j.-4

Hobetzeko proposamenak:
-Loturak jartzea falta zaizue.
-Ortografia zaindu

# data[].attributes.body
FANTASIA TALDEA:
(Ziliatua):  A-4; B-5; C-4; D-4; E-5; F-3; G-5; H-5; I-5; J-5
Hobetzeko proposamenak:

Hitzen loturak Wikipediako orrialdeetara lotuak daude eta hauek Txikipediako orrialdeetara lotzea egokiagoa da.

Hizkuntza lehen hezkuntzako haurrentzat piska bat gehiago egokitzea.

(Bokaleko zarboa):A-5; B-4; C-3; D-4; E-4; F-5; G-4; H-4; I-5; J-5
Hobetzeko proposamenak:

Hitzen loturak Wikipediako orrialdeetara lotuak daude eta hauek Txikipediako orrialdeetara lotzea egokiagoa da.

Informazio gehiago jarriko genuke eta argazki ezberdinenbat gehituko genuke (animali honen taxonomia adibidez).

# data[].attributes.body
Bokaleko zarboa

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Bokaletako zarboa ur gezan bizi ohi den arrain bat da. 8-10 zarboetako taldetan aurki dezakegu, gehienetan harea-banku baten gainetik mugitzen dagoelarik, hau da, harea pilatzen den ibai baten sakonean.

Bokaletako zarboa nahiko tamaina txikia duen arraia da, 10-15cm inguru neurtzen dituelarik. Bere hegal pelbikoak elkartuta daude; lehen bizkar-hegalaren artean sei arantza nahiko bigunak ditu. Bere begiei dagokienez, handiak dira; begiaren diametroak distantzia bera du begiaren ertzetik muturraraino. Hegal dortsalak bananduta daude, baina aldi berean elkarrengandik gertu.

Ba al dakizu

Normalean Euskal Herriko kostaldeko eremu gazi eta zingiratsuetan ibiltzen da ; bereziki Ebron eta Bidasoan, baina nahiz eta bereziki eremu hoerietan mugitu, badaki ibai baten ibilbidearen azken zatira hurbiltzen . Hots, korronte baketsuak dituzten ibaiak gogoko ditu.

Gizakiek arrantzatu ohi duten arraina da, baina mehatxu faktore nagusi batzuk ditu; presak eraikitzea eta industria, hiri eta nekazaritzak eragindako kutsadura direla, hain zuzen.

Itsasoetako nahiz ibai eta aintziretako uretan igeri bizi diren organismo txikiz elikatzen da; plankton izenagatik ere ezagunak. Horiez gain, uretako ekosistemen hondoan ( lurzoruan, toki sakonenean ) bizi diren bizidunetatik ere elikatzen da; ornogabe bentoniko txikiez, hala ere, bereziki krustazeo txikiz elikatzen da. Krustazeo txiki hauek anfipodoak ere deituak dira, eta ia itsas ekosistema gozo guztietan aurki ditzakegu.

Arrak habia egiten du maskor baten azpian, korronte baketsuetako sakonera garbi edo hareatsu batean. Maskor egokirik ez badago, gainazal nibelatu orok balio dio: harri laua, hautsitako loreontzi zati bat, etab. Emeak bere arrautzak habiaren behealdean uzten ditu. Hau udan gertatzen da, eta emeak miloika arrautza jartzen ditu.

# data[].attributes.attachment_link.description
Bokaletako zarboa ur gezan bizi ohi den arrain bat da. 8-10 zarboetako taldetan aurki dezakegu, gehienetan harea-banku baten gainetik mugitzen dagoelarik, hau da, harea pilatzen den ibai baten sakonean. Bokaletako zarboa nahiko tamaina txikia duen arraia da, 10-15cm inguru neurtzen dituelarik. Bere hegal pelbikoak elkartuta daude; lehen bizkar-hegalaren artean sei arantza nahiko bigunak ditu.

# data[].attributes.body
Ziliatua

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Ziliatuak protozoo handiak dira. Batzuk, 2 mm arteko tamaina dute eta oso egitura konplexua dute. Ura dagoen edozein lekutan bizi daitezke (laku, ozeano, putzu eta lurrean), eta bertan hainbat kide dituzte, adibidez, parasitoak. Haien izenaren zergatia, inguruan dituzten engatik (flageloen antzekoak dira zilioak, baina txikiagoak eta kopuru handiagoan) da eta hauek mugitzeko eta harremantzeko erabiltzen dituzte.

Zelulabakarrak dira, nahiko handiak eta barne-egitura nahiko konplexua dute, horregatik, txiki baten n pentsaraztera eraman gaitzake, baten anatomian pentsatu ordez.

Ezaugarri nagusiak

Haien gainazala zilioez beteta agertu daiteke, hauekin azkar mugitu ahal izanik.

Bi nukleo zelular dituzte, makro-nukleoa eta mikro-nukleoa, azken hau ugalketa sexualerako erabiliz.

Gehiengo ziliatuek, fagozitosia egiten dute, prozesu honen bitartez elikatu ahal izanik.

Egitura nagusia

1-Bakuolo uzkurgarria.

2-Digestio-bakuoloa.

3- Makronukleoa.

4- Mikronukleoa.

5- Zitoproktoa.

6-Zitostoma.

7-Zitostoma

8-Zilioak.

Ba al dakizu

Ziliatuetan ugalketa asexuala aren bitartez ematen da eta ugalketa sexuala, berriz, elkarketaren bitartez.

Ziliatuen ohiko ugalketa, asexuala da, hau da, mitosiaren bitartez egiten dute eta ondoren erdibitu egiten dira. Hori dela eta, makronukleoa mikronukleoaren bitartez sortuko litzateke, azken hau handitze prozesu batetik igaro ondoren, eta segidan, makronukleoaren erdibitzea mitosiaren bitartez ematen da.

Ugalketa sexuala ematen denean, elkarketaren bitartez ematen da, bi zelula elkartzen direlako. Zelula bakoitzak besteari bere bi nukleo gametikoetako bat elkarbanatzen dute, ondoren bertako beste nukleo gametikoarekin elkartuz, ondorioz, zelula bakoitzean nukleo zigotiko diploide bat sortuz.

Ur- ekosistemetan bizi dira gehienetan, baina gehien bat ur gezan edo lurrean, azken hauetan forma marinoak badaude eta. Ziliatuen gehiengoak ongi jasaten dute horregatik hondakin-uretan ere bizi daitezke. Hauek, partikula organikoak fagozitatuz bizitzen dira, baina gehien bat eta beste mikroorganismo batzuei esker bizi dira.

# data[].attributes.attachment_link.description
Ziliatuak protozoo handiak dira. Batzuk, 2 mm arteko tamaina dute eta oso egitura konplexua dute. Ura dagoen edozein lekutan bizi daitezke (laku, ozeano, putzu eta lurrean), eta bertan hainbat kide dituzte, adibidez, parasitoak . Haien izenaren zergatia, inguruan dituzten engatik (flagelo en antzekoak dira zilioak, baina txikiagoak eta kopuru handiagoan) da eta hauek mugitzeko eta harremantzeko erabiltzen dituzte.

# data[].attributes.body
EZPEL ARRUNT

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Ezpel arrunta, zuhaixka bat edo zuhaitz txiki bat da, jatorriz Europakoa, Afrikakoa eta Asia hego-mendebaldekoa da, eta bertan modu basatian hazten da gune sasitsuetan, muinoetan eta bestelako lur lehor eta harritsuetan, eta gure inguruari dagokionez, Euskal Herriko mendi askotan ikusi dezakegu. Altuera eta zabalera ezberdinekoak izan daitezke. Itzala nahiago du, baina eguzki argia ongi jasaten du, hezetasun nahikoa badu. Ondo drainatutako lurzoruak nahiago ditu, lurzoru aberatsak... baina inoiz ez ur askoko lurzoruak. Negu freskoa behar du, ondo jasaten ditu izozteak, haizea eta lehortea. Era egokian moztu daiteke, ondo jasaten duelako, eta neguan ez ditu hostoak galtzen. Suaren ondoren anduitik atera daiteke. Historian zehar, oso erabilia izan da mota ezberdinetako jardinen parte izateko eta hauek apaintzeko.

Ba al dakizu

Zuhaitz gehienak egitura berdina dute. Ezpel arruntari dagokionez, zuhaitz gehienen bezala, hostoez, adarrez, enborraz, sustraiez... osaturik dago. Adarrak aldeetarantz, gorantz edo beherantz haz daitezke. Zurtoinei erreparatuz, hostoak ematen dituen landare-ardatzaren atalak dira eta ale gazteen azal leunez estalita daude .Kolore marroi edo grisekoak izan daitezke, enborra bezala. Hostoei dagokionez, hosto bakunak eduki ohi dituzte, nahiko txikiak eta txorten laburrekoak dira. Hauek, gainaldetik berde ilunak eta disdiratsuak dira eta behe aldetik mateak eta zurbilagoak izaten dira. Horrez gain, lore txikiak izaten dituzte zuhaitz mota hauek.

Ba al dakizu

Gainerako zuhaitzak bezala, ezpel arrunta autotrofoa da, hau da, haien elikagaia ekoizten du fotosintesiaren bitartez. Landareek elikagaia lortzeko duten modua da, eta materia ez-organikoa ( ura, karbono dioxidoa), eguzki-argia eta klorofila kloroplastoetan daude, eta, horrela, elikagaia lortzen dute, eta oxigenoa askatzen dute atmosferara.

Ba al dakizu

Ezpel arruntak, beste hainbat landarek bezala, ugalketa asexualaren bidez ugaltzen dira, hau da, bere kabuz ugaldu daiteke, beste ezpel arrunt baten beharrik gabe. Honen hazkuntza oso motela da, hori dela eta, oso gutxitan hazten da hazitik. Ingurune natural eta basatian ere, estoloien bidez ugaltzen da.

Zuhaitz hau, euli txiki batengatik erasotua izan daiteke. Honek, bere arrautzak uzten ditu hostoetan. Hauek kentzeko, hostoak moztu behar dira eta zati lehorrak erre, gainerako guztia ez kutsatzeko. Espezie honek onddoen erasoa ere jasaten du, hostoetan eta adarretan kolore arrosa edo gorri biziko pustulak sortuz. Beste onddo batzuek hostoen erorketa eragiten dute eta hauei bolatxo zuri eta txikiak irtetzen zaizkie.

# data[].attributes.attachment_link.description
Ezpel arrunta, zuhaixka bat edo zuhaitz txiki bat da, jatorriz Europakoa, Afrikakoa eta Asia hego-mendebaldekoa da, eta bertan modu basatian hazten da gune sasitsuetan, muinoetan eta bestelako lur lehor eta harritsuetan, eta gure inguruari dagokionez, Euskal Herriko mendi askotan ikusi dezakegu. Altuera eta zabalera ezberdinekoak izan daitezke.

# data[].attributes.body
LABANDA

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Izpiliku (izen zientifikoa, Lavandula) generoa Lamiaceae familiako bere usain eta zaporeagatik balio espezie kulinario handikoa, erabilita zein botika edo bestelakoetan. Autotrofoak dira eta orokorrean landare hauek daukaten ezaugarri garrantzitsuenak usaina eta kolorea dira. Orokorrean moreak izaten dira, baina urdinak eta zuriak izan ahal dira.

Autotrofoak dira, orduan, elikagaiak euren kabuz lortzen dute, prozesu baten bidez; hau da, fotosintesiaren bidez.

