# data[].attributes.attachment_link.title
Otyłość u dzieci - skąd się bierze i jak pomóc? | Foodwise

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Czasami ciężko nauczyć dziecko tabliczki mnożenia i reguł ortografii, a co dopiero zasad żywienia. Nawet dorośli miewają problemy z utrzymaniem prawidłowej diety, co widać po ilości schorzeń związanych z nieprawidłowym odżywaniem. Dzieci jednak na szczęście nie mają wieloletnich złych nawyków, a ich możliwości adaptacyjne są dużo większe. Poznanie podstawowych zasady przygotowania dziecka do diety bezglutenowej, z pewnością pomoże w tym procesie.

Podstawy przygotowania dziecka do diety bezglutenowej

Poza merytoryczną nauką dziecka o jego chorobiei stawianych mu w związku z tym wymaganiach, należy pamiętać też o własnym zachowaniu. To właśnie postępowanie opiekunów będzie miało największy wpływ na to, jak mały celiak podejdzie do kwestii glutenu.
Dorosłym zdarza się eksponować przy dziecku negatywne postawy. Jest ono na nie bardzo podatne i chętnie z nich czerpie. Działa to podobnie jak np. z przeklinaniem. Jeśli dziecko często sięga po wulgaryzmy, to prawdopodobnie dlatego, że domownicy również od nich nie stronią. Warto więc zachować świeży umysł w podejściu do diety bezglutenowej. Oto kilka złotych zasad:

Unikać krytyki bezglutenowych posiłków - nie mówić, że nie smakują one „tak samo", jak tradycyjne.

Wspólnie z dzieckiem przeżywać jego kłopoty i dolegliwości związane z celiakią, akcentując przy tym, że inne dzieci też przechodzą różne choroby.

Uznać celiakię za normalność, z którą trzeba nauczyć się żyć i nie traktować jej jako nadzwyczajnej uciążliwości.

Jeśli dziecko ucieka się do manipulacji z powodu choroby, nie ulegać mu (np. kupno nowej zabawki).

Dziecko może czuć się w grupie odmieńcem z powodu schorzenia. Dlatego należy wzmacniać jego pewność siebie, zapewniając je, że jest normalne i stosować pochwały oraz słowa uznania.

Zachęcać dziecko do zabawy z innymi dziećmi oraz uczestnictwa w zorganizowanych wyjazdach.

Uwzględniając wiek dziecka stosować odpowiedni system nagród i kar, z przewagą nagród.

Zachęcić dziecko do wspólnego gotowania oraz przyrządzania posiłków.

Dziecko z celiakią w grupie

Zachowanie pociechy w grupie to jedno z największych wyzwań dla rodziców wychowujących dziecko nietolerujące glutenu. Rówieśnicy często kuszą małych celiaków na odstępstwa od diety, częstując je różnego rodzaju łakociami. Na każde takie jednorazowe sytuacje można dziecko przygotować, zaopatrując je codziennie w porcję bezglutenowych słodkości. Sytuacja się komplikuje, gdy pociechy zostają zaproszone na urodziny kolegi bądź wyjeżdżają na kilka dni z rówieśnikami.

Obozy dla dzieci na diecie bezglutenowej

W przypadku wyjazdu dzieci na diecie bezglutenowej na kolonię, rodzice zupełnie tracą kontrolę nad ich żywieniem. W przypadku wycieczek szkolnych istotna jest rozmowa z wychowawcą. Należy wówczas wybadać, czy dany ośrodek wypoczynkowy ma możliwość serwowania posiłków bezglutenowych lub, czy istnieje szansa na to, by zaopatrzyć kuchnię w tego rodzaju potrawy. Obowiązkiem rodzica jest dołożyć wszelkich starań, by właśnie tak się stało.

Jeżeli jednak chce się wysłać dziecko na wakacje samodzielnie, najbezpieczniej będzie zapisać je na specjalne obozy bezglutenowe. Wówczas rodzic będzie mógł odpocząć od nadmiernych zamartwień o jadłospis małego celiaka. Najważniejsze jednak, że pociechy będą mogły w pełni cieszyć się wolnym czasem i zabawą, nie przejmując się glutenem. Rekomendowane obozy dla dzieci na diecie bezglutenowej znajdują się na stronie Polskiego Stowarzyszenia Osób z Celiakią i na Diecie Bezglutenowej.

Dziecko na diecie bezglutenowej w przedszkolu

Pierwszy dzień w przedszkolu czy nowej szkole to dla uczniów dość stresuje wydarzenie. Zaraz po uroczystym apelu, gdy dzieci rozejdą się do klas i poznają wychowawcę oraz nową grupę, z którą spędzą najbliższe kilka lat, warto porozmawiać z wychowawcą. Warto mieć ze sobą materiały informacyjne na temat glutenu oraz celiakii. Pomocne broszury można znaleźć na portalu Polskiego Stowarzyszenia Osób z Celiakią i na Diecie Bezglutenowej. Dobrze jest również umówić się na późniejszą, dłuższą rozmowę z nauczycielem i poprosić, go by przeprowadził klasie lekcję o alergiach pokarmowych.

Osoby, które nie miały wcześniej styczności z kwestią nietolerancji glutenu, mogą wykazać się brakiem zrozumienia i bagatelizowaniem problemu. Dlatego tak ważna jest edukacja środowiska, w którym przez najbliższy czas będzie przebywał nasz celiak. Warto wytłumaczyć tę kwestię, bo jeżeli ktoś nie spotkał się wcześniej z chorobą trzewną może lekceważyć dietę bezglutenową i namawiać do pokus. Trzeba więc nauczyć dziecko, by zawsze pamiętało o tym, co może, a czego nie może jeść.

Podsumowanie

Edukacja dziecka w zakresie diety bezglutenowej wymaga dużego zaangażowania ze strony zarówno rodziców, jak i nauczycieli. Niemniej jednak zachowując świeży umysł i mądre podejście do problemu, rzeczywiście może się okazać, że będzie łatwiej niż z tabliczką mnożenia. Najważniejsze jest, aby nie pomijać tematu i rozmawiać z dzieckiem o wszystkim. Podobnie, jeśli zadaje dużo pytań związanych z glutenem odpowiadać na każde. Dzięki temu dziecko uzna temat za ważny, a bezglutenową dietę za normalną.

# data[].attributes.attachment_link.title
Jak nauczyć dziecko na diecie bezglutenowej zasad żywienia i ich przestrzegania?

# data[].attributes.attachment_link.description
Czasami ciężko nauczyć dziecko tabliczki mnożenia i reguł ortografii, a co dopiero zasad żywienia. Nawet dorośli miewają problemy z utrzymaniem prawidłowej diety, co widać po ilości schorzeń związanych z nieprawidłowym odżywaniem. Dzieci jednak na szczęście nie mają wieloletnich złych nawyków, a ich możliwości adaptacyjne są dużo większe.

# data[].attributes.attachment_link.title
Właściwe odżywianie warunkiem zdrowia - Zintegrowana Platforma Edukacyjna

# data[].attributes.attachment_link.description
E‑podręczniki to bezpłatne i dostępne dla wszystkich materiały edukacyjne.

# data[].attributes.headline
Programy edukacyjne zapobiegające nadwadze u dzieci

# data[].attributes.subject
Programy edukacyjne zapobiegające nadwadze u dzieci

# data[].attributes.attachment_link.title
Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej | Zapobieganie nadwadze i otyłości u dzieci – krajowe programy edukacyjne i regulacje prawne

# data[].attributes.attachment_link.description
Jednym z elementów tworzenia prozdrowotnego środowiska w przedszkolach i szkołach są programy edukacyjne skierowane do uczniów, ale też do pracowników placówek oraz rodziców uczniów.

# data[].attributes.attachment_link.title
Ministerstwo Zdrowia - Instytut Żywności i Żywienia - Staś i Ola - Odc. 1

# data[].attributes.attachment_link.title
Ministerstwo Zdrowia - Instytut Żywności i Żywienia - Staś i Ola - Odc. 2

# data[].attributes.attachment_link.title
Owoce i warzywa codziennymi bohaterami w naszej piramidzie żywieniowej.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Dobrze zbilansowana dieta to element, na który każdy z nas powinien zwrócić szczególną uwagę. To dzięki niej dostarczamy naszemu organizmowi wszystkie niezbędne składniki, mamy energię do działania i dobrze się czujemy. Starajmy się o tym pamiętać szczególnie wtedy, gdy przygotowujemy posiłki dla dzieci. Bo to właśnie u swoich pociech warto kształtować zdrowe nawyki żywieniowe już od najmłodszych lat, dzięki czemu w przyszłości będą dokonywały mądrych wyborów żywieniowych.

Co powinno znaleźć się w diecie dziecka?

Pamiętajmy, że aby dziecko otrzymywało składniki odżywcze niezbędne do jego prawidłowego rozwoju, przygotowywane przez nas posiłki wcale nie muszą być bardzo skomplikowane i pracochłonne.

Postawmy na: owoce i warzywa, produkty sezonowe oraz artykuły o prostym składzie. Świetnym rozwiązaniem są również gotowe mieszanki musli, granoli i owsianki dla dzieci, które są nie tylko pyszne, ale także szybkie w przygotowaniu, dzięki czemu z powodzeniem można zaserwować je dziecku na śniadanie lub podwieczorek, a także spakować jako drugie śniadanie do szkoły.

Należy pamiętać, że w menu Twojego dziecka powinny znaleźć się także produkty mleczne bogate w wapń, który jest niezbędny w okresie dojrzewania i szybkiego wzrostu, m.in. mleko, kefir i jogurty naturalne. Nie zapominaj również o świeżych warzywach i owocach, które zimą możesz zastąpić mrożonkami.
Czytaj także: W jakich produktach znajduje się wapń i ile powinniśmy go spożywać?
Ile powinno zjadać dziecko?

Przyjmuje się, że od 4. roku życia dziecko powinno zjadać od 4 do 5 posiłków dziennie. Śniadanie jest najważniejsze, ponieważ mózg Twojego dziecka potrzebuje energii, aby wydajnie pracować przez cały dzień.

Zadbaj zatem o to, aby Twoja pociecha zjadała pierwsze śniadanie w domu i drugie w szkole i aby nie zapominała o tych posiłkach. Na śniadanie możesz podawać dziecku płatki owsiane, które są źródłem cennych składników odżywczych i minerałów.

Zachęcaj także dziecko do wspólnego gotowania, dzięki czemu wykształci w sobie zdrowe nawyki i przygotowywanie posiłków w domu będzie dla niego czymś naturalnym. Nie zapomnij również o prawidłowym nawodnieniu organizmu (przede wszystkim wodą) oraz o aktywności fizycznej swojego dziecka, która stanowi obecnie podstawę nowej piramidy żywieniowej.

Czytaj także: Jak wyrobić nawyk picia wody?

Nie rób jednak nic na siłę i nie wmuszaj jedzenia w dziecko, które wydaje Ci się zbyt szczupłe, albo nie ograniczaj jedzenia dziecku z nadwagą (dziecko musi spożyć określoną liczbę kalorii, której nie można mu ograniczać). W przypadku nadmiaru kilogramów staraj się nauczyć swoją pociechę zdrowych nawyków żywieniowych i zachęć ją do większej aktywności fizycznej. Masę ciała dziecka kontroluj u pediatry, a w razie konieczności zastosowania diety skonsultuj się z dietetykiem.

Jak ułożyć jadłospis dziecka w wieku szkolnym?

Czy wyrobienie w dziecku nawyku zdrowego odżywiania jest trudne? Prawda jest taka, że dzieci nie będą chciały jeść zdrowo, jeśli nie będą miały dobrych wzorców. Dzieci uczą się przez naśladownictwo, więc jedzmy szpinak czy brokuły z naszą pociechą, dając jej dobry przykład.

Warto także zapoznawać dziecko z nowymi smakami już od najmłodszych lat i zachęcać je do zjadania różnorodnych produktów. Pamiętajmy jednak, aby nic nie robić na siłę i nie zniechęcać się pierwszymi niepowodzeniami (ten sam produkt można np. spróbować podać dziecku pod inną postacią).

W żywieniu dzieci zadbajmy także o odpowiednio przygotowane i różnorodne posiłki, które sprawią, że dziecko będzie zjadać je ze smakiem. Jak to zrobić?

W tym artykule przedstawiamy przykładowy, 3-dniowy jadłospis dla dziecka w wieku wczesnoszkolnym (7-8 lat). Zaproponowane w nim posiłki obejmują: pierwsze śniadanie, drugie śniadanie, obiad, podwieczorek i kolację.

W naszym jadłospisie nie podajemy konkretnych ilości/gramatury produktów, ponieważ zapotrzebowanie energetyczne małego dziecka jest inne niż dużego. Wylicza się je z siatek centylowych, czyli wykresów, które różnią się w zależności od masy ciała i wzrostu dziecka, wieku i płci.

Pobierz jadłospis gotowy do wydruku i miej go zawsze pod ręką!

Przykładowa zdrowa dieta dla dziecka - dzień 1

Przykładowa zdrowa dieta dla dziecka - dzień 2

Przykładowa zdrowa dieta dla dziecka - dzień 3

# data[].attributes.attachment_link.title
Dieta dla dziecka: zdrowe menu, jadłospis, posiłki | OneDayMore

# data[].attributes.attachment_link.description
Dobrze zbilansowana dieta to element, na który każdy z nas powinien zwrócić szczególną uwagę. To dzięki niej dostarczamy naszemu organizmowi wszystkie niezbędne składniki, mamy energię do działania i dobrze się czujemy. Starajmy się o tym pamiętać szczególnie wtedy, gdy przygotowujemy posiłki dla dzieci.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Autor: thinkstockphotos.com Nadwaga, a z czasem otyłość u dzieci, w 95 procentach przypadków są efektem tylko i wyłącznie przekarmiania oraz niedostatku ruchu. Odchudzanie dziecka nie polega na stosowaniu diety a na stopniowej zmianie zwyczajów żywieniowych całej rodziny. Jakie zasady ułatwią ci odchudzenie otyłego dziecka?

Nadwaga, a z czasem otyłość u dzieci, w 95 procentach przypadków są efektem tylko i wyłącznie przekarmiania oraz niedostatku ruchu. Odchudzanie dziecka nie polega na stosowaniu diety a na stopniowej zmianie zwyczajów żywieniowych całej rodziny. Jakie zasady ułatwią ci odchudzenie otyłego dziecka?
Spis treści

1. Odchudzanie otyłego dziecka: zasady

2. Co 4. polskie dziecko jest na diecie odchudzającej. Jadłospisy są źle ułożone

Dlaczego ważne jest odchudzanie otyłych dzieci? Bo otyłe dzieci mają problemy nie tylko z rówieśnikami, ale przede wszystkim ze zdrowiem - zbyt wysoki cholesterol, nadciśnienie, miażdżyca, przeciążone stawy, to tylko niektóre dolegliwości wywołane przez otyłość.

Odchudzanie otyłego dziecka: zasady

Nie podawaj dziecku suplementów diety sprzyjających utracie masy ciała, nie wprowadzaj diet odchudzających.

Dzieciom do 7. roku życia nie ograniczaj kaloryczności posiłków. Utratę masy ciała można osiągnąć poprzez zmianę jakości jedzenia (mniej tłuszczu i cukru) i zachęcanie do większej aktywności fizycznej.

Dziecko powinno jeść 4-5 razy dziennie, w regularnych odstępach czasu. Najważniejszym posiłkiem jest śniadanie. Uczeń powinien dostać do szkoły drugie śniadanie. W każdym posiłku powinny się znaleźć warzywa lub owoce.

Błonnik podawaj w postaci warzyw, owoców i produktów z pełnego ziarna, np. razowego pieczywa.

Nie zmuszaj dziecka do jedzenia tego, czego nie lubi. Nie serwuj mu potraw dietetycznych, gdy reszta domowników je smażone kotlety. To stawia je na marginesie rodziny. Zmień menu dla wszystkich.

Wyklucz z posiłków tzw. ukryte kalorie (majonez w sałatkach, tłuszcz do polewania warzyw, śmietany w zupie).

Podczas jedzenia dziecko nie powinno oglądać telewizji, ponieważ zajęte śledzeniem bajki zjada więcej, niż potrzebuje.

Jeśli dziecko zjadło posiłek i prosi o dokładkę, warto chwilę odczekać. Potrzeba ok. 20 minut, by do mózgu dotarł sygnał, że organizm jest nasycony. Dlatego zachęcaj dziecko do wolnego jedzenia i dokładnego gryzienia pożywienia.

Zachęcaj do picia wody między posiłkami. Soki rozcieńczaj wodą, a cukier do słodzenia herbaty zastąp stewią, ksylitolem lub syropem z agawy. Unikaj sztucznych słodzików (aspartam, acespfam).

Rozmawiaj z dzieckiem o tym, że musi schudnąć, ale nie argumentuj, że będzie zdrowsze. Mów o ładnej sylwetce, szybkim bieganiu, pięknej skórze i włosach.

Nie wytykaj dziecku jego nadwagi. Nie nazywaj go pączuszkiem czy kochanym grubaskiem. Podkreślanie, nawet mimowolne, nadwagi dziecka wpędza je w kompleksy, obniża samoocenę.

Przed wyjściem na kinderbal podaj dziecku pełnowartościowy posiłek. To zmniejszy jego apetyt na chipsy czy słone paluszki.

miesięcznik "Zdrowie"

Co 4. polskie dziecko jest na diecie odchudzającej. Jadłospisy są źle ułożone

Od ośmiu lat stale rośnie liczba odchudzających się dzieci. Obecnie diety, które mają zredukować wagę, stosuje co czwarte polskie dziecko, ponad 20 proc. myśli natomiast o ich wprowadzeniu. W większości przypadków jadłospisy ułożone są nieprawidłowo i codzienne posiłki nie dostarczają dzieciom niezbędnych do prawidłowego rozwoju składników odżywczych. Może to skutkować zahamowaniem wzrostu, zaburzeniami koncentracji, osteoporozą, odwodnieniem, a nawet depresją - podkreślają eksperci Narodowego Centrum Edukacji Żywieniowej.

Źródło: biznes.newseria.pl

Anna Jarosz - artykuł pochodzi z miesięcznika "Zdrowie" | Konsultacja: mgr inż. Małgorzata Różańska, dietetyk, Poradnia Dietetyczna Foodarea

# data[].attributes.attachment_link.title
Otyłe dziecko: 12 zasad odchudzania. Jak odchudzić otyłe dziecko?

# data[].attributes.attachment_link.description
Nadwaga, a z czasem otyłość u dzieci, w 95 procentach przypadków są efektem tylko i wyłącznie przekarmiania oraz niedostatku ruchu. Odchudzanie dziecka nie polega na stosowaniu diety a na stopniowej zmianie zwyczajów żywieniowych całej rodziny. Jakie zasady ułatwią ci odchudzenie otyłego dziecka? Spis treści Odchudzanie otyłego dziecka: zasady Co 4.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Skomponowanie jadłospisu diety bezglutenowej na 7 dni nie jest wcale takie trudne. Aby samemu ułożyć rozkład posiłków w ciągu dnia na cały tydzień, należy znać podstawowe zasady diety bezglutenowej i wiedzieć, które produkty są dozwolone, a które nie. Dodatkowo warto nauczyć się komponowania zbilansowanych dań, tak aby każdy posiłek był w odpowiednim stopniu bogaty w białko, węglowodany czy zdrowe tłuszcze. Dzięki temu dostarczymy naszemu organizmowi wszelkich niezbędnych wartości odżywczych.

Dzień 1 - bezglutenowy poniedziałek

Dobrze jest zacząć nowy tydzień z pozytywnym nastawieniem, a zwłaszcza w poniedziałek, który cieszy się niezbyt pochlebną renomą. W związku z tym pierwszym posiłkiem, którym rozpoczniemy tygodniowy jadłospis bez glutenu, mogą być pożywne kanapki z pieczywa chia.

Śniadanie - bezglutenowe kanapki na pieczywie z chia (300 kcal)
Składniki:
II Śniadanie (170 kcal)

Obiad - Cukinia z farszem z mięsa z indyka z ryżem w sosie pomidorowym (400 kcal)
Składniki:

1 cukinia (ok. 120 g)

100 g chudego mięsa mielonego z indyka (5% tłuszczu)

½ cebuli

1 ząbek czosnku

100 g pomidorów z puszki

30 g jogurtu (2% tłuszczu)

25 g brązowego ryż

Ryż gotujemy według instrukcji na opakowaniu. Cukinię należy przekroić na pół, a potem wzdłuż, tak aby powstały 4 podłużne kawałki. Następnie trzeba wydrążyć z nich środki i odstawić na 20-30min. Aby przygotować farsz podsmażamy cebulkę oraz czosnek na patelni, dodajemy mięso mielone i doprawiamy przyprawami. Następnie dodajemy ryż i pomidory z puszki. Gdy całość będzie gotowa, przekładamy farsz do cukinii i polewamy jogurtem. Pieczemy w 180 stopniach C przez ok. 30min.

Przekąska (280 kcal)

Kolacja - Musli na mleku z miodem (330 kcal)

Dzień 2 - bezglutenowy wtorek

Bardzo ważnym elementem diety są kwasy tłuszczowe omega 3 i 6. Te znajdują się głównie w rybach oraz orzechach. Z tego względu, że częściej na stołach pojawia się kurczak, wieprzowina lub indyk, może towarzyszyć nam ich niedobór. Dlatego wtorkowy bezglutenowy jadłospis będzie bogaty w korzystne dla zdrowia tłuszcze.

Śniadanie - owsianka z twarogiem i orzechami (400 kcal)

II śniadanie (240 kcal)

Obiad - pieczony łosoś z ziemniakami (420 kcal)

150 g ziemniaków

150 g pieczonego łososia

2 ogórki kiszone

Przekąska (210 kcal)

Kolacja - makrela w sosie pomidorowym z chlebem (320 kcal)

Dzień 3 - bezglutenowa środa

Środek tygodnia to dobry moment, by urozmaicić swój jadłospis o nowe walory smakowe. W związku z tym środa będzie bogata w śródziemnomorskie aromaty. Taka propozycja dań to kolejny dowód na to, że dieta bezglutenowa nie musi być wcale monotonna.

Śniadanie - ciabatta z prosciutto (340 kcal)

II Śniadanie (220 kcal)

50 g oliwek zielonych

75 g kulek mozzarelli mini (bez glutenu)

Obiad - bezglutenowe spaghetti (400 kcal)

Przekąska (210 kcal)

gotowana kolba kukurydzy (ok. 170 g)

Kolacja - śródziemnomorska sakszuka (370 kcal)
Składniki:

2 jaja kurze

1 ząbek czosnku

1 łyżka oliwy z oliwek

70 g ciecierzycy

kolendra, kmin, tymianek, pieprz

150 g pomidorów z puszki krojonych

50 g passaty pomidorowej

Podsmażamy czosnek na oliwie, dodajemy ciecierzycę, passatę i pomidory. Całość doprawiamy. Następnie wbijamy dwa jajka i smażymy aż białko się zetnie, a żółto zostanie płynne.

Dzień 4 - bezglutenowy czwartek

W każdym jadłospisie sporą część składników powinny stanowić warzywa oraz owoce, gdyż dostarczają one wielu niezbędnych do prawidłowego funkcjonowania organizmu witamin i składników mineralnych. W czwartkowym jadłospisie na diecie bezglutenowej warto więc uwzględnić większą ilość tych produktów. Tym bardziej, że tydzień powoli się kończy i w związku z tym możemy odczuwać większe zmęczenie.

Śniadanie - jajecznica z brokułem i pieczarkami (350 kcal)
Składniki:
II śniadanie (200 kcal)

Obiad - sałatka z tofu, tuńczykiem, warzywami i grzankami (380 kcal)
Składniki:

70 g tofu wędzonego

1 ogórek gruntowy

½ pomidora

3 różyczki brokułu

60 g ciecierzycy

¼ papryki

50 g tuńczyka

50 g jogurtu

50 g bezglutenowych grzanek.

Przekąska - sałatka owocowa (300 kcal)

Kolacja - płatki ryżowe z malinami na mleku (250 kcal)

Dzień 5 - bezglutenowy piątek

Piątek to na ogół dla wielu osób na diecie bezglutenowej ostatni dzień pracy. W związku z tym jest to okres przygotowywania się do aktywnego lub wypoczynkowego weekendu. Dlatego warto przyrządzić sobie posiłki wcześniej, by w pierwszy dzień wolnego móc skupić się na odpoczynku.

Śniadanie - płatki owsiane z orzechami (400 kcal)

II Śniadanie (200 kcal)

220 ml świeżego soku z pomarańczy

1 jabłko

Obiad - ryż zapiekany z jabłkiem (400 kcal)

Przekąska (170 kcal)

Kolacja - kanapki z serkiem wiejskim, pomidorem i szynką (380 kcal)

Dzień 6 - bezglutenowa sobota

Jeśli sobota to nasz dzień wolny, to warto go z samego rana wykorzystać na przyrządzenie pełnowartościowego śniadania. Z kolei na obiad można udać się do lokalu serwującego dania bezglutenowe i odetchnąć trochę od całego tygodnia przygotowywania posiłków lub przygotować szybką zupę jarzynową.

Śniadanie - tosty z tofu i szynką (400 kcal)

II Śniadanie - bezglutenowy shake truskawkowy (290 kcal)

Obiad (300 kcal)

bezglutenowa zupa jarzynowa z ziemniakami lub bezglutenowa zupa z soczewicy z ryżem

Przekąska (250 kcal)

Kolacja - jajka na miękko z chlebem (360 kcal)

Dzień 7 - bezglutenowa niedziela

Ostatni dzień tygodnia to zdecydowanie czas, by porządnie się zregenerować i przygotować na wyzwania nadchodzące w nowym tygodniu. W związku z tym warto postawić na standardowe dania z dodatkiem odrobiny słodyczy.

Śniadanie - kanapki z dżemem i mlekiem (320 kcal)

II Śniadanie - bezglutenowy shake bananowo-truskawkowy (290 kcal)

Obiad - pierś z kurczaka z ziemniakami i burakami (340 kcal)

Przekąska (395 kcal)

Kolacja - kanapki z wiosennym twarogiem i szynką (270 kcal)

Podsumowanie

Podany jadłospis to tylko przykładowa rozpiska dań dla osób na diecie bezglutenowej. Dla wielu chorych na celiakię może stanowić on pewien wzór do ułożenia własnego planu żywieniowego. Najbardziej jednak zalecanym krokiem jest konsultacja z dietetykiem. Powyższe posiłki w sumie dostarczają dziennie ok. 1500 kcal do 1800 kcal. Podaż energetyczna dla każdego człowieka jest inna. Zależy to od płci, wagi, wzrostu, wieku oraz aktywności w ciągu dnia. Mężczyźni, którzy pracują fizycznie, będą mieli zapotrzebowanie na poziomie nawet 3000 kcal dziennie. W związku z tym sugerując się powyższym bezglutenowym jadłospisem, posiłki dla takiej osoby powinny być ok. 2 razy większe.

Sporządzony jadłospis na 7 dni jest optymalny i może być stosowany na diecie bezglutenowej redukcyjnej - przyjmując, że średnie zapotrzebowanie wynosi ok. 1800-2200 kcal. Stąd obcięcie kalorii do 1500-1800 może pomóc w zrzuceniu kilku kilogramów. Warto przy tym jednak pamiętać o aktywności fizycznej. Błędem jest z kolei stosowanie diety bezglutenowej 1000 kcal, czy 1200 kcal. Taki drastyczny sposób odchudzania nie jest zdrowy i powoduje duże spowolnienie metabolizmu, zmęczenie czy osłabienie. W związku z tym po powrocie do normalnego żywienia często pojawia się tzw. efekt jojo. Warto więc odpowiednio wywarzyć dietę, konsultując się ze specjalistą lub samemu obliczając swoje BMI.

# data[].attributes.attachment_link.title
Dieta bezglutenowa - propozycja jadłospisu na tydzień

# data[].attributes.attachment_link.description
Skomponowanie jadłospisu diety bezglutenowej na 7 dni nie jest wcale takie trudne. Aby samemu ułożyć rozkład posiłków w ciągu dnia na cały tydzień, należy znać podstawowe zasady diety bezglutenowej i wiedzieć, które produkty są dozwolone, a które nie. Dodatkowo warto nauczyć się komponowania zbilansowanych dań, tak aby każdy posiłek był w odpowiednim stopniu bogaty w białko, węglowodany czy zdrowe tłuszcze.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Wpis został sprawdzony przez moderatora

Temat zajęć: „Sport i zdrowe odżywianie, to dla człowieka ważne zadanie!"

Grupa wiekowa: zajęcia przeznaczone dla dzieci w wieku 6 lat

Sposób wdrożenia w praktyce przedszkolnej: zajęcia należy podzielić na dwie jednostki /część dopołudniowa i popołudniowa/.

Cele ogólne:

promowanie aktywnego stylu życia

kształtowanie nawyków zdrowego odżywiania

wdrożenie zasad świadomości i odpowiedzialności za własne zdrowie

kształtowanie umiejętnoci społecznych - porozumiewania się z dorosłymi i dziećmi, zgodne funkcjonowanie w zabawie i sytuacjach zadaniowych

Cele szczegółowe (efekty) zostały ujęte pod każdym działaniem zawartym w scenariuszu

Metody pracy:

Metoda oparta na działalności praktycznej - metoda zajęć praktycznych

Metoda oparta na słowie - pogadanka, objaśnienie nowej wiedzy

Metoda oparta na obserwacji i słowie - pokaz

Formy pracy:

zbiorowa ( praca z całą grupą),

zespołowa,

indywidualna

Środki dydaktyczne:

odtwarzacz płyt CD, płyta z nagraniem piosenki „Gimnastyka na wesoło", kartoniki
z ilustracjami zdrowych produktów i aktywności sportowych, hasło zajęć: „Sport i zdrowe odżywianie, to dla człowieka ważne zadanie!", Piramida Zdrowego Żywienia i Aktywności Fizycznej, rymowanki do poszczególnych szczebli piramidy, plecaki, mapy skarbów, plakietki z poszukiwanymi literami (W, S, O,W, Z,N, R,M,J,G), woda butelkowa, wybrane owoce i warzywa, makaron, ryż, kasza (ugotowane i surowe), pieczywo pełnoziarniste, produkty mleczne, groch, oliwa z oliwek, orzechy, talerzyki, sztućce, kubeczki, mikser do koktajli, deski do krojenia, medale Zdrowego Przedszkolaka.

PRZEBIEG ZAJĘĆ

1. „Gimnastyka świetna sprawa, ruch to dobra jest zabawa!". Nauczyciel wita się
z dziećmi piosenką pt: „Gimnastyka na wesoło".

Efekty podejmowanych działań, (dziecko):

- aktywnie uczestniczy we wspólnej zabawie muzyczno - ruchowej (śpiewa piosenkę, wykonuje ćwiczenia gimnastyczne)

- nawiązuje poprawne relacje z rówieśnikami i nauczycielem

2. "Zdrowe memory". Dzieci po kolei odkrywają obrazki na odwrocie których znajdują się produkty żywieniowe oraz zabawy sportowe. Dzieci poszukują par na zasadzie gry memory. Które dziecko odnajdzie parę decyduje czy produkty na jego kartach są zdrowe czy też nie
i odkłada je odpowiednio do pudełka z buzią uśmiechniętą lub smutną. Po odsłonięciu wszystkich kartoników dzieciom ukaże się hasło przewodnie zajęć: „Sport i zdrowe odżywianie, to dla człowieka ważne zadanie!"

Efekty podejmowanych działań (dziecko):

- koncentruje uwagę na zadaniu

- zapamiętuje i tworzy pary

- poprawnie segreguje zdrowe i niezdrowe produkty żywieniowe

3. „Piramida życia". Nauczyciel prezentuje dzieciom Piramidę Zdrowego Żywienia
i Aktywności Fizycznej. Przeszkolaki nazywają poszczególne elementy na ilustracji. Prowadząca zwraca uwagę na podział piramidy, wyjaśnia dzieciom zasadę stopniowania: od produktów używanych najczęściej i znajdujących się na dole piramidy, do tych, które koniecznie powinny być stosowane najrzadziej i umieszczone są na szczycie.

Efekty podejmowanych działań (dziecko):

- prezentuje swoje umiejętności (nazywa elementy na ilustracji)

- przełamuje bariery związane z wypowiadaniem się na forum grupy

4. „Jak powstaje trójkąt?". Nauczyciel zadaje dzieciom pytanie: „Jaka figura geometryczna ukryła się w piramidzie?". Prosi dzieci aby dobrały się w zespoły 3 osobowe
i spróbowały ze swoich ciał ułożyć na dywanie trójkąt.

Efekty podejmowanych działań (dziecko):

- współpracuje z rówieśnikami celem osiągnięcia zamierzonego rezultatu

5. „Usłysz i dopasuj". Przedszkolaki słuchają czytanych przez nauczyciela rymowanek
i dopasowują je do odpowiednich poziomów piramidy zdrowia.

Spacer, rower czy pływanie, zdrowia doda niesłychanie!

Jedz owoce i warzywa, bo w nich wielka moc się skrywa!

Ryże, kasze, makarony - to energii zbiór ceniony!

Zdrowe kości, zęby mamy, kiedy mleko, sery i jogurty naturalne zjadamy!

Ryby, jaja, mięsko białe dają białko, które dla tkanek jest doskonałe!

Oliwa, orzechy i olej rzepakowy to produkty dla naszej głowy!

Woda źródłem życia jest, pij ją co dzień jeśli zdrowym być chcesz!

Efekty podejmowanych działań (dziecko):

- kształtuje umiejętność skupienia uwagi i rozumienia słowa mówionego

- dopasowuje usłyszaną rymowankę do odpowiedniego poziomu prezentowanej piramidy

6. „Skarby zdrowych piratów". Nauczyciel zapowiada dzieciom niespodziankę. Przedstawia mapę ogrodu przedszkolnego, w którym ukryte zostały „skarby", przedmioty umieszczone na piramidzie żywieniowej. Prosi dzieci aby dobrały się w pary. Każda z par będzie drużyną szukającą skarbów. Dzieci otrzymują mapy. Wskazówką są litery umieszczone na mapie. Każda drużyna odszukuje skarbów oznaczonych określoną literą.

Drużyna pierwsza - W /woda/

Drużyna druga - S /sport, skarbem będzie, piłka, paletki, skakanka, hulajnoga/

Drużyna trzecia - O, W /owoce, warzywa/

Drużyna czwarta - Z /ziarna - makaron, ryż, kasze, chleb ziarnisty/

Drużyna piąta - N /nabiał - mleko, jogurt naturalny, ser biały i żółty/

Drużyna szósta - R, M, J, G /ryby, mięso, jaja,groch/

Efekty podejmowanych działań (dziecko):

- tworzy zespół z kolegą

- uważnie słucha i rozumie polecenia nauczyciela

- samodzielnie ubiera się w szatni

7. „Tropiciele zdrowego skarbu". Każdy zespół otrzymuje plecak, mapę oraz plakietkę
z poszukiwanymi literami. Dzieci wraz z nauczycielem udają się do szatni i wychodzą do ogrodu przedszkolnego. Nauczyciel ustala obszar poszukiwań, zwraca uwagę na bezpieczeństwo, utanawia sygnał zbiórki i daje znak do startu. Dzieci w parach, zgodnie z mapą poszukują swojego skarbu.

Efekty podejmowanych działań (dziecko):

- aktywnie uczestniczy w grze zespołowej na świeżym powietrzu

- zgodnie funkcjonuje podczas wykonywania zadania

- przestrzega reguł zabawy i zasad bezpieczeństwa

- potrafi określić kierunki oraz miejsca na mapie

PO POWROCIE DO PRZEDSZKOLA - PRZERWA W ZAJĘCIACH /OBIAD, RELAKSACJA, CZAS NA SWOBODNĄ ZABAWĘ/.

8. WZNOWIENIE ZAJĘĆ PO PRZERWIE „Prezentacja zdobyczy". Dzieci układają odnalezione skarby na wyciętym z kartonu dużym trójkącie, układając tym samym swoją piramidę zgodną ze wzorem.