Sustraia: Lurraren barnean geratzen dira, ez beste landare batzuk bezala, eta zurixkak izaten dira.

Zurtoina: zurtoin bigunak eta malguak dituzte. Hosto berdeak edota grisak daukate.

Hostoak: Udan sortzen dira eta 10 zentimetroko luzera daukate, normalean moreak, urdinak, bioletak eta batzuetan zuriak izan ahal dira.

Fruitua: Lau fruituz dago osatua, borobilak izaten dira eta kolore marroi argia izaten dute.

Ba al dakizu

Leku askotan aurkitu ahal da, macaronesiako eskualdean, Mediterraneko kostaldean, Afrikako iparraldean, Arabiar penintsulan eta Asiako hegoaldean. Aipatzekoa da, izpilikuko zenbait espezie sartu dira herrialde askotan destilazioan erabiltzeko.

Landare hau antzinatik apaingarri bezala eta esentzia aromatizatzaileak egiteko erabiltzen dira. Gehien erabiltzen direnak espliegoa (L. angustifolia, L. latifolia) eta jatorri hibridokoak dira (L. dentata, L. stoechas y L. pedunculata),hau da, espezie desberdineko izpilikuak batu izan dira zientziaren bidez. Landareak olio moduko bat du, eta mota bakoitzak olio kantitate handiagoa eta txikiagoa du. Esentzia hau, batez ere, apain-mahaiko eta lurringintzako produktuen industrietan erabiltzen da eta batzuetan pomadetan.Esentzia honekin usain txarra ezkuta dezakegu eta loa bateratzeko erabili.

Ba al dakizu

Nerbio sistema erlaxatzeko balio dute, estres, antsietate eta lo egiteko arazoak gutxitzen ditu. Izpilikuak digestio hobeagoa egiteko balio du. Gaixotasun eta hantura batzuk azetzeko balio du, faringitisa adibidez (ez da beharrezkoa jakitea zer den). Gainera, landatzeko erraza izatearen abantaila du, bai lurrean bai loreontzian, eguzkiaren izpi zuzenak jasaten dituelako.

Urte guztian zehar izpilikuak aldaxken bidez ugaltzen dira. Aldaxka mota desberdinak daude eta urtaroaren arabera landatzen dira, adibidez neguan mota batekoak landatuko dira eta udan beste mota batekoak.

Izpilikuaren propietateak azaltzen dituen bideo lagungarria bat: https://www.youtube.com/watch?v=yqxTURF_j3I

Nola egin izpilikuaren olioa: https://www.youtube.com/watch?v=DT-in7hDxi8

Nola landatu eta nola zaindu izpilikua: https://www.youtube.com/watch?v=Qq-naxeDbUI

Hiru bideoak erdaraz daude, ez baitago euskarazko bideorik izpilikuari buruz.

Auototrofoak eta heterotrofoak bereizten dituen eskema bat egin dugu. https://www.lucidchart.com/invitations/accept/43edbc60-f3eb-4a71-bb89-d64e05839e70

# data[].attributes.attachment_link.description
Izpiliku (izen zientifikoa, Lavandula) generoa Lamiaceae familiako bere usain eta zaporeagatik balio espezie kulinario handikoa, erabilita zein botika edo bestelakoetan. Autotrofoak dira eta orokorrean landare hauek daukaten ezaugarri garrantzitsuenak usaina eta kolorea dira. Orokorrean moreak izaten dira, baina urdinak eta zuriak izan ahal dira.

# data[].attributes.body
ZEBERE TALDEA :
(Sare trofikoa): A-5; B-3; E-5; F-5; G-5; H-5; I-5;
J-5
Hobetzeko proposamenak:

"Ba al dakizu" bat gutxienez jarriko genuke.

(Labezomorro):  A-5; B-5; C-3; D-5; E-4; F-5; G-5; H-5; I-5; J-5
Hobetzeko proposamenak:

Informazio taxonomikoa falta da.

# data[].attributes.body
Espezie inbaditzaile

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Espezie inbaditzaileak berea ez den ekosistema batean sartzen den eta bertako oreka ekologikoa suntsitzen duen espezieari deritzo, hau da, bertako animaliak eta landareak kaltetzen ditu. Espezie inbaditzaileak animaliak, landareak edo organismo ak izan daitezke.

Normalean, espezie inbaditzaileak azkar hazi eta ugaltzeko gaitasuna dute, eta horrez gain ingurune ezberdin askotan bizitzeko ahalmena dute, horregatik, erraz egokitzen dira edozein ingurunera.

"Espezie inbaditzaileak kalte ekonomikoak, ingurunekoak edo giza kalteak eragin ditzake berea ez den ekosisteman sartuz"

Ba al dakizu

Espezie inbaditzaile gehienak eragin negatiboa dute. Ekosistema berrira ohitu eta moldatzen direnenean, euren aurreko ekosistemako harrapakaririk ez dutenez, kontrol gabe zabaltzen dira bertako beste espezie batzuk suntsituz eta kasu batzuetan desagertarazteko arriskuan jarriz. Suntsipen hauek, gure ekonomian eragina izan dezakete batzuetan uzta k edo jaten ditugun arrain edo animaliek baitira eragina jasatzen dutenak.

Espezie inbaditzaile baten ekosistema aldaketa faktore ezberdinengatik sortu daiteke: espezie horren ekosistemaz aldatzeko beharra ezin duelako dagoen ekosisteman bizi, gizakiaren interes ekonomikoa edo gizakiak nahi gabe eragindako aldaketa.

Ba al dakizu

Ekosistema aldaketak nahita edo nahi gabe egindakoak izan daitezke. Lehen aipatu bezala, ekosistema aldaketa baten beharra edo arrazoi ekonomikoengatik nahita egindakoak izan daiteke, adibidez, elikagaiak jatorrizkoa ez den beste herrialde batean landatzea.

Bestalde, nahi gabe sortutakoak ere badaude, edozein gauza garraiatzerako momentuan ekosistema batetik bestera edozein organismo edo landare pasa daiteke, horietako askok ez dute lortzen beste ekosistema batean bizirautea, baina haietako batzuk bertan bizitzeko gai dira.

Ezin daiteke esan espezie inbaditzaileek itxura edo forma jakin bat dutela, mota ezberdinetakoak direlako. Landare, animalia eta organismoak izan daitezke eta mota hauen barruan oso ezberdinak daude. Adibidez landareetan Panpa-lezka (Cortaderia selloana) eta Mimosa (Acacia dealbata) ditugu, guztiz ezberdinak, bata zuhaitz arrunt handi bat (mimosa) eta zuhaixka bat.

Ba al dakizu

Aurretik esan bezala, ez dute itxura jakin bat eta horregatik askotan ez gara konturatzen zeintzuk diren nahiz eta gure ondoan izan. Edonon aurkitu ditzakegu espezie inbaditzaile ezberdinak. Espezie bat ekosistema berri batean sartzean faktore eta baldintza jakin batzuk behar ditu moldatzeko eta ondorioz, baldintza hauek ez badaude ezin izango du bertan bizi.

Hauek dira espezie inbaditzaileen adibide interesgarri batzuk: Zebra-muskuilu, Amerikar bisoi, Panpa-lezka, Ahate herdoiltsu, Ibai-karramarro gorri...

# data[].attributes.attachment_link.description
Espezie inbaditzaileak berea ez den ekosistema batean sartzen den eta bertako oreka ekologikoa suntsitzen duen espezieari deritzo, hau da, bertako animaliak eta landareak kaltetzen ditu. Espezie inbaditzaileak animaliak, landareak edo organismo ak izan daitezke. Normalean, espezie inbaditzaileak azkar hazi eta ugaltzeko gaitasuna dute, eta horrez gain ingurune ezberdin askotan bizitzeko ahalmena dute, horregatik, erraz egokitzen dira edozein ingurunera.

# data[].attributes.body
Igaraba arrunta

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Igaraba edo urtxakurra ( Lutra Lutra) mustelidoen familiako ugaztuna da. Mustelidoen familiako animaliarik handienetakoa da. Ongi moldatzen da ur gazi zein ur gezetan, horregatik ibai ertzetan, laku ertzetan, itsasoetan eta ozeanoan aurki ditzakegu. Ingurura ederki moldatzen da eta honek uretako eta lurreko baldintzetara bikain moldatzea eragiten dio. Azken urteetan ingurune naturalek jasandako aldaketengatik leku askotan galdu edo erabat murriztu da igaraben kopurua.

Ba al dakizu

Ugaztun txiki honek gorputz luzea du, oso ongi egokitua igerirako. Gorputz-adarrak motzak ditu, baina nahiz eta motzak izan proportzioan oso sendoak dira. Buztan luze eta sendoa du, igeri egiteko ezin hobea. Burua zabala eta zapala du. Ilearen azpian ezkutuan belarri txikiak izaten ditu. Oinetako hatzak mintz interdigital batez elkartuak ditu, honek, igeri hobeto egiten laguntzen dio.

Arrainez elikatzen da gehienbat, beraz, arrainjalea da. Honez gain, mediterraneoan karramarro, anfibio eta

narrastiak ere jan ohi dituzte. Hala ere, animalia hauek ez badituzte aurkitzen eta jan beharra badute intsektuak, hegaztiak edo ugaztunak ere jan ditzakete.

Ba al dakizu

Oso adimentsua da, lagunkoia eta alaia, eta erraz etxekotzen da, gaztetan harrapatzen bada behintzat. Horregatik, gizaki batzuek, maskota moduan hartzen dituzte nahiz eta animalia basatia izan. Beraien habitatean aurkitzen direnenean, oso adi egon ohi dira, eta azkar egiten dute alde, beldurtuta. Beste espezieekiko lehia oso urria da.

Igaraba urteko edozein unetan ugal daiteke. Ernaldiak bi hilabete iraun ohi ditu eta 5 kume izan ditzake gehienez erdialdi batean (normalean 2 inguru) . Kumeak jaio eta 2-3 hilabete igarotzen ditu ezkutalekuan eta beste 8-12 hilabete amarekin. Haurdun dagoela kumea galduz gero, berriz ugaltzen saiatzen da. Igarabak gehienez 12-14 urte izatera irits daitezke.

Ez da batere erraza espezie honetako animalia bat aurkitzea, azken bost hamarkadetan kopurua asko jaitsi baita, baina, egia da ikusi direla zenbait zonaldetan. Nafarroa Garaian daude espezie honetako animalia gehien. Araban, Bayas eta Zadorra ibaietan aurki daiteke; Nafarroan, Aragoi eta Ega ibaietan; eta Gipuzkoan, aldiz, Bidasoa ibaian soilik nahiz eta beste lekuren batean, baten bat galdurik aurki daitekeen.

Ba al dakizu

# data[].attributes.attachment_link.description
Igaraba edo urtxakurra ( Lutra Lutra) mustelidoen familiako ugaztuna da. Mustelidoen familiako animaliarik handienetakoa da. Ongi moldatzen da ur gazi zein ur gezetan, horregatik ibai ertzetan, laku ertzetan, itsasoetan eta ozeanoan aurki ditzakegu. Ingurura ederki moldatzen da eta honek uretako eta lurreko baldintzetara bikain moldatzea eragiten dio.

# data[].attributes.body
(Lavandula):  A-5, B-4, C-4, D-4, E-3, F-3, G-5, H-4, I-5, J-4
Hobetzeko proposamenak:
-Informazioa oso ondo adierazita dago, baina, batzuetan erabilitako hizkuntza eta lexikoa, lehen hezkuntzako ikasleentzako nahiko zaila izan ahal da.
-Hitz tekniko ugari.