Efekty podejmowanych działań (dziecko):

- rozwija poczucie przynależności społecznej do grupy

- prezentuje zdobytą wiedzę

- poprawnie segreguje produkty żywieniowe (wie, co należy jeść często, a co rzadziej)

9. „Czyste ręce mamy, więc do jedzenia się zabieramy". Przedszkolaki dbając
o higienę i swoje zdrowie myją ręce. Następnie z przygotowanych przez nauczyciela produktów /umyte warzywa i owoce, produkty mleczne, pieczywo pełnoziarniste, ugotowany makaron, kasza, jajka, makrela, orzechy/ wykonują swoje danie. Dzieci pracują indywidualnie. Wykonują zdrowe przekąski według własnego pomysłu.

Efekty podejmowanych działań (dziecko):

- dba o higienę osobistą (poprawnie myje ręce)

- podejmuje decyzję i wykonuje swoją zdrową potrawę

- jest kreatywne

- bezpiecznie posługuje się przyżadami kuchennymi /nóż, widelec/

10. „My jesteśmy kucharzami - nasze potrawy pięknie zjadamy!". Dzieci sprzątają swoje miejsce pracy i degustują przygotowane przez siebie zdrowe potrawy.

Efekty podejmowanych działań (dziecko):

- utrzymuje porządek w swoim otoczeniu

- właściwie zachowuje się przy stole (nakrywa do stołu, sprząta po sobie)

- doznaje uczucia sprawstwa

11. „Mini Quiz". Przedszkolaki odpowiadają na pytania związane z poznanym tematem.

- jakie działania zaliczamy do aktywności fizycznej? (gra w piłkę, zabawy na placu zabaw...),

- ile czasu powinniśmy poświęcić każdego dnia na aktywność fizyczną? ( min. 30-45 minut),

- ile posiłków powinniśmy spożywać w ciągu dnia? (4 - 5 posiłków),

- jakie produkty powinny być podstawą diety? (warzywa i owoce),

- co najlepiej i jaką ilość należy pić by być zdrowym? (wodę, ok. 1,5 litra),

- w jaki sposób możemy zastąpić słodycze? (jedząc owoce),

- czym możemy zastąpić sół w naszych posiłkach? (ziołmi),

- dlaczego należy uprawiać sport i zdrowo się odżywiać? (aby być zdrowym).

Efekty podejmowanych działań (dziecko):

- poprawnie odpowiada na pytania nauczyciela

- zwraca się bezpośrednio do rozmówcy, stara się mówić poprawnie pod względem artykulacyjnym, gramatycnym, fleksyjnym i składniowym

- wie jak i dlaczego należy dbać o swoje zdrowie (orientuje się w zasadach zdrowego żywienia, zwraca uwagę na konieczność uprawiania sportu)

12. „Nasze zajęcia już się skonczyły. Medale „Zdrowego Przedszkolaka" panie nam wręczyły. Nauczyciel wręcza dzieciom medale „Zdrowego przedszkolaka".

Efekty podejmowanych działań:

- zaspokaja potrzebę uznania i szacunku

- potrafi odpocząć, zrelaksować się po zajęciach

13. Ewaluacja zajęć. Nauczyciel zadaje dzieciom pytania dotyczące zajęć:

„Co najbardziej podobało Ci się na zajęciach?"

„Co ci się nie podobało w trakcie zajęć?"

„Z jaką miną kończysz dzisiejsze zajęcia?"

Bibliografia:

Podstawa Programowa Wychowania Przedszkolnego

Strona internetowa Instutytu Żywności i Żywienia im. prof. dra med. Aleksandra Szczygła

http://www.izz.waw.pl/pl/zasady-prawidowego-zywienia

Autorem hasła przewodniego oraz rymowanek zawartych w scenariuszu jest Renata Zegarmistrz - nauczycielka opracowująca scenariusz

# data[].attributes.attachment_link.title
SCENARIUSZ ZAJĘĆ EDUKACYJNYCH DOTYCZĄCY ZDROWEGO ODŻYWIANIA - Społeczność - BLIŻEJ PRZEDSZKOLA

# data[].attributes.attachment_link.description
Wpis został sprawdzony przez moderatora Temat zajęć: „Sport i zdrowe odżywianie, to dla człowieka ważne zadanie!" Grupa wiekowa: zajęcia przeznaczone dla dzieci w wieku 6 lat Sposób wdrożenia w praktyce przedszkolnej: zajęcia należy podzielić na dwie jednostki /część dopołudniowa i popołudniowa/.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Spożywanie posiłków jest bardzo ważną, codzienną czynnością podczas pobytu dzieci w przedszkolu, ale równocześnie stanowi spore wyzwanie dla pracowników przedszkola. Dzieci przychodzą do przedszkola z różnymi żywieniowymi przyzwyczajeniami. Mimo odpowiednio opracowanego jadłospisu, pysznych potraw w przedszkolnym menu, często możemy również usłyszeć takie wypowiedzi, jak: „nie chcę", „nie lubię", „nie będę tego jadł". Okazuje się, że zmienne apetyty, wybiórcze jedzenie, grymaszenie, lęk przed spróbowaniem to najczęstsze problemy zgłaszane przez nauczycieli.

Z jednej strony na pewno rodzina dziecka jest na co dzień tym głównym środowiskiem, w którym kształtowane są zwyczaje żywieniowe (wspólne spożywanie posiłków lub ich brak, liczba słodkich przekąsek, dieta monotonna czy urozmaicona), kluczowe natomiast znaczenie ma również prowadzona przez nauczycieli edukacja żywieniowa, pokazywanie dobrych wzorców, nauka kultury spożywania posiłku w grupie przedszkolnej. Sprzyja temu długi czas spędzany w przedszkolu, podczas którego dzieci spożywają większą liczbę posiłków. Niestety, w czasach gdy tempo życia jest coraz szybsze, w rodzinnych domach nie zawsze docenia się wartość smacznego i pożywnego jedzenia. W efekcie codzienna dieta okazuje się monotonna w stosunku do dań, które dziecko otrzymuje w przedszkolu, co nasila obawy, lęk przed skosztowaniem nieznanego produktu.

Jak przekonać przedszkolaka do spróbowania obiadu? Jak zachęcić do jedzenia warzyw, nowych produktów? Czy rzeczywiście cała odpowiedzialność za żywienie dzieci spoczywa tylko na pracownikach układających jadłospisy i przygotowujących posiłki? Jaka jest rola przedszkola w kształtowaniu nawyków żywieniowych u dzieci?

Kuchnia pełna zapachów, kolorów, kształtów

Dzieci jedzą to, co lubią, a lubią to, co znają, czyli produkty, których miały okazję wcześniej doświadczyć na różne sposoby. Jako osoby dorosłe przy wyborze żywności najczęściej kierujemy się racjonalnymi argumentami, m.in.: „jemy, bo jest zdrowe", „szkoda wyrzucić", „trzeba jeść", „zjem więcej, bo później nie będzie okazji", które dla małego dziecka nie są atrakcyjne czy przekonujące.

Aby rozbudzić chęć bliższego obcowania z produktami spożywczymi, zachęcić do spróbowania, warto pozwolić dzieciom odkrywać świat jedzenia nie tylko podczas posiłków, przy stole. W procesie zwiększania akceptacji na nowe potrawy kluczowe znaczenie będą miały wszelkie działania podejmowane w ramach zajęć dydaktycznych i praktycznych (np. warsztaty kulinarne). Poznawanie produktów spożywczych pod względem smaku, zapachu, koloru czy konsystencji stanowi dla dzieci ciekawe doświadczenie, a dorosłych uczy spojrzenia na posiłek oczami dziecka.

Kuchnia to tak naprawdę królestwo zmysłów. Niestety, bardzo często dla dzieci jest to przestrzeń mało dostępna, a posiłek kojarzy się z gotową potrawą, którą otrzymują na talerzu. W takiej sytuacji tym bardziej warto w ramach zajęć przedszkolnych rozbudzić dziecięcą wyobraźnię i wykorzystać naturalną ciekawość świata. Pozwólmy dzieciom wydłubywać pestki z owoców, dotykać miąższu, ścierać marchewkę na tarce, mieszać. Oswajanie za pomocą różnych zmysłów (węch, dotyk, wzrok, słuch) sprawia, że zajęcia z jedzeniem stają się świetną zabawą.

Zachęcanie dzieci do kontaktu z różnymi produktami, zebranie nowych informacji o jedzeniu sprawia, że produkty spożywcze stają się dziecku bliższe, a poziom lęku, opór przed spróbowaniem również z czasem często wydaje się mniejszy. Również dla nas argumenty dziecka stają się bardziej zrozumiałe. Marchewka surowa i ugotowana to przecież zupełnie inna konsystencja - dotykanie ich pozwala na inne doznania czuciowe, obserwacje, a tym samym chęć zjedzenia. Jeśli dotykanie marchewki ugotowanej (miękkiej, wilgotnej) nie będzie dla dziecka przyjemnością, trudno oczekiwać, aby chciało ją skosztować.
Ciekawą formą zajęć będą na pewno wszelkie zagadki z zamkniętymi oczami.

Przykładowe zajęcia

Dzieci mają zamknięte oczy i wyciągają kolejno różne produkty z torby (np. pieczywo, jabłko, gruszka, mąka, marchewka, papryka, cukierek), a następnie określają cechy produktu (twardy, miękki, zapach kojarzy mi się..., śliski, suchy, mokry itd.).

Zrozumienie potrzeb dziecka, jego etapu rozwoju czy przyczyn odczuwanych lęków, szczególnie w początkowym etapie pobytu w przedszkolu, w okresie adaptacji, sprawia, że potrafimy mu pomóc, wiemy, jak postąpić prawidłowo, aby posiłek kojarzył się dziecku z przyjemnością. Bezpieczeństwo, spokój i znajomość produktów to kluczowe argumenty dla dziecka, by chciało spróbować nowego dania.

„Przez odpowiednią literaturę dla dzieci kształtuje się smak przyszłego czytelnika".
J. Brzechwa

Podobnie czytanie odpowiednich książek może okazać się doskonałą formą w procesie oswajania dzieci z mniej akceptowanymi produktami. Książka poruszająca tematy jedzenia to nie tylko książka kulinarna. Aktualnie na rynku dostępnych jest wiele publikacji z tematem jedzenia, posiłków w tle.

Zadania, jakie pełni odpowiednia literatura:

poszerzanie wiedzy z zakresu produktów spożywczych, które powinny być obecne w diecie małego dziecka, m.in. kasze, nasiona strączkowe,

kształtowanie nawyków żywieniowych,

dostarczanie wzorców spożywania wspólnych posiłków,

redukcja lęków przed spróbowaniem nowych produktów,

omówienie sytuacji związanych ze spożywaniem posiłków w atmosferze bezpieczeństwa, bez poczucia presji i nacisków.

Metody pracy:

bajki, wierszyki, piosenki,

materiały dydaktyczne, takie jak obrazkowa Piramida Zdrowego Stylu Życia, Talerzyk Zdrowego Żywienia z podziałem na poszczególne grupy produktów, kalendarze sezonowe.

W wieku przedszkolnym dzieci są bardzo otwarte na wszelkie ciekawostki dotyczące jedzenia, dlatego warto podczas zajęć edukacyjnych zainteresować się tym, co nowe i tajemnicze. W tym wypadku wszelkie zajęcia związane z tematem „Skąd się bierze jedzenie?" przybliżą dzieciom sposób uprawy, kraj pochodzenia wielu warzyw, owoców.

Propozycje tematów:

„Od buraka do lizaka" - temat pokazuje, jak powstaje cukier.

Wykorzystując wiersz Od buraka do lizaka, można omówić cały proces, począwszy od uprawy buraków na polu, do zakupu słodyczy w sklepie.
Od buraka do lizaka
Cukrowa wata, cukrowa wata,
Kręconą w bębnie kupuje tata.
Ja lubię watę, lubi też osa
Cukrowe nitki cieńsze od włosa.
Lecz nie wie osa, ja nie wiem też,
Skąd wziął się cukier. A czy Ty wiesz?
Rośnie na polu burak cukrowy,
Długo dojrzewa, aż jest gotowy.
Trzeba buraki z ziemi wyrwane
Zwieźć do fabryki cukrownią zwanej.
Tam się je myje, kroi, szykuje
I coś jak kompot przygotowuje.
Na samym końcu z tego kompotu
Jest wreszcie cukier. Tyle kłopotu
Ma mnóstwo ludzi z takim burakiem,
Byś mógł się cieszyć jednym lizakiem.
Autor nieznany, Czasopismo „Ja" nr 8/89

„Wszystko się zaczyna od nasionka" - temat pokazuje dzieciom, jak rośnie fasola, dynia czy jabłko. Na przykładzie nasion białej fasoli można z dziećmi przygotować uprawę fasoli w przedszkolnym ogródku. Niezależnie od wielkości i czasu zbiorów, uzupełnieniem takich zajęć może być przygotowanie z dziećmi pysznej pasty z fasolą lub babeczek fasolowych.

„Od ziarenka do bochenka" - jak powstaje chleb. Zajęcia przybliżają dzieciom proces uprawy zbóż, pozyskiwania mąki, pracy piekarza. Zajęcia można rozszerzyć o wycieczkę do piekarni, wypiek własnego chleba w przedszkolu lub w domu, degustację różnych wyrobów piekarniczych z różnorodnych mąk. Dla wielu dzieci, miłośników białego, pszennego pieczywa takie zajęcia mogę być smaczną zachętą do skosztowania pieczywa pełnoziarnistego.

Bazując na dostępnych publikacjach dotyczących upraw i zbiorów, poradnikach kulinarnych, można z dziećmi również poruszyć takie tematy, jak:

„Sezon na gotowanie" - odkrywanie smaków jesieni, zimy, wiosny czy lata. To również okazja, aby pokazać, jak klimat sprzyja konkretnym uprawom, i wyjaśnić, gdzie rosną w zimie najlepsze truskawki.

Pomocnym narzędziem będą dostępne zestawienia sezonowych warzyw, owoców w formie tabel lub najlepiej w postaci świeżych dostępnych produktów, które dzieci mogą dotknąć, powąchać.

„Świat na talerzu przedszkolaka", gdzie głównym celem zajęć jest poznawanie kultury i smaków różnych zakątków świata.

„Cudze chwalicie, swego nie znacie", „Regionalne dania na talerzu przedszkolaka"; to doskonała okazja, aby dzieci, i często również dorośli, poznali przysmaki z wybranych regionów naszego kraju.

„Rok z życia na wsi"; zajęcia, podczas których dzieci poznają proces uprawy, hodowli w oparciu o życie w zgodzie z naturą. Dla wielu przedszkolaków, szczególnie mieszkających w mieście, takie zajęcia i nowe informację mogą być sporym zaskoczeniem.

Od teorii do pr

...

# data[].attributes.attachment_link.title
Zdrowo i kreatywnie - niezbędne pomoce dydaktyczne w pracy nauczyciela dotyczące tematyki zdrowego żywienia

# data[].attributes.attachment_link.description
Spożywanie posiłków jest bardzo ważną, codzienną czynnością podczas pobytu dzieci w przedszkolu, ale równocześnie stanowi spore wyzwanie dla pracowników przedszkola. Dzieci przychodzą do przedszkola z różnymi żywieniowymi przyzwyczajeniami. Mimo odpowiednio opracowanego jadłospisu, pysznych potraw w przedszkolnym menu, często możemy również usłyszeć takie wypowiedzi, jak: „nie chcę”, „nie lubię”, „nie będę tego jadł”.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Prawidłowa dieta to klucz do radzenia sobie z cukrzycą u dzieci. Odgrywa ona dużą rolę w procesie leczenia, niezależnie od typu cukrzycy. Nie polega jednak na samych ograniczeniach. Dobrze skomponowana dieta dla dziecka z cukrzycą powinna być urozmaicona i różnorodna. Jak rozpoznać cukrzycę u dziecka? Jakie daje objawy? Jak po diagnozie komponować jadłospis dziecka?

Cukrzyca u dzieci - przyczyny i objawy

Dzieci chorują najczęściej na cukrzycę typu 1, jednak niestety coraz młodsze osoby dotyka również cukrzyca typu 2. Czym one się różnią? Cukrzyca typu 1 jest chorobą autoimmunologiczną, a mechanizm jej powstawania nie został do końca odkryty. Z kolei za wystąpienie cukrzycy typu 2 odpowiedzialne są głównie czynniki środowiskowe związane z niezdrowym stylem życia, jak otyłość, brak aktywności fizycznej oraz nieodpowiednia dieta.

W obu przypadkach, wczesne wykrycie choroby może uchronić dziecko przed groźnymi skutkami powikłań. Jakie objawy powinny nas zaniepokoić?

Przebieg cukrzycy typu 1 jest bardziej gwałtowny, a jej oznaki trudno przeoczyć. Do klasycznych objawów cukrzycy typu 1 zaliczamy:

wzmożone pragnienie oraz oddawanie moczu, nocne moczenie się,

nagłą utratę masy ciała,

ciągłe zmęczenie, osłabienie i senność,

rozdrażnienie,

brak chęci do nauki,

przy stanie zagrażającym - zapach acetonu z ust.

Cukrzyca typu 2, do niedawna nazywana cukrzycą dorosłych, coraz częściej pojawia się u dzieci. Rozwój tej choroby, szczególnie na początku, może przebiegać bez wyraźnych objawów, dlatego trudniej ją zdiagnozować. Zaniepokoić powinny nas częste napady głodu u dziecka, suchość w ustach, zmęczenie i senność, zwiększone pragnienie oraz infekcje intymne i urologiczne.

Po zaobserwowaniu powyższych objawów należy udać się do lekarza rodzinnego w celu wykonania badania poziomu cukru we krwi, a w przypadku pozytywnej diagnozy, do diabetologa, który ustali schemat leczenia cukrzycy u dziecka.

Czy trudno skomponować dietę dla dziecka z cukrzycą?

Diagnoza cukrzycy często wymaga od małego pacjenta dużej zmiany nawyków żywieniowych, a przyzwyczajenie się do nich może zająć trochę czasu. Nasi najmłodsi są wybrednymi konsumentami, którzy zwracają uwagę przede wszystkim na smak i wygląd posiłków, a nie na ich walory zdrowotne. Jednak jeśli poznamy podstawowe zasady żywienia w cukrzycy i wyrobimy w dziecku prawidłowe nawyki, będziemy w stanie dietę swobodnie przekształcać i dostosowywać do upodobań kulinarnych dziecka.

Dieta dla dziecka z cukrzycą powinna być różnorodna i dobrze zbilansowana pod kątem zawartości makroskładników, a więc białka, tłuszczu i węglowodanów, a także witamin i składników mineralnych. Nie powinno się z niej wykluczać żadnych grup produktów. Zaleca się spożywanie posiłków złożonych, to znaczy zawierających węglowodany, białko i tłuszcze.

Do podstawowych zasad diety dziecka z cukrzycą należy spożywanie niedużych posiłków w regularnych odstępach czasu i unikanie długich przerw między nimi. Z jadłospisu należy wykluczyć produkty z białej mąki, produkty tłuste (szczególnie ze szkodliwymi tłuszczami trans), słodycze, słodzone napoje oraz słone przekąski. Należy wybierać produkty bogate w błonnik pokarmowy (pełnoziarniste zboża, warzywa), który zapobiega nadmiernym wahaniom glukozy we krwi, sięgać po tłuste ryby oraz chude mięso i nabiał.

Podstawę jadłospisu dla dziecka z cukrzycą powinny stanowić produkty o niskim indeksie glikemicznym, po spożyciu których następuje powolny wzrost poziomu cukru we krwi. Zaliczamy do nich świeże warzywa, produkty zbożowe z pełnego przemiału, pełnoziarniste kasze, płatki owsiane, razowe makarony i niektóre owoce. Chleb i bułki należą do produktów bardzo lubianych przez dzieci, na szczęście w diecie cukrzycowej nie musimy całkowicie z nich rezygnować. Dzieci chore na cukrzycę powinny spożywać chleb o jak najniższym indeksie glikemicznym, jak będący źródłem błonnika pokarmowego Chleb IG (IG 46), niezawierający mąki Czystoziarnisty Whole & Pure (IG 21,3) czy wypiekany z mąki żytniej z pełnego przemiału Chleb Pełnoziarnisty (IG 38,3). Dzieciom z cukrzycą polecana jest również Bułka Beta (IG 49) z dodatkiem beta-glukanów pochodzących z owsa. To świetny element codziennego jadłospisu najmłodszych, bo kojarzy się z uwielbianą przez maluchy kajzerką, ale w przeciwieństwie do niej, w przypadku cukrzycy nie jest odradzana, lecz polecana. Od czasu do czasu dziecku można również zaproponować dedykowany dla diabetyków Chleb ProBody (IG 33,5). Dla kilkulatków (po 3. roku życia) będzie ciekawym urozmaiceniem diety, gdy podamy go raz na jakiś czas - na co dzień mógłby być za ciężki dla brzdąca. Zawiera on dużą ilość błonnika, dlatego sprawdzi się szczególnie w przypadku starszych dzieci i młodzieży.

Przykładowy jadłospis dla dziecka z cukrzycą

Przepis na śniadanie dla dziecka z cukrzycą

Kanapki z pastą z tuńczyka i twarogu, rzodkiewką i ogórkiem, mandarynka.
Składniki /na 2 porcje:
Składniki /na 2 porcje:

2 Bułki Beta

1 puszka tuńczyka w sosie własnym (120 g - waga po odsączeniu)

150 g twarogu półtłustego

1 łyżka jogurtu naturalnego

pół pęczka szczypiorku

sól, pieprz

4 rzodkiewki

½ zielonego ogórka

2 mandarynki

Sposób wykonania:
Tuńczyka odsączyć z zalewy. Umieścić w miseczce razem z twarogiem oraz jogurtem naturalnym i rozgnieść razem widelcem. Dodać posiekany szczypiorek, doprawić solą i pieprzem. Dobrze wymieszać. Rzodkiewkę i ogórka pokroić na plasterki.

Bułkę Betę przekroić na pół. Posmarować połową pasty z tuńczyka i twarogu, udekorować plasterkami rzodkiewki i ogórka. W ten sam sposób wykonać drugą kanapkę.

Kanapki podać z cząstkami mandarynki, którą należy zjeść na końcu posiłku. Indeks glikemiczny 1 porcji posiłku: 45.

Przepis na obiad dla dziecka z cukrzycą

Zupa jarzynowa z klopsikami z indyka i grzankami
Składniki /na 4 porcje:

8 kromek Chleba IG (2 kromki 15 g na osobę)

3 łyżki płatków owsianych

500 g mięsa mielonego z indyka

1 jajko

pół pęczka świeżego koperku

sól, pieprz

1,5 litra wywaru warzywnego lub drobiowego

500 g wybranych warzyw, takich jak marchewka, pietruszka, kalafior, fasolka szparagowa, groszek, por, można wykorzystać mieszankę warzyw mrożonych

Sposób wykonania:
Płatki owsiane zmielić w malakserze (małym pojemniku z ostrzem w kształcie litery S) na mąkę. W misce umieścić mięso mielone, jajko, zmielone płatki owsiane, połowę posiekanego koperku. Doprawić solą i pieprzem, dobrze wyrobić, uformować 20 pulpecików wielkości orzecha włoskiego.

Jeżeli używamy świeżych warzyw, należy je najpierw obrać i pokroić na mniejsze kawałki. W garnku zagotować wywar i wrzucić do niego pulpeciki z indyka. Gotować na niedużym ogniu przez 10 minut. Pulpeciki wyjąć z zupy i przełożyć na talerz. Do zupy dodać warzywa, świeże lub mrożone, i gotować na półmiękko (al dente), ok. 8-10 minut. Na koniec w zupie ponownie umieścić pulpety z indyka, dodać posiekany koperek i gotować jeszcze 2 minuty.

Kromki Chleba IG opiec z obu stron na suchej, rozgrzanej patelni. Podawać z gorącą zupą z pulpetami.

Indeks glikemiczny 1 porcji posiłku: 40.

Przepis na kolację dla dziecka z cukrzycą

Omlet z papryką, pomidorem, bazylią i serem
Składniki / na 1 porcję:

2 kromki Chleb Pełnoziarnistego

1 łyżeczka oliwy

¼ papryki czerwonej

½ pomidora

2 jajka

sól, pieprz

4 listki świeżej bazylii

1 łyżeczka startego parmezanu

Sposób wykonania:
Paprykę pokroić w kostkę. Z pomidora obrać skórkę i pokroić w kostkę. W miseczce rozbełtać jajka, doprawić solą i pieprzem. Dodać poszarpane listki bazylii. Na patelni rozgrzać oliwę i wrzucić paprykę, smażyć 2 minuty, aż papryka lekko zmięknie. Na patelnię dodać pomidora, a następnie warzywa zalać masą jajeczną. Posypać po wierzchu serem.

Omlet smażyć przez 5 minut, aż się zetnie od spodu. Wtedy odwrócić go na drugą stronę i smażyć jeszcze przez 1-2 minuty. Podać razem z Chlebem Pełnoziarnistym(IG 38,3).

Indeks glikemiczny 1 porcji posiłku: 53.

Produkty użyte w inspiracji

# data[].attributes.attachment_link.title
Cukrzyca u dzieci a dieta - jak skomponować jadłospis?

# data[].attributes.attachment_link.description
Prawidłowa dieta to klucz do radzenia sobie z cukrzycą u dzieci. Odgrywa ona dużą rolę w procesie leczenia, niezależnie od typu cukrzycy. Nie polega jednak na samych ograniczeniach. Dobrze skomponowana dieta dla dziecka z cukrzycą powinna być urozmaicona i różnorodna. Jak rozpoznać cukrzycę u dziecka? Jakie daje objawy?

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Menu zostało opracowane przez Samar Khanafer-Gniadek - uczestniczkę III edycji programu MasterChef wraz z dietetykiem specjalizującym się w leczeniu cukrzycy - Mileną Kuzaka.

Śniadanie: szybki omlet puszysty z warzywami i świeżymi ziołami

Składniki:

2 jajka

1 łyżka mleka

mała szczypta soli

2 łyżki mąki pszennej typ 750

⅓ łyżeczki masła

Na górę: warzywa (świeży szpinak, pomidory, ulubione zioła)

Białka oddzielamy od żółtek. Mąkę przesiewamy do miseczki. Białka ubijamy ze szczyptą soli na sztywną pianę, w drugiej miseczce mieszamy żółtka z mąką i łyżką mleka. Następnie mieszamy całość.

Rozgrzaną patelnię natłuszczamy masłem, następnie wykładamy na nią masę i zmniejszamy ogień na mały i smażymy omlet (bez przykrycia) przez około 3−4 minuty. Następnie przekładamy omlet na drugą stronę i smażymy kolejne 2 minuty.

Podajemy z ulubionymi dodatkami.

Komentarz dietetyka: Propozycja śniadania stanowiącego pożywny posiłek na początek dnia, będący źródłem pełnowartościowego białka i dający zastrzyk antyoksydantów w postaci warzyw/owoców. Mamy tu również źródło błonnika pokarmowego. Posiłek taki nie będzie powodował porannego przecukrzenia, ponieważ ma niski indeks glikemiczny. Warto zwrócić uwagę na to, że śniadania są posiłkami, w których bardzo trudno dopasować dawkę insuliny, stąd posiłek z niskim indeksem glikemicznym ma ułatwić takie dopasowanie. Ponadto powolne podnoszenie się glikemii i podanie odpowiedniej dawki insuliny w bolusie złożonym (jeśli mówimy o dzieciach, najczęściej mamy do czynienia z osobistą pompą insulinową) będzie stanowiło zabezpieczenie przed hipoglikemią w drodze do szkoły lub w szkole.

2 śniadanie: koktajl z mleka, bananów, masła orzechowego i gorzkiej czekolady

Składniki:

1 banan

1 łyżka masła orzechowego

1 łyżeczka siemienia lnianego

1 łyżeczka kakao

100 ml jogurtu naturalnego

200 ml mleka 2%

Banana obieramy ze skórki i blendujemy z masłem orzechowym, czekoladą i siemieniem lnianym. Następnie dodajemy jogurt i mleko, ponownie blendujemy.

Komentarz dietetyka: Drugie śniadanie w szkole w formie koktajlu to bardzo dobra forma posiłku, szczególnie atrakcyjna dla dzieci. Ponadto jest to posiłek mleczny, będący źródłem pełnowartościowego białka, wapnia, a dodatki w postaci banana, masła orzechowego i gorzkiej czekolady zapewnią organizmowi potas, magnez, fosfor, wapń, witaminę E, witaminy z grupy B, kwas foliowy oraz wielonienasycone kwasy tłuszczowe. Dodatek masła orzechowego i gorzkiej czekolady obniży efekt hiperglikemizujący banana i mleka, co ułatwi dopasowanie dawki insuliny oraz sprawi, że glikemia nie będzie narastała w zbyt gwałtowny sposób.

Obiad: halibut w sosie pomidorowym z pełnoziarnistym makaronem

Składniki:

100 g polędwicy z halibuta

½ cytryny

100 ml passaty pomidorowej

½ cukinii

½ małej papryki

½ bakłażana

1 ząbek czosnku

1 łyżeczka tymianku (lub innych ulubionych przypraw)

sól i pieprz do smaku

oliwa z oliwek

40 g suchego makaron pełnoziarnistego

Halibuta delikatnie wycieramy ręcznikiem papierowym, następnie solimy, pieprzymy i posypujemy cienko startą skórką z cytryny.

Na patelni podsmażamy na oliwie z oliwek bakłażana, cukinię i paprykę, lekko solimy i przykrywamy, aby wszystkie warzywa się udusiły. Kiedy warzywa są miękkie, dodajemy passatę pomidorową, przeciśnięty czosnek i tymianek. Całość dusimy 10 minut.

W tym czasie gotujemy makaron i smażymy halibuta na oliwie z oliwek, po 5 minut z każdej strony. Całość wykładamy na talerz w następującej kolejności: makaron, sos, ryba i delikatnie skrapiamy sokiem z cytryny.

Komentarz dietetyka: Danie obiadowe bazujące na tłustej rybie morskiej to pierwotna profilaktyka chorób układu sercowo-naczyniowego, co jest szczególnie ważne dla dzieci z cukrzycą. Ryba jest źródłem pełnowartościowego białka. Pełnoziarnisty produkt zbożowy to źródło witamin z grupy B oraz błonnika pokarmowego. Duszone sezonowe warzywa podane w formie sosu to dobra alternatywa dla dzieci − dostarczamy antyoksydantów, błonnika pokarmowego, folianów, potasu i likopenu. Cały posiłek nie stanowi kłopotu w kwestii dobrania odpowiedniej dawki insuliny. Ma niski indeks glikemiczny, zapewni uczucie sytości i nie spowoduje późnej hiperglikemii.

Przekąska: budyń jaglany

Składniki:

½ szklanki kaszy jaglanej

½ szklanka mleka 2%

⅓ szklanki wody

1 łyżeczka ekstraktu z wanilii

1 sztuka kiwi

niewielka ilość oleju koksowego

ewentualnie przyprawy: cynamon, kardamon, gałka muszkatołowa, kurkuma, imbir, przyprawa piernikowa, gorzkie kakao

Kaszę jaglaną kilka razy płuczemy pod bieżącą wodą, następnie delikatnie prażymy na niewielkiej ilości oleju kokosowego przez 2 minuty, aby pozbyć się całkowicie goryczy. Zalewamy kaszę wodą i gotujemy przez kolejne 5 minut. Po tym czasie zalewamy mlekiem, dodajemy ekstrakt z wanilii, ewentualnie przyprawy lub kakao i gotujemy kolejne 15 minut, aż kasza będzie miękka, wręcz rozgotowana. Całość blendujemy na gładką masę. Podajemy z pokrojonym kiwi.

Komentarz dietetyka: Kasza jaglana to zapomniany produkt będący źródłem magnezu, potasu, fosforu, żelaza, witamin z grupy B. Z tego względu warto go wprowadzić do diety jako bardzo wartościowy produkt. W połączeniu z mlekiem i świeżymi owocami stanowi niezwykle wartościowy posiłek sporządzony w formie deseru.

Kolacja: krem z dyni z ciecierzycą i pesto z pietruszki

Składniki:

1 mała dynia np. Hokkaido

2 ziemniaki

2 liście laurowe

2 ziela angielskie

1 cebula

60 g ciecierzycy gotowanej

2 łyżeczki curry

sok z 1 cytryny

sól i pieprz do smaku

2 łyżki oliwa z oliwek

1 pęczek natki pietruszki

1 ząbek czosnku

szczypta soli

pestki dyni (do posypania)

Dynię, cebulę i ziemniaki obieramy, kroimy w kostkę i delikatnie podsmażamy na oliwie z oliwek. Dodajemy liście laurowe, ziele angielskie i zalewamy wodą (2 centymetry powyżej warzyw). Gotujemy aż do momentu, gdy dynia i ziemniaki będą miękkie. Następnie blendujemy wszystko na gładką masę. Doprawiamy curry, sokiem z cytryny, solą i pieprzem do smaku. Ciecierzycę można dodać w całości lub zblendować ze wszystkimi składnikami.

Oliwę z oliwek, natkę pietruszki i czosnek blendujemy na gładką masę wraz z odrobiną soli. W razie potrzeby, jeśli całość będzie się źle blendowała, można dodać więcej oliwy.

Zupę podajemy ciepłą, skropioną pesto z pietruszki i posypaną pestkami dyni, najlepiej lekko podprażonymi na patelni.

Komentarz dietetyka: Zupa to bardzo dobra alternatywa lekkiej i pożywnej kolacji. Lekkostrawne warzywa wraz z ciecierzycą będącą źródłem węglowodanów złożonych i białka roślinnego. To dobra kompozycja niepowodująca trudności w dawkowaniu insuliny. Dodatek pestek dyni uatrakcyjni posiłek oraz dostarczy wielonienasyconych kwasów tłuszczowych. Pesto z natki pietruszki to dobre źródło witaminy C oraz moc antyoksydantów dbających o naczynia krwionośne.

Wartość energetyczna

# data[].attributes.attachment_link.description
Menu zostało opracowane przez Samar Khanafer-Gniadek - uczestniczkę III edycji programu MasterChef wraz z dietetykiem specjalizującym się w leczeniu cukrzycy - Mileną Kuzaka. Składniki: 2 jajka 1 łyżka mleka mała szczypta soli 2 łyżki mąki pszennej typ 750 ⅓ łyżeczki masła Na górę: warzywa (świeży szpinak, pomidory, ulubione zioła) Białka oddzielamy od żółtek.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Autor: thinkstockphotos.com Bezglutenowe gotowanie to wyzwanie, któremu musi sprostać mama dziecka chorego na celiakię albo nietolerującego tego białka z powodu alergii.

Bezglutenowe gotowanie to wyzwanie, któremu musi sprostać mama dziecka chorego na celiakię albo nietolerującego tego białka z powodu alergii. Co można mu dawać do jedzenia, a czego trzeba unikać?
Spis treści
Niektóre dzieci źle reagują na gluten, czyli białko roślinne znajdujące się w ziarnach pszenicy i jej odmian (np. orkiszu), żyta, owsa, jęczmienia. Niekiedy jest to alergia, która po kilku latach mija. Czasem jednak mamy do czynienia z celiakią - chorobą trzewną, kiedy to organizm trwale nie toleruje glutenu. W obu przypadkach - by nie doszło do poważnych komplikacji zdrowotnych, dziecko musi być na diecie bezglutenowej.

Dieta bezglutenowa - zasada pięciu U

Zdrowa kuchnia bezglutenowa powinna być dopasowana do wieku, musi też zaspokajać wszystkie potrzeby rosnącego organizmu. Problem jednak w tym, że mieszanki mąk bezglutenowych zawierają wielokrotnie mniej białka i witamin (głównie z grupy B), a także niektórych składników mineralnych, zwłaszcza magnezu, żelaza i cynku, niż mąka pszenna i żytnia. Ważne więc, by dietę wzbogacić o orzechy, ziarna i kasze (gryczaną, jaglaną), niełuskany ryż, soję, pestki słonecznika czy sezam. Trzeba też pamiętać, że jest to dieta niskobłonnikowa, więc dziecko może mieć zaparcia.