(Ezpel arrunt):  A-3, B-4, C-4, D-4, E-3, F-5, G-4, H-4, I-4, J-5
Hobetzeko proposamenak:
-Irudiak falta dira.
-Estekak batzuk gaizki daude.
-HItzen loturak, Wikipediara partekatuta daude, eta Txikipediako orrialdetara lotzea gomendatzen diogu.
-Izen zientifikoa falta da sarreran.

# data[].attributes.body
LABEZOMORROA

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Labezomorroa ( Blattodea eta, batzuetan, Blattaria) 4.500 inguru dituen mota da. Labezomorro espezierik ezagunenak amerikar labezomorroa ( Periplaneta americana), labezomorro arrea ( Blattella germanica), asiar labezomorroa ( Blattella asahinai) eta labezomorro beltza ( Blatta orientalis) dira.

Labezomorroen gorputza laua edota obalatua (arku itxurakoa) da. Buru txikia dute eta, hau, gogorra da ondo babesteko. Bertan, bi antena luze eta fin dituzte eta begi oso txikiak; beraz, gutxi ikusten dutenez, antenen bidez jasotzen dituzten bibrazioen bitartez gidatzen dira.

Hankak berriz, arantzaz osatutakoak eta luzeak dira, eta mastekatzeko bi pintza txiki ere dituzte. Bestalde, bi hegal pare ditu; batetik, hegal nagusiak eta handienak, eta bestetik, hegal txikiak (handiak babesteko balio dutenak).

Labezomorro arruntak edo labezomorro beltzak, hau da, ohikoenak, 3,5 zentimetro inguruko luzera du. Baina, orain arte aurkitu den labezomorro handiena, Macropanesthia rhinoceros (labezomorro errinozerontea) izan da, 9 zentimetroko luzerarekin eta 30 gramo pisatzen zituelarik.

Ba al dakizu

Labezomorroak leku askotan bizi dira eta ez dute inongo arazorik leku berrietara egokitzeko. Hala ere, eraikinen barneko giro epela nahiago dute. Hauek aurkitzeko lekurik ohikoenak, zakarrontziak, sukaldeak, komunak, estoldak eta antzekoak dira.

Badira etxeetan sartzen diren labezomorroak ere, baina hauek labezomorroen 4.500 espezieen barnean, 20-30 espezie inguru soilik dira.

Labezomorroak, gehienetan, izaten dira, hau da, haragia eta jaten dituzte; hala ere, salbuespen batzuk aurki ditzakegu, esaterako Cryptocercus motako labezomorroak.

Labezomorroek, euren atzetik dabiltzan harrapakari ugari dituzte; hala nola, , , kakalardoak, iguanak, liztorrak edota sugandilak.

Horregatik, hauek saihesteko, labezomorroak gauez ateratzen dira elikatzera eta, bizitzeko lekua aukeratzerakoan, euren espezieko animalia asko dauden tokietara jotzen dute, leku segurua delakoan (labezomorro asko badaude, harrapakariak harrapatu ez dituztelako dela ondorioztatzen dute eta, orduan, leku segurutzat ikusten dute).

Bestalde, euren bizitza arriskuan ikusten dutenean, buruz gora jartzeko ohitura dute, harrapakariak hilda daudela pentsa dezan.

Labezomorroek, beste intsektu guztiek bezala, izeneko hodi batzuen bidez arnasten dute. Trakeetan airea sartzeko, gorputzean zehar, buruan izan ezik, dituzten zulo batzuk irekitzen dira eta, hala, burua erabili gabe arnasteko aukera dute. Zulo hauek, labezomorroek gorputzean (arnasa hartzerakoan, barneratu ondoren, kanporatzen den airea) kantitate handia dutenean irekitzen dira, horrela, hau gorputzetik kanporatzen dute eta oxigenoa sartzen da.

Labezomorro emeak arrautzak jartzen ditu poltsa baten barnean (ooteca), bere gorputzetik kanpo. Poltsa hau, gehienetan, emeak garraiatzen du, sabelaren ertzean itsatsita.

Labezomorroen gaztetako etapari, ninfa deritzo eta, hauek, arrautzetatik ateratzen dira arnasa hartzeari esker egiten duten presioagatik.

Hasiera batean, zuriak izaten dira eta, arnasa hartzen hasten direnetik hurrengo lau orduetara bitartean, iluntzen eta gogortzen hasten dira.

Haurra izatetik heldua izaterako prozesua 3 eta 4 hilabete artekoa izaten da, eta hauen bizitza urtebetekoa izaten da gehienetan.

Labezomorro emea, espezie gehienetan, 8 aldiz erreproduzitu daiteke bere bizitza osoan zehar eta, poltsa horietako bakoitzaren barnean, baldintzak egokiak izanez gero, 300-400 ondorengo izan ditzake.

Aldiz, badaude bizitza osoan zehar behin ugaltzen diren labezomorroak ere eta, hauek, aldi horretan, ia ia gainontzeko labezomorroek euren bizitza osoan jartzen dituzten arrautza kopurua berdintzen dute.

Salbuespen gisa, Diploptera punctata espeziea dugu, dela; hau da, umeak sabelaren barnean garatzen ditu.

Ba al dakizu

Labezomorroek gaixotasunak transmititu diezazkiekete gizakiei, baina ez beste intsektu batzuen modura, era zuzen batean, baizik eta zeharkako modu batean. Izan ere, ziztada baten bitartez transmititu beharrean, hauek, bakterioak gizakiongana erakartzen dituzte estoldetatik, zaborrontzietatik, etab...

Hainbat dira transmititu ditzaketen gaixotasunak, esaterako: E.Coli, Salmonela, Gastroenteritis, etab... Gaixotasun guzti horiez gain, intsektu hauek asma ere sorraraz dezakete.

Labezomorroa munduko animalia gogor eta iraunkorrenetako bat da; izan ere, hilabete oso bat () gabe bizirauteko gai dira. Beste batzuk, berriz, ur azpian 45 minutu irauteko edo bihotzeko taupadak mantsotzeko gai dira.

Labezomorroen itxura, oso gutxi aldatu da euren agerpenetik, hau da, duela 300 milioi urtetatik.

Labezomorroak gai dira edota azukre asko duten elikagai kantitate handiak jateko. Gainera, larrua eta lekeda jateko gai dira.

Hainbat kanta sortu dira, oso famatuak bilakatu direnak, labezomorroen inguruan. Hona hemen haien artean ospetsuena:

# data[].attributes.attachment_link.description
Labezomorroa ( Blattodea eta, batzuetan, Blattaria) 4.500 inguru dituen mota da. Labezomorro espezierik ezagunenak amerikar labezomorroa ( Periplaneta americana), labezomorro arrea ( Blattella germanica), asiar labezomorroa ( Blattella asahinai) eta labezomorro beltza ( Blatta orientalis) dira. Labezomorroen gorputza laua edota obalatua (arku itxurakoa) da. Buru txikia dute eta, hau, gogorra da ondo babesteko.

# data[].attributes.body
SARE TROFIKOA

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Sare trofikoa ekosistema bateko izaki bizidunen arteko -harremanen irudikapena da.

Ekosistema bateko bizidunen artean sortzen diren harremanen artean garrantzitsuena elikadura-harremana da. izan ezik, gainerako bizidun guztiok beste zenbait bizidun janez elikatzen gara.

Bizidunek elikatzeko duten moduaren arabera, hainbat mailatan banatzen dira: maila trofikoetan (elikadura-mailetan). Maila horiek, kate baten antzera lotuta, kate trofiko ak eratzen dituzte, ekosistema bateko bizidunen arteko elikadura adierazten duten segida sinple eta linealak. Kate horietan, izaki bizidunak gezien bidez lotzen dira, nork nor jaten duen adierazteko.

Nolanahi ere, ekosistema bateko elikadura-harremanak hori baino konplexuagoak dira; bakoitzak bat baino gehiago jan dezake, eta era berean, organismo askoren elikagai izan daiteke. Horregatik, kateen artean loturak egiten dira, eta sare bat sortzen da horrela: sare trofikoa.

Zeintzuk dira kate trofikoaren maila trofikoak?

Ekoizleak: elika-katearen oinarrizko mailetan daude. Lurreko ur eta gatz mineralez eta eguzkiaren energiaz baliatzen dira bizitzeko. Elikadura autotrofoa dute, hau da, beren kabuz sortzen dituzte mantenugaiak fotosintesi deritzon prozesuaren bitartez. Landareak eta belarrak dira maila horretakoak.

Kontsumitzaileak: elikadura heterotrofoa dute, hau da, mantenugaiak beste bizidunak janez lortzen dituzte eta hiru maila ezberdinetan banatzen dira:

Lehen mailako kontsumitzaileak (): ekoizleez elikatzen dira, hau da, belarrez eta landareez.

Bigarren mailako kontsumitzaileak (haragijale): animalia belarjaleez elikatzen dira, alegia, lehen mailako kontsumitzaileak jaten dituzte.

Hirugarren mailako kontsumitzaileak (haragijaleak): hauek ere haragijaleak dira baina, haragiaz elikatzen diren animaliak jaten dituzte, hau da, bigarren mailako kontsumitzaileak.

Deskonposatzaileak: bizidunen deskonposizioan (usteltze-prozesuan) laguntzen dute eta deskonposatutako materia horretaz elikatzen dira. Horri esker, bizidun horien hondakinetako elikagaiak berriro ere lurrera itzultzen dira, eta ekoizleek elikatzeko behar duten materia bihurtzen dira. Mota honetako bizidunen artean, aipatzekoak dira bakterioak, landareak, eta algak.

Piramide trofikoak

Piramide trofikoak ekosistema bateko elikadura-harremanen adierazpen grafikoak dira, eta hauen bidez grafikoki adierazten da zer-nolako aldaketak dauden ekosistema bateko maila trofikoen artean, ezaugarri jakin batekiko.

Biomasaren piramideak: Piramide-mailek maila trofiko bakoitzaren biomasa adierazten dute. Biomasa deritzo banako batek, maila trofiko batek edo ekosistema batek osagai duen materia organikoaren kantitateari, eta honela neurtzen da: ekosistema batean - edo -unitateko dagoen materia organiko lehor guztia, gramotan edo kilogramotan.

Energia piramideak: Maila trofikoen arteko energia-fluxua adierazten dute. Piramide-maila bakoitzak maila trofiko batean pilatutako energia adierazten du, jakin batean.

Kopuruen piramideak: Piramide-mailek maila trofiko bakoitzaren banakoen kopurua adierazten dute, azalera- edo bolumen-unitateko.

Energia-fluxua

Energia iturri nagusiena da. Organismo autotrofoek, hau da, ekoizleek (landareek, algek...), argi-energiaren zati bat energia kimiko bihurtzen dute fotosintesiaren bidez, eta ekoizten duten materia organikoan pilatzen da energia hori. Energiak noranzko bakarrean zeharkatzen ditu maila trofikoak.

Organismo ekoizleek eta kontsumitzaileek energia horren zati handi bat , hazteko eta prozesu metabolikoa egiteko erabiltzen dute. Maila trofiko bateko energiaren %10 hurrengo mailako organismoetara igaro daiteke. Beste zati bat ingurunera askatzen da, gisa, eta ez da berrerabiltzen. Maila trofiko bateko energia kantitatea gaineko mailakoa baino handiagoa da beti.

Materiaren zikloa

Ekosistema bateko materiaren fluxua ziklikoa da, hau da, materia ez da galtzen, etengabe birziklatzen baita.