Pomoże zwiększenie porcji warzyw i owoców albo przecieranych soków. W planowaniu jadłospisu warto też wykorzystywać zasadę pięciu U opracowaną przez prof. Stanisława Bergera:

Dieta musi być Urozmaicona - w każdym posiłku należy spożywać produkty ze wszystkich grup żywnościowych.

Powinna być też Umiarkowana, czego wyznacznikiem jest prawidłowa masa ciała;

Uregulowana - trzeba się starać, by liczba i częstotliwość posiłków w ciągu dnia była w miarę stała.

Unikamy nadmiaru soli, cukru oraz tłuszczu.

Dziecko powinno również Uprawiać sport albo codziennie spacerować, bo wszelki ruch korzystnie wpływa na perystaltykę jelit.

Dieta bezglutenowa smaczna i pożywna

Rodzicom najtrudniejsze wydaje się komponowanie jadłospisu i przygotowywanie posiłków. Dziecko powinno codziennie zjadać pięć posiłków zawierających: 5 porcji bezglutenowych produktów zbożowych, 3-5 porcji warzyw i owoców, 3-4 porcje produktów mlecznych, 2 porcje tłuszczu.Trudniej jest zadbać o to, by potrawy były urozmaicone i smaczne. Można eksperymentować, warto jednak skorzystać z przepisów zamieszczanych na specjalistycznych stronach internetowych (www.celiakia.pl, www.kuchniabezglutenowa.pl). Warto wiedzieć, że konieczność stosowania takiej diety nie wyklucza wizyt w restauracjach - szukaj lokali oznaczonych logo Menu bez glutenu. Ich adresy można znaleźć na www.menubezglutenu.pl.

Dieta bezglutenowa - ważne zasady

Jak każda inna dieta tak i ta wymaga zmiany przyzwyczajeń kulinarnych. Różnica polega na tym, że nie jest to dieta z wyboru, ale z konieczności. Malca trzeba chronić przed glutenem i od tej zasady nie ma wyjątków. Jest on nie tylko w potrawach przygotowywanych przy użyciu mąki - wykorzystuje się go również w niektórych procesach technologicznych poprawiających smak lub konsystencję potraw. Dlatego w pierwszej kolejności trzeba wyrobić sobie nawyk czytania etykiet. Przepisy zobowiązują bowiem producentów do wymieniania na nich wszystkich składników alergennych - a więc również glutenu. Jeśli nie masz pewności, czy dany produkt zawiera to białko, kupuj tylko produkty oznaczone znakiem przekreślonego kłosa albo opisane jako bezglutenowe. Specjalistyczne produkty, takie jak bezglutenowy chleb, makaron czy mąka, można kupić w sklepach ze zdrową żywnością, internetowych, nawet w supermarketach. Koniecznie zapoznaj się też z listą produktów dozwolonych i zakazanych. Na diecie bezglutenowej dozwolone są mięsa, ryby, owoce, warzywa, jajka, mleko, tłuszcze, orzechy, kasze, a także produkty gotowe niezawierające glutenu - np. kisiele, galaretki, budynie, bezglutenowe wędliny czy nabiał. Dziecko może jeść pieczywo, placki, ciasta i makarony z mąki bezglutenowej otrzymywanej ze skrobi pszennej bezglutenowej, a także m.in. z kukurydzy, amarantusa, gryki, soi, ryżu, prosa,tapioki, manioku i sorgo. Zakazane natomiast są produkty zawierające pszenicę, żyto, jęczmień, owies, pszenżyto i orkisz, jak również wszelkie wyroby z ich dodatkiem: chleby, bułki, wyroby cukiernicze, płatki glutenowe, kasze, kawa zbożowa, kakao owsiane, niskogatunkowe kiełbasy, pasztetowa, parówki, panierowane półprodukty, kaszanka, mielonki, pasztety, zupy i sosy instant, musztardy i majonezy, wyroby garmażeryjne, gotowe desery, produkty zawierające słód i ekstrakt słodowy.

Gluten w diecie

Gluten to białko obecne w żywności produkowanej z pszenicy, żyta, owsa i jęczmienia. Niestety w ostatnich latach pojawia się coraz więcej osób, które mają problem z trawieniem glutenu. W jaki sposób objawia się nietolerancja glutenu? Posłuchaj naszego eksperta - dietetyczki Agnieszki Piskały.
miesięcznik "Zdrowie"
Katarzyna Hubicz | Konsultacja: Małgorzata Źródlak, Polskie Stowarzyszenie Osób z Celiakią i na Diecie Bezglutenowej

# data[].attributes.attachment_link.description
Bezglutenowe gotowanie to wyzwanie, któremu musi sprostać mama dziecka chorego na celiakię albo nietolerującego tego białka z powodu alergii. Co można mu dawać do jedzenia, a czego trzeba unikać? Spis treści Niektóre dzieci źle reagują na gluten, czyli białko roślinne znajdujące się w ziarnach pszenicy i jej odmian (np.

# data[].attributes.attachment_link.title
Jak z sukcesem prowadzić edukację żywieniową w przedszkolu

# data[].attributes.attachment_link.description
Mamy dzieci, u których zdiagnozowano celiakię bądź alergię na gluten, zachodzą w głowę, jak będzie wyglądało przygotowywanie posiłków. Na początku często nie wiedzą,...

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Celiakia, inaczej choroba trzewna, to schorzenie o podłożu autoimmunologicznym powodujące trwałą nietolerancję na białko roślinne - gluten (gliadynę, hordeinę i sekalinę). w jej wyniku zostają wytworzone swoiste przeciwciała przeciw endomysium (EmA), deamidowanej gliadynie (DGP) oraz tkankowej transglutaminazie (tGT), które uszkadzają błonę śluzową przewodu pokarmowego, co wpływa na gorsze przyswajanie składników odżywczych. Objawy mogą być ze strony przewodu pokarmowego oraz pozajelitowe.
Choroba rozwija się u osób z predyspozycją genetyczną, mających haplotyp HLA-DQ2 i/lub HLA-DQ8. 25-30% społeczeństwa posiada ten gen, ale tylko 4% zachoruje na celiakię. Uważa się, że potrzebny jest czynnik wyzwalający tę chorobę, jednak nie został on do tej pory poznany [2].
Obserwuje się wzrost zachorowalności na celiakię. Może to być związane w głównej mierze z lepszą diagnostyką tej choroby. Schorzenie może pojawić się w każdym wieku i przyjmować różne postacie:

klasyczną - objawy ze strony przewodu pokarmowego, głównie zaburzenia wchłaniania - testy serologiczne i biopsja wykazują nieprawidłowości,

nieklasyczną - objawy pozajelitowe - testy serologiczne i biopsja nieprawidłowe,

subkliniczną - brak objawów klinicznych, zazwyczaj testy wykonywane w grupie ryzyka - serologia i biopsja nieprawidłowe,

potencjalną - testy serologiczne nieprawidłowe, ale nie ma histologicznych cech uszkodzenia jelita cienkiego.

W grupie zwiększonego ryzyka zachorowania na celiakię są pacjenci, którzy mają:

młodzieńcze zapalenie stawów: to 5-7% ryzyka,

zespół Downa: 5-12%,

zespół Turnera: 4-8%,

zespół Williamsa: 8,2%,

niedobór IgA: 2-8%,

autoimmunologiczne zapalenie: tarczycy: 4-5%, wątroby: 6,4%,

cukrzycę typu I: 5-8%.

Dieta w celiakii odgrywa kluczową rolę. Musi być bezglutenowa i prowadzona restrykcyjnie do końca życia. Nieleczona choroba może doprowadzi do powikłań m.in. nowotworów przewodu pokarmowego - chłoniaków i gruczolaków jelita cienkiego [1, 2].

Celiakia u dzieci

U dzieci dominuje klasyczna postać celiakii. Na przestrzeni lat obserwuje się jednak wzrost zachorowania na inne postacie. W przypadku 39,5% chorych dzieci celiakia ujawnia się przed 2. rokiem życia. Dzieci to szczególna grupa. Choroba upośledza wchłanianie składników odżywczych, powodując tym samym niewystarczające pokrycie organizmu na składniki odżywcze, szczególnie budulcowe, które są istotne dla rozwijającego się młodego organizmu. Zanim choroba zostanie zdiagnozowana, występują niedobory energii i białka, które wpływają na zatrzymanie lub zmniejszenie tempa wzrastania, przyrostu masy ciała i dojrzewania. Niedobory żelaza, folianów i kobalaminy mogą doprowadzić do niedokrwistości. Niedostateczna ilość wapnia i witaminy D w organizmie może prowadzić do krzywicy, a w życiu dorosłym do osteomalacji i ryzyka osteoporozy. Obserwuje się również niedobory magnezu, cynku, ryboflawiny i niacyny. Wyrównanie niedoborów może potrwać nawet kilka miesięcy [1, 2, 3].

Celiakia u dzieci - objawy
U dzieci objawy zazwyczaj dotyczą układu pokarmowego. Należy mieć na uwadze również objawy pozajelitowe. Zaniepokoić mogą:

objawy ze strony przewodu pokarmowego - wymioty, nudności, ból brzucha, wzdęcia, zaparcie, biegunka, nawracające afty w jamie ustnej,

niedostateczny wzrost oraz przyrost masy ciała albo i jej utrata,

niedokrwistość, zazwyczaj z niedoboru żelaza,

opóźnione dojrzewanie,

brak miesiączki,

zmiany skórne o charakterze pęcherzykowatym,

przewlekłe zmęczenie.

W wyniku zniszczenia kosmków jelitowych może wystąpić wtórna nietolerancja laktozy [1, 2] .

Jak rozpoznać celiakię u dzieci?

Jeżeli występują objawy wskazujące na chorobę trzewną czy też dziecko znajduje się w grupie ryzyka, należy udać się do lekarza. Pierwszym krokiem jest wykonanie badań na przeciwciała anty-TG2 w klasie IgA oraz stężenie całkowitego IgA. W sytuacji, kiedy wynik będzie ujemny, należy rozważyć, czy nie ma czynników, które mogły go zaburzyć. Mogą to być: selektywny niedobór IgA, małe spożycie glutenu z dietą, leki immunosupresyjne czy wiek poniżej 2 lat. W takich przypadkach można dodatkowo zlecić określenie stężenia innych przeciwciał.

Jeśli wynik jest 10 razy przekroczony, należy oznaczyć przeciwciała EmA i wykonać badania genetyczne (HLA-DQ2/HLA-DQ8). Jeżeli oba wyniki będą pozytywne, można uniknąć gastroskopii z biopsją dwunastnicy. Jeśli tylko test genetyczny okaże się pozytywny lub przeciwciała anty-TG2 będą przekroczone, ale poniżej 10-krotnej górny granicy, należy wykonać badanie endoskopowe. W czasie jego trwania pobiera się wycinki z żołądka i dwunastnicy w celu oceny histopatologicznej komórek.

Jest to ogólny schemat postępowania diagnostycznego. To specjalista decyduje, które badanie będzie najlepsze dla danego pacjenta [3, 4].

Dieta bezglutenowa dla dzieci

Musi być ona stosowana restrykcyjnie i do końca życia. Po zdiagnozowaniu choroby kosmki jelita są zniszczone, dlatego dieta powinna być bezglutenowa i łatwostrawna, aby pomóc w regeneracji jelita. Pojawiać się może wtórna nietolerancja laktozy, w związku z czym dieta u niektórych chorych będzie również bezlaktozowa. Obróbka kulinarna potraw powinna opierać się na gotowaniu, duszeniu i pieczeniu pod przykryciem. Należy unikać ostrych, tłustych, ciężkostrawnych potraw oraz żywności przetworzonej. Po stwierdzeniu choroby trzewnej należy wprowadzić dietę bezglutenową. W tym czasie należy również zadbać o wyrównanie niedoborów energii, białka, składników mineralnych i witamin. W kolejnym etapie dieta powinna opierać się na Piramidzie Zdrowego Żywienia dla Dzieci i Młodzieży. Produkty zbożowe w tym przypadku należy zamienić na rośliny skrobiowe, naturalnie bezglutenowe.

Produkty naturalnie bezglutenowe to:

produkty skrobiowe bezglutenowe (Tabela 1) oraz ich wyroby,

mleko, jogurty, kefiry, maślanki, sery białe,

świeże, nieprzetworzone mięso, drób, ryby, jaja,

świeże i mrożone warzywa i owoce,

tłuszcze - masło, margaryna, oliwa, oleje roślinne.

Można również stosować wyroby z powyższych produktów, jednak w ich składzie może znaleźć się gluten - trzeba więc uważać m.in. na desery mleczne, wyroby cukiernicze, wędliny, konserwy mięsne, rybne, sery żółte. Przed zakupem towaru należy zwrócić uwagę na jego skład. Obecnie każdy produkt powinien mieć wyszczególnione potencjalne alergeny, w tym gluten. Jest to ułatwienie dla osób, które są na specjalnej diecie. Produkty powstałe z naturalnie bezglutenowych składników mogły zostać zanieczyszczone na każdym etapie produkcji i dystrybucji. Dlatego bezpieczne są te, które mają informację „Produkt bezglutenowy" lub zawierają znak graficzny - przekreślony kłos, a pod nim numer licencji. Nie oznacza to, że produkt jest całkowicie bezglutenowy, ale bezpieczny dla osób z celiakią - zawiera 20 mg glutenu na 1 kg produktu. Jeżeli produkt nie zawiera loga przekreślonego kłosa, a zawiera składniki naturalnie bezglutenowe, należy dodatkowo sprawdzić, czy nie zawiera glutenu.

Tabela 1. Źródła skrobi dozwolone i przeciwwskazane w diecie [5]

Produkty naturalnie bezglutenowe Przeciwwskazane zboża i ich pochodne

Owies i jego przetwory - płatki, kasza, mąka (białko awenina jest przez większość chorych dobrze tolerowane. Jednak produkty z owsa są bardzo zanieczyszczone glutenem, dlatego powinno się wybierać tylko te z przekreślonym kłosem).

Największym problemem w nowej diecie może okazać się wykluczenie pieczywa pszennego. Obecny w nim gluten nadaje mu charakterystyczne cechy, m.in. strukturę, dzięki czemu się nie kruszy. Ciężko uzyskać taki efekt z produktów niezawierających gluten. Na rynku dostępne są gotowe pieczywa i wyroby cukiernicze bezglutenowe, które coraz bardziej przypominają te tradycyjne. Jednak należy mieć na uwadze, że mają one małą zawartość błonnika, co może przyczynić się do powstania zaparcia. Dodatkowo są uboższe w witaminy z grupy B czy też składniki mineralne. Pacjenci z chorobą trzewną zawsze będą narażeni na niedobory włókna pokarmowego i witamin rozpuszczalnych w wodzie, dlatego ich dieta powinna być urozmaicona. Nie może bazować tylko na ziemniakach, ryżu i kaszy gryczanej, ale również na innych produktach - jak amarantus, komosa ryżowa, treff czy proso.

Ważny jest nie tylko odpowiedni wybór produktu, ale również sposób jego przechowywania i przetwarzania. Należy przeciwdziałać wtórnym zanieczyszczeniom powstającym podczas przechowywania, przetwarzania czy też podawania gotowej potrawy. Problemem może pojawić się wówczas, kiedy nie wszyscy członkowie rodziny są na diecie bezglutenowej. Najlepiej najpierw przygotowywać posiłek dla osoby z chorobą trzewną, a dopiero później potrawy zawierające gluten. Nie wolno też zapominać o zachowaniu w kuchni higieny [1, 5].

Dzieci to specyficzna grupa. Mogą u nich pojawić się trudności związane z brakiem apetytu. Z tego względu potrawy powinny być urozmaicone, kolorowe, podawane w estetyczny sposób. Pamiętajmy, że często „je się oczami". U młodszych dzieci pomocne może być nazwanie potraw imionami ulubionych bohaterów bajek, np. placki Mistrza Yody. Dzieci są dobrymi obserwatorami i często naśladują osoby z najbliższego otoczenia, warto więc dawać dobry przykład i wspólnie z nimi spożywać posiłki.

Celiakia to autoimmunologiczna choroba występująca u osób z predyspozycją genetyczną, powodująca nietolerancję białka roślinnego - glutenu. Leczenie polega na stosowaniu przez całe życie diety bezglutenowej. Dzieci, zanim zostaną zdiagnozowane, mogą mieć wiele niedoborów ilościowych i jakościowych białka, błonnika, witamin rozpuszczalnych w wodzie oraz składników mineralnych. Po rozpoznaniu choroby ważne jest szybkie wprowadzenie diety, aby wyrównać niedobory i aby dziecko mogło się prawidłowo rozwijać. Nieodłączna jest też odpowiednia edukacja dziecka i najbliższej rodziny dotycząca jego choroby i nowej diety.

Literatura:

1. Kunachowicz H., Dieta bezglutenowa - co wybrać? Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2015,

2. Cukrowska B. i Szaflarska-Popławska A., Patogeneza i objawy choroby trzewnej, Standardy medyczne. Pediatria, 2015, 12, 945-949.

3. Rybak A., Nowe wytyczne diagnostyki celiakii wg Europejskiego Towarzystwa Gastroenterologii, Hepatologii i Żywienia Dzieci (ESPGHAN), Standardy medyczne. Pediatria, 2012, 9, 179-184,

4. Bierła J., Trojanowska I., Konopka E. i in., Diagnostyka celiakii i badania przesiewowe w grupach ryzyka, Diagn Lab 2016, 52, 205-210.

5. Rachtan-Janicka J., Dieta bezglutenowa, Standardy medyczne. Pediatria, 2015, 12, 960-965.

# data[].attributes.attachment_link.title
Celiakia u dzieci - objawy, dieta. Jak rozpoznać celiakię u dzieci?

# data[].attributes.attachment_link.description
Celiakia, inaczej choroba trzewna, to schorzenie o podłożu autoimmunologicznym powodujące trwałą nietolerancję na białko roślinne - gluten (gliadynę, hordeinę i sekalinę). w jej wyniku zostają wytworzone swoiste przeciwciała przeciw endomysium (EmA), deamidowanej gliadynie (DGP) oraz tkankowej transglutaminazie (tGT), które uszkadzają błonę śluzową przewodu pokarmowego, co wpływa na gorsze przyswajanie składników odżywczych.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Tłumaczył dr n. med. Dariusz Stencel
Konsultowała prof. dr hab. n. med. Przemysława Jarosz-Chobot, Klinika Diabetologii Dziecięcej Śląskiego Uniwersytetu Medycznego w Katowicach

Skroty: BMI - wskaźnik względnej masy ciała, WW - wymienniki węglowodanowe

Podsumowanie i zalecenia

- Postępowanie żywieniowe zaleca się u wszystkich dzieci i młodzieży chorych na cukrzycę typu 1. Wprowadzenie zindywidualizowanego planu posiłków z odpowiednim dostosowaniem podawania insuliny może poprawić kontrolę glikemii (A).

- Zalecenia żywieniowe opierają się na odpowiednich dla wszystkich dzieci i rodzin zasadach zdrowego odżywiania i mają na celu poprawę wyników leczenia cukrzycy oraz zmniejszenie ryzyka chorób układu sercowo-naczyniowego (E).

- Porady żywieniowe należy dostosować do tradycji kulturowej, etnicznej i rodzinnej, a także do potrzeb poznawczych i psychospołecznych każdego dziecka (E).

- W skład interdyscyplinarnego zespołu diabetologicznego powinien wchodzić dietetyk dziecięcy z doświadczeniem w pracy z dziećmi chorymi na cukrzycę. Spotkanie należy zorganizować jak najszybciej po ustaleniu rozpoznania, aby nawiązać trwałą relację opartą na zaufaniu (E).

- Dostarczenie energii i spożycie niezbędnych składników odżywczych powinno mieć na celu utrzymanie optymalnej masy ciała, optymalnego wzrastania, zdrowia i rozwoju, a także zapobieganie ostrym i przewlekłym powikłaniom cukrzycy. Monitorowanie wzrastania jest podstawowym elementem opieki nad chorym na cukrzycę (C).

- Optymalny udział procentowy poszczególnych składników pokarmowych w diecie różni się w zależności od indywidualnej oceny młodej osoby. Zgodnie z wytycznymi węglowodany powinny stanowić 50-55% spożytej energii, tłuszcze <35% (w tym zawierające nasycone kwasy tłuszczowe <10%), a białka 15-20% (C).

- Dostosowanie dawki insuliny do spożycia węglowodanów w schemacie intensywnej insulinoterapii pozwala zachować większą elastyczność w odniesieniu do przyjmowanych węglowodanów i czasu spożywania posiłków, poprawiając kontrolę glikemii i jakość życia (B). Regularne spożywanie posiłków oraz ustalony schemat jedzenia odgrywają jednak ważną rolę w optymalizacji wyników kontroli glikemii (C).

- Istnieje kilka metod obliczania ilości spożywanych węglowodanów (gramy, 10-12-gramowe porcje węglowodanów i 15-gramowe wymienniki węglowodanowe [WW]). Nie ma wiarygodnych danych potwierdzających, że którakolwiek metoda oszacowania ilości spożytych węglowodanów ma przewagę nad pozostałymi (E).

- Wprowadzenie stałego schematu insulinoterapii wymaga konsekwentnego spożywania określonej ilości węglowodanów w ustalonym czasie w celu poprawy kontroli glikemii i zmniejszenia ryzyka hipoglikemii (C).

- Zastosowanie indeksu glikemicznego, w porównaniu z samą kontrolą łącznej ilości spożywanych węglowodanów, daje dodatkowe korzyści w zakresie kontroli glikemii (B).

- Tłuszcze i białka zawarte w diecie mogą wpływać na glikemię poposiłkową (A). Opracowanie metod postępowania w przypadku hiperglikemii po posiłkach bogatych w tłuszcze i białka wymaga przeprowadzenia badań klinicznych z randomizacją (E).

- Zapobieganie nadwadze i otyłości u dzieci i młodzieży chorych na cukrzycę typu 1 jest kluczowym elementem postępowania i powinno obejmować działania skierowane na całą rodzinę (B).

- Zmniejszenie masy ciała lub trudności w uzyskaniu odpowiedniej masy ciała mogą być objawem nie tylko choroby (zakażenie, celiakia i nadczynność tarczycy), lecz również pomijania dawek insuliny lub zaburzeń odżywiania (C).

- Należy zapewnić poradnictwo żywieniowe dotyczące skutecznego postępowania podczas aktywności fizycznej, wysiłku i wyczynowego uprawiania sportu (E).

- Postępowanie żywieniowe w cukrzycy typu 2 wymaga zaangażowania rodziny i oddziaływania na środowisko społeczne chorego w celu zmierzenia się z podstawowymi problemami nadmiernego przyrostu masy ciała, braku aktywności fizycznej i zwiększonego ryzyka chorób układu sercowo-naczyniowego (E).

- Istnieje pilna potrzeba dalszych badań i oceny postę- powania żywieniowego w cukrzycy u dzieci (E).

Wprowadzenie

Postępowanie żywieniowe stanowi jeden z podstawowych elementów leczenia cukrzycy i związanej z tym edukacji. Uwarunkowania kulturowe i status społeczno-ekonomiczny, wpływające na zwyczaje żywieniowe, różnią się w poszczególnych krajach i regionach. Mimo licznych danych dotyczących zapotrzebowania żywieniowego młodych ludzi, ciągle pojawiają się nowe informacje dotyczące wielu aspektów postępowania żywieniowego w cukrzycy, a ogromną rolę odgrywa indywidualizacja odżywiania i planu posiłków.
Przedstawione wytyczne odzwierciedlają krajowe i międzynarodowe stanowiska oraz uzgodnione opinie pediatryczne, a także dane pochodzące z zaleceń dla dorosłych chorych na cukrzycę. Konieczne są dalsze badania obejmujące wiele dziedzin edukacji oraz leczenia cukrzycy u dzieci i młodzieży, szczególnie dotyczące oceny skutecznych interwencji żywieniowych oraz odległych wyników leczenia.
Zalecenia żywieniowe dla dzieci chorych na cukrzycę opierają się na zaleceniach zdrowego odżywiania się odpowiednich dla wszystkich dzieci i dorosłych, a co za tym idzie - dla całej rodziny. Porady żywieniowe należy dostosować do tradycji kulturowej, etnicznej i rodzinnej oraz do potrzeb psychospołecznych poszczególnych dzieci. Nawyki żywieniowe i styl życia dziecka należy także uwzględnić przy wyborze schematu insulinoterapii.
W skład interdyscyplinarnego zespołu diabetologicznego powinien wchodzić specjalista dietetyk dziecięcy z doświadczeniem w zakresie cukrzycy, zapewniając edukację, monitorowanie i wsparcie dziecku, rodzicom, opiekunom, dalszej rodzinie, opiekunom w żłobku i przedszkolu, nauczycielom w szkole oraz opiekunkom dzieci. Wykazano, że kontrolę glikemii poprawia regularne spożywanie posiłków w ustalonych porach oraz stały porządek dnia umożliwiający dziecku spożywanie posiłków wspólnie z rodziną. Takie postępowanie pozwala także wykształcić lepsze nawyki żywieniowe i monitorować przyjmowanie pożywienia.
Postępowanie żywieniowe wraz z innymi elementami opieki dietetycznej może jeszcze bardziej poprawić kliniczne i metaboliczne wyniki leczenia. Dietetyk powinien służyć radą w kwestii planowania, składu oraz czasu spożywania przekąsek i posiłków, z uwzględnieniem indywidualnej sytuacji każdego dziecka, jego stylu życia i profilu działania insuliny. Ważne, aby we wprowadzanie zmian zgodnych z zasadami zdrowego odżywiania zaangażowała się cała rodzina. Nie można lekceważyć wpływu cukrzycy na zachowania związane ze spożywaniem posiłków, ponieważ mogą one po- wodować zaburzenia psychiczne. Zmiany w diecie i stylu życia powinni zatem wspierać doświadczeni specjaliści. Edukacja powinna obejmować zmiany w zachowaniu, rozmowy i/lub poradnictwo motywacyjne. Aby sprostać stale zmieniającym się potrzebom i wymaganiom rozwijającego się dziecka, zakres edukacji należy regularnie poddawać krytycznej ocenie. Tylko pełne zaufanie i wsparcie rodzin, którymi opiekuje sie dietetyk, pozwala osiągnąć maksymalną skuteczność. Dietetyk powinien także wyznaczyć jasne cele uzgodnione przez inter dyscyplinarny zespół diabeto logiczny.14
Edukację dotyczącą żywienia oraz porady związane ze stylem życia należy dostosować do indywidualnych potrzeb pacjenta i udzielać ich, traktując każde dziecko podmiotowo. Edukacją można objąć zarówno poszczególne dzieci, jak i rodziny oraz małe grupy. Niniejsze zalecenia dotyczą zasad zdrowego odżywiania, optymalnej kontroli glikemii, ograniczania czynników ryzyka chorób układu sercowo-naczyniowego, utrzymaniu dobrego samopoczucia psychospołecznego oraz relacji w rodzinie.

Cele postępowania żywieniowego

* Zachęcanie do podejmowania właściwych zachowań żywieniowych oraz utrzymywania zdrowych nawyków żywieniowych przez całe życie z utrzymaniem dobrego samopoczucia w sferze społecznej, kulturowej i psychologicznej.
* Trzy dobrze zbilansowane i zróżnicowane posiłki na dobę wraz z odpowiednimi, zdrowymi przekąskami (w razie potrzeby) dostarczają wszelkich niezbędnych substancji odżywczych, utrzymują odpowiednią masę ciała, zapobiegają przejadaniu się oraz tworzą ramy schematu regularnego monitorowania stężenia glukozy we krwi.
* Dostarczenie w odpowiedni sposób energii i składników odżywczych w ilości zapewniającej optymalne wzrastanie, rozwój i dobry stan zdrowia.
* Osiągnięcie i utrzymanie odpowiedniej wartości wskaźnika względnej masy ciała (BMI) i obwodu talii. Obejmuje to silne zalecenia dotyczące regularnej aktywności fizycznej dla dzieci i młodzieży.
* Osiągnięcie równowagi pomiędzy przyjmowanym pożywieniem, zapotrzebowaniem metabolicznym, zużyciem energii a profilem działania insuliny w celu optymalnej kontroli glikemii.
* Zapobieganie i leczenie ostrych powikłań cukrzycy, takich jak hipoglikemia, incydenty hiperglikemiczne oraz problemy związane z chorobami towarzyszącymi i wysiłkiem fizycznym.
* Zmniejszenie ryzyka powikłań mikro- i makronaczyniowych.
* Utrzymanie i ochrona jakości życia.
* Wypracowanie wspierających relacji w celu ułatwienia zmian zachowania i pozytywnej modyfikacji diety.

Wytyczne dotyczące bilansu energetycznego, spożycia energii i składników pokarmowych

Bilans energetyczny

W momencie rozpoznania cukrzycy wielu pacjentów odczuwa wzmożone łaknienie i spożywa w posiłkach dużo energii, co ma na celu przywrócenie wcześniejszej masy ciała, utraconej w związku z procesami katabolicznymi. W momencie przywrócenia prawidłowej masy ciała należy zmniejszyć liczbę spożywanych kalorii. Aby ocenić, czy tempo przyrostu masy ciała jest odpowiednie, konieczna jest regularna obserwacja przez zespół leczący chorego, zwłaszcza przez 6 tygodni po rozpoznaniu cukrzycy.
* Dobowe zapotrzebowanie na energię znacznie się różni u poszczególnych osób w zależności od wieku, tempa wzrastania, aktywności fizycznej oraz innych istotnych czynników środowiskowych, takich jak rodzaj i dostępność pożywienia.
* Ilość energii przyjmowanej z pożywieniem powinna wystarczyć do osiągnięcia optymalnego wzrastania i utrzymania odpowiedniej masy ciała.
* Porady dotyczące ilości spożywanego pożywienia należy dostosowywać do zmieniającego się zapotrzebowania energetycznego.
* Porady dietetyczne i planowanie posiłków należy regularnie analizować i dostosowywać do zmiany łaknienia, schematu insulinoterapii oraz potrzeb optymalnego wzrastania.
* W miarę możliwości dawkę oraz rodzaj insuliny należy dostosować do łaknienia dziecka i schematu spożywania posiłków. Nie należy zmuszać dziecka do jedzenia w przypadku braku łaknienia lub ograniczyć dostęp do pożywienia w celu kontroli glikemii, ponieważ może to mieć niekorzystny wpływ na wzrastanie i rozwoj.
* W okresie pokwitania zapotrzebowanie enrgetyczne i na skladniki odżywcze znacznie się zwiększa, co wiąże się z potrzebą istotnego zwiększenia dawek insuliny.

Utrzymanie masy ciała

* Spożywanie posiłków może być regulowane przez łaknienie, jednak w przypadku łatwego dostępu do dużej ilości pożywienia nadmierne dostarczanie energii może się przyczynić do otyłości.
* Częstość występowania otyłości u dzieci szybko się zwiększa na całym świecie. Przyczyną tego zjawiska jest zarówno spożywanie zbyt dużej ilości pożywienia, jak i zbyt rzadkie podejmowanie aktywności fizycznej. U dzieci chorych na cukrzycę dodatkowe czynniki ryzyka obejmują nadmierną dawkę insuliny, spożywanie przekąsek i zbyt dużej liczby kalorii w celu zapobiegania i leczenia hipoglikemii.
* Zapobieganie nadwadze/otyłości jest kluczową strategią postępowania. Niezbędne jest odpowiednie poradnictwo dotyczące wyborów żywieniowych w rodzinie, odpowiedniej wielkości porcji, wartości energetycznej pożywienia, regularnego spożywania posiłków oraz aktywności fizycznej.
* Dzieci chore na cukrzycę mają większą masę ciała niż ich zdrowi rówieśnicy niezależnie od wieku i płci.19 Przeprowadzone ostatnio badania wykazały jednak, że częstość występowania nadwagi i otyłości jest podobna jak w populacji ogólnej.
* Ważnym elementem postępowania w profilaktyce nadwagi jest:
- wykreślanie co 3 miesiące na siatkach centylowych parametrów wzrastania, BMI i w miarę możliwości obwodu talii. Aktualnie nie ma międzynarodowych wartości referencyjnych dla obwodu talii u dzieci <16. roku życia. Docelowe wartości referencyjne u młodzieży ≥16. roku życia to <80 cm dla kobiet i <94 cm dla mężczyzn.
* Regularna ocena przeprowadzana przez dietetyka.
* Zachęcanie do regularnej, codziennej, godzinnej aktywności fizycznej o umiarkowanej lub dużej intensywności.
* Jednolite porady dotyczące zapobiegania i prawidłowego leczenia hipoglikemii (w celu uniknięcia nadmiernego leczenia) udzielane przez wszystkich członków zespołu diabetologicznego.
* W zapobieganiu hipoglikemii związanej z aktywnością fizyczną należy raczej preferować odpowiednie dostosowywanie podawania insuliny, a nie spożywanie dodatkowego pożywienia.
* Ocena schematu insulinoterapii w celu zminimalizowania ryzyka hipoglikemii i potrzeby częstszego spożywania przekąsek.
* Należy zapewnić poradnictwo psychologiczne dla młodzieży nieprawidłowo odżywiającej się i z zaburzeniami odżywiania.

Ramka 1. Zalecany udział procentowy głównych składników pokarmowych w zaspokajaniu dobowego zapotrzebowania energetycznego

* umiarkowane spożycie sacharozy (do 10% całkowitej energii)

tłuszcze 25-35%
* <10% tłuszczów zawierających nasycone kwasy tłuszczowe lub kwasy tłuszczowe trans
* <10% tłuszczów zawierających wielonienasycone kwasy tłuszczowe
* >10% tłuszczów zawierających jednonienasycone kwasy tłuszczowe (do 20% całkowitej energii)

białko 15-20%2,3

Zalecenia dotyczące zapotrzebowania energetycznego

W ramce 1. przedstawiono rozkład całkowitego dobowego zapotrzebowania energetycznego. Optymalny udział procentowy poszczególnych składników pokarmowych w diecie może się jednak różnić, w zależności od indywidualnej oceny młodej osoby. Wytyczne dotyczące dorosłych i dzieci chorych na cukrzycę w Australii i Kanadzie zalecają, aby węglowodany stanowiły 45-60% spożywanej energii. Jednak w warunkach zmniejszonego spożycia węglowodanów większego znaczenia nabiera jakość spożywanych tłuszczów. Badania dotyczące diety dzieci chorych na cukrzycę wykazały, że przy ograniczeniu spożycia węglowodanów dzieci mają tendencję do zwiększonego spożywania tłuszczów nasyconych.

Składniki pokarmowe

Węglowodany

Panuje powszechna zgoda, że u dzieci i młodzieży chorych na cukrzycę typu 1 nie należy ograniczyć spożycia węglowodanów, ponieważ może to niekorzystnie wpływać na proces wzrastania.
* Opiekunowie powinni zachęcać do spożywania produktów będących zdrowym źródłem węglowodanów, takich jak pełnoziarniste pieczywo i płatki zbożowe, rośliny strączkowe (groch, fasola, soczewica), owoce, warzywa i nabiał o małej zawartości tłuszczu (u dzieci <2. rż. nabiał bez redukcji zawartości tłuszczu).

Sacharoza

Sacharoza i produkty zawierające sacharozę powinny być składnikiem zdrowej diety, należy też uwzględnić przyjmowane wraz z sacharozą inne substancje odżywcze, takie jak tłuszcze.
Sacharoza zwiększa glikemię bardziej niż odpowiednia ilość skrobi o takiej samej wartości kalorycznej. Spożywana z umiarem może zastępować inne źródła węglowodanów, nie powodując hiperglikemii. Spożycie dodatkowej ilości sacharozy należy odpowiednio zbilansować z dawkami insuliny.
Sacharoza powinna dostarczać do 10% całkowitej energii spożywanej w ciągu doby. Nie we wszystkich krajach opracowano zalecenia dotyczące procentowego udziału cukru lub jedno- i dwucukrów w diecie.
* Istnieje związek pomiędzy spożyciem napojów słodzonych sacharozą a nadmiernym przyrostem masy ciała. W przypadku picia dużej ilości napojów słodzonych sacharozą dawka insuliny może być niewystarczająca, co może powodować hiperglikemię. Przy specjalnych okazjach dzieciom chorym na cukrzycę można bezpiecznie polecać stosowanie napojów dietetycznych lub typu light zamiast napojów zawierających cukier.
* Sacharozę można stosować zamiast glukozy w zapobieganiu lub leczeniu hipoglikemii (szczegółowe informacje - p. rozdz. Rozpoznawanie i leczenie hipoglikemii u dzieci i młodzieży chorych na cukrzycę).

Ramka 2. Zalecane spożycie błonnika pokarmowego w ciągu doby

* do ukończenia 1. rż.: nie określono
* >1. rż.: 14 g/1000 kcal (4184 kJ [3,3 g/MJ])
* alternatywnie dla dzieci >2. rż.: wiek w latach + 5 = ilość błonnika na dobę w gramach

Błonnik

* Szacunkowe spożycie błonnika u dzieci w wielu krajach jest mniejsze od zalecanego.
* Obecnie zaleca się spożywanie większej ilości błonnika na dobę (3,3 g na MJ energii - p. ram- ka 2.).
* Należy zachęcać do spożywania różnych produktów żywnościowych zawierających błonnik, takich jak rośliny strączkowe, owoce, warzywa oraz pełnoziarniste płatki śniadaniowe. Rozpuszczalny błonnik znajdujący się w warzywach, roślinach strączkowych i owocach może być szczególnie przydatny w zmniejszaniu stężenia lipidów.
* Pektyna zawarta w owocach może także zwiększać ochronę przed chorobami układu sercowo-naczyniowego.
* Nierozpuszczalny błonnik znajdujący się w zbożach i płatkach sprzyja prawidłowej czynności jelit.
* Ilość błonnika w diecie należy zwiększać powoli, aby uniknąć dyskomfortu ze strony przewodu pokarmowego.
* Każdemu zwiększeniu spożycia błonnika powinno towarzyszyć zwiększenie spożycia płynów.
* Produkty spożywcze o większej zawartości błonnika mogą pomóc w szybszym osiągnięciu uczucia sytości i zastąpić produkty o większej wartości energetycznej.
* Produkty przetworzone są zwykle uboższe w błonnik, dlatego należy zachęcać do spożywania produktów świeżych i nieprzetworzonych.

Tłuszcze

Wytyczne żywieniowe dla całej populacji zalecają, aby spożycie tłuszczów nie przekraczało 30-35% całkowitego dobowego spożycia energii. Opracowane obecnie wytyczne dotyczące spożycia tłuszczów przez dorosłych różnią się znacznie, od braku jakichkolwiek zaleceń, do zalecenia, aby tłuszcze dostarczały do 35% spożywanej energii. Wykazano, że duża zawartość tłuszczów w diecie zwiększa ryzyko nadwagi i otyłości.Spożycie znacznych ilości tłuszczów nasyconych i kwasów tłuszczowych trans zwiększa ryzyko chorób układu sercowo-naczyniowego. Badania wykazały, że dzieci i młodzież chorzy na cukrzycę spożywają tłuszcze i tłuszcze nasycone w ilości przekraczającej zalecane wartości.
W praktyce klinicznej głównym celem postępowania żywieniowego dotyczącego tłuszczów jest ograniczenie całkowitego spożycia tłuszczów oraz tłuszczów zawierających nasycone kwasy tłuszczowe i kwasy tłuszczowe trans. Można je zastąpić jednonienasyconymi kwasami tłuszczowymi ( monounsaturated fatty acids - MUFA) i wielonienasyconymi kwasami tłuszczowymi ( polyunsaturated fatty acids - PUFA) w celu poprawienia profilu lipidowego.
* Podczas edukacji dietetycznej należy zwrócić uwagę, aby metody obliczania ilości spożywanych węglowodanów nie zwiększały całkowitego spożycia tłuszczów i/lub tłuszczów nasyconych.

Tłuszcze zawierające kwasy tłuszczowe nasycone i trans

* Zalecenia dotyczące spożycia tłuszczów zawierających kwasy tłuszczowe nasycone i trans powinny odpowiadać zaleceniom odnoszącym się do całej populacji. Zaleca się, by tłuszcze zawierające kwasy tłuszczowe nasycone i trans nie przekraczały 10% dostarczanej energii. Nasycone kwasy tłuszczowe są głównym składnikiem diety wpływającym na stężenie cholesterolu frakcji lipoprotein o małej gęstości (LDL) w osoczu. Można je znaleźć w pełnotłustych produktach mlecznych, tłustym mięsie i przekąskach o dużej zawartości tłuszczu. Kwasy tłuszczowe trans, tworzące się podczas przetwarzania i utwardzania (uwodornienia) olejów roślinnych, występują w margarynach, tłuszczach do głębokiego smażenia i gotowania oraz wyrobach spożywczych, takich jak ciastka i ciasta.
* Nasycone kwasy tłuszczowe należy zastąpić kwasami nienasyconymi, wprowadzając do diety chude mięsa, ryby, ubogotłuszczowe produkty mleczne oraz stosując oleje spożywcze i margaryny zawierające MUFA i PUFA. Korzystna może być całkowita zmiana diety, na przykład na dietę śródziemnomorską.

Kwasy tłuszczowe jedno- i wielonienasycone

* Nienasycone kwasy tłuszczowe są ważnymi składnikami błony komórkowej.
* Zaleca się, by 10-20% energii pochodziło ze spożycia MUFA. MUFA (szczególnie w konfiguracji cis), znajdujące się w oliwie z oliwek, oleju sezamowym i rzepakowym, a także w orzechach i maśle orzechowym, mogą korzystnie wpływać na regulację stężenia lipidów i stanowić pewien rodzaj ochrony przed chorobami układu sercowo-naczyniowego. Są one zalecanym zamiennikiem nasyconych kwasów tłuszczowych.
* Zaleca się, by PUFA zapewniały mniej niż 10% energii. PUFA pochodzące z warzyw, takich jak kukurydza, słonecznik, szafran, soja lub z tłustych ryb morskich, mogą pomagać w zmniejszeniu stężenia lipidów, gdy zastępują tłuszcze nasycone.
* Zaleca się spożywanie tłustych ryb, bogatych w kwasy tłuszczowe n-3. Dzieciom zaleca się jedzenie tłustych ryb 1-2 razy w tygodniu w ilości 80-120 g.
* W razie zwiększonego stężenia trójglicerydów w surowicy należy rozważyć suplementację kwasów n-3 lub zwiększenie spożycia tłustych ryb.
* U dzieci >5. roku życia, u których stale utrzymuje się zwiększone stężenie cholesterolu całkowitego i/lub LDL, można rozważyć zastosowanie estrów stanoli i steroli roślinnych (zawartych w niektórych margarynach i produktach mlecznych).

Hiperlipidemia

Leczenie hiperlipidemii wymaga wszechstronnego podejścia:
- celem początkowego leczenia powinna być optymalizacja kontroli stężenia glukozy
- leczenie żywieniowe ograniczające spożycie tłuszczów zawierających nasycone kwasy tłuszczowe do poziomu <7% oraz zwiększenie spożycia błonnika rozpuszczalnego i antyoksydantów
- zmiana stylu życia (kontrola masy ciała, zwiększona aktywność fizyczna) oraz zaprzestanie palenia tytoniu
- leczenie farmakologiczne należy rozważyć tylko w przypadku, gdy nie można zoptymalizować kontroli stężenia glukozy i/lub stylu życia lub też gdy pomimo zastosowania tych środków utrzymuje się hiperlipidemia (p. rozdz. Inne powikłania i choroby współistniejące z cukrzycą u dzieci i młodzieży).

Białko

* Spożycie białka zmniejsza się z około 2 g/kg mc./24 h we wczesnym okresie niemowlęcym do 1 g/kg mc./24 h w 10. roku życia i 0,8-0,9 g/kg mc./24 h w późnym okresie młodzieńczym.
* Spożycie białka w różnych krajach różni się znacznie w zależności od jego dostępności i warunków ekonomicznych.
* Białko sprzyja procesowi wzrastania tylko wtedy, gdy adekwatnie zaspokojone jest całkowite zapotrzebowanie energetyczne.
* Ogólnie u dzieci chorych na cukrzycę typu 1 nie zaleca się stosowania diet bogatobiałkowych, dostarczających z białkiem ponad 25% energii, ponieważ mogą one niekorzystnie wpływać na proces wzrastania oraz spożycie witamin i soli mineralnych.
* Dzieci chore na cukrzycę nie wymagają zwykle spożywania napojów i suplementów diety zawierających duże ilości białka. Ich zastosowanie wymaga indywidualnej analizy diety i porady.
* Należy zachęcać do korzystania ze źródeł białka roślinnego, takich jak rośliny strączkowe. Zalecane źródła białka zwierzęcego obejmują również ryby, chude mięso oraz odtłuszczone produkty mleczne.
* W przypadku utrzymującej się mikroalbuminurii lub utrwalonej nefropatii spożywanie zbyt dużych ilości białka (>25% energii) może być szkodliwe. Rozważnie jest zalecić spożycie zbliżone do dolnej granicy zalecanej normy. ⁵ Jednak dostępne dane są niewystarczające, aby na ich podstawie zalecać ograniczenie spożycia białka. Wszelkie modyfikacje spożycia białka w okresie pokwitania nie powinny zakłócać prawidłowego wzrastania, dlatego należy je wprowadzać pod nadzorem doświadczonego dietetyka.

Witaminy, sole mineralne i antyoksydanty

Zapotrzebowanie na witaminy i sole mineralne u dzieci chorych na cukrzycę jest takie samo, jak u ich zdrowych rówieśników. Brak przekonujących danych potwierdzających korzyści z suplementacji witamin lub soli mineralnych u dzieci chorych na cukrzycę, u których nie wykazano określonych niedoborów.
Zaleca się, aby indywidualny plan posiłków obejmował optymalny wybór pożywienia, odpowiadający dziennemu zalecanemu spożyciu/normom dietetycznym dotyczącym spożycia wszystkich pierwiastków śladowych.
Wiele świeżych owoców i warzyw to naturalne, bogate źródło antyoksydantów (tokoferole, karotenoidy, witamina C, flawonoidy), dlatego zdecydowanie zaleca się ich spożywanie młodym osobom chorym na cukrzycę w celu zapobiegania chorobom układu sercowonaczyniowego.
W niektórych krajach zaleca się suplementację na przykład witaminy D u małych dzieci, zgodnie z krajowymi wytycznymi dla dzieci zdrowych. W przypadku małego stężenia witaminy D zaleca się suplementację zgodną ze stosowaną w populacji ogólnej.

Sól kuchenna

U dzieci chorych na cukrzycę zaleca się ograniczenie spożycia soli kuchennej do poziomu co najwyżej odpowiadającemu zaleceniom dla populacji ogólnej. Dla dzieci w wieku ≥9 lat zaleca się spożycie sodu w ilości 1500 mg/24 h (3,8 g soli kuchennej/24 h).
Zalecenia dotyczące spożycia sodu przez młodsze dzieci są następujące: 1-3 lata - 1000 mg/24 h (2,5 g soli/24 h); 4-8 lat - 1200 mg/24 h (3 g/24 h).
Sól kuchenną dodaje się do wielu przetworzonych produktów spożywczych (tylko 20% spożywanej soli zwykle dodaje się w trakcie spożywania posiłków i podczas gotowania).
* W wielu krajach spożycie soli kuchennej jest zbyt duże ze względu na duże spożycie przetworzonych produktów spożywczych.
* Należy ograniczyć spożycie przetworzonych produktów spożywczych w całej rodzinie i udzielić praktycznych porad w celu rozwijania umiejętności przygotowywania posiłków ze świeżych produktów.
* Porady dietetyczne powinny obejmować unikanie dodawania soli kuchennej do gotowania lub do posiłków oraz spożywanie produktów o mniejszej zawartości soli, jeśli tylko jest to możliwe.

Alkohol

Nadmierne spożycie alkoholu jest niebezpieczne, ponieważ hamuje glukoneogenezę i może wywoływać przedłużającą się hipoglikemię u młodych chorych na cukrzycę (do 10-12 h lub dłużej po spożyciu alkoholu, w zależności od jego ilości). Poniżej wymieniono zagadnienia, na które należy zwrócić szczególną uwagę u dzieci i młodzieży sięgającej po alkohol, jeszcze przed ich przejściem pod opiekę medyczną dla dorosłych.
* W wielu społeczeństwach spożywanie alkoholu jest zakazane, a w większości ograniczone ze względu na wiek, lecz jego nadużywanie pozostaje potencjalnym problemem.
* Spożywanie alkoholu przez dzieci może prowadzić do częstszego podejmowania ryzykownych zachowań.
* Dostępnych jest wiele rodzajów napojów alkoholowych, a niektóre z nich są szczególnie kierowane do młodych ludzi. Konieczna jest edukacja na temat zawartości alkoholu w różnych rodzajach napojów alkoholowych.
* Przed i/lub w czasie picia, i/lub po piciu alko- holu należy spożywać węglowodany. Konieczne może być również dostosowanie dawki insuliny, szczególnie jeżeli w czasie picia alkoholu/po jego wypiciu podejmowany jest wysiłek fizyczny.
* Poradnictwo powinno obejmować umiarkowanie w piciu alkoholu oraz praktyczne sposoby ograniczania jego ilości, takie jak picie piwa o zmniejszonej zawartości alkoholu.
* Należy pamiętać, że w wielu piwach ubogich w węglowodany lub dla diabetyków zawartość alkoholu nie jest zmniejszona.
* Szczególną uwagę należy zwrócić na zapobieganie nocnej hipoglikemii poprzez spożywanie przekąski węglowodanowej przed snem oraz na monitorowanie stężenia glukozy we krwi częściej niż zwykle w porze nocnej i w następnym dniu, przynajmniej do pory obiadowej.
* Należy zachęcać młodych ludzi do noszenia identyfikatorów dla chorych na cukrzycę.

Specjalna żywność dla chorych na cukrzycę

* Nie zaleca się spożywania „żywności dla diabetyków", ponieważ nie jest to konieczne. Żywność ta jest droga i często zawiera dużą ilość tłuszczu, a także może zawierać słodziki o działaniu przeczyszczającym (w tym alkohole cukrowe, takie jak sorbitol).
* Chociaż międzynarodowe wytyczne dotyczące żywienia dopuszczają umiarkowane spożycie sacharozy, „żywność dla diabetyków" jest wciąż sprzedawana w niektórych krajach.

Sztuczne słodziki

* Należy zachęcać do picia wody zamiast słodzonych napojów i syropów owocowych.
* Nie zaleca się spożywania słodzonych napojów, ponieważ mogą one prowadzić do zwiększenia masy ciała i powodować hiperglikemię, gdyż dawki insuliny często nie odpowiadają zawartym w nich ilościom węglowodanów. Lepszą alternatywą są dietetyczne napoje lub dietetyczne soki skondensowane.
* Użyteczne mogą być takie produkty, jak odtłuszczone jogurty słodzone słodzikami, szczególnie dla osób z nadwagą.
* Sacharyna, neotam, aspartam, acesulfam K, cyklamaty (w niektórych krajach), alitam czy sukraloza dodawane są do produktów ubogocukrowych, tzw. produktów light czy „dietetycznych" w celu dosłodzenia i poprawy smaku.
* W niektórych krajach określono ich dopuszczalne dzienne spożycie.
* Nie opublikowano doniesień naukowych potwierdzających szkodliwość spożywania sztucznych substancji słodzących w dawkach nieprzekraczających dopuszczalnego dziennego spożycia.

Zalecenia dotyczące postępowania żywieniowego, edukacji i planowania posiłków

1) Dietetyk dziecięcy specjalizujący się w cukrzycy jak najszybciej po jej rozpoznaniu powinien zapewnić wstępną poradę dietetyczną, aby w ten sposób nawiązać bezpieczne relacje, pełne zaufania i wsparcia. Należy przeprowadzić wywiad dietetyczny obejmujący:
- dotychczasowe nawyki, tradycje i przekonania dietetyczne rodziny
- typową ilość pokarmów spożywanych przez dziecko, w tym spożycie energii, węglowodanów i tłuszczów, jakość wybieranego pożywienia, jedzenia typu fast food oraz pory lub schematy spożywania posiłków
- codzienne zajęcia dziecka, w tym wpływ planu zajęć w przedszkolu/szkole/uczelni/pracy oraz planu aktywności fizycznej i ćwiczeń.
2) Zespół diabetologiczny niezwłocznie po rozpoznaniu choroby powinien udzielić porady opartej na ocenie dietetyka oraz dostarczyć choremu indywidualny plan żywienia. W ciągu kolejnych 3-6 miesięcy chory powinien się spotkać z dietetykiem kilka razy, przy czym do pierwszego spotkania powinno dojść ciągu miesiąca od rozpoznania.11 Istotne, aby w trakcie pierwszego spotkania lub kolejnych ujawnić wszystkie wyobrażenia lub obawy związane z masą ciała.
3) Późniejsze kontakty zależą od lokalnych warunków, jednak powinny one obejmować co najmniej 2-4 spotkań w ciągu pierwszego roku oraz coroczną powtórną ocenę całościową. Jest to konieczne, aby postępowanie można było dostosowywać do wzrastania dziecka, sposobu leczenia cukrzycy, adaptacji psychospołecznej, zmian stylu życia oraz rozpoznania określonych problemów żywieniowych, takich jak nieprawidłowe nawyki żywieniowe, podejście rodziny do kwestii jedzenia, otyłość i zaburzenia odżywiania.
4) Istnieje zgodna opinia, że do uzyskania optymalnych wyników konieczna jest kontynuacja opieki, wsparcie i ocena przez dietetyka.
5) Okoliczności, takie jak zmiana schematu insulinoterapii, dyslipidemia, niewielka wiedza na temat diety, nadmierny przyrost masy ciała oraz choroby współistniejące (np. celiakia), wymagają dodatkowej edukacji i postępowania dietetycznego obejmującego częstsze kontrole.
6) Edukację dietetyczną należy zindywidualizować i dopasować do wieku oraz dojrzałości dziecka, aby pomóc mu w zrozumieniu zagadnień żywieniowych.

Narzędzia i metody edukacyjne

Narzędzia i metody edukacyjne pozwalają dostarczyć pacjentowi odpowiednią wiedzę o żywieniu i umiejętność optymalizacji kontroli glikemii oraz parametrów związanych z układem sercowo-naczyniowym.
* Nie uzgodniono międzynarodowego stanowiska dotyczącego optymalnych narzędzi i metod edukacji z zakresu żywienia, chociaż metoda oceny ilości spożywanych węglowodanów ma istotne znaczenie.
* Nie przeprowadzono prawidłowo zaplanowanych badań z randomizacją i długim okresie obserwacji, porównujących skuteczność poszczególnych metod obliczania ilości węglowodanów.
* Monitorowanie stężenia glukozy we krwi (przed posiłkami i po posiłkach) pozwala potwierdzić skuteczność wybranej metody.
* W miarę jak rodziny zyskują coraz większą wprawę w leczeniu cukrzycy, należy elastycznie dopasować edukację żywieniową do ich obserwacji. Można też podjąć rozmowę na temat indeksu glikemicznego lub aktywności insuliny w związku z posiłkami o dużej zawartości tłuszczu lub białek.
* Szkolenia należy regularnie powtarzać wraz ze wzrastaniem dzieci i przejmowaniem przez nie odpowiedzialności. Poniżej przedstawiono przykłady prostych i złożonych narzędzi, które można zastosować na różnych etapach edukacji. Podstawowa edukacja dietetyczna powinna obejmować zasady zdrowego jedzenia i ocenę węglowodanów oraz niektóre metody określania ilości węglowodanów.

Ryc. „Zdrowy talerz" według Joslin Diabetes Center. Copyright © 2013 Joslin Diabetes Center (www. joslin.org). Wszelkie prawa zastrzeżone. Przedrukowano za zgodą.

Narzędzia edukacyjne związane ze zdrowym odżywianiem

Metoda tzw. modelowego talerza (ryc.) pozwala przedstawić podstawowe informacje dotyczące żywienia oraz koncepcję zdrowego odżywiania, wizualizując produkty żywnościowe zawierające węglowodany w porównaniu z innymi składnikami pożywienia. Stanowi ona atrakcyjną pomoc dla dzieci. Regularne posiłki i przekąski (przynajmniej trzy główne zbilansowane posiłki dziennie) zapewniają spożycie składników odżywczych w ilości odpowiadającej dziennemu zapotrzebowaniu.

Metody obliczania i ocena ilości węglowodanów w diecie

* Do najważniejszych czynników wpływających na glikemię poposiłkową należy ilość węglowodanów i ilość dostępnej insuliny.
W interpretacji i optymalizacji stężenia glukozy we krwi po posiłku należy uwzględnić także wpływ innych parametrów dietetycznych, takich jak indeks glikemiczny oraz skład posiłków i przekąsek (białko, tłuszcze, błonnik). Większość narzędzi edukacyjnych za podstawowy wyznacznik odpowiedzi poposiłkowej uznaje ilość oraz rodzaj węglowodanów. Wraz z dystrybucją węglowodanów stanowią one podstawę większości programów edukacyjnych.
W wielu krajach dostępne są obszerne materiały edukacyjne, mające pomóc młodym pacjentom i ich rodzinom w ocenie zawartości węglowodanów w różnych pokarmach w przeliczeniu na gramy, WW lub porcje. Wiele czasu zajmuje kształcenie u pacjentów umiejętności czytania i interpretowania etykiet umieszczanych na produktach żywnościowych, oceny zawartości węglowodanów w przekąskach/posiłkach oraz rozumienia wartości odżywczej produktów w celu dokonywania korzystnych dla zdrowia wyborów. Przydatne publikacje dotyczące odczytywania etykiet na żywności publikuje większość krajowych stowarzyszeń chorych na cukrzycę. Trzeba pamiętać, że podstawę całej edukacji stanowią zasady zdrowej, zbilansowanej diety, którą należy stosować nie tylko w celu nie tylko poprawy kontroli glikemii, lecz także zmniejszenia ryzyka chorób układu sercowo-naczyniowego.
Edukację dotyczącą spożycia węglowodanów należy dostosować indywidualnie do dziecka i rodziny zależnie od ich możliwości intelektualnych i schematu insulinoterapii. Praktyczne porady związane z dystrybucją spożywanych węglowodanów są konieczne zarówno podczas stosowania stałych, jak i bardziej elastycznych modeli insulinoterapii.

Obliczanie ilości węglowodanów

Obliczanie ilości węglowodanów to podejście do planowania posiłków, które skupia się na węglowodanach jako głównym składniku żywności wpływającym na poposiłkową odpowiedź glikemiczną. Jego głównym celem jest poprawa kontroli glikemii i umożliwienie elastycznego wybierania pokarmów.
W badaniach klinicznych oceniono korzystny wpływ obliczania ilości węglowodanów zarówno na glikemię, jak i styl życia dorosłych chorych na cukrzycę. Korzyści obejmują poprawę kontroli glikemii przekładającą się na zmniejszenie wartości HbA 1c, poprawę związanej z cukrzycą jakości życia oraz lepsze radzenie sobie pacjentów w różnych sytuacjach życia codziennego.
Należy podkreślić, że obliczanie ilości węglowodanów powinno być elementem zespołowego leczenia cukrzycy, a podstawą wszystkich działań edukacyjnych są zasady i praktyki zdrowego żywienia. Obliczanie ilości węglowodanów nie oznacza, że nacisk kładzie się tylko na ten składnik pokarmowy, ponieważ duże znaczenie ma także jakość całej spożywanej żywności.
American Academy of Nutrition and Dietetics wyróżnia trzy poziomy obliczania ilości węglowodanow, które opisano poniżej.
* Poziom 1. Konsekwentne spożywanie określonej ilości węglowodanów. Na tym poziomie wprowadza się podstawową koncepcję węglowodanów jako składnika pokarmowego zwiększającego stężenie glukozy we krwi. Zachęca się do konsekwentnego spożywania węglowodanów, korzystając z list WW lub porcji obliczonych iloś ci pożywienia. Takie postępowanie jest odpowiednie dla chorych przyjmujących 2 dawki insuliny na dobę, u których ważne jest codzienne spożycie określonej ilości węglowodanów.
* Poziom 2. Zasady stosowania wzorców. Jest to poziom pośredni, na którym pacjenci dalej regularnie spożywają węglowodany, stosują stałe podstawowe dawki insuliny i często kontrolują stężenie glukozy we krwi. Uczą się rozpoznawać wzorce odpowiedzi glikemicznej na spożyte węglowodany w zależności od dawek insuliny i aktywności fizycznej. Przy takim poziomie zrozumienia oraz wsparciu zespołu diabetologicznego chorzy uczą się dostosowywania dawek insuliny do spożywanych posiłków i wysiłku fizycznego, aby osiągnąć docelowe wartości glikemii. Zespoły pediatryczne rzadziej stosują tę metodę, natomiast częściej wykorzystują konsekwentne spożywanie określonej ilości węglowodanów lub określanie przelicznika insuliny do ilości węglowodanów.
* Poziom 3. Przelicznik insuliny do węglowodanów. Ten poziom obliczania ilości węglowodanów jest odpowiedni dla osób stosujących schemat wielokrotnych wstrzyknięć lub osobiste pompy insulinowe. Wymaga on obliczania przelicznika insuliny do węglowodanów, indywidualnie dla każdego dziecka z uwzględnieniem wieku, płci, stadium pokwitania, czasu od rozpoznania choroby i aktywności. Pozwala młodym chorym na cukrzycę na dostosowanie dawki insuliny podawanej bezpośrednio przed posiłkiem do spożycia węglowodanów.
Wiele pediatrycznych ośrodków diabetologicznych u chorych w trakcie intensywnej insulinoterapii stosuje tylko poziom 3. obliczania ilości węglowodanów.
Inne, często stosowane metody obliczania ilości węglowodanów, obejmują:
- obliczanie ilości węglowodanów w gramach
- 10-12-gramowe porcje węglowodanów
- 15-gramowe WW. Badania nie wykazały przewagi którejkolwiek metody uczenia obliczania ilości węglowodanów (gramy, porcje lub WW) nad pozostałymi.
W badaniach oceniono dokładność obliczania ilości węglowodanów u dzieci, ponieważ wykazano, że ma to istotne znaczenie dla optymalnej kontroli glikemii poposiłkowej. Wykazano, że dzieci, młodzież i ich rodzice mogą obliczać ilość węglowodanów z pewną dokładnością, jednak istotnym problem pozostaje nadal niedoszacowanie i przeszacowanie tej ilości. W trakcie wzrastania dziecka i wprowadzania nowych pokarmów należy regularnie powtarzać te oceny.

Indeks glikemiczny i ładunek glikemiczny

Wykazano, że stosowanie indeksu glikemicznego przynosi dodatkowe korzyści w zakresie kontroli glikemii, wykraczające poza efekty obserwowane w przypadku uwzględniania jedynie całkowitej ilości węglowodanów. Chorzy na cukrzycę typu 1 powinni stosować indeks glikemiczny tylko w skojarzeniu z metodą obliczania ilości lub jakości węglowodanów.
W badaniu z grupą kontrolną obejmującym dzieci, które zamieniały produkty żywnościowe o dużym indeksie glikemicznym na produkty o małym indeksie, wykazano, że wybór produktów o małym indeksie glikemicznym, w porównaniu z żywieniem opartym na bardziej tradycyjnych poradach, poprawiał kontrolę glikemii po 12 miesiącach.
* Zastępowanie produktów żywnościowych o dużym indeksie glikemicznym produktami o małym indeksie może zmniejszyć poposiłkową hiperglikemię. Potwierdzono to w badaniu, w którym przeanalizowano żywienie dzieci stosujących schemat wielokrotnych wstrzyknięć insuliny.
* Przykładowe produkty o małym indeksie glikemicznym to: pełnoziarniste pieczywo, makarony, owoce umiarkowanej strefy klimatycznej i produkty mleczne.
Ładunek glikemiczny to inna metoda przewidywania poposiłkowej odpowiedzi glikemicznej, która uwzględnia zarówno indeks glikemiczny pożywienia, jak i wielkość porcji. Do tej pory nie oceniano jej skuteczności u dzieci i dorosłych chorych na cukrzycę typu 1.

Szczegółowe zalecenia żywieniowe związane z określonymi schematami podawania insuliny

Leczenie konwencjonalne

* Podawanie insuliny o krótkim i dłuższym czasie działania 2 razy na dobę wymaga codziennej konsekwencji w spożyciu węglowodanów (często w formie 3 regularnych posiłków i dodatkowych przekąsek) w celu zbilansowania profilu działania insuliny i zapobiegania hipoglikemii w czasie jej szczytowego działania.
* Przy stosowaniu 2 dawek insuliny na dobę ilość węglowodanów przyjmowanych w posiłkach spożywanych w czasie wstrzyknięć insuliny można elastycznie zmieniać, jeżeli pacjent i jego rodzina nauczą się dostosowywać dawki insuliny krótko/szybko działającej do ilości spożywanych węglowodanów. Doświadczenie kliniczne wskazuje, że badanie stężenia glukozy przed posiłkami i po posiłkach może pomóc w określeniu trafności zmian dawek insuliny. Zalecanie określonej ilości węglowodanów w stałym planie posiłków dla rosnącego dziecka wymaga regularnej kontroli i może nie być odpowiednie ze względu na zmienność całkowitego spożycia kalorycznego i węglowodanów w poszczególnych dniach.
* Szczególną uwagę należy zwrócić na całkowite spożycie energii/węglowodanów oraz rozłożenie posiłków i przekąsek w czasie w celu zapewnienia właściwej kontroli glikemii i zapobiegania nadmiernemu przyrostowi masy ciała.
* Najbardziej konwencjonalne schematy podawania insuliny wymagają spożywania węglowodanów przed udaniem się na spoczynek nocny, aby zapobiec hipoglikemii nocnej.

Schemat wielokrotnych wstrzyknięć i osobiste pompy insulinowe

Bardziej elastyczne podejście z zastosowaniem zindywidualizowanego przelicznika insuliny do spożytych węglowodanów, pozwalające na dostosowanie dawek insuliny do spożycia węglowodanów, można przyjąć u dzieci i młodzieży stosujących intensywną insulinoterapię. Takie podejście zaleca wiele między narodowych wytycznych. Ocena dokładności obliczenia przelicznika insuliny do spożytych węglo wodanów wymaga jednak zmierzenia stężenia glukozy we krwi przed posiłkiem i 2-3 godzin po posiłku. W celu określenia początkowego przelicznika często wykorzystuje się „zasadę 500", choć stosuje się też inne metody (p. rozdz. Insulinoterapia u dzieci i młodzieży chorycna cukrzycę).
Takie podejście jest bardziej elastyczne, umożliwia spożycie bardziej zróżnicowanych pokarmów w różnych porach, zmniejszając potrzebę spożywania przekąsek między posiłkami i umożliwiając bardziej elastyczne ustalanie godzin posiłków. Ponadto badania sugerują, że pojedynczy bolus insuliny w porze posiłku może wystarczyć dla pewnej ilości spożywanych węglowodanów, nie pogarszając kontroli poposiłkowej. Zastosowanie osobistej pompy insulinowej zapewnia największą elastyczność w odniesieniu do pory posiłku oraz większą zmienność ilości spożywanych węglowodanów.
* W przypadku posługiwania się przelicznikiem insuliny do węglowodanów w schemacie wielokrotnych wstrzyknięć i leczenia osobistymi pompami insulinowymi należy zwrócić uwagę, aby jakość diety nie uległa pogorszeniu.
* Większa elastyczność nie powinna oznaczać całkowitej swobody dietetycznej. Zawsze trzeba pamiętać o zasadach zdrowego odżywiania i spożywaniu posiłków w określonych porach.
Badania prowadzone u dorosłych leczonych według schematu wielokrotnych wstrzyknięć i liczących przelicznik insuliny do spożytych węglowodanów wykazały większą swobodę dietetyczną oraz poprawę kontroli glikemii i jakości życia, szczególnie, jeśli był to element kompleksowej edukacji. Obliczenie przelicznika insuliny do spożytych węglowodanów oceniano także u dzieci i młodzieży leczonych według schematu wielokrotnych wstrzyknięć, często w połączeniu ze zinstytucjonalizowanymi programami edukacyjnymi. Wyniki były bardzo różne: niektóre z nich wykazały poprawę kontroli glikemii, inne natomiast nie potwierdziły tej obserwacji, ale we wszystkich odnotowano poprawę jakości życia.
Wykazano, że stosowanie kalkulatorów obliczających dawkę insuliny w bolusie podawanym do posiłku zarówno u chorych leczonych według schematu wielokrotnych wstrzyknięć, jak i stosujących osobiste pompy insulinowe jest przydatne w obliczaniu dawki insuliny i może poprawić glikemię poposiłkową.
Szybko działające analogi zwykle podaje się w tych schematach bezpośrednio przed posiłkami w celu ograniczenia zwiększenia glikemii po posiłku oraz zmniejszenia ryzyka, że chory zapomni o dawce insuliny. Ponadto młodzież często spożywa przekąski, nie podając bolusa insuliny, co pogarsza kontrolę glikemii. Podawanie bolusów insuliny po posiłku oraz częste spożywanie przekąsek również pogarsza kontrolę glikemii.
* Doświadczenia kliniczne niektórych ośrodków sugerują, że chorym leczonym schematem wielo krotnych wstrzyknięć można podawać krótko działającą (neutralną/rozpuszczalną) insulinę, gdy przedłużony efekt działania insuliny jest pożądany do określonych posiłków (np. produktów o dużej zawartości tłuszczu lub węglowodanów). W celu oceny takiego postępowania należy badać stężenia glukozy we krwi przed posiłkami i po nich.
* Jedną z korzyści leczenia za pomocą osobistej pompy insulinowej jest możliwość dopasowania dawki insuliny podawanej bezpośrednio przed posiłkiem do jego składu. Pozwala to dostosować działanie insuliny podanej w bolusie do efektu glikemicznego posiłku (mały indeks glikemiczny i/lub duża zawartość tłuszczu lub białka). Wykazano, że dla posiłków o dużej zawartości tłuszczów i węglowodanów, takich jak pizza czy ryba w cieście z frytkami, bolus złożony najlepiej odpowiada poposiłkowemu profilowi glikemii. Wykazano też, że podanie złożonego bolusa insuliny przed posiłkiem o małym indeksie glikemicznym istotnie zmniejsza poposiłkowe zwiększenie stężenia glukozy we krwi.
* W dostosowywaniu insuliny do odpowiedzi glikemicznych po różnych posiłkach przydatne mogą być systemy CGM.
* Aktualnie dawkę insuliny podawanej w czasie posiłku zwykle oblicza się na podstawie przelicznika insuliny do spożytych węglowodanów. Jednak coraz więcej danych wskazuje, że przy określaniu dawki i odstępu czasu podania bolusa insuliny do posiłku należy uwzględnić wpływ innych składników pokarmowych (tłuszcze i białka).
W przeprowadzonych ostatnio badaniach u dzieci i dorosłych stosujących intensywną insulinoterapię wykazano, że pokarmy zawierające dużą ilość białka lub tłuszczu nasilają opóźnioną hiperglikemię. Badania te podkreślają ograniczenia stosowanych obecnie do obliczania dawki insuliny algorytmów opartych na ilości węglowodanów. Sugeruje się, że w celu dostosowania dawki insuliny do poposiłkowego zwiększenia glikemii wywołanego dużą ilością tłuszczu i białka w posiłku należy obliczyć ilość spożytych jednostek obu tych składników pokarmowych. Opracowano też nowy algorytm obliczania dawki insuliny, oparty na Food Insulin Index, który oceniono w badaniach klinicznych u dorosłych.
Konieczne są dalsze dobrze zaplanowane badania kliniczne z randomizacją oceniające metody zmniejszania opóźnionej glikemii po posiłkach zawierających dużą ilość tłuszczu i białka oraz ich akceptację przez chorych na cukrzycę.