Deskonposatzaileek izaki bizidunen materia organikoa deskonposatu eta materia ez-organiko}} bihurtzen dute. Gero, organismo autotrofoek (ekoizleek) materia ez-organiko hori erabiltzen dute materia organikoa sortzeko. Ekoizleek sortutako materia organiko hori heterotrofoen (kontsumitzaileen) elikagai bihurtzen da. Azkenik, ekoizleak eta kontsumitzaileak hiltzen direnean, beste ziklo bat hasten da.

# data[].attributes.attachment_link.description
Sare trofikoa ekosistema bateko izaki bizidunen arteko -harremanen irudikapena da. Ekosistema bateko bizidunen artean sortzen diren harremanen artean garrantzitsuena elikadura-harremana da. izan ezik, gainerako bizidun guztiok beste zenbait bizidun janez elikatzen gara. Bizidunek elikatzeko duten moduaren arabera, hainbat mailatan banatzen dira: maila trofikoetan (elikadura-mailetan).

# data[].attributes.body
IPURUA

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Juniperus generoa, munduan oso zabaldurik dagoen zuhaitzen eta zuhaixken barnean sartzen den eta Cupressaceae familiaren parte den generoa da. Besteak beste ezagunak diren ipurua (gazteetan garatzen duten arantzadun hosto-geruza hil arte mantentzen dutenak) eta sabina (arantzadun hosto-geruza soilik lehenengo urteetan mantentzen dutenak) espezieak barneratzen ditu.

Ipurua 1 eta 3 metro arteko altuera duen zuhaixka da, baina beste baldintza batzuetan, mendietan adibidez, 15 metrora ere irits daiteke.

Zurtoina hostoei eusteaz arduratzen da, eta, kasu honetan, ipuruak zurtoin asko ditu, azal marroi gorrixkakoak direnak. Hosto hauek, zorrotzak dira, eta nola gainerako landareen zati handi bat bezala, kolore berdea dute. Zuhaitz honen hostoak harrak eta emeak izan ahal dira, harrak horiak dira eta hostoen axiletan hazten dira.

Zuhaitz honetan hazten diren fruituak, Bolatxo txikiak dira (6-13 mm), lehenengo urtean berdeak dira eta bigarren urtean beltz urdinxkak. Fruituaren barruan 2-3 hazi daude, eta horiek bigarren urtean heltzen dira.

Ipurua era guztietako lurretan hazten da, itsas mailatik hasi eta 2.000 metrotik gorako altueraraino. Oso zuhaitz gogorra da, hotz oso bizia jasaten baitu eta goi mendietako klimetako edozein baldintza jasaten baitu. Bestalde, Apirila eta maiatza bitartean loratzen da, beraz udaberrian loratzen da, hurrengo urteko udazkenean fruitua emanez.

Fruituak noiz eta zer prozesua dute biltzeko?

Ipuruaren fruituak, iraila eta azaroa bitartean biltzen dira, lurrean hedatutako olana batzuen gainera eroraraziz, adarrak astinduz. Gero, fruitu berdeak (helduak ez direnak) kendu ondoren, itzalean lehortzen uzten dira.

Haziak ernatu ahal izateko, hotzaren eragina jasan behar dute. Udaberrian ereiten dira, nahiz eta aldaxken bidez ere ugaldu daitezkeen abuztuan.

Ba al dakizu

Fruitu honen zaporea garratza da eta Marokon, landare hau zopa katiluetan erabilia da. Era honetan, urak zapore gozoa hartu eta hortzendako onurak ekartzen omen baititu.

Amerindiarrek ere erabilera anitzak eman dizkiote ipuruari. Diabetesa tratatzeko erabiltzen zuten landare hau.

Genero honen espezie-kopurua ez dago argi, 50-70 espezie inguru daudela estimatzen da.Baina ikusteko errazenak hauek dira; ipuru arrunta, itzelezko ipurua eta ipuru herrestari.

# data[].attributes.attachment_link.description
Juniperus generoa, munduan oso zabaldurik dagoen zuhaitzen eta zuhaixken barnean sartzen den eta Cupressaceae familiaren parte den generoa da. Besteak beste ezagunak diren ipurua (gazteetan garatzen duten arantzadun hosto-geruza hil arte mantentzen dutenak) eta sabina (arantzadun hosto-geruza soilik lehenengo urteetan mantentzen dutenak) espezieak barneratzen ditu.

# data[].attributes.body
HALTZA

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Haltza zuhaitz- genero mota bat da, urkien familiakoa, eta 30 espezie biltzen ditu. Genero honetako zuhaitzak eta zuhaixkak txikiak dira gehienak, eta mundu osotik banaturik daude. Genero honek biltzen dituen espezieak oso desberdinak dira haien artean. Gehien ezagutzen den espeziea haltz arrunta edo beltza da. Espezie handiena haltz gorria da.

Espezie honetako zuhaitzak hazkunde azkarreko zuhaitzak dira, eta 100 urte inguru bizi daitezke. Azala leuna izaten dute orokorrean. Landare monoikoak dira, hau da, landare-ale bakoitzak lore ar eta emeak garatzen ditu.

Hostoak erorkorrak, sinpleak, eta bihotz-formakoak dira, berehala erortzen diren estipulez hornituak. Hostoaren ertza irregularra da, eta hostoa gaztea denean testura itsaskorra du.

Loreak gerbetan biltzen dira. Gerba arrak luzeak dira eta loreak hiruko taldeetan agertzen dira. Gerba emeak laburrak dira, eta bakoitzeko bi lore garatzen dira. Loreak askotan hostoak irten baino lehenago hazten dira, polinizazioa errazteko. Gehien bat haizeak polinizatzen ditu, baina batzuetan erleek ere egiten dute.

Sailkapena

Genero hau hiru azpigenerotan banatzen da:

Alnus azpigeneroa. Zuhaitzak dira. Gerba ar eta emeak udazkenean sortzen dira, ia negu osoan itxita egoten dira eta neguaren amaieran edo udaberriaren hasieran polinizatzen dira.

Clethropsis azpigeneroa. Zuhaitzak edo zuhaixkak dira. Gerba ar eta emeak udazkenean sortzen dira, eta orduan polinizatzen dira.

Alnobetula azpigeneroa. Zuhaixkak dira. Gerba ar eta emeak udaberri berantiarrean sortzen dira, eta orduan polinizatzen dira.

Zertarako erabiltzen da?

Haltzak erabilera ugari ditu, bai gizakiarentzat eta bai naturarentzat.

Birlandaketan erabiliak izaten dira, oso zuhaitz sendoak direlako, eta arin hazten direlako eremu kaltetuetan, adibidez suteak gertatu diren guneetan.

Batzuetan bonsaiak egiteko ere erabiltzen dira haltzak, baita gitarra elektrikoak egiteko. Euren egurra ezin hobea da ikatza egiteko, gaur egun sukaldaritzan batez ere erabiltzen dena.

Medikuntzan eta farmazian garrantzi handia hartu du. Landare hauek onuragarriak diren hainbat konposatu ekoizten dituztelako.

Ba al dakizu

# data[].attributes.attachment_link.description
Haltza zuhaitz- genero mota bat da, urkien familiakoa, eta 30 espezie biltzen ditu. Genero honetako zuhaitzak eta zuhaixkak txikiak dira gehienak, eta mundu osotik banaturik daude. Genero honek biltzen dituen espezieak oso desberdinak dira haien artean. Gehien ezagutzen den espeziea haltz arrunta edo beltza da. Espezie handiena haltz gorria da.

# data[].attributes.body
EGUZKILORE taldearen txikipedia sarrera
EGUZKILORE taldearen txikipedia sarrera
ZUHAITZ-IGEL IBERIARRA
 
Zuhaitz-igel iberiar
Zuhaitz-Igel Iberiarra (Hyla Molleri) anfibioen taldeko animalia bat da eta Iberiar penintsulan bizi da. Anfibio txiki honek lau zentimetro inguruko luzera duen gorputz sendo eta leuna du. Igel txiki bat da, normalean kolore berdekoa izaten da. 3,5 eta 4,5cm inguruko luzera izaten dute eta azal leuna.
wikipedia

EGUZKILORE taldearen txikipedia sarrera
EGUZKILORE taldearen txikipedia sarrera
PINU GORRIA
 
Pinu gorri
Pinu gorria (Pinus sylvestris), Pinaceae familian (hosto iraunkorrak eta erretxinadunak ditu eta konotan elkartuta dauden loreak ditu) kokatzen den zuhaitz-erako espeziea da. Beste pinu espezie batzuetatik desberdintzeko erraza da, bere hosto motz urdin-berdexka eta enbor-azal laranja direla eta. Zuhaitz hau, 30 metro neurtzera iritsi daiteke eta pinu gehienak bezala hazkuntza azkarrekoa da, beraz, urtean bataz beste 60 cm hazten da.
wikipedia

Hamai taldeak egindako zuzenketak
Hamai taldeak egindako zuzenketak
HIGA taldea (Itsas belar)
A- 3; B- 4; C-3; D-4; E- 5; F-3; G-5; H-4; I-4;J-5
Hobetzeko proposamenak: 
Informazioa gehiena ondo adierazita egon arren, erabilitako hizkuntza eta jarraibideak, Lehen Hezkuntzako ikasleentzako nahiko konplexua dela iruditzen zaigu.
Ez dute informazio taxonomikoa jarri.
Okel beltza
A- 4; B- 4; C-3; D3; E- 3; F-4; G-3; H-2; I-5; J-3
Informazioa gehiena ondo adierazita egon arren, erabilitako hizkuntza eta jarraibideak, Lehen Hezkuntzako ikasleentzako nahiko konplexua dela iruditzen zaigu.
Ez dute informazio taxonomikoa jarri.

Hamai taldeak egindako zuzenketak
Hamai taldeak egindako zuzenketak
UMOI taldea (Salmonela) : A- 5; B- 5; C- 3; D- 4; E- 5; F- 5; G- 4; H- 5; I- 2; J- 4
Hobetzeko proposamenak: 
Ortografia akatsak ikusi ditugu, hala nola: “arraia” “euskuak” “salmonolla” “dasagertzeko”.
Informazio taxonomikoa gehitu behar dute.
(Gardatxoa) A- 5; B- 5; C- 4; D- 5; E- 5; F- 5; G- 5; H- 5; I-  5; J- 3 
Hobetzeko proposamenak: 
Esteka batzuk gaizki daude.
Informazio taxonomikoa gehitu behar dute.