Porady dotyczące określonych grup wiekowych

Częstym wyzwaniem w edukacji dotyczącej żywienia skierowanej do dzieci i młodzieży chorych na cukrzycę jest konieczność uwzględnienia sposobu odżywiania oraz potrzeb rozwojowych w poszczególnych grupach wiekowych. Postępowanie żywieniowe u dzieci i młodzieży zależy od grupy wiekowej. Poniżej podsumowano niektóre sytuacje typowe dla różnych grup wiekowych, które należy uwzględnić w trakcie leczenia.

Wiek poniemowlęcy i przedszkolny

* Dzieci w wieku poniemowlęcym i przdszkolnym mają bardzo zróżnicowane łaknienie. Regularne spożywanie w ciągu dnia niewielkich porcji posiłków może sprzyjać lepszej kontroli glikemii i właściwemu odżywianiu. Należy odradzać ciągłe karmienie, ponieważ może to prowadzić do odmowy jedzenia w porze posiłku i tym samym utrudniać interpretację wartości glikemii.
* Stosowanie osobistych pomp insulinowych może skutecznie pomagać w reagowaniu na różne zachowania dzieci związane ze spożywaniem posiłków. Preferuje się podawanie insuliny przed posiłkiem, choć dawkę można podzielić i podać ją przed posiłkiem oraz w jego trakcie, jeśli nie da się przewidzieć, ile dziecko zje lub podaje się nowy rodzaj pokarmu.
* Pozytywne przykłady ze strony rodziców oraz wczesne uczestniczenie w rodzinnych posiłkach ułatwia współpracę dziecka w kwestiach dotyczących jedzenia i wyboru zdrowej żywności. Należy odradzać ponowne podawanie mleka lub soku butelką w celu „łatwego" spożywania węglowodanów.
* Należy zachęcać do przygotowywania posiłków o różnorych smakach, kolorach i konsystencjach.
* Spożywanie pokarmów wzbudza duży niepokój u rodziców dzieci w wieku poniemowlęcym i przedszkolnym, co należy uwzględnić przy ustalaniu schematu insulino terapii. Odpowiednie wskazówki należy udzielić także osobom opiekującym się dziećmi w żłobkach i przedszkolach.

Dzieci w wieku szkolnym

Posiłki i przekąski należy dopasować do codziennego planu zajęć szkolnych.
Dzieci powinny pod nadzorem i przy odpowiedniej pomocy zacząć przyswajać sobie wiedzę dotyczącą zawartości węglowodanów w pożywieniu.67
* Dzieciom należy udzielać indywidualne porady dotyczące spożycia węglowodanów w celu zapobiegania hipoglikemii, szczególnie podczas wydarzeń szkolnych, takich jak dni sportu, wycieczki i obozy. Nie powinno być takiej potrzeby w trakcie zwykłej aktywności dziecka.
* Ważne są porady dotyczące wyboru zdrowej żywności, wielkości porcji pożywienia oraz aktywności fizycznej, aby zmniejszyć ryzyko nieodpowiedniego przyrostu masy ciała oraz chorób układu sercowo-naczyniowego.
* Należy przedyskutować kwestie związane z nocowaniem w domach kolegów i ze spotkaniami towarzyskimi.
* Personel szkolny powinien posiadać odpowiednią wiedzę na temat cukrzycy oraz przejść odpowiednie szkolenie dotyczące jej leczenia.

Młodzież

W tym okresie wyzwanie stanowią zachowania, takie jak przebywanie do późna poza domem, późne wstawanie, pomijanie dawek insuliny, niespożywanie posiłku, a w niektórych środowiskach picie alkoholu.
Należy szczególnie podkreślać znaczenie zdrowych posiłków spożywanych wspólnie z całą rodziną, zwłaszcza w okresie intensywnego wzrastania, aby unikać spożywania dużych ilości przekąsek po południu i wieczorem.
Bardzo ważną kwestią jest negocjowanie i wybór odpowiedniego schematu insulinoterapii odpowiadającego różnym podejmowanym czynnościom, obejmującym szkołę, aktywność fizyczną oraz obowiązki związane z pracą.
Zaleca się monitorowanie masy ciała w celu wczesnego rozpoznania zarówno jej zmniejszenia, jak i nieprawidłowego zwiększenia.
* Nadmierny przyrost masy ciała wymaga uważnej analizy dawkowania insuliny, ilości pokarmu, kontroli glikemii i aktywności fizycznej.
* Zmniejszenie lub niezadowalający przyrost masy ciała może się wiązać z pomijaniem dawek insuliny w celu zmniejszenia masy ciała i wskazuje na nieprawidłowe odżywianie się lub zaburzenia odżywiania (p. niżej). U chorych o dużym odsetku HbA 1c, niezależnie od profilu masy ciała, należy rozważyć dalszą ocenę pod kątem myśli i zachowań związanych z nieprawidłowym odżywianiem się.
Zagadnienia związane ze spotkaniami towarzyskimi, wakacjami/feriami, wywieraną przez rówieśników presją dotyczącą niewłaściwego odżywiania się oraz porady dotyczące zdrowego stylu życia wymagają dyskusji, rozwiązywania pojawiających się problemów oraz określenia właściwych celów.
* W niektórych środowiskach ważna jest edukacja dotycząca bezpiecznego spożywania alkoholu i ryzyka przedłużającej się hipoglikemii.
* Ważna jest informacja o zawartości składników odżywczych w przekąskach i posiłkach na wynos.
Spotkania towarzyskie, święta i specjalne okazje. Dzieci chore na cukrzycę zwykle zwalnia się z przestrzegania postu, takich jak Ramadan. Jeżeli rodzina pragnie uczestniczyć w poście, należy zapewnić edukację dotyczącą modyfikacji spożycia węglowodanów i dawkowania insuliny.

Postępowanie żywieniowe w przypadku wysiłku fizycznego i uprawiania sportu

Dzieci i nastolatków chorych na cukrzycę należy zachęcać do regularnej aktywności fizycznej, która wpływa korzystnie na układ sercowo-naczyniowy i wspomaga kontrolę masy ciała.
Jednak z drugiej strony planowana lub nieplanowana aktywność fizyczna jest jedną z najczęstszych przyczyn hipoglikemii u młodych chorych na cukrzycę typu 1. Intensywny wysiłek fizyczny może też powodować hiperglikemię, z możliwością wystąpienia opóźnionej hipoglikemii (więcej szczegółów - p. rozdz. Wysiłek fizyczny u dzieci i młodzieży chorych na cukrzycę).
Dzieci i młodzież podejmujący regularną aktywność fizyczną lub treningi mają takie same potrzeby żywieniowe jak ich rówieśnicy niechorujący na cukrzycę. Dieta powinna odpowiadać zapotrzebowaniu związanemu zarówno z procesem wzrastania, jak i ze specyfiką określonej dyscypliny sportu. Ponadto strategie postępowania żywieniowego powinny zapobiegać ewentualnej hipo- i hiperglikemii związanej z aktywnością fizyczną. Zapotrzebowanie na energię i węglowodany różni się w zależności od rodzaju, intensywności i czasu trwania aktywności fizycznej, dlatego konieczne jest indywidualne poradnictwo.
Porady dotyczące aktywności fizycznej, ćwiczeń i sportu powinny szczególnie uwzględniać staranne planowanie, odpowiednie szczegóły (monitorowanie glikemii, przyjmowanie pokarmów i dostosowywanie insuliny) oraz osobiste doświadczenie młodego człowieka. Porady dotyczące dodatkowego spożywania węglowodanów powinny uwzględniać zapotrzebowanie na energię i węglowodany związane z określoną aktywnością fizyczną oraz rodzaj i intensywność podejmowanych ćwiczeń.
Ćwiczenia fizyczne należy odroczyć w przypadku niedostatecznej kontroli choroby (stężenie glukozy we krwi >250 mg/dl [>14 mmol/l] lub obecność związków ketonowych) do momentu uzyskania lepszej kontroli poprzez podawanie insuliny.

Aktywność nieplanowana i spontaniczna

Hipoglikemia jest najczęstszym problemem związanym z nieplanowaną aktywnością fizyczną. W zależności od czasu trwania i intensywności ćwiczeń może ona wystąpić w trakcie lub po wysiłku, w okresie zwiększonej insulinowrażliwości i regeneracji mięśni (więcej szczegółów - p. rozdz. Wysiłek fizyczny u dzieci i młodzieży chorych na cukrzycę).
W trakcie aktywności fizycznej młodzi chorzy na cukrzycę powinni mieć łatwy dostęp do szybko przyswajalnych węglowodanów.
* W przypadku konieczności spożycia dodatkowych węglowodanów w trakcie krótkotrwałej aktywności fizycznej zwykle najbardziej przydatne są szybko przyswajalne węglowodany, na przykład zawarte w napojach.
* Ilość węglowodanów wymagana przy wysiłku fizycznym zależy od stężenia glukozy we krwi w momencie rozpoczęcia ćwiczeń, ich intensywności i częstotliwości, aktualnego stężenia insuliny, schematu insulinoterapii oraz wieku i masy ciała młodego człowieka.
* W trakcie umiarkowanego wysiłku fizycznego można spożywać dodatkową porcję węglowodanów w celu zapobiegania hipoglikemii, choć zależy to od rodzaju aktywności. Zapotrzebowanie na węglowodany będzie mniejsze, jeśli zmniejszy się bolus insuliny przed posiłkiem poprzedzającym aktywność fizyczną lub jeśli taka aktywność ma miejsce kilka godzin po podaniu bolusa.
Dodatkowe spożycie węglowodanów (przekraczające ilości zalecane dla populacji ogólnej) konieczne jest jedynie w przypadku aktywności przekraczającej zalecane 60 min/24 h. W przypadku normalnego poziomu aktywności bardziej właściwa jest zmiana rozkładu spożywanych węglowodanów i dostosowanie dawki insuliny.
* Źródła węglowodanów lub przekąski spożywane przy okazji nieplanowanego wysiłku fizycznego powinny dostarczać tyle energii, ile jest zużywanej podczas wysiłku. Powinny one zawierać niewielką ilość tłuszczu (np. jak soki owocowe, napoje dla sportowców, suszone owoce, batony owocowe lub płatki zbożowe).
Oznaczenie glikemii po nieplanowanej aktywności fizycznej pozwala trafniej zareagować na zmieniające się stężenie glukozy we krwi. Poza zwiększoną ilością węglowodanów spożywanych w posiłkach/przekąskach po długich okresach wysiłku fizycznego konieczne może być zmniejszenie wieczornych dawek insuliny w celu zapobiegania opóźnionej hipoglikemii. Oznaczenie glikemii przed snem i w nocy pozwala przyjąć odpowiednią ilości dodatkowych węglowodanów w czasie kolacji i przed snem, zapobiegając nocnej hipoglikemii.
Choć w przypadku nieplanowanego wysiłku jest to trudne, aby zapobiec nadmiernemu zwiększeniu masy ciała, raczej należy zmniejszyć dawkę szybko działającej insuliny przed wysiłkiem niż spożywać dodatkową ilość węglowodanów, szczególnie u dzieci leczonych według schematu wielo krotnych wstrzyknięć lub za pomocą osobistej pompy insulinowej.

Planowana aktywność fizyczna lub sport wyczynowy

Regularne podejmowanie aktywności fizycznej, udział w treningach i zawodach wymagają starannego planowania i opracowania indywidualnych strategii odżywiania oraz insulinoterapii. Właściwe dostosowanie dawkowania insuliny, odpowiednie odżywianie i przyjmowanie płynów jest niezbędne do uzyskania optymalnych wyników w sporcie.Osiąganie dobrych wyników istotnie zależy od spożycia odpowiedniej ilości węglowodanów. Zaleca się, aby stanowiły one 50-65% całkowitej energii.
W celu zmagazynowania odpowiedniej ilości glikogenu i zapewnienia dostępności węglowodanów w trakcie wysiłku, 1-3 godzin przed aktywnością sportową należy spożyć węglowodanowy posiłek o małej zawartości tłuszczu.106 W przypadku wyczynowych sportowców korzystniejsze może być spożycie posiłku 4 godziny przed wysiłkiem fizycznym w celu zmagazynowania maksymalnej ilości glikogenu oraz upewnienia się, że aktywna jest jedynie insulina długo działająca.
* Jeżeli intensywny wysiłek fizyczny trwa co najmniej 60 minut, aby utrzymać odpowiednią sprawność przed wysiłkiem i w jego trakcie konieczne może być dodatkowe spożycie „szybko przyswajalnych węglowodanów". W trakcie przedłużającej się aktywności fizycznej warto pić izotoniczne napoje dla sportowców zawierające 6-8% węglowodanów, co zaspokaja zarówno zwiększone zapotrzebowanie na płyny, jak i na węglowodany.
W trakcie ćwiczeń o charakterze wysiłku tlenowego, wykonywanych w okresie szczytowego działania insuliny, konieczne może być spożycie węglowodanów w ilości 1,0-1,5 g/kg mc./h, jeśli nie zmniejszono dawki insuliny.Źródłem węglowodanów do stosowania w czasie wysiłku fizycznego mogą być między innymi żele węglowodanowe, izotoniczne napoje dla sportowców, owoce i soki owocowe. Jeśli w czasie aktywności fizycznej spożywa się węglowodany w postaci stałej, należy też wypijać dodatkową ilość płynów.
Spożycie dodatkowych węglowodanów może być przyczyną dolegliwości żołądkowo-jelitowych, dlatego udzielane porady powinny uwzględniać indywidualne potrzeby.
* Ilość węglowodanów spożytych przed wysiłkiem fizycznym należy odnieść do wartości glikemii przed tym wysiłkiem. Optymalną metodą jest rozłożenie spożycia węglowodanów na cały okres aktywności. Jednak w przypadku małego stężenia glukozy w surowicy, węglowodany (10-15 g) należy spożyć przed aktywnością i/lub odpowiednio zmodyfikować dawki insuliny w celu uniknięcia hipoglikemii. W przypadku podejmowania pewnych rodzajów bardzo intensywnego/beztlenowego wysiłku spożycie węglowodanów przed aktywnością fizyczną może się także wiązać z koniecznością podania dodatkowego bolusa insuliny.
* Wykonywanie ćwiczeń fizycznych w przypadku zbyt małej dawki insuliny może być przyczyną hiperglikemii i słabych wyników.
* W celu utrzymania optymalnego nawodnienia objętość wypijanych płynów należy dostosować do aktywności.Zapotrzebowanie na płyny u dzieci w trakcie intensywnego wysiłku fizycznego wynosi nawet 13 ml/kg mc./h. Płyny należy wypijać w trakcie całego okresu aktywności fizycznej.
Ilość węglowodanów spożytych po wysiłku fizycznym powinna wystarczyć do uzupełnienia zapasów glikogenu w mięśniach i wątrobie oraz zapobiegania hipoglikemii powysiłkowej, spowodowanej zwiększoną insulinowrażliwością w okresie regeneracji mięśni. Do zapewnienia regeneracji mięśni uzasadnione jest spożycie po wysiłku fizycznym ubogotłuszczowego posiłku lub przekąski zawierającej białko i węglowodany. Jednoczesne spożywanie węglowodanów i białka może zapobiegać hipoglikemii powysiłkowej.

Postępowanie żywieniowe u dzieci i młodzieży chorych na cukrzycę typu 2

U młodych chorych na cukrzycę typu 2 z insulinoopornością obecność różnych czynników ryzyka chorób układu sercowo-naczyniowego wiąże się z ryzykiem wcześniejszego wystąpienia poważnych powikłań.
Cele postępowania żywieniowego to:
- osiągnięcie prawidłowego stężenia glukozy i wartości HbA 1c we krwi
- zapobieganie dalszemu przyrostowi masy ciała u pacjentów z BMI między 85. a 95. centylem oraz zmniejszenie masy ciała w przypadku BMI >95. centyla, przy utrzymaniu prawidłowego tempa wzrastania
- leczenie chorób współistniejących, takich jak nadciśnienie tętnicze i dyslipidemia.

Zalecenia dotyczące postępowania żywieniowego

Nie ma wielu danych naukowych na temat postępowania żywieniowego u dzieci chorych na cukrzycę typu 2. W związku z tym zalecenia opracowano na podstawie leczenia dzieci z nadwagą i otyłością, cukrzycy typu 2 u dorosłych i cukrzycy typu 1 u dzieci.
* U większości dzieci chorych na cukrzycę typu 2 stwierdza się nadwagę lub otyłość, dlatego leczenie powinno się skupiać na edukacji i modyfikacji stylu życia, aby zapobiec dalszemu przyrostowi masy ciała lub uzyskać jej zmniejszenie, zachowując prawidłowe tempo wzrastania.
* W działania modyfikujące styl życia należy włączyć całą rodzinę, ponieważ rodzice i członkowie rodziny wpływają na spożywanie posiłków przez dziecko oraz jego aktywność fizyczną. Poza tym zwykle u nich również występuje nadwaga lub otyłość oraz cukrzyca. Wyniki badań wskazują, że rodzinne podejście do leczenia nadwagi wydaje się najskuteczniejsze. Interwencje z udziałem rodziców dały lepsze wyniki, ponieważ stanowią oni pozytywny wzór dla dzieci w wyborze zdrowej żywności i w zmianie zachowań mających na celu zwiększenie aktywności fizycznej.
* Rodzinom należy zalecić zmniejszenie kaloryczności posiłków, koncentrując się na zdrowym odżywianiu, działaniach zmniejszających wielkość porcji oraz ograniczających spożycie produktów bogatokalorycznych o dużej zawartości tłuszczu i cukrów. Samo wyeliminowanie napojów bogato kalorycznych i o dużej zawartości cukru pozwala poprawić glikemię i zmniejszyć masę ciała.
* Ważnym elementem leczenia jest zwiększenie wydatkowania energii poprzez zwiększenie codziennej aktywności fizycznej do 60 minut. Ograniczenie siedzącego trybu życia (np. oglądania telewizji, spędzania czasu przy komputerze) jest skutecznym sposobem zwiększenia codziennej aktywności fizycznej, a także pomaga utrzymać lub osiągnąć prawidłową masę ciała u dzieci. Aktywność fizyczna może również służyć zmniejszeniu stężenia lipidów w surowicy u młodzieży chorej na cukrzycę.
* Jeśli to możliwe, zaleca się postępowanie wielodyscyplinarne z udziałem lekarza, pielęgniarki specjalizującej się w edukacji dotyczącej cukrzycy, dietetyka, psychologa lub psychiatry i scjalisty z zakresu fizjologii wysiłku fizycznego.
* Przygotowanie indywidualnego planu posiłków, uwzględniającego odpowiedni wybór produktów ubogotłuszczowych, źródeł energii oraz zasady spożywania węglowodanów może pomóc w zmniejszeniu masy ciała i uzyskaniu docelowej glikemii.
* Dzieci leczone według schematu wielokrotnych wstrzyknięć lub za pomocą osobistej pompy insulinowej należy nauczyć dostosowywania dawki insuliny do ilości spożywanych węglowodanów z wykorzystaniem przelicznika insuliny do węglowodanów. Może to pomóc ograniczyć konieczność spożywania przekąsek i dużych posiłków.
* Zastąpienie produktów o dużym indeksie glikemicznym produktami o małym indeksie może pomóc w kontroli łaknienia, masy ciała i stężenia lipidów w surowicy u młodzieży chorej na cukrzycę typu 2.
* Regularne wizyty kontrolne są niezbędne do monitorowania masy ciała, kontroli glikemii i stosowania się do przyjętego planu żywienia.

Celiakia

Celiakia jest częstsza u dzieci chorych na cukrzycę typu 1 niż w populacji ogólnej. Występuje u 0,6- 16,4% dzieci chorych na cukrzycę. Często przebiega bezobjawowo, choć może jej towarzyszyć upośledzenie wzrastania, opóźnienie pokwitania, niedobory żywieniowe, hipoglikemia i hiperglikemia. Jedyną uznaną metodą leczenia celiakii jest dieta bezglutenowa. Dzieci chorujące na cukrzycę ze współistniejącą celiakią często nie stosują się do zaleceń diety bezglutenowej. Lepsze zrozumienie znaczenia przestrzegania diety może wpłynąć na zmianę zachowań.
Z diety tej należy wyeliminować pszenicę, żyto, jęczmień, pszenżyto, być może również owies oraz produkty uzyskane z tych zbóż. Zamiennie do jadłospisu należy wprowadzić ziemniaki, ryż, soję, tapiokę, kukurydzę, kaszę gryczaną, produkty pochodne oraz inne zboża bezglutenowe.
Włączenie owsa do diety bezglutenowej jest dyskusyjne. Badania o krótkim i długim okresie obserwacji obejmujące dzieci i dorosłych sugerują, że większość chorych może bezpiecznie spożywać owies. Niestety niewielki odsetek chorych na celiakię reaguje także na owies. Pewien niepokój budzi także kwestia zanieczyszczenia owsa produktami zawierającymi gluten, w związku z czym w niektórych krajach zaleca się, aby chorzy na celiakię nie spożywali również owsa. Zgodnie z wynikami badań niezanieczyszczony owies można podawać większości dzieciom chorym na celiakię, ale nie wszystkim.
Toczy się dyskusja nad powszechnie akceptowaną definicją diety bezglutenowej. Obecnie w Europie i niektórych innych krajach, jak Kanada i Stany Zjednoczone, przyjmuje się na ogół, że zgodnie z Codex Alimentarius (International Food Standards) w diecie bezglutenowej można stosować produkty spożywcze zawierające mniej niż 20 części glutenu na milion (ppm), nawet jeżeli gluten jest wykrywalny.
W ramach diety bezglutenowej w niektórych krajach europejskich stosuje się skrobię pszenną. Jest to również dyskusyjne, ponieważ w niektórych krajach (np. w Australii) nie zaleca się spożywania skrobi pszennej, nawet z zawartością glutenu mniejszą niż 20 ppm. Oprócz porad dotyczących dozwolonych i zakazanych produktów szczególny nacisk należy położyć na omówienie jakości odżywczej diety bezglutenowej, zwłaszcza w odniesieniu do spożycia żelaza, wapnia, błonnika i witaminy B.
Dzieci chore na cukrzycę i celiakię wymagają częstszych kontroli dietetyka dziecięcego doświadczonego w stosowaniu diety bezglutenowej.

Zaburzenia odżywiania a cukrzyca

W identyfikacji i rozpoznaniu zaburzeń odżywiania u dzieci i młodzieży chorych na cukrzycę można zastosować liczne kwestionariusze przesiewowe i formularze wywiadu klinicznego.
Zaburzenia odżywiania i nieprawidłowe zachowania żywieniowe częściej obserwuje się u młodzieży chorej na cukrzycę typu 1 niż u ich zdrowych rówieśników. Unikatową właściwością cukrzycy jest możliwość kontroli masy i wyglądu ciała bez jawnego unikania spożywania posiłków. Pomijanie dawek insuliny w celu kontroli masy ciała obserwowano u starszych dzieci, młodzieży i młodych dorosłych. Coraz częściej okazuje się, że młodzież może manipulować dawkami insuliny i/lub dietą ze względu na obawy związane z masą i wyglądem ciała w sposób, którego nie można szybko ani łatwo rozpoznać jako objawy zaburzeń odżywiania.
Powszechnie wiadomo, że niedostateczna kontrola glikemii może wynikać z pomijania dawek insuliny związanego z zaburzeniem odżywiania. Wynika to niekiedy z obawy o masę ciała, a także ze współistniejących zaburzeń emocjonalnych. Zaburzeniom odżywiania u młodzieży i młodych dorosłych chorych na cukrzycę towarzyszy niedostateczna kontrola metaboliczna i powikłania cukrzycy.142 Związek ten jest szczególnie niepokojący u młodych osób ze zwiększonym ryzykiem wczesnych powikłań cukrzycy oraz wobec udowodnionej nieskuteczności leczenia zaburzeń odżywiania.
Lekarze opiekujący się młodymi chorymi na cukrzycę z zaburzeniami odżywiania muszą wziąć pod uwagę schemat insulinoterapii i ewentualne pomijanie dawek, kontrolę metaboliczną, wymagania dietetyczne, manipulacje posiłkami, niezadowolenie z wyglądu własnego ciała, funkcjonowanie rodziny oraz dużą częstość hospitalizacji i/lub niezgłaszanie się na wizyty w poradni.

Interwencje

Za standard zarówno w leczeniu zaburzeń odżywiania, jak i cukrzycy uważa się postępowanie interdyscyplinarne. Może ono wymagać ścisłej współpracy z odpowiednim zespołem zajmującym się leczeniem zaburzeń odżywiania. Potrzeba więcej badań oceniających skuteczność poszczególnych interwencji w leczeniu zaburzeń odżywiania lub ich zapobieganiu u chorych na cukrzycę. W badaniu z randomizacją dotyczącym oceny objawów zaburzeń odżywiania u młodych kobiet chorych na cukrzycę wykazano, że zastosowana interwencja zmniejszała nasilenie tych objawów, lecz nie poprawiała kontroli metabolicznej i nie zapobiegała pomijaniu dawek insuliny.
Ważne mogą być techniki, które - umożliwiając młodym ludziom skoncentrowanie się na pozytywnych umiejętnościach - pozwolą im przejąć kontrolę nad zaburzeniem odżywiania oraz cukrzycą i przekonają rodziny do dalszego uczestniczenia w codziennym leczeniu cukrzycy. Wszyscy członkowie zespołu opiekującego się pacjentem powinni posiadać pewną wiedzę na temat tych metod terapeutycznych.

Metody behawioralne w edukacji dietetycznej w cukrzycy

Wiadomo, że leczenie cukrzycy u dzieci wymaga podejścia zespołowego, a rodzice potrzebują zrozumienia i obiektywnego wsparcia ze strony całego personelu medycznego.
Wykazano, że funkcjonowanie rodziny oraz interakcje w czasie posiłków mają wpływ na nawyki żywieniowe i kontrolę glikemii u młodszych dzieci. Okres młodzieńczy to kluczowy etap rozwoju własnej odpowiedzialności za odżywianie się i leczenie cukrzycy, któremu towarzyszą niezależne decyzje dotyczące zdrowia i stylu życia. Wiadomo, że problemy psychologiczne, takie jak zaburzenia zachowania i depresja, są bardziej nasilone u dzieci chorych na cukrzycę, co z kolei wiąże się z gorszą kontrolą metaboliczną. Często zdarzają się ryzykowne zachowania, zaburzenia odżywiania i nieprzestrzeganie schematów leczenia cukrzycy.
Przeglądy systematyczne pokazały, że model opieki nad pacjentem oparty na interwencjach psy- choedukacyjnych wywiera niewielki lub umiarkowany pozytywny wpływ na kontrolę glikemii i zachowanie. Dalsze badania wykazały korzyści płynące ze stosowania technik behawioralnych, takich jak upodmiotowienie, poznawcza terapia behawioralna i rozmowy motywacyjne.
Ważna jest również komunikacja w rodzinie, a zorganizowane programy edukacyjne wspierające otwartą komunikację związaną z problemem cukrzycy oraz regularne renegocjacje ról i zakresu odpowiedzialności dzielonej pomiędzy członków rodziny przez cały okres młodzieńczy mogą być skuteczniejsze niż samo szkolenie umiejętności. Takie podejście powinno stanowić element rutynowej opieki od momentu rozpoznania cukrzycy, aby umożliwić dzieciom, młodzieży i ich rodzinom rozwinięcie skutecznych umiejętności samopomocy. W przeprowadzonym ostatnio badaniu wykazano, że takie działania u dzieci i ich rodzin poprawiają jakość życia, jednak korzyści w postaci zmniejszenia wartości HbA 1c obserwowano tylko u chorych z najmniej skuteczną kontrolą cukrzycy.
* Dietetycy dziecięcy powinni przejść szkolenie w zakresie umiejętności nawiązywania kontaktów z rodziną, poradnictwa, psychologii, technik modyfikacji zachowań i przeprowadzania rozmów motywacyjnych.
* Szkolenie umiejętności behawioralnych i psycho logicznych umożliwia wcześniejszą identyfikację dzieci i rodzin, które mogą nie radzić sobie z problemami związanymi z żywieniem i kontrolą masy ciała, pozwala też szybciej skierować te osoby do specjalistów, takich jak psycholodzy, zespoły zajmujące się zaburzeniami odżywiania oraz terapeuci dziecięcy i rodzinni.

Badania naukowe

* W wielu obszarach związanych z postępowaniem żywieniowym brakuje dobrze zaplanowanych, wysokiej jakości badań klinicznych z randomizacją.
* Należy przeprowadzić rygorystyczne badania obejmujące wskaźniki metaboliczne, parametry dotyczące jakości życia oraz skuteczność metod edukacyjnych w powiązaniu z interwencjami żywieniowymi.

Podsumowanie

Opieka żywieniowa nad dziećmi chorymi na cukrzycę jest złożona. Leczenie cukrzycy jest procesem związanym z rodziną, otaczającym systemem społecznym, kwestiami dotyczącymi nieprzestrzegania zaleceń terapeutycznych, presji rówieśników, pojawiającego się poczucia niezależności oraz ostatecznego celu, jakim jest utrzymanie jakości życia. Wymaga to głębokiego zrozumienia zależności pomiędzy schematami terapii a stale zmieniającymi się wymaganiami fizjologicznymi, na przykład wzrastaniem, zmianami łaknienia związanymi z różnym tempem wzrastania, zmieniają- cym się zapotrzebowaniem na składniki odżywcze i aktywnością fizyczną.
Wiarygodne dane wskazują jednak możliwość poprawy wyników leczenia cukrzycy dzięki starannemu postępowaniu żywieniowemu i zindywidualizowanemu podejściu do edukacji pacjenta. Wymaga to skupienia się na celach dietetycznych w odniesieniu do kontroli glikemii i zmniejszenia ryzyka chorób układu sercowo-naczyniowego.
Podstawą sukcesu postępowania dietetycznego jest zaufanie w relacjach pomiędzy personelem medycznym a dzieckiem i jego opiekunami, które ułatwia zmianę zachowań w obliczu wyzwań związanych z rozwojem w okresie dzieciństwa i młodości.
Podziękowania: Autorzy pragną podziękować Sheridan Waldron, Ellen Aslander-Van Vliet i Peterowi Swiftowi.
Konflikt interesów: Autorzy nie zgłosili konfliktu interesów.