HAMAI taldearen txikipedia sarrerak
 HAMAI taldearen txikipedia sarrerak
LOINA ARRUNTA

 
Loina arrunt
Loina arrunta ur gezako arraina da familiakoa. Cyprinidae, ur gezetako arrain familia bat da, arrain familiarik handiena izanez, 2.400 espezie barne hartzen ditu, eta 220 genero inguru. Arrain obiparoak dira, hau da, organismotik kanpo arrautzak jartzen ditu eta horrela ugaltzen dira. Tamain erdia duen espeziea, normalean 300 mm-tik beherakoa izaten da.
wikipedia

HAMAI taldearen txikipedia sarrerak
HAMAI taldearen txikipedia sarrerak
STAPHYLOCOCCUS AUREUS 
 
Staphylococcus aureus
Staphyloccocus aurerus bakterioa bat da. Bakterioak existitzen diren izaki bizidun txiki-txikienak dira. Hain txikiak dira, non mikroskopio batekin ikusi beher diren! Birus ak baino handiagoak dira, hala ere, birusak ez dira izaki bizidun bazala hartzen. Bakteria guztiak zelulabakarrak dira, hau da, zelula bakar batez osatua daude.
wikipedia

JEMA TEAM taldearen txikipedia sarrerak
JEMA TEAM taldearen txikipedia sarrerak
IBAI-KABUXA
 
Ibai-kabuxa
Ibai-kabuxa ur gezatan bizi den arraina da. Interes ekonomikorik ez duen arren, hau da, arrainarekin dirurik lortzen ez den arren, espeziea oso deigarria da, ur gezatan eta barnealdeetan bizi den espezie bakarra delako.
wikipedia

JEMA TEAM taldearen txikipedia sarrerak
JEMA TEAM taldearen txikipedia sarrerak
MUSKUILUA
 
Muskuilu
Muskuilua itsasoko animalia ornogabea da. Bereziki, itsasertzeko marearteko zein urpeko eremuetan bizi dira eta brankien bidez arnasten dute. Muskuiluak kusku izeneko bi atalez osatutako maskorra du (hortik kuskubiko izena) hainbat funtzioren artean, haren gorputz biguna babesteko balio duena. Obiparoak dira; hau da, ugaltzeko arrautzak jartzen dituzten animaliak dira.
wikipedia

HIGA taldearen txikipedia sarrerak
HIGA taldearen txikipedia sarrerak
ITSAS BELARRA
 
Itsas belar
Itsasoko hainbat alga makroskopiko eta zelulanitzei ematen zaien izen generikoa da. Horren artean daude alga arre, alga gorri eta alga berdeak. Azken aldian, itsas belarrak desagertzen ari dira, beherakada %7koa baita 1990. urtetik honarte. Ba al dakizu Algak argia irixten den edozein lekutan aurki daitezke, ur gazi eta gezetan bizi daitekenez, oso errazak dira edozein itxaso edo lakutan aurkitzea.
wikipedia

HIGA taldearen txikipedia sarrerak
HIGA taldearen txikipedia sarrerak
OKIL BELTZA
 
Okil beltz
Okil Beltza Picidae familiako hegazti bat da, eta Eurasiako basoetan eta Euskal Herriko basoetan aurki daitekeena. Lurrean, espezie honetako 2.500.000 eredu daude. Hegazti honen ezaugarrien artean, bere moko luze eta gogorrarekin enborra zulatzeko gaitasuna da. Europako okilen artean, handiena da, 45cmko luzera dauka gutxi gorabehera eta zabalean, hegalak zabalduta, 70-75cm artean neur ditzake.
wikipedia

Skater Taldearen Txikipedia Sarrerak
Skater Taldearen Txikipedia Sarrerak
https://eu.wikipedia.org/wiki/Txikipedia:Streptococcus_termophilus

https://eu.wikipedia.org/wiki/Txikipedia:Bordetella_pertussis?oldformat=true

TALDE BAKOITZARI ESLEITUTAKO TALDEAK TXIIKIPEDIA SARREREN EBALUAZIORAKO
TALDE BAKOITZARI ESLEITUTAKO TALDEAK TXIIKIPEDIA SARREREN EBALUAZIORAKO
 
31 TALDEA ZUZENKETENTZAKO TALDEEN ESLEIPENA
PDF document
padlet drive

TALDEEN ESLEIPENA eta ERRUBRIKA BERRIA
TALDEEN ESLEIPENA eta ERRUBRIKA BERRIA
Ostirleko klasean adostutakoaren arabera, orain egin behar duzuena da padlet-ean talde bakoitzak zuen bi sarrerak jarri (behin zuen talde barneko ko-zuzenketak egin dituzuela), eta ondoren, beste bi taldeen sarrerak ebaluatu (alegia, lau sarrera zuzenduko dituzue talde bakoitzeko). Beste taldekideen 4 Txikipedia sarrera hauek ebaluatzeko, behean azaltzen den taula erabiliko duzue, eta ondoren, ebaluazioaren kodeak euren padletetan idatziko dituzue eta baita hobekuntza proposamenak ere. Taldekide guztiak bisitatu beharko dituzte 4 txikipedia sarrerak eta hauei egingo zaien ebaluazioa elkarrekin adostuko duzue.  
 
31 TALDEA EGOKITZAPEN OSTEKO KOEBALUAZIO ERRUBRIKA
Word document
padlet drive

PADLET hau erabiltzeko azalpenak:
PADLET hau erabiltzeko azalpenak:
Tale bakoitza (egokiro identifikatuz) PADLET bat erabiliko du:

1. Labur eta argi azaldu zer den biodibertsitatea eta zergatik den garrantzitsua.

2. Azaldu labur gure inguruaren garrantzia biodibertsitatea eta izaki bizidunei buruz ikasteko. Horretarako, laborategiko praktiketatik adibideak eta metodoak aipa itzakezue (Biodibertsitatearen proiektua, Xapoketan jolasa, etab.)
3. Padlet honetan zure klasearekin Txikipedia sarrerak partekatu, estekak bertan kopiatuz. 
4. Erlazionatu itzazue 2 puntuan ikasitakoak 3 puntuan ikasitakoarekin eta aztertu zein eragin izan duten bi ekintza didaktiko hauek zuen biodibertsitatea eta izaki bizidunen inguruko ezagutzan. 

Padletek aukera ematen dizue azalpen hauek guztiak bertan idazteko edo testu laburra eransteko, edo bideo motza argitaratzeko.

5. Beste taldekideen gutxienez 4 Txikipedia sarrera ebaluatu eta idatzi ebaluazioaren kodeak euren padletetan (sarrerak talde ezberdinenak izan daitezke). Ebaluazioaren kodeak 1. Taulan oinarrituta daude.

 
Biodibertsitate+Txikipedia-ebaluazioa-Covid-I
PDF document
padlet drive



add 

# data[].attributes.body
Gardatxoa

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Gardatxoa lurrean aurkitu daitekeen animalia da, muskerren familiakoa. Uste da muskerren 4.000 espezie inguru daudela mundu osoan, eta gardatxoa horietako bat da, zehazki, Timon lepidus deitua. Espezie mediterranearra da, eta ekosistema hau duten lurraldeetan aurkitzen da gehienbat, Europako hego-mendebaldean. Eguzkia gustuko duen animalia da, horregatik, neguan zehar loaldian dago eta ondoren eguzki bila ateratzen da. Jarrera defentsiboa du eta oso ona da beste animalien mehatxuetatik ihes egiteko taktikak bilatzen.

Elikadurari dagokionean, animalia omniboroa da. Batez ere intsektuak, zizareak eta beste ornogabeak jatea gustatzen zaio, baina hauetaz aparte, karraskari batzuk, txori txikiak eta arrautzak ere jan ditzake. Halaber, gogoko ditu fruitu gozoak ere.

Zuhaixkadietan eta bazter lehorretan bizi da batez ere, leku idor eta eguzkitsuetan. Sastrakadietan, baso garbietan, mahastietan eta zereal-soroen bazterretan aurkitu daiteke, baita lur harritsua duten parajeetan ere. Zuhaixka-geruzak, belar-geruzak eta lur eta arroka gutxiko lurzoruak gustuko ditu.

Orokorrean, Europako hego-mendebaldean aurkitzen da, Mediterraneoko ekosistemari lotuta baitago. Iberiar penintsulan, Frantziako hegoaldean, Italiako ipar-mendebaldean eta Afrikako iparraldean ikusi ohi da espezie hau.

Euskal Herriari dagokionez, Araba eta Nafarroa hegoaldean aurki daiteke. Izan ere, hauek dira Euskal Herriko gunerik lehorrenak eta klima mediterraneoari gehien hurbiltzen direnak.

Gardatxoentzat eguzkia hartzea ezinbestekoa da, odol hotza baitute. Denbora asko pasatzen dute beraien gordelekuan lo egiten, azaroa eta otsaila bitartean gutxi gora behera. Horregatik, esnatu ondoren, eguzki argiarekin kontaktua bilatzen dute. Egunez bakarrik ibiltzen dira, eguzki bila daudelako. Tenperatura altuak oso ondo jasaten dituen espeziea da. Aldi berean, eguzki bainuek inguruan dagoen eta gertatzen den guztia behatzeko aukera ematen diete animalia horiei. Aipatutakoaz gain, eguzkiak betidanik izan ditu efektu nutritiboak, eta horrek, bere organismoaren funtzionamendu egokiari mesede egiten dio.

Gardatxoaren araldia apirilaren erdi aldetik ekainera bitartekoa izaten da, eta ugalketa bere animali familiaren gainontzekoek bezala egiten dute: arrak emea hortzez harrapatzen du, barne-ernalketa burutuz. Emeak 6-15 arrautza bitartean erruten ditu, eta lurrean edo harrien azpian uzten ditu. Beste narrasti eta anfibio batzuk bezala, arrautza hauek patuaren menpe geratzen dira eta ez dute gurasoen ardurarik ez arretarik jasotzen. Hiru hilabete igaro ondoren, gardatxo kumeak jaiotzen dira, baina hauek bakarrik bizitzen eta bizirik mantentzen ikasi behar dute, janaria bilatuz eta arrisku guztiei aurre eginez.

Sendoa eta tamaina handikoa den musker espeziea da, 30cm-tik 90cm-ra bitarteko luzera izan dezake. Kolorazioa eta diseinua aldatu egiten dira adinarekin, eta kolore desberdinak ere izan ditzakete sexuaren arabera. Adibidez: arrek kolore biziak izaten dituzte; berdexkak, horiak eta urdinxkak. Emeek, aldiz, kolore ilunagoak izaten dituzte; marroiak, grisak, berdeak eta horiak, baina, tonu oso ilunetan. Eta kumeak, berdeak, grisak edo marroiak, zati horiak edo zuriak eta orbanak alde guztietan.

Gorputz atalak:

Narrastien gorputza, buru, enbor eta buztanean banatzen da. Buruak, bi sudur-zulo ditu, hortzez hornitutako ahoa eta betazalez hornitutako bi begi. Enborrak, bost hatzetan amaitutako 4 gorputz-adar ditu, eta sabela gainazalaren gainean arrastaka daramate. Eta azkenik, buztana, estoldetatik bukaeraraino doana.

Eguzkia dagoenean harrizko edo zuhaitzeko enborren gainean etzanda egotea gustatzen zaio gardatxoari. Horrelakoetan, ordu luzeak pasa ditzake eguzkiaren izpi gozoez gozatzen, eta lasai egoten da etsaien bat hurbiltzen ez bazaio. Arriskua hautematen duenean, begiak ireki eta azkar mugitzen da, eskalatzen ere oso ona den arren. Bere etsaiarengandik ihes egiteko beste estrategia bat buztana askatzea da, berriro haz baitaiteke, eta, era berean, badaki oso gogor hozka egiten.

Gardatxoek oso ikusmen ona dute; horri esker, ehiztariak saihestu eta harrapakina ehizatu ditzakete. Gainera, zenbait autoreren ustetan espezie honetako populazioen egoera kritikoa da, izakiak aspaldidanik ehizatu du gardatxoa bere okela samur, zuri eta preziatua dela eta.

Ba al dakizu

# data[].attributes.attachment_link.description
Gardatxoa lurrean aurkitu daitekeen animalia da, muskerren familiakoa. Uste da muskerren 4.000 espezie inguru daudela mundu osoan, eta gardatxoa horietako bat da, zehazki, Timon lepidus deitua. Espezie mediterranearra da, eta ekosistema hau duten lurraldeetan aurkitzen da gehienbat, Europako hego-mendebaldean. Eguzkia gustuko duen animalia da, horregatik, neguan zehar loaldian dago eta ondoren eguzki bila ateratzen da.

# data[].attributes.body
Salmonella Typhimurium

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Salmonella typhimurim bakterio bat da. Bakterioak munduan dauden izaki bizidun txikienak dira, beraz, mikroskopio baten laguntzaz bakarrik behatu ditzazkegu. Bakterio honek makil forma du eta bere inguruan iletxo batzuk ditu, beraien izena flageloak dira. Flagelo hauen bidez bakterioa alde batera eta bestera mugitzen da, bibrazio batzuen bidez.

Salmonella mundu osoan zehar oso zabaldua dago, beraz, esan dezakegu bizi irauteko baldintzak oso zabalak direla. Oxigenoarekin edo oxigenorik gabe bizi daiteke. Horrez gain, odol beroko zein hotzeko izaki bizidunetan aurkitu ditzazkegu, esaterako, arrainetan, hegaztietan, ugaztunetan, narrastietan...eta noski gizakietan ere! Oilaskoetan eta arrautzetan aurkitu dira kasu gehien, ondo sukaldatuak ez badaude horrelako gauzak gerta daitezke.

Salmonella typhimurimak, beraz, hainbat sintoma eragiten ditu:

Ba al dakizu

Nola ekidin dezakegu?

Garbi mantendu eskuak.

Janaria prestatu baino lehen eta bitartean.

Komunera joan ondoren.

Sukaldatutako jakiak eta gordinak banandu.

Tresnak ere desberdinak izan behar dira, labanak eta ebakitzeko ohola adibidez.

Hozkailuan ontzi desberdinetan gorde behar dira.

Elikagaiak guztiz sukaldatu behar dira.

Haragia, arrautzak eta arraina zehazki ondo egin behar dira.

Ahalik eta beroen mantendu behar dira elikagaiak.

Bitxikeriak

Orokorrean, jende askok gainditzen du gaixotasun hau, baina badaude pertsonak zein beraien gorputzak ezin duen hau guztia gailendu eta okertzen joaten den. Kasu hauetan gerta liteke hiltzera iristera. Horrez gain, haurrak eta edadetuak arrisku gehiago dituzte, beraz, kontu handiarekin ibili behar da.

Beste bitxikeri bat da mikroorganismoak 5º azpitik eta 60ºtik gora sukaldatzen badira desagertu egiten direla! Beraz, tarteko graduen artean baldin badago elikagaia, arrisku gehiago dago salmonella ez desagertzeko.

Ba al dakizu

# data[].attributes.attachment_link.description
Salmonella typhimurim bakterio bat da. Bakterioak munduan dauden izaki bizidun txikienak dira, beraz, mikroskopio baten laguntzaz bakarrik behatu ditzazkegu. Bakterio honek makil forma du eta bere inguruan iletxo batzuk ditu, beraien izena flageloak dira. Flagelo hauen bidez bakterioa alde batera eta bestera mugitzen da, bibrazio batzuen bidez.

# data[].attributes.body
ZUHAITZ-IGEL IBERIARRA

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Zuhaitz-Igel Iberiarra (Hyla Molleri) anfibioen taldeko animalia bat da eta Iberiar penintsulan bizi da. Anfibio txiki honek lau zentimetro inguruko luzera duen gorputz sendo eta leuna du.

Igel txiki bat da, normalean kolore berdekoa izaten da. 3,5 eta 4,5cm inguruko luzera izaten dute eta azal leuna. Nahiko potxoloa izan ohi da eta hanka luzeak eta marroixkak izaten ditu. Askotan sudurretik hanken hasieraraino marra marroixka edo beltz bat izaten du.

Animalia hau ur ertzeko landareetan bizi ohi da. Bere bizi tokia sasiak, ur-bazterreko belarra eta jardinak dira; orokorrean landare hezeak edo pantano inguruetakoak. Espezie hau Frantziako hego-mendebalde atlantikoan eta Iberiar penintsulan bakarrik aurkitzen da.

Zer egiten dute kumeak izateko?

Haurrak arrautzetatik jaiotzen dira. Arrautzak jartzeko igel arrek behin eta berriro egiten dute korroka emeak erakartzeko. Emeek arrautzak ezartzen dituzte eta arrautza hauek egun gutxiren buruan garatzen dira. Igel jaio berriak, hau da, zapaburuak, hilabete eta erdi edo hiru hilabete behar izaten dituzte heltzeko.

Gaur egungo egoera

Gaur egun mundu osoan tenperatura asko igotzen ari da eta honek lehorteak eragiten ditu. Honek kalte egiten die igel hauei, aurretik esan bezala, bizitzeko ura behar dute eta. Gainera, gizakiok sortzen dugun kutsadura dela eta, uraren kalitatea okertzen ari da eta baita inguruko landareena ere. Horregatik animalia hau desagertzeko zorian dago, ez duelako bizitzeko leku egokirik.

Ba al dakizu

# data[].attributes.attachment_link.description
Zuhaitz-Igel Iberiarra (Hyla Molleri) anfibioen taldeko animalia bat da eta Iberiar penintsulan bizi da. Anfibio txiki honek lau zentimetro inguruko luzera duen gorputz sendo eta leuna du. Igel txiki bat da, normalean kolore berdekoa izaten da. 3,5 eta 4,5cm inguruko luzera izaten dute eta azal leuna.

# data[].attributes.body
PINU GORRIA

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Pinu gorria (Pinus sylvestris), Pinaceae familian (hosto iraunkorrak eta erretxinadunak ditu eta konotan elkartuta dauden loreak ditu) kokatzen den zuhaitz-erako espeziea da. Beste pinu espezie batzuetatik desberdintzeko erraza da, bere hosto motz urdin-berdexka eta enbor-azal laranja direla eta. Zuhaitz hau, 30 metro neurtzera iritsi daiteke eta pinu gehienak bezala hazkuntza azkarrekoa da, beraz, urtean bataz beste 60 cm hazten da. Eurasiako iparraldean hazi ohi da.

Ba al dakizu

NOLA SORTZEN DA? (Bizi-zikloa)

Pinu gorria landatzeko udazken eta udaberrian haziak jarri ohi dira. Pinu gorriaren loreak udaberri erdialdera agertzen dira eta polinizazioa udaberri bukaeran ematen da. Polinizazioa aurrera eramateko beste zuhaitzen polenaren beharra du eta polen hori, haizeari esker lortzen dute. Pinaburuak udazkenean agertzen dira baina pinaziek bi urte behar izaten dituzte heltzeko.

NON AURKI DEZAKEGU?

Pinu gorria, iparraldeko lurralde hotzetako zuhaitz komun bat da. Eskozia, Espainia ( Sierra Nevadan eta Gredosko mendilerroan), Siberia, Kaukaso mendietan eta Laponian zehar hedatuta dago. Hala ere, frogatu izan da Gales, Ingalaterra, Irlanda, Danimarka eta Herbehereetan ere noizbait egon izan dela, desagertze bat eman den arren. Lur txiroetan ondo hazten da eta eguzki asko, ura eta tenperatura hotzak behar ditu. Ondo hazten da elurtutako guneetan.

Zuhaitz helduetan hosto hauek kolore urdin-berdekoak dira (hori ilun edo berde ilunak neguan). Zuhaitz indartsu eta gazteak helduenak baino bi aldiz handiagoak izan daitezke. Hosto hauek, klima epeletan 2-4 urte eta klima hotzetan 9 urte iraun dezakete. Pinu gorriaren hostoen adaxkak (adar txikiak) aldiz, kolore marroi argikoak dira eta kiribilean hazten dira.

Pinuek lore eme eta arrak izaten dituzte zuhaitz berdinaren baitan eta pinu gorria gaztain kolorekoa da (berdea gaztetan eta gorria polinizazio garaian). Lehen urteetan txikiak izan ohi dira eta bigarren urtean handitzen hasten dira. Kono forma dute eta oso erorkorrak dira. Kono arrak zuhaitzaren oinarrian egoten dira eta kono emeak zuhaitzaren goialdean.

Pinu gorriek pinaburuak eta pinaziak izan ohi dituzte. Pinaburuek kono forma dute eta distiratsuak dira. Pinaziak aldiz, oso txikiak eta kolore marroi argikoak dira.

ZERTARAKO ERABILTZEN DA?

Pinu gorriaren egurra marroi-gorrixka da eta eraikuntza lanetan erabiltzen da. Hori dela eta, pinu honen landaketa handiak egin dira.

# data[].attributes.attachment_link.description
Pinu gorria (Pinus sylvestris), Pinaceae familian (hosto iraunkorrak eta erretxinadunak ditu eta konotan elkartuta dauden loreak ditu) kokatzen den zuhaitz-erako espeziea da. Beste pinu espezie batzuetatik desberdintzeko erraza da, bere hosto motz urdin-berdexka eta enbor-azal laranja direla eta. Zuhaitz hau, 30 metro neurtzera iritsi daiteke eta pinu gehienak bezala hazkuntza azkarrekoa da, beraz, urtean bataz beste 60 cm hazten da.

# data[].attributes.body
STAPHYLOCOCCUS AUREUS

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Staphyloccocus aurerus bakterioa bat da. Bakterioak existitzen diren izaki bizidun txiki-txikienak dira. Hain txikiak dira, non mikroskopio batekin ikusi beher diren! Birus ak baino handiagoak dira, hala ere, birusak ez dira izaki bizidun bazala hartzen.

Bakteria guztiak zelulabakarrak dira, hau da, zelula bakar batez osatua daude. Gainera, zelula hau animalien zelulak eta landareak baino txikiagoa eta sinpleagoa da.

Bakterioak izaki bizidun ugarienak dira. Gainera, leku guztietan aurki ditzakegu; lurrean, airean, uretan, parkean... Bakterio batzuk oso erabilgarriak dira, jaten dituzuen jogurta egiteko erabiltzen direnak. Beste batzuk, izaki bizidunen barruan bizi dira, eta gaixotasunak eragiten dizkiete. Bakteria hau, kaltegarria da gure gorputzarako eta osasunarako. Arnas eta larruazaleko gaixotasunak eragiten ditu.

Habitata izaki bizidun bat bizi den ingurunea edo leku mota da.

Lehen esan dugun bezala, bakterioak edozein lekutan aurkitzen dira. Staphylococcus aureus airean, uretan, hondakinetan eta makinerian aurki daiteke, baina gehienbat azalean eta sudur-hobietan aurkitzen da.

Biziraupen baldintzak

Staphylococcus aureus sortzen ditu. Toxina bat bakterio batek, animalia batek edo landare batek sortzen duen pozoia da.

Ba al dakizu

Bakteria honek denbora luzez biziraun dezake giro lehor batean, eta oso iraunkorrak dira gatz eta azukre asko duten elikagaietan. Era berean, Staphylococcus aureusen toxinak oso egonkorrak dira, eta beroarekiko, izoztearekiko eta irradiazioarekiko erresistenteak; beraz, elikagaian sortu ondoren, oso zaila da horiek ezabatzea.

TRANSMIZIO-BIDEAK:

1. Pertsonatik pertsonara.

2. Kutsatutako objetuaren arabera.

3. Elikagaien bidez.

Nola ez kutsatu?

Intoxikazio-agerraldi asko etxean gertatzen dira janaria behar bezala ez prestatzeagatik eta elikagaiak gaizki kontserbatzeagatik. Horregatik, gomendagarria da higiene- eta manipulazio-jardunbide egoki batzuk jarraitzea elikagaiak prestatzerako orduan. Hala nola:

- Eskuak garbitzea, edozein elikagai manipulatu aurretik.