1. American Diabetes Association: Care of children and adolescents with type 1 diabetes: a statement of the American Diabetes Association. Diabetes Care, 2005; 28: 186-212
2. Craig M.E., Twigg S.M., Donaghue K., Cheung N.W., et al. for the Australian Type 1 Diabetes Guidelines Expert Advisory Group: National evidence-based clinical care guidelines for type 1 diabetes in children, adolescents and adults. Canberra, Australian Government, Department of Health and Aging, 2011
3. National Institute for Clinical Excellence. Diagnosis and management of type 1 diabetes in children, young people and adults, 2004, www.nice.org.uk/pdf/type1diabetes
4. Evert A.B., Boucher J.L., Cypress M., et al.: Nutrition therapy recommendations for the management of adults with diabetes. Diabetes Care, 2014; 37 (suppl. 1): S120-S143
5. Mann J., De Leeuw I., Hermansen K., et al. on behalf of the Diabetes and Nutrition Study Group of the European Association for the Study of Diabetes: Evidence based nutritional approaches to the treatment and prevention of diabetes mellitus. Nutr. Metab. Cardiovasc. Dis., 2004; 14: 373-394
6. Canadian Diabetes Association Clinical Practice Guidelines Expert Committee. Clinical practice guidelines. Nutrition therapy. Can. J. Diabetes, 2013; 37: S45-S55
7. Delahanty L.M., Halford B.N.: The role of diet behaviors in achieving improved glycemic control in intensively treated patients in the Diabetes Control and Complications Trial. Diabetes Care, 1993; 16: 1453-1458
8. Patton S., Williams L., Dolan L., Chen M., Powers S.: Feeding problems reported by parents of young children with type 1 diabetes on insulin pump therapy and their associations with children's glycemic control. Pediatr. Diabetes, 2009; 10: 455-460
9. Overby N., Margeirsdottir H., Brunborg C., Andersen L., Dahl-Jorgensen K.: The influence of dietary intake and meal pattern on blood glucose control in children and adolescents using intensive insulin treatment. Diabetologia, 2007; 50: 2044-2051
10. Delahanty L.M., Nathan D.M., Lachin J.M., et al.: Association of diet with glycated hemoglobin during intensive treatment of type 1 diabetes in the Diabetes Control and Complications Trial. Am. J. Clin. Nutr., 2009; 89: 518-524
11. Franz M.J., Powers M.A., Leontos C., et al.: The evidence for medical nutrition therapy for type 1 and type 2 diabetes in adults. J. Am. Diet. Assoc., 2010; 110: 1852-1889
12. Funnell M.M., Anderson R.M.: Empowerment and self-management of diabetes. Clin. Diabetes, 2004; 22: 123-127
13. Doherty Y., Dovey-Pearce G.: Understanding the development and psychological needs of young people with diabetes. Pract. Diabetes Int., 2005; 22: 59-64
14. Cameron F.J., de Beaufort C., Aanstoot H.-J., et al.: Lessons from the Hvidoere International Study Group on childhood diabetes: be dogmatic about outcome and flexible in approach. Pediatr. Diabetes, 2013; 14: 473-480
15. Newfield R.S., Cohen D., Capparelli E.V., Shragg P.: Rapid weight gain in children soon after diagnosis of type 1 diabetes: is there room for concern? Pediatr. Diabetes, 2009; 10: 310-315
16. Davis N.L., Bursell J.D.H., Evans W.D., Warner J.T., Gregory J.W.: Body composition in children with type 1 diabetes in the first year after diagnosis: relationship to glycaemic control and cardiovascular risk. Arch. Dis. Child., 2012; 97: 312-315
17. Silverstein J., Klingensmith G., Copeland K., et al.: Care of children and adolescents with type 1 diabetes: a statement of the American Diabetes Association. Diabetes Care, 2005; 28: 186-212
18. Cole T., Bellizzi M., Flegal K., Dietz W.: Establishing a standard definition for child overweight and obesity worldwide: international survey. BMJ, 2000; 320: 1240-1243
19. Mortensen H., Robertson K.J., Aanstoot H., et al.: Insulin management and metabolic control of type 1 diabetes mellitus in childhood and adolescence in 18 countries. Diabet. Med., 1998; 15: 752-759
20. Maffeis C., Morandi A., Ventura E., et al.: Diet, physical, and biochemical characteristics of children and adolescents with type 1 diabetes: relationship between dietary fat and glucose control. Pediatr. Diabetes, 2012; 13: 137-146
21. Sandhu N., Witmans M.B., Lemay J.-F., Crawford S., Jadavji N., Pacaud D.: Prevalence of overweight and obesity in children and adolescents with type 1 diabetes mellitus. J. Pediatr. Endocrinol. Metab., 2008; 21: 631-640
22. World Health Organization (WHO). Obesity: preventing and managing the global epidemic. World Health Organ. Tech. Rep. Ser., 2000; 894
23. World Health Organization (WHO). Global Recommendations for physical activity and health, 2010. http://whqlibdocwhoint/publications/2010/9789241599979_engpdf?ua=1
24. Rickard K.A., Cleveland J.L., Loghmani E.S., Fineberg N.S., Freidenberg G.R.: Similar glycemic responses to high versus moderate sucrose-containing foods in test meals for adolescents with type 1 diabetes and fasting euglycemia. J. Am. Diet. Assoc., 2001; 101: 1202-1205
25. Ebbeling C.B., Feldman H.A., Chomitz V.R., et al.: A randomized trial of sugar-sweetened beverages and adolescent body weight. N. Engl. J. Med., 2012; 367: 1407-1416
26. Institute of Medicine of the National Academies. Dietary DRI Reference Intakes: The essen- tial guide to nutrient requirements. Washington, DC, The National Academies Press, 2006
27. Williams C.L.: Dietary fiber in childhood. J. Pediatr., 2006; 149: S121-S130
28. Wheeler M.L., Dunbar S.A., Jaacks L.M., et al.: Macronutrients, food groups, and eating patterns in the management of diabetes: a systematic review of the literature. Diabetes Care, 2010; 35: 434-445
29. Slavin J.L.: Position of the American Dietetic Association: health implications of dietary fiber. J. Acad. Nutr. Diet., 2008; 108: 1716-1731
30. Pereira M.A., O'Reilly E., Augustsson K., et al.: Dietary fiber and risk of coronary heart disease: a pooled analysis of cohort studies. Arch. Intern. Med., 2004; 164: 370-376
31. National Health and Medical Research Council. Australian Dietary Guidelines. Canberra, National Health and Medical Research Council, 2013
32. Margeirsdottir H.D., Larsen J.R., Brunborg C., Overby N.C., Dahl-Jorgensen K.: High prevalence of cardiovascular risk factors in children and adolescents with type 1 diabetes: a population-based study. Diabetologia, 2008; 51: 554-561
33. Helgeson V., Viccaro L., Becker D., Escobar O., Siminerio L.: Diet of adolescents with and without diabetes: trading candy for potato chips? Diabetes Care, 2006; 29: 982-987 34. Mayer-Davis E.J., Nichols M., Liese A.D., et al.: Dietary intake among youth with diabetes: the SEARCH for Diabetes in Youth Study. J. Am. Diet. Assoc., 2006; 106: 689-697
35. Overby N., Flaaten V., Veierod M., et al.: Children and adolescents with type 1 diabetes eat a more atherosclerosis-prone diet than healthy control subjects. Diabetologia, 2007; 50: 307-316
36. Dyson P.A., Kelly T., Deakin T., Duncan A., Frost G., Harrison Z., et al.: Diabetes UK evidencebased nutrition guidelines for the prevention and management of diabetes. Diabet. Med., 2011; 28: 1282-1288
37. Cadario F., Prodam F., Pasqualicchio S., et al.: Lipid profile and nutritional intake in children and adolescents with type 1 diabetes improve after a structured dietician training to a Mediterranean-style diet. J. Endocrinol. Invest., 2012; 35: 160-168
38. Friedberg C.E., Janssen M.J., Heine R.J., Grobbee D.E.: Fish oil and glycemic control in diabetes: a metaanalysis. Diabetes Care, 1998; 21: 494-500
39. Hooper L., Thompson R., Harrison R.A., et al.: Risks and benefits of omega3 fats for mortality, cardiovascular disease,and cancer: systematic review. BMJ, 2006; 332: 752-760 Ketomaki A.M., Gylling H., Antikainen M., Siimes M.A., Miettinen T.A.: Red cell and plasma plant sterols are related during consumption of plant stanol and sterol ester spreads in children with hypercholesterolemia. J. Pediatr., 2003; 142: 524-531
40. Amundsen A.L., Ntanios F., Put N.V., Ose L.: Long-term compliance and changes in plasma lipids, plant sterols and carotenoids in children and parents with familial hypercholesterolaemia consuming plant sterol esterenriched spread. Eur. J. Clin. Nutr., 2004; 58: 1612-1620
41. American Diabetes Association. Management of dyslipidemia in children and adolescents with diabetes (consensus statement). Diabetes Care, 2003; 26: 2194-2197
42. Dewey K., Beaton G., Fjeld C., Lonnerdal B., Reeds P.: Protein requirements of infants and children. Eur. J. Clin. Nutr., 1996; 50: S119-S150
43. Grober U., Spitz J., Reichrath J., Kisters K., Holick M.: Vitamin D: Update 2013. From rickets prophylaxis to general preventive healthcare. Dermatoendocrinol., 2013; 5: e2-331-e2-347
44. Turner B.C., Jenkin E., Kerr D., Sherwin R.S., Cavan D.A.: The effect of evening alcohol consumption on next-morning glucose control in type 1 diabetes. Diabetes Care, 2001; 24: 1888-1893
45. Evaluation of certain food additives and contaminants (Seventy-seventh report of the Joint FAO/WHO Expert Committee on Food Additives) WHO Technical Report Series, No. 983, 2013
46. Knowles J., Waller H., Eiser C., et al.: The development of an innovative education curriculum for 11-16 yr old children with type 1 diabetes mellitus. Pediatr. Diabetes, 2006; 7: 322-328
47. U.S. Department of Agriculture and U.S. Department of Health and Human Services. Dietary Guidelines for Americans. 7th ed. Washington, DC, U.S. Government Printing Office, 2010
48. Rabasa-Lhoret R., Garon J., Langelier H., Poisson D., Chiasson J.L.: Effects of meal carbo- hydrate content on insulin requirements in type 1 diabetic patients treated intensively with the basal-bolus (ultralenteregular) insulin regimen. Diabetes Care, 1999; 22: 667-673
49. Lodefalk M., Aman J., Bang P.: Effects of fat supplementation on glycaemic response and gastric emptying in adolescents with Type 1 diabetes. Diabet. Med., 2008; 25: 1030-1035
50. Thomas D.E., Elliott E.J.: The use of low-glycaemic index diets in diabetes control. Br. J. Nutr., 2010; 104: 797-802
51. Panowska E., Blazik M., Groele L.: Does the fatproteinmeal increase postprandial glucose level in type 1 diabetes patients on insulin pump: The conclusion of a randomised study. Diabetes Technol. Ther., 2011; 14: 1-8
52. Smart C.E., Evans M., O'Connell S., et al.: Both dietary protein and fat increase post- prandial glucose excursions in children with type 1 diabetes, and the effect is additive. Diabetes Care, 2013; 36: 3897
53. Sheard N.F., Clark N.G., Brand-Miller J.C., Franz M.J., et al.: Dietary carbohydrate (amount and type) in the prevention and management of diabetes: a statement by the American Diabetes Association. Diabetes Care, 2004; 27: 2266-2271
54. Wolever T.M., Hamad S., Chiasson J.L., et al.: Day-today consistency in amount and source of carbohydrate associated with improved blood glucose control in type 1 diabetes. J. Am. Coll. Nutr., 1999; 18: 242-247
55. Kawamura T.: The importance of carbohydrate counting in the treatment of children with diabetes. Pediatr. Diabetes, 2007; 8: 57-62
56. Laurenzi A., Bolla A., Panigoni G., et al.: Effects of carbohydrate counting on glucose control and quality of life over 24weeks in adult patients with type 1 diabetes on con- tinuous subcutaneous insulin infusion. A randomized, prospective clinical trial (GIOCAR). Diabetes Care, 2011; 34: 823-827
57. Scavone G., Manto A., Pitocco D., et al.: Effect of carbohydrate counting andmedical nutritional therapy on glycaemic control in type 1 diabetic subjects: a pilot study. Diabet. Med., 2010; 27: 477-479
58. Lowe J., Linjawi S., Mensch M., James K., Attia J.: Flexible eating and flexible insulin dosing in patients with diabetes: results of an intensive self-management course. Diabetes Res. Clin. Pract., 2008; 80: 439-443
59. DAFNE Study Group: Training in flexible, intensive insulin management to enable dietary freedom in people with type 1 diabetes: Dose Adjustment for Normal Eating (DAFNE) randomised controlled trial. Br. Med. J., 2002; 325: 746-749
60. Trento M., Borgo E., Kucich C., et al.: Quality of life, coping ability, and metabolic control in patients with type 1 diabetes managed by group care and a carbohydrate counting program. Diabetes Care, 2009; 32: e134
61. Ulahannan T., Ross W., Davies F.: Carbohydrate counting in type 1 diabetes: time to REACCT. Pract. Diabetes Int., 2007; 24: 134-136
62. Mehta S.N., Haynie D.L., Higgins L.A., et al.: Emphasis on carbohydrates may negatively influence dietary patterns in youth with type 1 diabetes. Diabetes Care, 2009; 32: 2174-2176
63. Gillespie S.J., Kulkarni K.D., Daly A.E.: Using carbohydrate counting in diabetes clinical practice. J. Am. Diet. Assoc., 1998; 98: 897-905
64. Danne T., Mortensen H., Hougaard P., Lynggaard H., for the Hvidore Study Group on Childhood Diabetes: Persistent differences among centers over 3 years in glycemic control and hypoglycemia in a study of 3,805 children and adolescents with type 1 diabetes from the Hvidore Study Group. Diabetes Care, 2001; 24: 1342-1347
65. American Diabetes Association: Standards of medical care in diabetes - 2014. Diabetes Care, 2014; 37: S14-S80
66. Smart C.E., Ross K., Edge J.A., King B.R., McElduff P., Collins C.E.: Can children with type 1 diabetes and their caregivers estimate the carbohydrate content of meals and snacks? Diabet. Med., 2010; 27: 348-353
67. Brazeau A.S., Mircescu H., Desjardins K., et al.: Carbohydrate counting accuracy and blood glucose variability in adults with type 1 diabetes. Diabetes Res. Clin. Pract., 2013; 99: 19-23
68. Mehta S., Quinn N., Volkening L., Laffel L.: Impact of carbohydrate counting on glycemic control in children with type 1 diabetes. Diabetes Care, 2009; 32: 1014-1016
69. Smart C.E., King B.R., McElduff P., Collins C.E.: In children using intensive insulin therapy, a 20-g variation in carbohydrate amount significantly impacts on postprandial glycaemia. Diabet. Med., 2012; 29: e21-e24
70. Bishop F., Maahs D.M., Spiegel G., et al.: The carbohydrate counting in adolescents with type 1 diabetes (CCAT) study. Diabetes Spectr., 2009; 22: 56-62
71. Thomas D., Elliott E.: Low glycaemic index, or low glycaemic loads, diets for diabetes mellitus. Cochrane Database Syst. Rev., 2009; CD006 296 doi: 10.1002/14 651 858. CD006 296.pub2
72. Brand-Miller J., Hayne S., Petocz P., Colagiuri S.: Low-glycemic index diets in the management of diabetes: a meta-analysis of randomized controlled trials. Diabetes Care, 2003; 26: 2261
73. Craig M.E., Twigg S.M., Donaghue K.C., et al.: National Evidence-Based Clinical Care Guidelines for Type 1 Diabetes in Children, Adolescents and Adults. Canberra: Australian Government Department of Health and Ageing, 2011
74. Gilbertson H.R., Brand-Miller J.C., Thorburn A.W., Evans S., Chondros P., Werther G.A.: The effect of flexible low glycemic index dietary advice versus measured carbohydrate exchange diets on glycemic control in children with type 1 diabetes. Diabetes Care, 2001; 24: 1137-1143
75. Ryan R., King B.R., Anderson D., Attia J., Collins C.E., Smart C.E.: Influence of and optimal insulin therapy for a low-glycemic index meal in children with type 1 diabetes receiving intensive insulin therapy. Diabetes Care, 2008; 31: 1485-1490
76. Foster-Powell K., Holt S.H., Brand-Miller J.: International table of glycemic index and glycemic load values: 2002. Am. J. Clin. Nutr., 2002; 76: 5-56
77. Barclay A.W., Petocz P., McMillan-Price J., et al.: Glycemic index, glycemic load, and chronic disease risk - a metaanalysis of observational studies. Am. J. Clin. Nutr., 2008; 87: 627-637
78. Dorchy H.: Dietary management for children and adolescents with diabetes mellitus: personal experience and recommendations. J. Pediatr. Endocrinol. Metab., 2003; 16: 131-148
79. Smart C.E., Ross K., Edge J.A., Collins C.E., Colyvas K., King B.R.: Children and adolescents on intensive insulin therapy maintain postprandial glycaemic control without precise carbohydrate counting. Diabet. Med., 2009; 26: 279-285
80. Price K., Knowles J., Freeman J., Wales J., KICk-OFF Study Group: Improving outcomes for adolescents with type 1 diabetes: results from the Kids in Control OF Food (KICk-OFF) trial. Pediatr. Diabetes, 2013; 14: 19-49
81. von Sengbusch S., Muller-Godeffroy E., Hager S., Reintjes R., Hiort O., Wagner V.: Mobile diabetes education and care: intervention for children and young people with type 1 diabetes in rural areas of northern Germany. Diabet. Med., 2006; 23: 122-127
82. Anderson D.G.: Multiple daily injections in young patients using the ezy-BICC bolus insulin calculation card, compared to mixed insulin and CSII. Pediatr. Diabetes, 2009; 10: 304-309
83. Campbell M.S., Schatz D.A., Chen V., et al.: A contrast between children and adolescents with excellent and poor control: the T1D exchange clinic registry experience. Pediatr. Diabetes, 2014; 15: 110-117
84. Hayes R.L., Garnett S.P., Clarke S.L., Harkin N.M., Chan A.K., Ambler G.R.: A flexible diet using an insulin to carbohydrate ratio for adolescents with type 1 diabetes - a pilot study. Clin. Nutr., 2012; 31: 705-709
85. Enander R., Gundevall C., Stromgren A., Chaplin J., Hanas R.: Carbohydrate counting with a bolus calculator improves post-prandial blood glucose levels in children and adolescents with type 1 diabetes using insulin pumps. Pediatr. Diabetes, 2012; 13: 545-551
86. Barnard K., Parkin C., Young A., Ashraf M.: Use of an automated bolus calculator reduces fear of hypoglycemia and improves confidence in dosage accuracy in patients with type 1 diabetes mellitus treatedwithmultiple daily insulin injections. J. Diabetes Sci. Technol., 2012; 6: 144-149
87. Deeb L.C., Holcombe J.H., Brunelle R., et al.: Insulin lispro lowers postprandial glucose in prepubertal children with diabetes. Pediatrics, 2001; 108: 1175 88. Burdick J., Chase H.P., Slover R.H., et al.: Missed insulin meal boluses and elevated hemoglobin A1c levels in children receiving insulin pump therapy. Pediatrics, 2004; 113: 613-616
89. VanderWel B., Messer L., Horton L., et al.: Missed insulin boluses for snacks in youth with type 1 diabetes. Diabetes Care, 2010; 33: 507-508
90. Danne T., Aman J., Schober E., et al.: A comparison of postprandial and preprandial insulin aspart in children and adolescents with type 1 diabetes. Diabetes Care, 2003; 26: 2359-2364
91. Chase H.P., Saib S.Z., MacKenzie T., Hansen M.M., Garg S.K.: Post-prandial glucose excursions following four methods of bolus insulin administration in subjects with type 1 diabetes. Diabet. Med., 2002; 19: 317-321
92. Lee S.W., Cao M., Sajid S., et al.: The dual-wave bolus feature in continuous subcutaneous insulin infusion pumps controls post-prandial hyperglycemia better than standard bolus in type 1 diabetes. Diabetes Nutr. Metab., 2004; 17: 211-216 93. O'Connell M., Gilbertson H., Donath S., Cameron F.: Optimizing postprandial glycemia in pediatric patients with type 1 diabetes using insulin pump therapy: impact of glycemic index and prandial bolus type. Diabetes Care, 2008; 31: 1491
94. Jones S.M., Quarry J.L., Caldwell-McMillan M., Mauger D.T., Gabbay R.A.: Optimal insulin pump dosing and postprandial glycemia following a pizza meal using the continuous glucose monitoring system. Diabetes Technol. Ther., 2005; 7: 233-240
95. Wolpert H.A., Atakov-Castillo A., Smith S.A., Steil G.M.: Dietary fat acutely increases glucose concentrations and insulin requirements in patients with type 1 diabetes: implications for carbohydratebased bolus dose calculation and intensive diabetes management. Diabetes Care, 2013; 36: 810-816
96. Pakowska E., Szypowska A., Lipka M., Szpotaska M., Bazik M., Groele L.: Application of novel dual wave meal bolus and its impact on glycated hemoglobin A1c level in children with type 1 diabetes. Pediatr. Diabetes, 2009; 10: 298-303
97. Kordonouri O., Hartmann R., Remus K., Blasig S., Sadeghian E., Danne T.: Benefit of supplementary fat plus protein counting as compared with conventional carbohydrate counting for insulin bolus calculation in children with pump therapy. Pediatr. Diabetes, 2012; 13: 540-544
98. Bao J., Gilbertson H., Gray R., et al.: Improving the estimation of meal-time insulin dose in adults with type 1 diabetes. Diabetes Care, 2011; 34: 2146-2151
99. Phillip M., Battelino T., Rodriguez H., Danne T., Kaufman F.: Use of insulin pump therapy in the pediatric age-group: consensus statement from the European Society for Paediatric Endocrinology, the Lawson Wilkins Pediatric Endocrine Society, and the International Society for Pediatric and Adolescent Diabetes, endorsed by the American Diabetes Association and the European Association for the Study of Diabetes. Diabetes Care, 2007; 30: 1653-1662
100. Meyer F., O'Connor H., Shirreffs S.M.: Nutrition for the young athlete. J. Sports Sci., 2007; 25: S73-S82
101. DirecNet Study Group: Impact of exercise on overnight glycemic control in children with type 1 diabetes mellitus. J. Pediatr., 2005; 147: 528-534
102. McMahon S.K., Ferreira L.D., Ratnam N., et al.: Glucose requirements to maintain eug- lycemia after moderate-intensity afternoon exercise in adolescents with type 1 diabetes are increased in a biphasicmanner. J. Clin. Endocrinol. Metab., 2007; 92: 963-968
103. Gallen I.: Type 1DiabetesClinical Management of the Athlete. London: Springer-Verlag London Limited, 2012
104. Purcell L.K. for the Canadian Paediatric Society: Sport nutrition for young athletes. Paediatric Sports Exercise Med. Section. Paediatr. Child Health, 2013; 18: 200-202
105. Hoch A.Z., Goossen K., Kretschmer T.: Nutritional requirements of the child and teenage athlete. Phys. Med. Rehabil. Clin. N. Am., 2008; 19: 373-398
106. Perone C., Laitano O., Meyer F.: Effect of carbohydrate ingestion on the glycemic response of type 1 diabetic adolescents during exercise. Diabetes Care, 2005; 28: 2537-2538
107. Riddell M.C., Iscoe K.: Physical activity, sport and pediatric diabetes. Pediatr. Diabetes, 2006; 7: 60-70
108. Gallen I.: Helping the athlete with type 1 diabetes. Br. J. Diabetes Vasc. Dis., 2004; 4: 87-92
109. Coyle E.F.: Fluid and fuel intake during exercise. J. Sports Sci., 2004; 22: 39-55
110. Rowland T.: Fluid replacement requirements for child athletes. Sports Med., 2011; 41: 279-288
111. Hernandez J.M., Moccia T., Fluckey J.D., Ulbrecht J.S., Farrell P.A.: Fluid snacks to help persons with type 1 diabetes avoid late onset postexercise hypoglycemia. Med. Sci. Sports Exerc., 2000; 32: 904-910
112. TODAY Study Group: Lipid and inflammatory cardiovascular risk worsens over 3 years in youth with type 2 diabetes: the TODAY clinical trial. Diabetes Care, 2013; 36: 1758-1764
113. Bloomgarden Z.T.: Type 2 diabetes in the young: the evolving epidemic. Diabetes Care, 2004; 27: 998-1010
114. Rosenbloom A.L., Silverstein J.H., Amemiya S., Zeitler P., Klingensmith G.J.: Type 2 diabetes in children and adolescents. Pediatr. Diabetes, 2009; 10: 17-32
115. Hoelscher D.M., Kirk S., Ritchie L., Cunningham-Sabo L.: Position of the Academy of Nutrition and Dietetics: interventions for the prevention and treatment of pediatric overweight and obesity. J. Acad. Nutr. Diet., 2013; 113: 1375-1394
116. Wrotniak B.H., Epstein L.H., Paluch R.A., Roemmich J.N.: Parent weight change as a predictor of child weight change in family-based behavioral obesity treatment. Arch. Pediatr. Adolesc. Med., 2004; 158: 342-347
117. Ebbeling C.B., Feldman H.A., Osganian S.K., Chomitz V.R., Ellenbogen S.J., Ludwig D.S.: Effects of decreasing sugar-sweetened beverage consumption on body weight in adoles- cents: a randomized, controlled pilot study. Pediatrics, 2006; 117: 673-680
118. Robinson T.N.: Reducing children's television viewing to prevent obesity: a randomized controlled trial. JAMA, 1999; 282: 1561-1567
119. McGavock J., Sellers E., Dean H.: Physical activity for the prevention and management of youth-onset type 2 diabetes mellitus: focus on cardiovascular complications. Diab. Vasc. Dis. Res., 2007; 4: 305-310
120. Copeland K.C., Silverstein J., Moore K.R., et al.: Management of newly diagnosed type 2 diabetes mellitus (T2DM) in children and adolescents. Pediatrics, 2013; 131: 364-382
121. Cerutti F., Chiarelli F., Lorini R., Meschi F., Sacchetti C.: Younger age at onset and sex predict celiac disease in children and adolescents with type 1 diabetes. Diabetes Care, 2004; 27: 1294-1298
122. Kordonouri O., Hartmann R., Deiss D., Wilms M., Gruters-Kieslich A.: Natural course of autoimmune thyroiditis in type 1 diabetes: association with gender, age, diabetes duration, and puberty. Arch. Dis. Child., 2005; 90: 411-414
123. Not T., Tommasini A., Tonini G., et al.: Undiagnosed celiac disease and risk of autoimmune disorders in subjects with type 1 diabetes mellitus. Diabetologia, 2001; 44: 151-155
124. Camarca M., Mozzillo E., Nugnes R., et al.: Celiac disease in type 1 diabetes mellitus. Ital. J. Pediatr., 2012; 38: 1-7
125. Leffler D.A., Edwards-George J., Dennise M., et al.: Factors that influence adherence to a gluten-free diet in adults with celiac disease. Dig. Dis. Sci., 2008; 53: 1573-1581
126. Hoffenberg E.J., Haas J., Drescher A., et al.: A trial of oats in children with newly diagnosed celiac disease. J. Pediatr., 2000; 137: 361-366
127. Hogberg L., Laurin P., Faith-Magnusson K., et al.: Oats to children with newly diagnosed celiac disease: a randomised double-blind study. Gut, 2004; 53: 649-654
128. Janatuinen E.K., Kemppainen T.A., Julkunen R.J., et al.: No harm from 5-year ingestion of oats in celiac disease. Gut, 2002; 50: 332-335
129. Murch S., Jenkins H., Auth M., et al.: Joint BSPGHAN and Coeliac UK guidelines for the diagnosis and management of coeliac disease in children. Arch. Dis. Child., 2013; 98: 806-811
130. Lundin K.E., Nilsen E.M., Scott H.G., et al.: Oats induced villous atrophy in celiac disease. Gut, 2003; 52: 1649-1652
131. Kaukinen K., Collin P., Holm K., et al.: Wheat starch containing gluten-free flour products in the treatment of celiac disease and dermatitis herpetiformis. A long erm follow-up study. Scand. J. Gastroenterol., 1999; 34: 164-169
132. Thompson T., Dennis M., Higgins L.A., Lee A.R., Sharrett M.K.: Gluten-free diet survey: are Americans with celiac disease consuming recommended amounts of fibre, iron, calcium and grain foods? J. Hum. Nutr. Diet., 2005; 18: 163-169
133. Criego A., Crow S., Goebel-Fabbri A.E., Kendall D., Parkin C.: Eating disorders and diabetes: screening and detection. Diabetes Spectr., 2009; 22: 143-146
134. Markowitz J., Butler D., Volkening L., Antisdel J., Anderson B., Laffel L.: Brief screen- ing tool for disordered eating in diabetes: Internal consistency and external validity in a contemporary sample of pediatric patients with type 1 diabetes. Diabetes Care, 2010; 33: 495-500
135. d'Emden H., Holden L., McDermott B., et al.: Concurrent validity of self-report measures of eating disorders in adolescents with type 1 diabetes. Acta Paediatr., 2012; 101: 973-978
136. Jones J., Lawson M., Daneman D., Olmsted M., Rodin G.: Eating disorders in adolescent females with and without type 1 diabetes: cross-sectional study. Br. Med. J., 2000; 320: 1563-1566
137. Peveler R.C., Fairburn C.G., Boller I., Dunger D.: Eating disorders in adolescents with IDDM. A controlled study. Diabetes Care, 1992; 15: 1356-1360
138. Colton P., Olmsted M., Daneman D., Rydall R., Rodin G.: Disturbed eating behavior and eating disorders in preteen and early teenage girls with type 1 diabetes: a case-controlled study. Diabetes Care, 2004; 27: 1654-1659
139. Rydall A.C., Rodin G.M., Olmsted M.P., Devenyi R.G., Daneman D.: Disordered eating behavior and microvascular complications in young women with insulin-dependent diabetes mellitus. N. Engl. J. Med., 1997; 336: 1849-1854
140. Colton P., Rodin G., Berenstal R., Parkin C.: Eating disorders and diabetes: introduction and overview. Diabetes Spectr., 2009; 22: 138-142
141. Fairburn C.G., Peveler R.C., Davies B., Mann J.I., Mayou R.A.: Eating disorders in young adults with insulin dependent diabetes mellitus: a controlled study. BMJ, 1991; 303: 17-20
142. Peveler R.C., Bryden K.S., Neil H.A., et al.: The relationship of disordered eating habits and attitudes to clinical outcomes in young adult females with type 1 diabetes. Diabetes Care, 2005; 28: 84-88
143. Goebel-Fabbri A., Uplinger M., Gerken S., Mangham D., Criego A., Perkin C.: Outpatient management of eating disorders in type 1 diabetes. Diabetes Spectr., 2009; 22: 147-152
144. Olmsted M.P., Daneman D., Rydall A.C., Lawson M.L., Rodin G.: The effects of psychoeducation on disturbed eating attitudes and behavior in young women with type 1 diabetes mellitus. Int. J. Eat Disord., 2002; 32: 230-239
145. Anderson B., Bracket J.: Diabetes during childhood. [In:] Psychology in Diabetes Care. London:Wiley, 2000
146. Patton S.R., Dolan L.M., Powers S.W.: Mealtime interactions relate to dietary adherence and glycemic control inyoungchildrenwith type1diabetes.Diabetes Care, 2006; 29: 1002-1006
147. Rovner A.J., Mehta S.N., Haynie D.L., et al.: Perceived benefits, barriers, and strategies of family meals among children with type 1 diabetesmellitus and their parents: Focus-group findings. J. Am. Diet. Assoc., 2010; 110: 1302-1306
148. Northam E.A., Matthews L.K., Anderson P.J., Cameron F.J., Werther G.A.: Psychiatric morbidity and health outcome in type 1 diabetes; perspectives from a prospective longitudinal study. Diabet. Med.,. 2005; 22: 152-157
149. Sherman A.M., Bowen D.J., Vitolins M., et al.: Dietary adherence: characteristics and interventions. Control. Clin. Trials, 2000; 21: S206-S211
150. Northam E.A., Todd S., Cameron F.J.: Interventions to promote optimal health outcomes in children with type 1 diabetes - are they effective? Diabet. Med., 2006; 23: 113-121
151. Hampson S.E., Skinner T.C., Hart J., et al.: Behavioral interventions for adolescents with type 1 diabetes: how effective are they? Diabetes Care, 2000; 23: 1416-1422
152. Murphy H.R., Rayman G., Skinner T.C.: Psychoeducational interventions for children and young people with type 1 diabetes. Diabet. Med., 2006; 23: 935-943
153. Meetoo D.: Clinical skills: empowering people with diabetes to minimise complications. Br. J. Nurs., 2004; 13: 644-651
154. Skinner T.C., John N.M., Hampson S.E.: Social support and personal models of diabetes as predictors of self-care and wellbeing; a longitudinal study of adolescents with diabetes. J. Pediatr. Psychol., 2001; 25: 257-267
155. Price K.J., Wales J., Eiser C., et al.: Does an intensive self-management structured education course improve outcomes for children and young people with type 1 diabetes? The Kids In Control OF Food (KICk-OFF) cluster-randomised controlled trial protocol. BMJ Open, 2013: 3

# data[].attributes.attachment_link.title
Postępowanie żywieniowe u dzieci i młodzieży chorych na cukrzycę

# data[].attributes.attachment_link.description
Tłumaczył dr n. med. Dariusz Stencel Konsultowała prof. dr hab. n. med. Przemysława Jarosz-Chobot, Klinika Diabetologii Dziecięcej Śląskiego Uniwersytetu Medycznego w Katowicach Skroty: BMI - wskaźnik względnej masy ciała, WW - wymienniki węglowodanowe - Postępowanie żywieniowe zaleca się u wszystkich dzieci i młodzieży chorych na cukrzycę typu 1.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Nie da się ukryć, że problem nadwagi i otyłości wśród dzieci i młodzieży stał się rzeczywistością. Według statystyk nadmierna masa ciała jest diagnozowana u co siódmej dziewczynki i co piątego chłopca w wieku szkolnym. Ze względu na szybkie tempo rozwoju nadwagi i otyłości w młodszych grupach polskiego społeczeństwa, Polska dołączyła do IV edycji międzynarodowego projektu badawczego monitorowania otyłości wśród dzieci. Projekt ten jest realizowany w naszym kraju przez Instytut Matki i Dziecka w ramach Narodowego Programu Zdrowia,przy współpracy z krajowym biurem WHO. Jednak, jak widać, nie wystarczy działać globalnie. Rozwiązywanie tego problemu powinno rozpocząć się już na poziomie lokalnym - w rodzinach. Dopiero później w szkołach czy innych większych grupach.

Kiedy zacząć uczyć dzieci jeść zdrowo?

Nawyki żywieniowe, albo inaczej preferencje żywieniowe dziecka są kształtowane już podczas życia płodowego. Dlatego tak ważny jest sposób, w jaki odżywia się matka w trakcie ciąży. Udowodniono, że prawidłowa dieta kobiety ciężarnej wywiera korzystny wpływ na stan zdrowia dziecka. Zgodnie z teorią tzw. programowania żywieniowego, zdrowa dieta matki może zmniejszać prawdopodobieństwo wystąpienia różnych chorób cywilizacyjnych, m.in. cukrzycy, nadwagi i otyłości u jej dzieci.

Kolejnym etapem kształtowania zdrowych nawyków żywieniowych jest wprowadzanie do diety niemowląt stałych pokarmów. W zależności od tego, jaką metodę rozszerzania diety wybiorą rodzice, czy będzie to BLW ( baby ledweaning - w polskim tłumaczeniu „Bobas lubi wybór"). Metoda ta zakłada podawanie dzieciom różnych produktów spożywczych w kawałkach. Może to być również metoda tradycyjna, w której niemowlęta są karmione łyżeczką różnymi jednorodnymi mieszaninami potocznie zwanymi „papkami". Ostatnią możliwością jest metoda mieszana uwzględniająca zarówno „papki", jak i jedzenie w kawałkach. Niezależnie od tego, którą metodę rodzice wybiorą ważne jest, aby dziecko zaznajomić w pierwszej kolejności ze smakiem warzyw. Z reguły warzywa są mniej słodkie niż owoce. Taki zabieg pomoże dziecku polubić warzywa i nie zajadać się wyłącznie produktami słodkimi. Wpłynie to na wyższą wartość odżywczą diety dziecka. Ponadto na rodzicach spoczywa odpowiedzialność, aby jak najdłużej odroczyć spotkanie dziecka z białym cukrem i syropem glukozowo-fruktozowym oraz z solą. Są to działania prewencyjne, pozwalające zmniejszyć ryzyko wystąpienia wielu schorzeń takich jak: cukrzyca typu 2, nadciśnienie, nadwaga czy otyłość. Kluczem do sukcesu może się okazać zmiana sposobu odżywiania całej rodziny. Daje to gwarancję nieocenionej korzyści dla każdego z jej członków.

Idziemy do przedszkola, co wtedy?

Następnie dziecko wchodzi w wiek przedszkolny, co wiąże się z delikatną zmianą żywienia. Jest to moment, gdy żywienie domowe zostaje wzbogacone o kilka posiłków przedszkolnych. Po rozporządzeniu Ministra Zdrowia powinny zajść pewne korzystne zmiany w żywieniu zbiorowym, także w przedszkolach i szkołach. Skupiono się na ograniczeniu ilości potraw smażonych. Ponadto wzięto pod uwagę urozmaicenie przedszkolnych jadłospisów w różne warzywa, owoce, produkty pełnoziarniste, naturalny nabiał i dobre źródła białka. Gruntowne zmiany dotyczyły ograniczenia dodatku cukru i soli do potraw i napojów.

Dzieci po 4 roku życia już powinny zaczynać jeść coraz bardziej regularnie. Nie jest wskazane pozwalanie dziecku na całodzienne podjadanie. Rodzice powinni zatroszczyć się o jak najczęstsze jedzenie wspólnych posiłków, tak aby dziecko widziało w tym pewien przyjemny zwyczaj. Wspólny posiłek to nie tylko okazja do wymiany zdań i podzielenia się wrażeniami przeżytego dnia. Daje on również możliwość kontroli nad tym, co ląduje na talerzach dzieci. Warto jest także już w tym czasie wprowadzić jasne zasady odnośnie jedzenia słodyczy. Można ograniczyć jedzenie słodkich przyjemności do jednego dnia w tygodniu. Albo szukać zdrowych alternatyw na słodkie desery. Trzeba także zachęcać dzieci do picia wody zamiast słodkich napojów, soków czy nektarów. W takich działaniach bardzo ważna jest konsekwencja i systematyczność. Większe szanse na powodzenie obserwuje się, gdy słodyczowe ograniczenia lub zalecenia związane z rodzajem wypijanych płynów są realizowane przez całą rodzinę, a nie tylko przez najmłodszych.

Cukierki, batoniki, żelki - sam cukier.

Prawdziwe wyzwania zaczynają się w momencie rozpoczęcia nauki w szkole. Wtedy dziecko jest już bardziej samodzielne. Często dostaje kieszonkowe, ma dostęp do sklepiku szkolnego. A w sklepiku dużo różnych bardziej i mniej zdrowych produktów. Ciekawe, że człowiek zna smak słodki już od pierwszych dni życia. Jest to związane ze słodkim smakiem mleka matki. Dlatego też producenci prześcigają się w osiąganiu „poziomu błogości" pod względem słodyczy swoich produktów. Wszystko po to, żeby dziecko marzyło o kolejnym kęsie i nie ulegało efektowi „przesłodzenia" zbyt prędko. Reklamy produktów spożywczych skierowane do najmłodszych odbiorców są niezwykle kolorowe i przyciągające uwagę. Oczywiście reklamowane produkty trudno sklasyfikować jako SUPERFOODS. Często nawet nie można ich określić po prostu zdrowymi. Mimo wszystko dzieciom przypadają do gustu dosyć prędko i tutaj powinni wkroczyć rodzice. Najprościej, przede wszystkim nie kupować „niezdrowych" przekąsek. Nie pokazywać tych produktów dzieciom w domu. Samemu nie przekąszać solonych paluszków, mlecznej czekolady, batoników, wafelków, żelków, lizaków etc. Wystarczy nauczyć dziecko w domu zasad zdrowego odżywiania. Istnieje wysokie prawdopodobieństwo, że nie będzie wykazywać dużego zainteresowania słodyczami w późniejszych latach.

Co jedzą Wasze dzieci?

Zawartość cukrów prostych w diecie dzieci i młodzieży nie powinna przekraczać 10%. Zalecenie to jest trudne w realizacji, jeśli dieta dziecka obfituje w słodkości. Standardowe śniadanie dziecka w pierwszych latach szkoły to mleko z płatkami. Rzecz jasna nie z płatkami owsianymi tylko mocno dosładzanymi płatkami śniadaniowymi znanych producentów. Wiadomo, że jest to pozornie najszybsza i najłatwiejsza propozycja śniadaniowa, ale nie ma ze zdrowiem nic wspólnego. Na drugie śniadanie słodka drożdżówka, obiad na szkolnej stołówce najlepiej bez warzyw i z małym kawałkiem mięsa. W domu zostaje podwieczorek i kolacja, oby zdrowa i bez cukru. Negatywnych efektów spożywania takich posiłków nie widać od razu. Może z tego powodu nikt nie myśli o tym, żeby urozmaicić sposób żywienia małych pociech. Jednak chcąc mieć zdrowe dziecko w przyszłości, najlepiej już od pierwszych lat życia uczyć je prawidłowych nawyków żywieniowych. Bardzo często nie potrzeba zaczynać od gruntownych zmian, wystarczą niewielkie modyfikacje. Zamiast słodkich płatków na śniadanie, można do mleka dodać płatki owsiane, orzechy, kilka plasterków banana. Dzięki temu posiłek będzie zdrowszy i bardziej pożywny. Co więcej, jego przygotowanie będzie równie szybkie. Korzystna będzie zamiana jasnego, pszennego pieczywa na żytnie, czy dodatek warzyw do każdego wytrawnego posiłku. Można rozważyć zamianę słodyczy na świeże owoce i wprowadzić regularne pory posiłków.