- Tresnak, taulak, gainazalak desinfektatzea.

- Ondo prestatu arrautza k, haragiak, arrainak, eta horiekin egindako produktuak, eta bero-bero eduki kontsumitu arte.

- Ez desizoztu elikagaiak giro-tenperaturan, hozkailuaren beheko aldean baizik.

- Elikagai gordinak eta kozinatuak ez kutsatzea.

- Frutak eta barazkiak ur korrontearekin ondo garbitzea.

- Mantendu arrautza gordinez egindako elikagaiak, hala nola maionesa, saltsak, izozkiak, kremak, gozogintzako oreak tenperatura seguruetan, kontsumitu arte.

Bitxikeriak

Ba al dakizu

Azken bost urteetan Europan izan diren bakteria honen agerraldiak behi, ahuntz eta ardien esne gordinarekin eta gaztarekin lotu dira, eta ondoren haragi gordinarekin eta haragi-produktuekin. Arrautzak eta produktu deribatuak (opilak, kremak, saltsak), entsaladak, sandwichak, arrain-kontserbak, haragia eta barazkiak eta oro har, gordinik prestatutako eta kontsumitutako elikagai guztiak, denbora luzez hozte-tenperaturan mantentzen direnak.

# data[].attributes.attachment_link.description
Staphyloccocus aurerus bakterioa bat da. Bakterioak existitzen diren izaki bizidun txiki-txikienak dira. Hain txikiak dira, non mikroskopio batekin ikusi beher diren! Birus ak baino handiagoak dira, hala ere, birusak ez dira izaki bizidun bazala hartzen. Bakteria guztiak zelulabakarrak dira, hau da, zelula bakar batez osatua daude.

# data[].attributes.body
IBAI-KABUXA

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Ibai-kabuxa ur gezatan bizi den arraina da. Interes ekonomikorik ez duen arren, hau da, arrainarekin dirurik lortzen ez den arren, espeziea oso deigarria da, ur gezatan eta barnealdeetan bizi den espezie bakarra delako. Mediterraneoko arroa n dago, eta populazioak gutxituz doaz, batez ere espezie exotiko harraparien hedapenagatik, eta, beraz, bere kontserbazio-estatusa (espezie bat orainaldian edo etorkizun hurbilean existitzeko probabilitatearen neurria) kezka txikiagoko espezie izatetik, arriskuan dagoen espeziera aldatzea proposatzen da.

Tamaina txikiko arraina da, nahiz eta, helduenak 15 zentimetrora irits daitezkeen arren, normalean tamaina txikiagokoak izaten dira. Bere gorputzak ezkatarik ez izan arren, mukitasun ugari du. Alboz luzanga eta konprimitua da. Oinarri oso luzeko bizkar- hegalak eta uzki-hegalak ditu. Kolorea berdexka aldakorra da, orban eta zeharkako banda ilunekin eta marrazki bihurriekin. Igeriketako maskuririk gabeko arraina da, flotatzen ez duena, bulkadaka mugitzen dena eta bere hegats pelbikoak harrien gainean jartzen dituena.

Ba al dakizu

Arrain honek oso banaketa eremu zabala du Mediterraneo itsasoan zehar, Espainia, Frantzia, Kroazia, Portugal eta Italiaraino iritsita, Israelera ( Galileako itsasoa barne)ere iritsiz, Turkia eta Greziatik igaroz, hegoaldean soilik Maroko eta Aljeriara iritsita.

Sakonera txikiko eta harri solteko hondoa duten erreketan bizi da. Helduak bakartiak eta lurraldekoak dira, eta, espezie urria bada ere, baldintza onak dituzten ibaiko eremuetan agertu ohi dira aleak. Gazteak, berriz, taldekoiagoak dira eta zenbaitetan, ezkutuko landaredia duten lekuetan bilatzen dute babesa.

Ba al dakizu

Ibai kabuxak gandor moduko bat du gainean eta arrek markatuagoa dute.

Denboraldi bakoitzeko 300 eta 600 arrautza artean jartzen ditu. Arrautzak itsasgarriak dira, eta arrak gordetzen ditu. Arraba apiriletik ekainera izaten da; emerik helduenak hazi eta unitate gazteenak udan amaitzen dira, eta bertan bizirautea zailagoa da. Alebin eklosionatu berriek (arrain jaio berriek), ia gardenek, ur erdian eta gainazalean igerian aske egiten dute, baina lehen hilabetea bete ondoren kolorea eskuratzen dute, maskuria galtzen dute eta hondoan bizitzera pasatzen dira.

Zoofagoa da, hau da, animaliak jaten ditu. Ustekabeko erasoen bidez, intsektuen larbak, krustazeoak eta arrain txikiak harrapatzen ditu.

Ez da oso ondo aztertu, interes ekonomikorik ez duelako, hau da, ez delako arrainarekin dirurik lortzen eta espezie honetako zenbat ale dauden jakitea zaila delako. Gainera, errekak eta ibaiak harez eta legarrez (harriak zatikatzetik eta sakabanatzetik datozen harri txikien multzoa) erauztea (hondarra eta legarra erreketatik kentzea), isurtzea eta ebakitzea haien biziraupenerako arriskutsua da.

Desagertzeko arrisku moderatuan dagoela uste da, baina ez dago mehatxatuta IUCNren Zerrenda Gorria ren ebaluazioaren arabera. Arriskuan dagoen espezietzat hartzen da Extremadura, Errioxa, Aragoi eta Euskadiko faunaren eskualde-katalogoetan.

1) Banaketa mugatua eta populazio murriztuak.

Espeziea populazio oso lokalizatuetan agertzen da, eta arroetan sakabanatuta, eta horrek aldaketekiko ahultasuna eragiten du: gainera, penintsulan nabarmen gutxitu da, eta horrek banaketa eskasari eragiten dio.

2) Habitata aldatzea.

Okupazten dituen ibaien beheko zatiek ibaiaren beste zati batzuek baino inpaktu handiagoak jasaten dituzte, oso ingurune humanizatuetatik (gizakiak dauden inguruneetatik) igarotzen baitira. Besteak beste, hondoak dragaketen (hondotik lokatza, harriak edo hondarra ateratzearen, garbitzearen edo sakonera handiagoa ematearen) bidez suntsitzeak, presen inpaktuak, nekazaritza-erabileretarako ur-ateratzeak edo ibai-kutsadurak.

3) Arrain exotikoen gehikuntza.

Bere biziraupenerako beste mehatxu bat, sartutako arrain exotikoen presentzia progresiboa da. Bereziki larria da espezie harraparien presentzia, hala nola, eperrak (hegazti bat) eta siluroak (ur gezatako arraina). Errioxako Ebroren beheko zatian dagoen fraide arrainaren gutxitasunak bat egin du siruloa (ur gezatako arraina) bezalako arrain harraparien gorakada handiarekin.

# data[].attributes.attachment_link.description
Ibai-kabuxa ur gezatan bizi den arraina da. Interes ekonomikorik ez duen arren, hau da, arrainarekin dirurik lortzen ez den arren, espeziea oso deigarria da, ur gezatan eta barnealdeetan bizi den espezie bakarra delako.

# data[].attributes.body
MUSKUILUA

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Muskuilua itsasoko animalia ornogabea da. Bereziki, itsasertzeko marearteko zein urpeko eremuetan bizi dira eta brankien bidez arnasten dute. Muskuiluak kusku izeneko bi atalez osatutako maskorra du (hortik kuskubiko izena) hainbat funtzioren artean, haren gorputz biguna babesteko balio duena. Obiparoak dira; hau da, ugaltzeko arrautzak jartzen dituzten animaliak dira.

Ba al dakizu

Forma ezberdinak:

Gainerako molusku gehienen antzera, muskuiluek gorputz biguna dute, maskor (kanpoko estalki gogorra) batez babestuta. Haien gorputza hainbat atalez osatuta dago, aipagarrienak: erraiak, brankiak eta organo gihartsu bat, oina izenekoa.

- Erraiak: Hauek inguratzen duten mintz bat da.

- Brankiak: Uretan bizi diren organismo askoren arnas organoa da. Egitura honen bidez uretatik oxigenoa hartu eta karbono dioxidoa botatzen dute.

- Oina: Animalia hauentzako, oina, hezur, gihar eta beste ehun konektibo batzuek osatutako egitura konplexu bat da.

Muskuiluaren kanpoko maskorra bi balbak osatzen dute eta hainbat funtzio betetzen ditu: ehun bigunetako euskarria, harraparien aurkako babesa, lehortzea ekiditzea... Balbak lotailu (mugimendua ahalbidetu eta mugatu egiten duena) baten bidez lotuta daude kanpoaldean eta, beharrezkoa denean ixten dira barruko gihar indartsu (oina) batzuei esker.

Organo sentsorialak atzealdean kokatzen dira eta, horregatik, ez dute bururik.

Ba al dakizu

Muskuiluen onurak jatean:

10 minutu baino gutxiagoan errezeta ahaztezin bat prestatzeko erosotasuna eskaintzeaz gain, muskuiluak burdinan aberatsak dira, iodo eta B bitamina eduki handia dute, haurrentzat eta kirola egiten duten pertsonentzat aproposa.

Muskuiluak iragazleak dira. Hauen dieta fitoplankton (uretako izaki bizidun txikiak) eta materia organikoan oinarritzen da, eta gorputzaren barrutik zirkularazten duten itsasoko ura iragaziz lortzen dute.

Elikatzeko, gutxi gorabehera, orduro zortzi litro ur askatzen dute behar dituzten organismoak lortzeko.

Muskuiluek eta gainerako itsas moluskuek ( labana, ostra, almeja, olagarroa, txipiroia, sepia...) arnasketa brankiala egiten dute. Organo horiek uretan dagoen oxigenoa xurgatzeko eta karbono dioxidoa kentzeko aukera ematen dute.

Ba al dakizu

Muskuiluaren bizitza:

Muskuiluen ugalketa sexuala da. Hauek obiparoak dira; ugaltzeko arrautzak jartzen baitituzte.

Muskuiluak itsaslabarretako harkaitzen gainean bizi ohi dira, olatuek gogor jotzen duten lekuan. Han masa ugarietan pilatzen dira, haien arteko hurbiltasunak ugalketa errazten baitu.

Ekitaldian zehar, arrek espermatozoide kordoi zurixka bat isurtzen dute itsasora. Momentu horretan, espermatozoide horiek emearen barrualdean sartzen dira. Horren ostean, emeak arrautzak askatzen ditu. Une horretan, ernalketa gertatzen da.

Gizakiak eragindako itsas kutsadurak, espezie inbaditzaileek, berotze globalak... nabarmen handitu du muskuiluen heriotza tasa.

Ba al dakizu

Muskuilu berri bat:

2001. urtean "zebra muskuiluak" izeneko espezie berri bat erregistratu zuten zientzialariek. Aurkitzen badituzue, marra zuri eta beltzak dituztelako ezagutuko dituzue, eta ur gezatan bakarrik ikusiko dituzue.

Itsasoko animaliak dira eta mundu osoko itsasertzetako marearteko zein urpeko eremuetan bizi dira. Itsas muskuilu espezie batzuek gatzezko urtegietan edo badia lasaietan bizitzea nahiago dute; beste batzuek, berriz, olatuek garbitutako arroketan.