Cukier nie jest jedynym oskarżonym.

Słodycze oprócz tego, że zawierają duże ilości cukru są także źródłem tłuszczu. Niestety najczęściej izomerów trans kwasów tłuszczowych, których spożycie powinno być ograniczone do minimum. Dieta młodych ludzi powinna obfitować szczególnie w jednonienasycone oraz wielonienasycone kwasy tłuszczowe. Dlatego tak ważne jest wzbogacanie codziennego jadłospisu w tłuste ryby morskie oraz oleje roślinne (zwłaszcza olej rzepakowy i oliwę z oliwek). Dobre kwasy tłuszczowe wchodzą w skład awokado, różnych pestek i orzechów (tych surowych, bez dodatku panierki, przypraw i soli). Dobre tłuszcze można sprytnie wmiksować w koktajl, ukryć w zupie lub sałatce. Tym sposobem umiejętnie dieta dziecka zostanie wzbogacona o kwasy tłuszczowe, które bezpośrednio wpływają na prawidłowy rozwój układu nerwowego, odpornościowego i w pewnym stopniu chronią przed wystąpieniem nadwagi i otyłości.

Czym dzieci gaszą pragnienie?

Ogromną zgubą są także słodkie napoje. Przyjmowanie płynów jest ściśle związane z potrzebą zaspokojenia pragnienia. Problemem jest to, że słodkie napoje nie posiadają takiej funkcji. Wypijając choćby hektolitry płynu wzbogaconego w tak dużą ilość cukru żaden organizm nie jest w stanie ugasić pragnienia. Paradoksalnie z każdym łykiem potrzeba ugaszenia pragnienia wzrasta. Niestety bardzo skuteczna w gaszeniu pragnienia woda nie jest popularnym wyborem wśród najmłodszych. Aby zachęcić młodych ludzi do picia wody można ją delikatnie zmodyfikować. Sprawdza się dodanie do niej kawałków owoców, listków mięty czy soku z cytryny. Na początku można też wyprodukować własnoręcznie lub kupić 100% , gęsty sok na przykład z malin i rozcieńczać go wodą. Zawsze jest to mniej słodka alternatywa dla sprzedawanych kolorowych napojów, soków czy nektarów. Uwaga także na smakowe wody i mrożone herbaty, które również są źródłem dużych ilości cukru.

Znów ten cukier!

Trudno ominąć temat cukru także w kwestii spożywanego smakowego nabiału przez dzieci i młodzież. Nieustannie wzrasta oferta owocowych jogurtów, smakowych maślanek, kefirów, mlek w różnych smakach i mlecznych deserów. A to naturalny, a nie smakowy nabiał jest zalecany między innymi z uwagi na dużą zawartość wapnia i białka. Dodatkowo mleczne produkty fermentowane należą do probiotyków i zawierają żywe kultury bakterii zwłaszcza Lactobacillus. Ich regularne spożywanie wywiera korzystny wpływ na mikroflorę jelitową oraz układ odpornościowy. Dlatego dieta dzieci i młodzieży powinna obfitować w naturalne fermentowane produkty mleczne. Warto czytać etykiety i wybierać produkty z jak najkrótszym składem bez zbędnych dodatków.

Praktyczne pomoce dydaktyczne

Pomocnym narzędziem do nauki zasad zdrowego odżywiania jest Piramida Zdrowego Żywienia i Stylu Życia Dzieci i Młodzieży (4-18 lat). Jej najnowsza wersja została uaktualniona i opublikowana w 2019 roku. Obrazowo ilustruje proporcje pomiędzy poszczególnymi grupami produktów spożywczych w diecie młodego pokolenia. Na piramidzie podkreślony jest także ważny udział regularnie podejmowanej aktywności fizycznej w zachowaniu zdrowego stylu życia. Ponadto zalecono ograniczenie kontaktu z różnymi urządzeniami elektronicznymi do około 2 godzin dziennie. Najlepiej spędzać wolny czas przebywając na świeżym powietrzu w ruchu.

Żródło: https://ncez.pl

Można również spróbować wykupić dziecku odpowiedni pod względem kalorycznym pakiet cateringu dietetycznego. Wskazana jest uprzednia wizyta u specjalisty, który pomoże obliczyć podstawowe zapotrzebowanie energetyczne dziecka, aby nie doprowadzić do zbędnych niedoborów i osłabienia organizmu. Skorzystanie z usług cateringu dietetycznego pomoże dziecku zatroszczyć się o regularne spożywanie pełnowartościowych posiłków. Zaspokojenie podstawowych potrzeb energetycznych organizmu oraz regularność posiłków mogą korzystnie wpłynąć na ograniczenie słodkich przekąsek w ciągu dnia. Może się również okazać, że coraz rzadziej dziecko będzie mieć ochotę na wizyty w lokalach z żywnością typu Fast Food. Wczesne wstawanie przestanie być męczarnią, koncentracja na lekcjach i nauka do sprawdzianów będą prostsze, a aktywność fizyczna w ramach zajęć z wychowania fizycznego stanie się czystą przyjemnością.

www.dietly.pl

Popularne wpisy na blogu:

Ile posiłków dziennie jeść? Jak ustalić godziny posiłków?
Czy dieta może mieć wpływ na jakość snu? Czy jakość i długość snu wpływa na nasze wybory żywieniowe?
Świeże i suszone owoce bogate w białko
Psychologia smaku. Jakie czynniki wpływają na to, jak odbieramy smak potraw?
Fit makowiec z kaszą jaglaną - deser bez cukru i pszenicy
Jak jeść więcej warzyw? 10 skutecznych sposobów
Jak poprawić humor dietą? Które produkty pomagają w syntezie hormonów szczęścia?
Ranking diet wegetariańskich - top 10 cateringów dietetycznych
TOP 10 najtańszych cateringów dietetycznych
Idea mealprepu - jak robić to bezpiecznie?
Flexitarianizm - czym jest i na czym polega?
Witamina E - właściwości, działanie i rola w organizmie
Pomysły na posiłki potreningowe - przepisy
Dieta na masę - zasady. Na czym polega budowanie masy mięśniowej?
Głód emocjonalny - czym jest i jak go odróżnić od głodu fizycznego?

# data[].attributes.attachment_link.title
Nadwaga i otyłość wśród polskich dzieci - jak sobie z tym radzić?

# data[].attributes.attachment_link.description
Nie da się ukryć, że problem nadwagi i otyłości wśród dzieci i młodzieży stał się rzeczywistością. Według statystyk nadmierna masa ciała jest diagnozowana u co siódmej dziewczynki i co piątego chłopca w wieku szkolnym. Ze względu na szybkie tempo rozwoju nadwagi i otyłości w młodszych grupach polskiego społeczeństwa, Polska dołączyła do IV edycji międzynarodowego projektu badawczego monitorowania otyłości wśród dzieci.

# data[].attributes.attachment_link.title
Zdrowe odżywianie ucznia w domu i w szkole

# data[].attributes.attachment_link.title
Jak uczyć dzieci prawidłowych nawyków żywieniowych w przedszkolu

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
(Ostatnia zmiana: 2 września 2020)

WSTĘP
Otyłość należy do chorób cywilizacyjnych, a liczba osób nią dotkniętych z roku na rok wciąż wzrasta.
Postęp cywilizacyjny i techniczny sprzyja rozwojowi otyłości: ograniczenie aktywności ruchowej związanej z codziennymi czynnościami oraz łatwy dostęp do wysoko przetworzonej, bogatej w energię żywności prowadzi do zaburzenia równowagi między poborem a wydatkowaniem energii,
co objawia się zwiększeniem tkanki tłuszczowej w organizmie. Szczególnie niepokojący jest fakt, że zaburzenie to coraz częściej występuje u najmłodszych członków społeczeństwa - dzieci i młodzieży.
W Polsce, wśród dzieci w wieku szkolnym, na nadwagę i otyłość cierpi co piąty chłopiec i co siódma dziewczynka. Z tych statystyk widać, że otyłość dzieci i młodzieży staje się wyzwaniem nie tylko dla zdrowia publicznego, ale i samych młodych ludzi i ich rodzin.
Wyniki badań prowadzonych w wielu krajach, także w Polsce, pozwalają zrozumieć, że otyłość u dzieci i nastolatków jest problemem całej rodziny. Wielu rodziców otyłych dzieci niepokoi się ich stanem zdrowia i zwraca się po pomoc do specjalistów, licząc na szybkie rozwiązanie problemu.
Leczenie otyłości jest jednak trudne, złożone, a także, jeśli ma przynieść wymierne efekty, długotrwałe. Dlatego tak ważne jest zwrócenie uwagi na tak zwane modyfikowalne czynniki ryzyka otyłości, czyli takie, na które mamy wpływ i które możemy eliminować, dokonując wyborów
dotyczących stylu życia, w tym zachowań związanych ze zdrowiem.
Informacje ogólne dotyczące nadwagi i otyłości u dzieci i młodzieży
W jaki sposób powinna być oceniana masa ciała dziecka?
W ocenie masy ciała u dzieci i młodzieży należy brać pod uwagę specyfikę okresu rozwojowego, a normy rozwojowe muszą uwzględniać wiek dziecka. W okresie wzrastania wysokość i masa ciała nie tylko rosną z wiekiem, ale także w sposób naturalny zmieniają swe wzajemne proporcje. Masa ciała jest silnie powiązana z wysokością. U dzieci i młodzieży dla oceny prawidłowego wzrastania i przybywania na wadze posługujemy się tak zwanymi siatkami centylowymi. Najczęściej stosowanym wskaźnikiem wagowo-wzrostowym jest BMI (ang. Body Mass Index).
Co to jest wskaźnik BMI i jak się go oblicza?
Wskaźnik ten wylicza się według następującego wzoru: BMI = masa ciała w kilogramach dzielona przez wysokość ciała w metrach.
Według Światowej Organizacji Zdrowia (WHO), dla osób dorosłych BMI
w przypadku nadwagi wynosi 25kg/m2 a w przypadku otyłości - 30kg/m2. W przypadku dzieci i młodzieży wartość wskaźnika BMI zależy od płci i zmienia się wraz z wiekiem.
Kiedy u dziecka rozpoznaje się nadwagę i otyłość?
Do oceny stanu odżywienia w wieku rozwojowym (do ukończenia osiemnastego roku życia)stosowane są tabele lub siatki centylowe wartości BMI uwzględniające wiek, osobne dla chłopców i dziewcząt.
Zgodnie z obowiązującą definicją WHO: nadwaga to zaburzenie, w którym wartość wskaźnika BMI jest równa lub większa od 85 centyla, a mniejsza niż 95 centyla; otyłość rozpoznajemy, gdy wartość wskaźnika BMI jest równa lub większa od 95 centyla. Ocena rozwoju fizycznego dokonywana jest u dzieci i młodzieży podczas każdego badania profilaktycznego (tak
zwanego bilansu zdrowia) i odnotowywana w karcie badania profilaktycznego zawartej w dokumentacji medycznej oraz książeczce zdrowia dziecka.
Czy otyłość jest chorobą?
Otyłość to nie kwestia estetyki, ale przede wszystkim zdrowia. To przewlekłe zaburzenie, spowodowane brakiem równowagi między poborem a wydatkowaniem energii, co objawia się zwiększeniem ilości tkanki tłuszczowej. Nadmierne otłuszczenie organizmu niesie ze sobą zwiększone ryzyko różnych powikłań i staje się palącym problemem zdrowotnym.
Czy otyłość jest chorobą dziedziczną?
Czynniki genetyczne odgrywają pewną rolę w rozwoju otyłości. Dotyczą one regulacji przemiany materii, magazynowania tkanki tłuszczowej i jej rozkładu w organizmie. Choć te wszystkie czynniki, związane z różnymi genami, mogą sprzyjać otyłości, to o jej wystąpieniu decyduje współistnienie z niekorzystnymi czynnikami środowiskowymi. Skłonność genetyczna u danej osoby nie musi więc zawsze prowadzić do rozwoju otyłości, oznacza jedynie, że dana osoba powinna zwracać baczną uwagę
na przestrzeganie zdrowego stylu życia, a zwłaszcza racjonalnego odżywiania i odpowiedniej dawki aktywności fizycznej.
Jakie czynniki wpływają na rozwój nadwagi i otyłości?
Niewątpliwie, postępujący rozwój urbanizacji, przemysłu i postęp techniczny na świecie stwarzają warunki sprzyjające otyłości. Za jedną
z przyczyn takiego stanu przyjmuje się powszechne zastępowanie pracy mięśni pracą urządzeń technicznych, co całkowicie zmieniło poziom aktywności fizycznej ludzi. Do zmniejszenia aktywności u dzieci przyczyniają się: zbyt częste, niepotrzebne korzystanie ze środków transportu, ograniczenie spontanicznej aktywności fizycznej, zabawy i gry „na siedząco" oraz nieograniczony dostęp do telewizora i komputera. Również zmiany związane ze sposobem odżywiania wpływają na rozwój otyłości: łatwy dostęp do przetworzonej, wysokokalorycznej, bogatej
w tłuszcze i cukry proste żywności, zwiększanie objętości posiłków
(„porcja XL"), a przede wszystkim nieregularność spożywania głównych posiłków, ich opuszczanie i jednocześnie częste podjadanie kalorycznych przekąsek. Rozwojowi otyłości sprzyjają także sytuacje stresowe i problemy emocjonalne, takie jak konflikty w szkole czy w rodzinie. Mogą one prowadzić do emocjonalnego jedzenia, czyli tak zwanego „zajadania problemów". Gdy dziecko przeżywa trudności, niepowodzenia, czuje się samotne lub zasmucone, jedzenie może spełniać funkcję kompensacyjną
i, również za sprawą rodziców, być traktowane jako pocieszenie.
Jakie jest ryzyko, że otyły przedszkolak będzie otyłym dorosłym?
Nie bez przyczyny mówi się, że otyłe dziecko to otyły dorosły. U otyłego przedszkolaka prawdopodobieństwo zostania otyłym dorosłym jest ponad czterokrotnie większe niż u jego rówieśników o prawidłowej masie ciała. Bardzo często pozostaje on otyłym nastolatkiem. Otyłość w wieku od piętnastu do siedemnastu lat wiąże się z kolei aż z 17,5 razy większym ryzykiem wystąpienia otyłości w życiu dorosłym. Tak więc ponad 30% otyłych przedszkolaków i prawie 80% otyłych nastolatków ma szansę stać się otyłymi dorosłymi.
Czy otyli rodzice to także otyłe dzieci?
Występuje duże ryzyko otyłości u dzieci, których rodzice są otyli. Z badań wynika, że 70% dzieci, których oboje rodzice są otyli, również jest otyłe. Jeżeli oboje rodzice są szczupli, ryzyko otyłości u dziecka wynosi jedynie 10%. Dzieci są bacznymi obserwatorami. Te zależności są najczęściej związane z nieprawidłowymi wzorcami odżywiania rodziców, którzy przekazują je swoim dzieciom. Zwykle dotyczy to nadmiernego spożycia tłuszczów i cukrów prostych. Dużą role ogrywają także wzorce
związane ze spędzaniem wolnego czasu i aktywnością fizyczną w rodzinie. Ponadto, otyli rodzice często nie uważają otyłości swoich dzieci za problem i nie są świadomi tego, że może ona stać się przyczyną wielu dodatkowych problemów zdrowotnych.
Czy istnieje jeden gen otyłości?
Nie ma jednego genu, który odpowiada za otyłość. Jest ona wynikiem złożonego procesu. Każdy z nas ma zestaw genów, który bardziej lub mniej predysponuje daną osobę do otyłości lub jej braku.
Co jest najczęstszą przyczyną otyłości u dzieci i młodzieży?
Otyłość jest wynikiem zaburzonej równowagi pomiędzy ilością spożytej z pokarmami energii a jej zużyciem. Rozwój otyłości jest procesem długotrwałym, w którym rolę odgrywają zarówno predyspozycje genetyczne, jak i czynniki środowiskowe. Istnieje wiele czynników, które jej sprzyjają. Bardzo duże znaczenie w rozwoju otyłości mają zmiany zachodzące w środowisku, zmiany warunków i sposobu życia. W ciągu ostatnich kilku pokoleń zdecydowanie zmienił się sposób odżywiania i
zmniejszyła się aktywność fizyczna. Jak już wcześniej wspomniano, bardzo ważnym czynnikiem są również zwyczaje żywieniowe oraz sposób spędzania wolnego czasu w rodzinie. Mówi się nawet o „dziedziczeniu sposobu jedzenia".
Zjawisko to polega to na przekazywaniu w rodzinie zwyczajów, sposobu, ilości i jakości spożywanych pokarmów. Co ciekawe, stwierdzono również, że zarówno otyli dorośli, jak otyłe dzieci znacznie szybciej jedzą i słabiej żują pokarmy w porównaniu z osobami szczupłymi.
Jak i dlaczego dziecko tyje?
Przyczyną tycia jest dodatni bilans energetyczny, co oznacza większą liczbę kalorii dostarczanych do organizmu niż kalorii wydatkowanych.
Na utrzymanie przyrostu wysokości i masy ciała u dziecka ma wpływ równowaga między przyswojonym pokarmem a wydatkiem energii wytworzonej (tak zwany bilans energetyczny). Składnikami bilansu energetycznego są: podaż energii i wydatek energetyczny.
Podaż energii (ilość spożytego pokarmu) jest uzależniona od kontroli łaknienia, a miejscem odpowiedzialnym za tę kontrolę jest część mózgu zwana podwzgórzem. Tam znajduje się ośrodek kontroli głodu i sytości, który poprzez połączenie z innymi strukturami mózgu i różnymi przekaźnikami obwodowymi, pozwala dostosować ilości spożywanych pokarmów do zapotrzebowania energetycznego organizmu.
Co wpływa na kontrolę łaknienia?
Na kontrolę łaknienia wpływają czynniki fizjologiczne oraz psychoemocjonalne i społeczne.
Czynniki fizjologiczne, czyli pojawienie się uczucia głodu i ilość spożywanych pokarmów zależą od zapotrzebowania na energię (aktywność fizyczna, wzrastanie) i kaloryczności poprzedniego posiłku.
Zwiększona aktywność fizyczna lub niezbyt obfity posiłek wpływają na zwiększenie spożycia pokarmów podczas następnego posiłku. Wśród czynników psychoemocjonalnych i społecznych wpływających na kontrolę łaknienia wymienia się między innymi: stres, niepokój, walory smakowe
pokarmu, dostępność pożywienia, sposób przygotowania, wielkość porcji, ale także presję rodziny i otoczenia.
Co to jest wydatek energetyczny?
Wydatek energetyczny składa się z: energii zużywanej przez organizm w spoczynku, niezbędnej do funkcjonowania narządów, energii potrzebnej do trawienia, wchłaniania pokarmów, metabolizmu i magazynowania składników energetycznych oraz do adaptacji organizmu do życia w zmiennej temperaturze a także z aktywności fizycznej (wartość ta zmienia się zależnie od intensywności i czasu trwania wysiłku oraz warunków, w jakich jest wykonywany). Ponadto u dzieci uwzględnia się
również energię potrzebną do wzrastania i dojrzewania organizmu. Zachwianie równowagi któregokolwiek z tych czynników może prowadzić do otyłości. W regulacji bilansu energetycznego organizmu bierze udział rodzaj spożywanego pokarmu, przede wszystkim węglowodany i tłuszcze,
pośredni wpływ mają również białka. Pokarmy węglowodanowe (proste i złożone) dostarczane w odpowiedniej ilości zostają w większości zmetabolizowane, tylko niewielka ich ilość jest odkładana w postaci glikogenu w mięśniach i wątrobie, natomiast ich nadwyżka może być zmagazynowana w postaci tłuszczów i pośrednio prowadzić do rozrostu tkanki tłuszczowej. Tłuszcze mogą być odkładane w tkance tłuszczowej bez ograniczeń. Są one magazynowane w postaci trójglicerydów, powodując rozrost komórki tłuszczowej. W sytuacji dużego nagromadzenia się tłuszczów, kiedy komórka tłuszczowa już nie może bardziej powiększyć swojej objętości, powstaje nowa komórka tłuszczowa. Liczba komórek tłuszczowych rośnie proporcjonalnie do ilości nadwyżek tłuszczów.
Ważne jest, że liczba powstałych komórek tłuszczowych nie zmniejsza się w czasie, może tylko zmniejszyć się ich objętość. Nadmierna liczba komórek tłuszczowych jest więc nieodwracalna.
Dlatego istotne jest wczesne zaobserwowanie, że masa ciała dziecka wzrasta nadmiernie, gdyż podjęte wówczas działania (zmiana diety, zwiększenie aktywności fizycznej) szybko dadzą rezultaty.
Jaka rolę w rozwoju otyłości odgrywa styl życia?
Racjonalna dieta dziecka jest istotna dla jego organizmu nie tylko z powodu niebezpieczeństwa otyłości i możliwych jej powikłań, ale przede wszystkim jako nieodzowny warunek prawidłowego wzrostu i rozwoju organizmu. Codzienna aktywność fizyczna dziecka wpływa korzystnie nie tylko na
sylwetkę, ale także na rozwój psychofizyczny dziecka. Oczywiście nie jest łatwo zmienić swój styl życia, gdy zmieniło się niekorzystnie otaczające nas środowisko. Mniej się ruszamy, więcej siedzimy przy komputerach i przed telewizorami. Z badań wynika, że to nie wysokokaloryczna dieta jest największym problemem, ale właśnie siedzący, pozbawiony aktywności tryb życia jest najbardziej niebezpieczny.
Czy poprzez zdrowy styl życia można zapewnić dziecku ładną, szczupłą sylwetkę?
Tak! Każdy z nas w swoim otoczeniu może znaleźć rodziny, w których rodzice są otyli, a mimo tego dzieci są szczupłe. Ci rodzice zadbali wcześniej o właściwą dietę i aktywność fizyczną u swoich dzieci.
Każdy z nas spotyka również osoby otyłe, które dzięki swojej dużej determinacji zmieniły dotychczasowy styl życia i obniżyły swoją masę ciała. W walce z otyłością dziecka pomoc rodziców jest jednak nieodzownym warunkiem.
W jakim wieku dziecko jest najbardziej narażone na otyłość?
Według wielu badań czas dzieciństwa i dojrzewania są okresami krytycznymi w rozwoju otyłości.
Otyłość, nawet znaczna, występująca we wczesnym dzieciństwie nie zawsze prowadzi do nadwagi w wieku dorosłym, ale jest czynnikiem obciążającym. Większość pulchnych niemowląt, zwłaszcza karmionych mlekiem matki, traci zwykle nadmiar tkanki tłuszczowej około drugiego roku życia, bowiem wówczas zwiększa się ich aktywność ruchowa.
W kolejnych latach dochodzi do ponownego przyrostu tkanki tłuszczowej, jest to tak zwana „otyłość z odbicia". Mamy z nią do czynienia zwykle
około szóstego roku życia dziecka. Im wcześniej „otyłość z odbicia" nastąpi, tym większe jest prawdopodobieństwo otyłości w przyszłości. Według badań większość dzieci przybierających nadmiernie na wadze przed szóstym rokiem życia utrzymuje nadwagę w okresie pokwitania.
Jaki wpływ na rozwój otyłości ma rodzina?
Zachowania zdrowotne z okresu dzieciństwa i młodości mają duży wpływ na styl życia w wieku dorosłym. Rodzina, która jest najważniejszym środowiskiem życia dziecka, kształtuje jego zachowania żywieniowe i sposób spędzania wolnego czasu. Na sposób odżywiania ma wpływ wiele elementów:
preferencje smakowe, zachowania żywieniowe, w tym wspólne spożywanie posiłków, zachowania innych członków rodziny w czasie wspólnego posiłku w domu (tu między innymi: zmuszanie do
jedzenia, oglądanie telewizji w trakcie posiłku, dostęp do określonej żywności w domu). Te wszystkie czynniki mogą stworzyć środowisko sprzyjające otyłości lub chroniące przed nią, zarówno rodziców,
jak i dzieci. Na podstawie przeprowadzonych badań wykazano, że wspólne spożywanie posiłków z rodzicami odgrywa istotną rolę w kształtowaniu zachowań żywieniowych u dzieci i młodzieży, przenoszonych następnie
w dorosłe życie. Wykazano, że dzieci, które często spożywają posiłki z
rodzicami, spożywają je regularniej, częściej jedzą owoce i warzywa, są bardziej aktywne fizycznie, a w związku z tym rzadziej u nich występuje otyłość. W badaniach odnotowano również zależność pomiędzy otyłością rodziców a postrzeganiem własnego wyglądu przez dzieci, zwłaszcza u dziewcząt.
Dziewczęta z nadmierną masą ciała, których matki były otyłe, oceniały swoją masę ciała jako prawidłową. W ich rodzinach otyłość u kobiet uznawana była za pewnego rodzaju normę.
Czy otyłość u dzieci może doprowadzić do poważnych chorób?
Otyłość może prowadzić do wielu nieprawidłowości już w okresie dziecięcym, jak również może być początkiem chorób, szczególnie sercowo-naczyniowych, które rozwiną się u młodych dorosłych.
Wśród problemów związanych z otyłością są:
 zaburzenia gospodarki lipidowej;
 zaburzenia gospodarki węglowodanowej z cukrzycą typu 2, insulinooporność;
 nadciśnienie tętnicze;
 stłuszczenie wątroby;
 zespół policystycznych jajników;
 bezdech senny;
 zaburzenia kostno-stawowe związane z przeciążeniem kości i mięśni;
 zaburzenia emocjonalne;
 większa predyspozycja do chorób nowotworowych w wieku dorosłym.
Do jakiego specjalisty należy zgłosić się z otyłym dzieckiem?
Bardzo ważne są regularne wizyty u lekarza pediatry lub lekarza rodzinnego z dzieckiem - w pierwszym roku życia co 6-8 tygodni,
a następnie (celem tak zwanych bilansów zdrowia) w wieku dwóch, czterech i pięciu lat. Później przeprowadza się je: w „zerówce", w trzeciej klasie szkoły podstawowej, w pierwszej klasie gimnazjum, w pierwszej klasie szkoły ponadgimnazjalnej i, już po raz ostatni, w ostatniej klasie szkoły ponadgimnazjalnej. Gdy lekarz rozpozna nadwagę lub otyłość, może
sam podjąć leczenie lub skierować dziecko do poradni chorób metabolicznych, poradni endokrynologicznej lub ośrodka zajmującego się kompleksowym leczeniem otyłości. Zwykle kilkudniowych (zwykle jadłospis taki obejmuje siedem dni, w tym weekend) i ich ocena przez lekarza lub dietetyka. Jadłospis taki powinien być bardzo dokładny, powinien zawierać: godziny posiłków, rodzaj, skład i ilość pokarmu, ilość
i rodzaj wypijanych napojów. Na tej podstawie lekarz lub dietetyk
może ustalić, jaka jest dieta dziecka i jakich zmian ona wymaga. Poza dietą ważna jest aktywność fizyczna.
Jakie są główne zasady leczenia otyłości i od czego zacząć?
Podstawą leczenia otyłości u dzieci i młodzieży jest zmiana stylu życia polegająca na zmianie sposobu żywienia całej rodziny, zwiększenia aktywności fizycznej całej rodziny i wsparcia psychicznego dla
dziecka z problemem otyłości. Im młodsze jest dziecko, tym łatwiej poradzić sobie z problemem otyłości. Warto zacząć od wspólnych zakupów, podczas których będziemy sprawdzać wartość odżywczą wybieranych produktów i przekonamy dziecko do nie kupowania słodyczy i niezdrowych
przekąsek (chipsy, chrupki), napojów gazowanych i słodzonych. Zamiast tego można jeść owoce, pić wodę czy naturalne soki przygotowane w domu. Kolejnym krokiem jest angażowanie dziecka do wspólnego przygotowania posiłków. Dzięki temu jest to zabawa, która w końcu przerodzi się w dobre
przyzwyczajenie. Dobrym zwyczajem są również regularne posiłki, zwłaszcza śniadanie i przynajmniej część posiłków spożywana wspólnie z rodzicami. Nie należy pozwalać na jedzenie przed telewizorem i używać jedzenia (zwłaszcza słodyczy!) jako nagrody. Warto, aby dziecko miało możliwość wyboru potrawy, którą chce zjeść, ale najlepiej jeżeli jest to wybór z dwóch propozycji zbilansowanych posiłków, a nie pytanie: „na co masz ochotę?". Nie należy także zmuszać dziecka do jedzenia. Warto
podawać posiłki na małych talerzach, w mniejszych porcjach niż dotychczas. Zasadą powinno być, że cała rodzina ma takie samo menu. Niedopuszczalna jest sytuacja, gdy rodzice jedzą co innego, a dziecku proponuje się inny, dietetyczny posiłek. Poza właściwym odżywianiem bardzo ważne jest zorganizowanie dziecku odpowiedniej aktywności fizycznej - najlepiej, gdy będą to wspólne zajęcia z rodzicami. Wskazane jest również ograniczenie czasu spędzanego przed telewizorem i komputerem. Na początek warto wprowadzić drobne zmiany w codziennej aktywności, na przykład chodzić po schodach zamiast jeździć windą, przejść piechotą dystans do szkoły czy do przystanku tramwajowego zamiast podwozić dziecko samochodem, część czasu spędzanego przed komputerem lub telewizorem wykorzystać na spacer, jazdę na rowerze czy grę w piłkę.
W jaki sposób wspierać dziecko otyłe w odchudzaniu?
Dziecko otyłe zwykle źle czuje się w swojej grupie rówieśniczej, zdarzają się sytuacje, że czuje się odrzucone nawet przez najbliższych przyjaciół. Wsparcie rodziny jest bardzo ważne. Rodzice nie powinni bagatelizować problemu nadmiernej masy ciała dziecka, pamiętając jednocześnie, by unikać negatywnych komentarzy, krytyki czy wyśmiewania dziecka. Należy podkreślać każde, nawet najdrobniejsze osiągnięcia dziecka, dotyczące nie tylko walki z nadwagą, ale również każdej innej dziedziny - nauki, realizacji zainteresowań, czy rozwoju talentów. Rodzice powinni przygotować dziecko na to, że proces walki z otyłością jest długotrwały, mówiąc, że jego ciało będzie zmieniało się powoli i że nie może oczekiwać natychmiastowych efektów. Takie wsparcie jest konieczne, by dziecko
się nie zniechęciło. Rolą rodziców jest również to, by pomóc otyłemu dziecku w wyborze odpowiedniego ubioru, z naturalnych tkanin i w odpowiednim kolorze, dla zwiększenia estetyki wyglądu. Bardzo istotne jest również zwrócenie szczególnej uwagi na higienę ciała, w tym zapobieganie odparzeniom, stosowanie antyperspirantów itd.
Aktywność fizyczna i jej znaczenie w kontroli masy ciała

Jaką rolę w odchudzaniu pełnią ćwiczenia fizyczne?
Hipokrates, wielki grecki filozof i lekarz, twierdził, że najważniejsze znaczenie dla zdrowia ma odpowiednia dieta w połączeniu z ćwiczeniami fizycznymi. Te dwa elementy, również w czasach współczesnych, są podstawą zachowania zdrowia. Według Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) jednym z najważniejszych czynników wpływających na stan zdrowia jest zdrowy styl życia, w którym kluczową rolę pełni aktywność fizyczna. Poprzez ćwiczenia fizyczne możemy mieć wpływ na metabolizm tkanki tłuszczowej, kostnej, czynność układu nerwowego, krążeniowego, oddechowego, mięśniowego, poziomy hormonów, skład krwi, a nawet sferę psychiczną. Zakres i rodzaj zmian w organizmie zależą od czasu trwania wysiłku, jego intensywności, rodzaju skurczów mięśni i wielkości grup mięśniowych zaangażowanych w pracę. Odpowiednio dobrany trening zdrowotny będzie zatem integralną częścią skutecznego odchudzania.
Co robić, jeżeli u dziecka występują nieprawidłowości w układzie
ruchowym?
Poza redukcją masy ciała dziecka jedyną metodą leczenia są ruchowe zajęcia korekcyjne. W przypadku nasilonej wady włączane jest leczenie ortopedyczne często połączone z zabiegami operacyjnymi. Bardzo ważny jest kontakt ze specjalistycznym ośrodkiem leczenia wad postawy lub
otyłości w celu zdiagnozowania dziecka i włączenia terapii kompleksowej.
W jaki sposób ćwiczyć?
Każdy rodzaj aktywności fizycznej jest lepszy niż jej brak. Należy jednak pamiętać o dostosowaniu wysiłku do poziomu wydolności, stopnia otyłości i stanu zdrowia dziecka. Odciążenie aparatu ruchu (stawów, więzadeł, ścięgien, kręgosłupa i stóp) osiągniemy poprzez pływanie i jazdę na rowerze. U dzieci, u których nie stwierdza się odchyleń w zakresie statyki ciała, czyli prawidłowe są stopy, kolana i kręgosłup, można zaproponować biegi terenowe, gry z piłką lub zajęcia ze skakanką. Jeżeli nadmiar tłuszczu obejmuje brzuch, wprowadzamy hula hop i ćwiczenia na materacu na mięśnie brzucha.
Indywidualnego doboru ćwiczeń dla każdego dziecka powinien dokonać fizjoterapeuta, uwzględniając dodatkowo zajęcia o charakterze korekcyjnym dla tych dzieci, u których równocześnie z otyłością
występują nabyte wady postawy.
Czy dzieci i młodzież mogą ćwiczyć na siłowni?
Ćwiczenia tego typu przeznaczone są raczej dla młodzieży i osób dorosłych, a ponadto należy traktować je jako uzupełnienie zasadniczego treningu odchudzającego. Takie zajęcia jak na przykład wyciskanie sztangi, podnoszenie hantli, brzuszki, rozciąganie gum są w przypadku dzieci możliwe do wykonania w ograniczonym, raczej krótkim czasie. W leczeniu dziecka otyłego najlepiej stosować ćwiczenia długotrwałe. Oczywiście jeżeli zajęcia na siłowni będą wykonywane pod nadzorem trenera, według jego wskazówek, też przyniosą korzystne efekty w odchudzaniu. Najlepiej jeżeli zajęcia takie odbywają się 2-3 razy w tygodniu, wykonywanych jest 8-10 zestawów ćwiczeń po 10-12 powtórzeń i stanowią nie więcej niż 10-15% całego treningu odchudzającego.
Co to są ćwiczenia gibkości?
Ćwiczenia gibkości to bardzo ważne uzupełnienie programu odchudzania. Gibkość jest cechą, w której przede wszystkim dominują dziewczęta. Polega ona na dużej ruchomości stawów dzięki elastycznym u dzieci ścięgnom mięśni i więzadłom stawowym. W czasie odchudzania ruchem należy
stosować codziennie przez 10-15 minut ćwiczenia, które pozwolą na rozciągnięcie wszystkich mięśni i pogłębienie ruchomości stawów. Takie zajęcia zaleca się 2-3 razy w tygodniu. Mogą to być różnego rodzaju skłony, wymachy, przeprosty, elementy gimnastyki, tańca, rytmiki, ćwiczenia na materacu lub z przyborem gimnastycznym.
Dlaczego wysiłek fizyczny odchudza?
Procesy energetyczne, które powodują spalanie tłuszczu, zachodzą w mitochondriach komórkowych.
Do tego procesu potrzebny jest tlen. Jeżeli dziecko jest aktywne fizycznie i może pobierać dużo tlenu z powietrza, to w jego organizmie sprawniej zachodzą procesy spalania kalorycznego i łatwiej mu obniżyć masę ciała. Również podczas wysiłku dzieci aktywne fizycznie (o wyższej wydolności)
spalają więcej kalorii w porównaniu z dziećmi prowadzącymi bierny, pozbawiony ćwiczeń fizycznych tryb życia. Osoby wydolne fizycznie mają niższy poziom kortyzolu (hormon produkowany przez nadnercza)
i trudniej gromadzą w tkankach tłuszcz. Jednocześnie osoby te mają wyższy poziom hormonu wzrostu, który powoduje rozwój mięśni i nasila metabolizm. Te mechanizmy pozwalają bardziej wydolnym osobom skuteczniej regulować masę ciała.
W jaki sposób wybrać odpowiednie zajęcia ruchowe dla dzieci?
Wybór rodzaju aktywności fizycznej dla dzieci otyłych powinien przebiegać według określonych zasad.
Po pierwsze, zajęcia takie muszą sprawiać dziecku przyjemność i być przez nie akceptowane.
Wybieramy takie dyscypliny sportowe, które dziecko najchętniej podejmuje w sposób spontaniczny i naturalny. Jeżeli lubi jazdę na rowerze - wybieramy rower, jeżeli lubi pływać - wybieramy pływanie.
Nie należy zmuszać dziecka do dyscyplin, których nie lubi, nawet jeśli w teorii są bardziej skuteczne w walce z otyłością.
Po drugie, sport musi być dostosowany do warunków fizycznych i motorycznych dziecka. Nie
proponujemy koszykówki osobom niskim lub gimnastyki artystycznej bardzo otyłym i wysokim.
Po trzecie, wybrana aktywność ruchowa musi spełniać kryterium skuteczności w redukcji masy ciała. Nie wszystkie konkurencje spełniają ten warunek.
Po czwarte, zajęcia ruchowe należy dobierać pod kątem wieku dziecka i możliwości udziału w grupie rówieśników lub rodziny.
Po piąte, należy zasięgnąć porady u specjalistów w celu kontroli postępów usprawniania ruchowego i modyfikacji programu. Z pomocą przyjść tu mogą lekarz, fizjoterapeuta, dietetyk czy psycholog.
Czy dziewczęta i chłopcy mogą ćwiczyć tak samo?
Do dwunastego roku życia nie ma potrzeby różnicowania rodzaju aktywności. Po tym okresie zmiany zachodzące w dojrzewającym organizmie, które mogą mieć wpływ na wydolność fizyczną, zmuszają
do wyboru innych aktywności fizycznych, zależnie od płci. Dotyczy to szczególnie wytrzymałości i siły u chłopców oraz koordynacji, gibkości i poczucia rytmu u dziewcząt.
Postępowanie dietetyczne u dzieci z nadwagą i otyłością