Muskuiluek ur freskoko iturri konstante bat behar dute, garbia, lokatzik gabeko sakonerak dituena.

# data[].attributes.attachment_link.description
Muskuilua itsasoko animalia ornogabea da. Bereziki, itsasertzeko marearteko zein urpeko eremuetan bizi dira eta brankien bidez arnasten dute. Muskuiluak kusku izeneko bi atalez osatutako maskorra du (hortik kuskubiko izena) hainbat funtzioren artean, haren gorputz biguna babesteko balio duena. Obiparoak dira; hau da, ugaltzeko arrautzak jartzen dituzten animaliak dira.

# data[].attributes.body
ITSAS BELARRA

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Itsasoko hainbat alga makroskopiko eta zelulanitzei ematen zaien izen generikoa da. Horren artean daude alga arre, alga gorri eta alga berdeak. Azken aldian, itsas belarrak desagertzen ari dira, beherakada %7koa baita 1990. urtetik honarte.

Ba al dakizu

Non aurki ditzakegu?

Algak argia irixten den edozein lekutan aurki daitezke, ur gazi eta gezetan bizi daitekenez, oso errazak dira edozein itxaso edo lakutan aurkitzea. Kasu batzuetan ere lurrean bizi dira oso leku hezea baldin bada. Beraz, esan daiteke alga bat aurkitzea ez del batere lan zaila.

Algak itsasoko katearen basea dira, hauek autotrofoak direnez, eguzkiaren argitik lortzen dute energia eta ez dituzte beste animalia batzuk jaten. Era berean algak baleengatik eta zooplaktonengatik janak izaten dira. Zooplanktonak era berean itsas arrain eta moluskuek jaten dituzte. Eta azkenik hauek arrain edo animalia handiagoek jaten dituzte, pinguinoek, izurdeek, kaioa...

Algaren zelularen arabera, bizi ziklo desberdina izan ohi dute. Erreprodukzioa meiosi bidez bada (zatiketa zelular mota bat), era honetan hainbat fase ageri dira; Plasmogamia (bi zelulen fusioa), Cariogamia (gametuen nukleoen fusioa) ondoren alga sortzen da organismo bizi bezala.

Ugalketa asexuala bada ez da genetika sartzen, mitosi bidez (beste zelula zatiketa mota bat) gertatzen da bizitzaren sorrera, hauek hainbat motatakoak izan daitezke, bipartizio zelularra (zelulabakardun biziduna bitan banatzea) espora bidez (loreak bezala) edo alga baten zatiketa bidez, zati horrek beste alga bat sortzen duelarik.

Algaren morfologian arreta jarriaz, mikroskopiko gehienetan hainbat ezaugarri morfologiko komun existitzen dira.

Errizoideak: alga makroskopikoak bati itsatoinarri bati itsatsirik egon ohi dira (harkaitza) errizoide (izena kizkur itxuragatik da) izeneko egitura batzuen bitartez. Landareen sustraien antzekoak diren arren, beren funtzio bakarra alga eustea da eta ez dute inolako xurgapenik burutzen. Zenbait kasutan, errizoide hauen ordez, disko basala (beste euskarri mota bat) egon ohi da, sargazoaren (Sargassum muticum) kasuan gertatzen den moduan. Aipatzekoa da, batzuetan, alga batzuk beste alga batzuekin itsasten direla edota beste animalia batzuei.

Estipea: oinarria eta laminaren artean, hainbat milimetrotik hasi eta zenbait metroko luzera izatera iritsi daitekeen egitura dago. Laminaria hiperborea eta L. ochroleuca-ren kasuan, esaterako, estipeak 2 metro izan ditzake, eta maiz, algak eta animaliak bizi ohi dira bertan.

Lamina: algaren zatirik nabarmenena da, askotariko formak izan ditzakeena.

Algak erabiliak izaten dira sukaldeetan textura egokia emateko propietateak baitituzte, adibidez haurren janarietan.

Algak biodiesela eta bestelako erregai batzuk sortzeko erabilgarriak dira, hauek normalean erabiltzen diren gasolina edo diesela baino gutxiago kutxatzen dute.

Elhuyar (2009). "Itsas belarra desagertzeko arriskuan". Elhuyar aldizkaria. Honako webgunetik berreskuratua: https://zientzia.eus/artikuluak/itsas-belarra-desagertzeko-arriskuan/

Eljach, Sara (2015) "Ciclos de vida: hepáticas y musgos". Honako webgunetik berreskuratua: https://prezi.com/dt4dhc7s7r0i/ciclos-de-vida-y-reproduccion-de-algas-y-hongos/

SINC (eskubideak creative commons) (2019). "Detectan la mayor proliferación de algas del mundo". Ciencias naturales. Honako webgunetik berreskuratua: https://www.agenciasinc.es/Noticias/Detectan-la-mayor-proliferacion-de-algas-del-mundo

# data[].attributes.attachment_link.description
Itsasoko hainbat alga makroskopiko eta zelulanitzei ematen zaien izen generikoa da. Horren artean daude alga arre, alga gorri eta alga berdeak. Azken aldian, itsas belarrak desagertzen ari dira, beherakada %7koa baita 1990. urtetik honarte. Ba al dakizu Algak argia irixten den edozein lekutan aurki daitezke, ur gazi eta gezetan bizi daitekenez, oso errazak dira edozein itxaso edo lakutan aurkitzea.

# data[].attributes.body
OKIL BELTZA

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Okil Beltza (Dryocopus martius), Picidae familia osatzen duten hegaztietako bat da. Familia honen barnean Okil hegaztia aurki dezakegu eta familia honen barnean ere izen desberdineko Okilak aurkituko ditugu, hala nola: berdea, handia, txikia, ertaina, gibelnabarra eta Okil beltza.

Ezaugarritasuna

Hegazti hauek heuren moko luze eta mehearengatik bereizten dira, okil gehienek intsektu harrapaketatik elikatzen dira. Beraien moko luzeaz baliatzen dira heruen harrapakinak ezkutatzen diren lekuak zulatu eta hauek harrapatu ahal izateko. Hegazti hauek askotan aurkitu ohi dira enborretan zuloak egiten, hauek harrapakin edo habia egiten hari diren seinale izango da. Enborretan ondo itsatsita egoteko hatzamar luze eta indartsuak dituzte, begiratu eskuineko irudian bestela.

Okil beltza

Okil mota desberdinak daudela esan dugu, bera guazen Beltzaren inguruan hitz egitera. Zertan bereizten den galdezka harituko zarte ezta?

Hasteko, tamainari dagokionez Euskal Herrian aurki dezakegun Okilik handiena da, 40-46cm inguru neurtzera iristen dira eta hegalen zabalera 70-75cm artekoak izatera iristen dira, belearen haina.

Bigarrenik, koloreei dagokienez, ia guztiz beltza da, beltza ez den zati bakarra bere buruaren goialdea izango da, izan ere, hau kolore gorrikoa izango da. Sexua bereizteko ondorengoan oinarrituko gara, hemeen kasuan buruaren zatitxo bat soilik izango du kolore gorrikoa eta arrak kolore gorria mokoaren hasieraraino izango du.

Beste berezitasun batzuei dagokienez, mokoa aipatu beharko, hau baita bere herramienta nagusia. Bada hau kolore horiska eta moko punta kolore beltzekoa du. Begiei dagokienez horixkak ditu

Noiz eta Non aurkituko dugu?

Okila otsailetik aurrera lanean hasten da, zuhaitzetako enborretan zuloak egiten. Okila gehien ikusteko aukera ibaiertzetanizango dugu, beraz hegazti hau ikusteko gerturatu ibaietara. Eurasian non kokatzen den ikusteko begiratu alboko mapa. Euskal herrian bereziki, Pirinio inguruan, Belagua hegoaldean eta Aralar, Lizarrusti, Gorbeia, Urkiola, Altube zein Izkin moduko pagadiak dauden mendi adarretan aurkitu dezakegu.

Bizilekua eta ugalketa

Udaberria iristen denean, okil beltzek, bikotea osatu ondoren, zuhaitz sendo eta handi bat aukeratzen dute, eta mokoaz zura zulatuz 20 cm diametro inguruko ganbara bikaina eraikitzen dute enborraren barnean. Ganbara honen atari eliptikoa normalean hegoalderantz begira kokatuta egoten da.

Zerez elikatzen da?

Hegazti hau gehienbat intsektu xilofago, larba, koleopteroak, inurri eta ahabi-fruituez elikatzen da.

Entzun!

# data[].attributes.attachment_link.description
Okil Beltza (Dryocopus martius) , Picidae familia osatzen duten hegaztietako bat da. Familia honen barnean Okil hegaztia aurki dezakegu eta familia honen barnean ere izen desberdineko Okilak aurkituko ditugu, hala nola: berdea, handia, txikia, ertaina, gibelnabarra eta Okil beltza. Hegazti hauek heuren moko luze eta mehearengatik bereizten dira, okil gehienek intsektu harrapaketatik elikatzen dira.

# data[].attributes.body
https://eu.wikipedia.org/wiki/Txikipedia:Streptococcus_termophilus

https://eu.wikipedia.org/wiki/Txikipedia:Bordetella_pertussis?oldformat=true

# data[].attributes.headline
TALDE BAKOITZARI ESLEITUTAKO TALDEAK TXIIKIPEDIA SARREREN EBALUAZIORAKO

# data[].attributes.subject
TALDE BAKOITZARI ESLEITUTAKO TALDEAK TXIIKIPEDIA SARREREN EBALUAZIORAKO

# data[].attributes.body
Ostirleko klasean adostutakoaren arabera, orain egin behar duzuena da padlet-ean talde bakoitzak zuen bi sarrerak jarri (behin zuen talde barneko ko-zuzenketak egin dituzuela), eta ondoren, beste bi taldeen sarrerak ebaluatu (alegia, lau sarrera zuzenduko dituzue talde bakoitzeko). Beste taldekideen 4 Txikipedia sarrera hauek ebaluatzeko, behean azaltzen den taula erabiliko duzue, eta ondoren, ebaluazioaren kodeak euren padletetan idatziko dituzue eta baita hobekuntza proposamenak ere. Taldekide guztiak bisitatu beharko dituzte 4 txikipedia sarrerak eta hauei egingo zaien ebaluazioa elkarrekin adostuko duzue.

# data[].attributes.body
Talde bakoitza (egokiro identifikatuz) PADLET bat erabiliko du:

1. Labur eta argi azaldu zer den biodibertsitatea eta zergatik den garrantzitsua.

2. Azaldu labur gure inguruaren garrantzia biodibertsitatea eta izaki bizidunei buruz ikasteko. Horretarako, laborategiko praktiketatik adibideak eta metodoak aipa itzakezue (Biodibertsitatearen proiektua, Xapoketan jolasa, etab.)
3. Padlet honetan zure klasearekin Txikipedia sarrerak partekatu, estekak bertan kopiatuz.
4. Erlazionatu itzazue 2 puntuan ikasitakoak 3 puntuan ikasitakoarekin eta aztertu zein eragin izan duten bi ekintza didaktiko hauek zuen biodibertsitatea eta izaki bizidunen inguruko ezagutzan.

Padletek aukera ematen dizue azalpen hauek guztiak bertan idazteko edo testu laburra eransteko, edo bideo motza argitaratzeko.

5. Beste taldekideen gutxienez 4 Txikipedia sarrera ebaluatu eta idatzi ebaluazioaren kodeak euren padletetan (sarrerak talde ezberdinenak izan daitezke). Ebaluazioaren kodeak 1. Taulan oinarrituta daude.