Co powinna uwzględniać dieta otyłego dziecka?
Dieta dziecka otyłego musi uwzględniać pięć posiłków w ciągu dnia spożywanych o regularnych porach (co 3-4 godziny). Śniadanie powinno być spożywane najpóźniej pół godziny po przebudzeniu, a kolacja trzy godziny przed snem. Posiłki powinny być urozmaicone i smaczne, zawierać
łatwostrawne białko, węglowodany złożone i odpowiednią ilość zdrowego tłuszczu. W diecie dziecka powinno być około 500 gramów warzyw i 200-300 gramów owoców dziennie. Porcja warzyw nie powinna być zamieniana porcją owoców ze względu na różną zawartość cukru. Większość warzyw powinno się spożywać na surowo na przykład w formie ciekawych, apetycznych sałatek. Owoce mogą stanowić jeden z posiłków spożywanych w szkole, mogą być także jedzone w postaci sałatek
owocowych z naturalnymi przetworami mlecznymi o średniej zawartości tłuszczu, maksymalnie 2%.
Obiad dziecka powinien zawierać mięso o małej zawartości tłuszczu, duszone, pieczone w folii, w naczyniu żaroodpornym lub na grillu elektrycznym czy patelni grillowej (bez zapiekania) przy użyciu
niewielkiej ilości oleju lub gotowane na parze. Dwa razy w tygodniu należy podawać dziecku danie rybne - nie powinny to być paluszki rybne, lecz duszona lub grillowana świeża ryba. Jeśli dziecko nie
lubi gotowanych warzyw, można przygotowywać smaczne zupy kremy podawane na przykład z prażonymi pestkami dyni lub słonecznika. Jeśli dziecko lubi słodycze, należy ustalić maksymalną możliwą ilość do spożycia jeden raz w tygodniu. Powinny być to tak zwane zdrowe słodycze, czyli na
przykład batonik zbożowy przygotowany z ciemnej mąki, płatków zbożowych, pestek słonecznika i owoców suszonych lub też sałatka owocowa, jogurt naturalny z owocami i bakaliami. Najlepiej
podawać dziecku posiłki na małym talerzu i unikać dokładek. Należy również zwrócić uwagę na to, aby dziecko spożywało posiłki powoli.
Jakie powinny być źródła płynów w diecie dziecka otyłego?
Główne źródło płynów w diecie dziecka otyłego powinna stanowić dobra gatunkowo woda niegazowana, źródlana lub mineralna niskosodowa (<20 mg jonów sodu/litr). Dla dzieci młodszych (do trzeciego roku życia) zalecana jest również woda niskozmineralizowana (<500mg/litr rozpuszczonych składników), dla starszych dzieci i młodzieży stopień mineralizacji może być wyższy (< 1000mg/litr). Jeśli dziecko lubi wodę lekko lub naturalnie gazowaną, a nie toleruje wody niegazowanej, pozwólmy mu taką wodę pić. Innymi płynami podawanymi w ciągu dnia mogą być dla
małych dzieci naturalne herbaty owocowe (np. malinowa), ziołowe (rumianek, koper, włoski, lipa), a dla dzieci starszych w małych ilościach słaba czarna herbata, herbata zielona i czerwona. Kompoty
należy podawać bez cukru i miodu, a soki owocowe (bez dodatku cukru, najlepiej świeżo wyciskane) nie więcej niż w ilości jednej szklanki dziennie. Soki warzywne (bez dodatku cukru) można podawać w ilości 1-2 szklanek dziennie. Dziecko może również pokrywać zapotrzebowanie na płyny, pijąc chude mleko lub lekką kawę zbożową. Słodkie napoje niegazowane i gazowane oraz wody smakowe powinny być całkowicie wyeliminowane z diety otyłego dziecka.
Co powinno zawierać zdrowe śniadanie dziecka?
W pierwszym posiłku dziecka powinno się uwzględniać produkty mleczne, pieczywo pełnoziarniste lub płatki, kasze oraz porcję warzyw. Jeśli dziecko ma ochotę na płatki, można przygotować mieszankę naturalnych płatków zbożowych, dodać kilka migdałów lub orzechów, pestki dyni czy
słonecznika, niedosładzane owoce suszone (na przykład morele, żurawina, śliwki), a latem świeże owoce. Taką mieszankę należy połączyć z chudym lub półtłustym produktem mlecznym (na przykład mleko 1,5-2% tłuszczu, jogurt naturalny, kefir, maślanka, serek biały chudy). Jeśli dziecko ma ochotę na kanapki, należy wybrać pełnoziarniste lub mieszane pieczywo cienko posmarowane masłem z chudą wędliną, szynką lub polędwicą
i warzywami (sałata, pomidor, ogórek, czy papryka) lub też z pastą (na przykład z tuńczyka, chudego serka i papryki).
Co dziecko otyłe może wziąć do szkoły na drugie śniadanie?
Jest wiele możliwości. Na drugie śniadanie w szkole można przygotować dziecku na przykład kanapkę z pieczywa pełnoziarnistego lub mieszanego z chudą wędliną i warzywami (kilka liści sałaty, jeden pomidor, jeden średni ogórek czy papryka) lub też z pastą (na przykład z tuńczyka, chudego serka i papryki).
Jakie zdrowe przekąski można zaproponować w diecie dziecka otyłego?
Zdrową przekąską mogą być: marchewka pokrojona w słupki, kalarepa, ogórek świeży, pomidorki koktajlowe, papryka, różyczki kalafiora z dipem jogurtowym z dodatkiem ziół, ponadto suszone owoce bez dodatku cukru i niesiarkowane, pestki dyni i słonecznika, niewielka ilość orzechów,
migdały, galaretka lub kisiel z owocami, produkty mleczne, takie jak budyń na chudym mleku czy koktajle mleczno-owocowe (na przykład jogurt naturalny, truskawki lub malin i niewielka ilość miodu) i oczywiście świeże sezonowe owoce.
Czy dziecko otyłe może czasami jeść słodycze?
Najlepiej byłoby gdyby słodycze w ogóle nie występowały w diecie otyłego dziecka. Zwykle jest to jednak trudne, dziecko widzi, jak inne dzieci jedzą słodkości, jest też wiele uroczystości, podczas których podawane są słodycze. Ustalmy z dzieckiem, że słodycze mogą być zjadane raz w tygodniu w małych ilościach i starajmy się przygotowywać je z pełnoziarnistej mąki, z dodatkiem małej ilości miodu, owoców lub galaretki.
Czy trzeba dziecku mówić: „jesteś na diecie"? Lepiej powiedzieć: „zaczynamy się zdrowo odżywiać".
Czy cała rodzina dziecka otyłego powinna zmienić nawyki żywieniowe?
Tak, bezwzględnie cała rodzina dziecka otyłego powinna zmienić nawyki żywieniowe. Niedopuszczalne jest, by dziecko motywować do zmiany sposobu odżywiania i przygotowywać mu niskokaloryczne dania, a samemu jeść inaczej. Cała rodzina powinna jeść to samo. Jeżeli ktoś z bliskiej rodziny dziecka również jest otyły, jest to idealny moment do stosowania diety i redukcji nadmiernej masy ciała.
Jaka jest rola dietetyka w leczeniu dziecka otyłego?
Dietetyk powinien:
 omówić błędy żywieniowe dziecka, a czasami całej rodziny;
 przygotować listę produktów zalecanych i przeciwwskazanych oraz przykładową dietę;

 omówić zamienniki produktów niesprzyjających zdrowiu, czy wysokokalorycznych, które
dziecko lubi;
 przedstawiać na kolejnych wizytach nowe, ciekawe przepisy na niskokaloryczne dania;
 wzmacniać postępy dziecka i rodziców w realizacji zaleceń dietetycznych.
Jak przebiega pierwsza wizyta dziecka otyłego u dietetyka?
Na pierwszej wizycie dietetyk dokonuje pomiaru wzrostu i masy ciała małego pacjenta i, jeśli posiada odpowiedni sprzęt do pomiaru składu ciała, ocenia też zawartość tkanki tłuszczowej i masy mięśniowej. Przeprowadza również wywiad żywieniowy z najbliższych kilku dni, pyta o zwyczaje
żywieniowe dziecka, rozkład posiłków w ciągu dnia, rodzaje wypijanych płynów i zleca zapisywanie jadłospisu z okresu minimum siedmiu dni, w tym z weekendów. Spisywany jadłospis powinien
zawierać godziny spożywanych przez dziecko posiłków, ilości przyjmowanych porcji (kromka, łyżka, plaster, szklanka) oraz miejsce, w którym dziecko jadło posiłek.
Czy są potrzebne kolejne wizyty u dietetyka?
Współpraca z dietetykiem powinna być systematyczna i długofalowa. Dietetyk po analizie przyniesionych zapisów diety tygodniowej omawia prawidłowy sposób żywienia dziecka, zwraca uwagę na popełniane błędy żywieniowe i na tej podstawie przedstawia prawidłowy rozkład dnia,
przekazuje przykładową lub też przygotowuje indywidualną dietę. Wskazane jest zaplanowanie kolejnych spotkań z dietetykiem, który będzie kontrolował postępy, a także motywował do utrzymania prawidłowej diety i zmiany dotychczasowych nawyków.
Jak długo dziecko z otyłością powinno być pod opieką dietetyka?
Dziecko z nadwagą i otyłością powinno przynajmniej przez pierwszy rok przychodzić na wizyty do dietetyka raz w miesiącu, z notatkami dotyczącymi stosowanej diety. Podczas każdej wizyty dziecko
powinno być ważone. Wizyty należy kontynuować tak długo, jak jest to potrzebne, nawet kilka lat.
Efektem wizyt powinno być wdrożenie zasad zdrowego żywienia oraz uzyskanie masy ciała odpowiedniej do wzrostu i wieku dziecka.
Jakie błędy najczęściej popełniają otyłe nastolatki, które samodzielnie próbują się odchudzać?
Najczęściej popełnianym błędem jest jedzenie małej liczby posiłków, co bardzo spowalnia przemianę materii, pomijanie śniadań, jedzenie tylko wieczorami, stosowanie diety źle zbilansowanej pod
względem odżywczym.
Jak rodzina powinna wspierać otyłe dziecko w stosowaniu diety?
Wsparcie rodziny to nieodzowny warunek skutecznej diety dziecka. Rodzice powinni chwalić dziecko już za drobne, korzystne zmiany w sposobie żywienia, wspólnie przygotowywać i jeść zdrowe posiłki.
Bardzo ważne jest pilnowanie regularności spożywania posiłków przez dziecko. W domu nie powinno być niedozwolonych produktów (na przykład słodyczy), bo to sprzyja łamaniu zasad diety.
Podsumowanie
Otyłość to alarmujący problem zdrowotny, dotykający wciąż rosnącej liczby dzieci i młodzieży. Co gorsza, nadmiar kilogramów u dziecka rzadko budzi należyty niepokój u rodziców i wciąż pokutuje mylne przekonanie
o tym, że pulchne dziecko to dziecko zdrowe. Tymczasem otyłe dziecko to
przyszły otyły dorosły. Więcej, otyłe dziecko to dziecko chore, zagrożone poważnymi powikłaniami zdrowotnymi, wymagające pomocy i wsparcia.
Mamy nadzieję, że poradnik wyszedł naprzeciw potrzebom rodziców dzieci z otyłością, pomógł zrozumieć skalę problemów, a przede wszystkim zachęcił do zmiany dotychczasowego stylu życia, wprowadzenia zdrowej diety i zwiększenia aktywności fizycznej całej rodziny.

Bibliografia:
 Czerwonogrodzka-Senczyna A., Kryńska P., Majcher A. i inni: Wpływ czynników środowiskowych na występowanie otyłości u dzieci do 7 roku życia. Endokrynologia Pediatryczna, 2014, Vol 13; 2(47).

 Dyląg H., Weker H., Barańska M. i inni: Interwencja żywieniowa w grupie otyłych dzieci w wieku przedpokwitaniowym, Probl Hig Epidemiol. 2011; 92(3):569-572
 Firek-Pędras M., Małecka-Tendera E., Klimek K., Zachurzok-Buczyńska A.: Wpływ rozmieszczenia tkanki tłuszczowej na zaburzenia metaboliczne u dzieci i młodzieży z otyłością prostą. Endo. Diabet. Chor. Przem. Materii Wieku Rozwoj., 2006; 12:19-24.
 Jarosz M., Kłosiewicz-Latoszek L.: Otyłość. Zapobieganie i leczenie. Porady lekarzy dietetyków. Wyd. Lekarskie PZWL, Warszawa 2006.
 Jegier A.: Aktywność ruchowa w promocji zdrowia oraz zapobieganiu chorobom przewlekłym [W:] Jegier A., Nazar K., Dziak A., (red.) Medycyna sportowa. PTMS, Warszawa 2005.
 Kasperczyk T.: Trening zdrowotny z elementami fizjoterapii. AWF, Kraków 2010.
 Małecka-Tendera E., Zachurzok-Buczyńska A.: Otyłość i zespół metaboliczny u dzieci i młodzieży. Podręcznik Polskiego Forum Profilaktyki. Medycyna Praktyczna, 2010.
 Mazur J., Małkowska-Szkutnik A.: Problem nadwagi i otyłości w Polsce wśród dzieci i młodzieży - dane epidemiologiczne. Raport z badań HBSC, 2010.
 Mazur A.: Epidemiologia nadwagi i otyłości u dzieci na świecie, w Europie i w Polsce. Przegląd Medyczny Uniwersytetu Rzeszowskiego i Narodowego Instytutu Leków w Warszawie, Rzeszów 2011, 2, 158-163.
 Oblacińska A., Tabak I. (red.): Jak pomóc otyłemu nastolatkowi? Rola pielęgniarki szkolnej i nauczyciela wychowania fizycznego we wspieraniu młodzieży z nadwagą i otyłością. Instytut Matki i Dziecka, Warszawa 2006.
 Oblacińska A., Jodkowska M., i inni: Otyłość u polskich nastolatków, epidemiologia, styl życia, samopoczucie. Warszawa 2007.
 Oblacińska A., Weker H. (red.): Profilaktyka otyłości u dzieci i młodzieży. Od urodzenia do dorosłości. Wyd. Help-Med, Kraków 2008.
 Parks P.E., Stettler N.: Jak w praktyce stosować zalecenia żywieniowe w zapobieganiu i leczeniu otyłości u dzieci. Medycyna Praktyczna Pediatria, 2012; 1(79):36-45.
 Ronikier A.: Fizjologia wysiłku w sporcie, fizjoterapii i rekreacji. COS, Warszawa 2008.
 Wolański N.: Rozwój biologiczny człowieka. Podstawy auksologii, gerontologii i promocji zdrowia. PWN, Warszawa 2005.
 Stanowisko Grupy Ekspertów w sprawie zaleceń dotyczących spożycia wody i innych napojów przez niemowlęta, dzieci i młodzież. Standardy Medyczne 2010; 1(1):7-15.
 Tabak I., Oblacińska A., Jodkowska M., Mikiel-Kostyra K.: Zmiany w strukturze i sytuacji ekonomicznej rodziny jako czynniki warunkujące nadmierną masę ciała nastolatków. Pediatric Endocrinology, Diabetes and Metabolism. 2012, 18, 2, 70-75.
 Tounian P (red.): Otyłość u dzieci. Wyd. Lekarskie PZWL, Warszawa 2008.

Na podstawie opracowania:
dr n. med. Alicja Karney
dr hab. n. med. Anna Oblacińska
dr n. reh. Lesław Kluba
mgr Dorota Świątkowska
materiał zebrała Ewa Kwiatkowska

1,606 Liczba odwiedzin, 16 Dzisiaj

# data[].attributes.attachment_link.title
Otyłość u dzieci i młodzieży. Poradnik dla rodziców dzieci w wieku od 4 do 18 lat

# data[].attributes.attachment_link.description
(Ostatnia zmiana: 2 września 2020) WSTĘP Otyłość należy do chorób cywilizacyjnych, a liczba osób nią dotkniętych z roku na rok wciąż wzrasta. Postęp cywilizacyjny i techniczny sprzyja rozwojowi otyłości: ograniczenie aktywności ruchowej związanej z codziennymi czynnościami oraz łatwy dostęp do wysoko przetworzonej, bogatej w energię żywności prowadzi do zaburzenia równowagi między poborem a wydatkowaniem energii,co objawia się zwiększeniem tkanki tłuszczowej w organizmie.

# data[].attributes.headline
Pomysły, inspiracje i porady dla nauczycieli

# data[].attributes.subject
Pomysły, inspiracje i porady dla nauczycieli

# data[].attributes.attachment_link.title
Kodeks zdrowego życia (komiks dla dzieci)

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Zdrowe żywienie dzieci, to temat, który ciągle zyskuje na znaczeniu. Odsetek dzieci z nadwagą i otyłością z roku na rok wzrasta. Stoi za tym wiele czynników, jednak nie ma wątpliwości co do tego, że dzieci, które mają ukształtowane zdrowe nawyki żywieniowe są w mniejszym stopniu narażone na rozwój nadmiernej masy ciała.

[dropshadowbox align="none" effect="lifted-both" width="auto" height="" background_color="#ffffff" border_width="1" border_color="#dddddd" ]Artykuł został stworzony w ramach akcji BEKO #jedzjakmistrz promującej kształtowanie zdrowych nawyków żywieniowych u dzieci.[/dropshadowbox]

ZDROWE ŻYWIENIE DZIECI

Zdrowe odżywianie, to kształtowanie prawidłowych nawyków żywieniowych i takich relacji z jedzeniem, które będą pomagały w utrzymaniu prawidłowej masy ciała.

W kształtowaniu nawyków istotną rolę odgrywają zachowania żywieniowe całej rodziny, ponieważ dziecko uczy się poprzez naśladowanie swojego najbliższego otoczenia. Co zatem można zrobić, aby dziecko polubiło zdrowe jedzenie? Zapraszam Was serdecznie do przeczytania 7 rad, których udzieliła moja siostra cioteczna Ewelina Hajkiewicz - dietetyk oraz specjalista do spraw żywienia niemowląt i małych dzieci.

1. ZDROWE ŻYWIENIE DZIECI ROZPOCZYNA SIĘ NA WSPÓLNYCH ZAKUPACH

Zdrowe żywienie dzieci zaczyna się w sklepie - a precyzyjniej w tym, co wkładamy do koszyka 😉 Wspólne zakupy mogą mieć dla dziecka formę zabawy edukacyjnej. Podczas zakupów mamy okazję uczyć dziecko, co jest zdrowe, a co nie. Zgadywanki, wyliczanki, wymyślanie kreatywnych wyzwań - wspólne zakupy to świetna okazja żeby pokazać i wyjaśnić dziecku, dlaczego do naszego koszyka trafiają te, a nie inne produkty.

Dlaczego jogurt naturalny, a nie jogurt owocowy o smaku truskawkowym?

Dlaczego płatki owsiane i owoce, a nie czekoladowe płatki śniadaniowe?

Możemy zaangażować dzieci do szukania i wybierania zdrowych produktów w sklepie. Oczywiście zajmuje to więcej czasu niż szybki bieg po supermarkecie z koszykiem, ale niesie za sobą bardzo korzystne, długoterminowe efekty dla budowania zdrowych nawyków u dziecka.

2. WSPÓLNE PRZYGOTOWYWANIE POSIŁKÓW

Wspólne gotowanie może być inspirującą zabawą dla dziecka. Dzieci, pomagając rodzicom przy przygotowaniu posiłków, uczą się wyborów naturalnych i nieprzetworzonych produktów. A przecież zdrowie żywienie dzieci - i dorosłych 😉 - opiera się właśnie na nich. Najmłodsi, którzy mają okazję poznawać i korzystać z naturalnych produktów, w przyszłości jako osoby dorosłe będą świadomie dokonywać lepszych wyborów. Przy wspólnym gotowaniu dzieci mogą same decydować o wyglądzie posiłku (zabawa kształtami i kolorami). Nauka poprzez zaangażowanie daje najlepsze efekty w postaci kształtowania prawidłowych nawyków.

3. ZDROWE ŻYWIENIE DZIECI, TO RÓŻNORODNE POSIŁKI

Przygotowując posiłki korzystajmy z różnych grup produktów. Jedzmy sezonowe i kolorowe warzywa i owoce, które są atrakcyjne dla dziecka. Wykorzystujmy w kuchni różne przyprawy i przede wszystkim - dajmy dziecku uczestniczyć w ich wyborze. Przyrządzajmy posiłki w różny sposób tak, aby dziecko miało okazję poznać jeden produkt z wielu różnych stron. Zdrowe żywienie dzieci nierozerwalnie łączy się z zasadą różnorodności.

Ucząc dziecko jedzenia różnych produktów i potraw każdego dnia mamy większą szansę na dostarczenie wszystkich niezbędnych składników, których potrzebuje rozwijający się organizm. Proponując różnorodne posiłki zwiększamy prawdopodobieństwo, że w przyszłości dziecko będzie samo chciało spróbować nowych produktów/potraw i będzie przy tym bardziej kreatywne.

4. ATRAKCYJNY WYGLĄD POSIŁKU

Tak naprawdę jemy oczami. Dlatego ładnie przygotowany posiłek zachęca do zjedzenia czy spróbowania, jeśli jest podawany po raz pierwszy. Inny rodzaj prezentacji może być również tym, co przekona dziecko aby ponownie spróbować wcześniej odrzuconego produktu. W kontekście jedzenia i zdrowego żywienia dzieci - wygląd często ma znaczenie 😉

Tak, jak wspomniałam wcześniej, włączajmy dzieci w przygotowanie posiłków. Robiąc np. kanapki, zapytaj dziecko, jak chciałoby, aby wyglądały lub poproś je o pomoc i wspólnie przygotujcie posiłek.

5. ZDROWE ŻYWIENIE DZIECI PROWADZI DO BUDOWANIA DOBRYCH RELACJI Z JEDZENIEM

Pierwsze skojarzenie, jakie przychodzi mi do głowy, to niewłaściwa relacja ze słodyczami. Często obserwuje się traktowanie słodyczy jako czegoś wyjątkowego. Słodycze są przedstawiane jako forma nagrody za zjedzenie całego obiadu czy niechcianych warzyw. Tak naprawdę w żywieniu dziecka, które je urozmaicone potrawy jest miejsce na słodycze. Nie traktujmy słodyczy jako bardzo ważnego elementu w życiu i nie łączmy jedzenia słodyczy z negatywnymi i pozytywnymi stanami emocjonalnymi. Traktujmy je neutralnie - są to są i tyle.

Rodzic, który oznajmia dziecku, że dostanie coś słodkiego po zjedzeniu obiadu/warzyw, daje do zrozumienia, że najpierw musi zjeść coś niedobrego, żeby później dostać coś dobrego. Dodatkowo, przedstawia słodycz w postaci nagrody, a warzywo - kary lub czegoś nieprzyjemnego, po czym należy poprawić sobie smak. Taka postawa nie prowadzi niestety do ukształtowania dobrych relacji z jedzeniem. Nie ma nic złego w zjedzeniu słodkości po obiedzie, ale ważne jest żeby takie sytuacje nie zdarzały się po każdym obiedzie i nie miały nacechowania emocjonalnego.

6. REAGOWANIE NA GŁÓD I SYTOŚĆ

W zdrowym żywieniu dzieci ważne jest aby nauczyć się reagowania na sygnały głodu i sytości. Jedzmy, kiedy poczujemy się głodni, a przestańmy, kiedy jesteśmy najedzeni. Dzieci od urodzenia mają naturalną zdolność samoregulacji i choć często wydaje nam się, że dziecko bez naszej ingerencji żyłoby tylko powietrzem, dzieci doskonale wiedzą, kiedy zaczynają być głodne, a kiedy są najedzone. Dajmy szansę dziecku na zdecydowanie, ile tak naprawdę chce zjeść i pozwólmy mu na większą swobodę.

Nie zaburzajmy dziecku samoregulacji, zachęcając je do klasycznej „jeszcze jednej łyżeczki za mamusię/tatusia itd." Temat samoregulacji dziecięcego apetytu to temat rzeka, którego nie sposób omówić w jednym krótkim podpunkcie, dlatego wszystkim zainteresowanym tematem polecam bardzo przeczytanie tego artykułu: Dlaczego dzieci nie chcą jeść?

7. NIEPODJADANIE MIĘDZY POSIŁKAMI

Dziecko, które ma wprowadzoną regularność posiłków (śniadanie, obiad, kolacja oraz drugie śniadanie i podwieczorek) nie musi jeszcze dodatkowo podjadać między tymi posiłkami. Nadprogramowe przekąski przy 5 posiłkach niepotrzebnie spowodują, że dziecko nie będzie chciało zjeść pożywnego dania. Podjadanie przed telewizorem czy z nudów nie jest korzystne przy kształtowaniu prawidłowych zachowań żywieniowych i może prowadzić do późniejszych problemów z właściwą oceną fizjologicznych potrzeb. Więcej o tym, jak i co jeść, aby wyeliminować przekąski i głód między posiłkami przeczytasz tutaj: Co i jak jeść, aby nie czuć głodu i lepiej kontrolować łaknienie?

PODSUMOWANIE - ZDROWE ŻYWIENIE DZIECI

Ważne jest, aby zwrócić uwagę na to, co na co dzień jemy, jakie produkty wybieramy w sklepie, kiedy jesteśmy głodni i kiedy najedzeni. Relacje z jedzeniem kształtują się przez pierwsze lata życia dziecka. Zdrowe żywienie dzieci wpływa na wypracowanie prawidłowych nawyków żywieniowych, determinujących przyszłe wybory dziecka. Wykształcone zachowania żywieniowe wpłyną na to czy dziecko np. do obiadu nałoży sobie surówkę, czy wybierze owoc zamiast batona na deser. Więcej o tym, co dzieci powinny wiedzieć o żywieniu przeczytacie tutaj: Edukacja żywieniowa w podstawówce, czyli co dzieci powinny wiedzieć o żywieniu?

[dropshadowbox align="none" effect="lifted-both" width="auto" height="" background_color="#ffffff" border_width="1" border_color="#dddddd" ]Artykuł został stworzony w ramach akcji BEKO #jedzjakmistrz promującej kształtowanie zdrowych nawyków żywieniowych u dzieci.[/dropshadowbox]

# data[].attributes.attachment_link.title
Jak zachęcić dziecko do zdrowego odżywiania? 7 sprawdzonych porad | Magdalena Hajkiewicz Wiem co jem

# data[].attributes.attachment_link.description
Zdrowe żywienie dzieci, to temat, który ciągle zyskuje na znaczeniu. Odsetek dzieci z nadwagą i otyłością z roku na rok wzrasta. Stoi za tym wiele czynników, jednak nie ma wątpliwości co do tego, że dzieci, które mają ukształtowane zdrowe nawyki żywieniowe są w mniejszym stopniu narażone na rozwój nadmiernej masy ciała.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Pełne witamin i kolorów warzywne zagadki dla dzieci. Pomidor, papryka, brokuł, a może sałata? Wśród zagadek dla przedszkolaków i dzieci w wieku wczesnoszkolnym znajdziecie mnóstwo pysznych warzyw, które zachęcą dzieci do sięgania po zdrowe smaki. Zapraszamy także do „działu zagadek owocowych " !

# data[].attributes.attachment_link.title
Zagadki dla dzieci o warzywach z odpowiedziami. Zgadywanki, łamigłówki o roślinach - MiastoDzieci.pl

# data[].attributes.attachment_link.description
Pełne witamin warzywne zagadki dla dzieci z odpowiedziami. Pomidor, papryka, brokuł, a może sałata? Wśród naszych zagadek jest mnóstwo warzyw, które zachęcą dzieci do sięgania po zdrowe smaki.

# data[].attributes.attachment_link.provider_name
Wordwall - Twórz lepsze zajęcia w krótszym czasie

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
1) Jakie jedzenie jest zdrowe? a) Chipsy b) Owoce c) żelki o smaku owocowym 2) co jest najwarzniejsze? a) Aktywność Fizyczna b) Jedzenie c) Granie w gry wideo 3) ile posiłków powinniśmy jeść w ciągu 1 dnia? a) 3 b) 8 c) 5 4) czego nie pownniśmy jeść? a) Frytki b) Chipsy c) Warzywa d) Batoniki

# data[].attributes.attachment_link.description
1) Jakie jedzenie jest zdrowe? a) Chipsy b) Owoce c) żelki o smaku owocowym 2) co jest najwarzniejsze? a) Aktywność Fizyczna b) Jedzenie c) Granie w gry wideo 3) ile posiłków powinniśmy jeść w ciągu 1 dnia? a) 3 b) 8 c) 5 4) czego nie pownniśmy jeść?

# data[].attributes.attachment_link.provider_name
Wordwall - Twórz lepsze zajęcia w krótszym czasie

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Coś okazało się dla kogoś dobre (lub niedobre). - Coś wyszło (lub nie wyszło) komuś na zdrowie., To, czego jest za dużo, może być dla nas niekorzystne. - Co za dużo, to niezdrowo., Śmiech dobrze wpływa na zdrowie. Pomaga nam pozbyć się smutku, złości, strachu. - Śmiech to zdrowie., Mieć bardzo dobre zdrowie. - Być zdrowym jak ryba.,

# data[].attributes.attachment_link.description
Coś okazało się dla kogoś dobre (lub niedobre). - Coś wyszło (lub nie wyszło) komuś na zdrowie., To, czego jest za dużo, może być dla nas niekorzystne. - Co za dużo, to niezdrowo., Śmiech dobrze wpływa na zdrowie. Pomaga nam pozbyć się smutku, złości, strachu. - Śmiech to zdrowie., Mieć bardzo dobre zdrowie.

# data[].attributes.attachment_link.title
Zagadki dla dzieci o zdrowym odżywianiu • Zagadki ze zdrowym odżywianiem • Zagadki Dla Dzieci .NET

# data[].attributes.attachment_link.description
Najlepsze zagadki w kategorii „Zagadki dla dzieci o zdrowym odżywianiu”: zagadka o kaszy, zagadka o tranie, zagadka o mleku, zagadka o rzeżusze

# data[].attributes.attachment_link.title
Prezentacja: Zdrowe odżywianie - edukator.pl

# data[].attributes.attachment_link.description
Postaram się przybliżyć nieco, temat zdrowego odżywiania i kilka wskazówek dla osób odchudzających się.

# data[].attributes.attachment_link.title
Jak z sukcesem prowadzić edukację żywieniową w przedszkolu

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Masz dziecko na diecie bezglutenowej i szukasz porad i wskazówek, jak oswoić zmianę związaną z żywieniem dziecka i jego codziennym funkcjonowaniem? Dobrze trafiłeś. Stowarzyszenie z myślą o dzieciach i ich rodzinach przygotowało poradnik oraz dwie książki, których celem jest pomoc w zrozumieniu, czym jest celiakia i w jaki sposób można sobie z nią radzić na co dzień.

To nie wszystko, co robimy dla dzieci z celiakią. Od wielu lat organizujemy mnóstwo imprez i wydarzeń specjalnie dla nich. Można o nich poczytać na podstronie Oddziały Stowarzyszenia.

Dziecko na diecie bezglutenowej - poradnik dla rodziców

Poradnik „Dziecko na diecie bezglutenowej" jest pracą zbiorową pod redakcją Małgorzaty Źródlak. Wydana przez Stowarzyszenie książka to unikalne kompendium wiedzy dla rodziców oraz opiekunów dzieci, które rozpoczynają ścisłą dietę bezglutenową lub już na niej są. Przekazujemy w nim podstawowe wskazówki i materiały, które mogą pomóc w stworzeniu środowiska przyjaznego dzieciom na diecie bezglutenowej.

Naszym dzieciom będzie żyło się lepiej, jeśli otoczenie zrozumie i zaakceptuje ich szczególne potrzeby żywieniowe, traktując je normalnie i nie wykluczając z powodu diety i choroby z żadnych aktywności. Chcemy wesprzeć w tym trudnym zadaniu rodziców i nauczycieli.

W poradniku znajdują się:

porady doświadczonych dietetyków, jak wyruszyć w bezglutenową drogę dla rodziców dziecka i całej rodziny

praktyczne podpowiedzi, jak odnaleźć się w nowej sytuacji i podejść do wyzwań w domu, w przedszkolu, szkole czy na wyjazdach klasowych i wakacyjnych

propozycje psychoterapeuty, jak wspierać dziecko na ścisłej diecie w relacjach rodzinnych i rówieśniczych

informacje, jak uzyskać wsparcie

cytaty „bezglutenowych rodziców" z wieloletnim stażem, którzy podzielili się swoimi doświadczeniami

zasady bezpiecznego przygotowywania bezglutenowych posiłków

jak pomóc dziecku wyjechać na zieloną szkołę lub wycieczkę

pomysły na to, co zapakować do śniadaniówki naszego ucznia i jak urządzić bezglutenową imprezę

Poradnik dostępny jest w wersji drukowanej dla wszystkich zainteresowanych nim członków naszego Stowarzyszenia, można go otrzymać przy zapisywaniu się.

Zapraszamy szczególnie rodziców dzieci rozpoczynających edukację szkolną lub świeżo po diagnozie, do zapoznania się z naszymi wskazówkami, a także do współpracy i dzielenia się swoimi doświadczeniami. Kontakt w tej sprawie: info@celiakia.pl.

„Ola, Franek i Gucio Gluten. Bezglutenowa lektura obowiązkowa"

Jest to książka od Stowarzyszenia dla wszystkich dzieci na diecie bezglutenowej. Autorką jest Monika Oworuszko, a ilustracje i oprawę graficzną stworzyła Anna Kaszuba - Dębska. Książkę bezpłatnie wysyłamy wszystkim osobom, które mają dziecko na diecie bezglutenowej i które zapisują się do Stowarzyszenia.

Jak wykorzystać naszą książkę w szkole, by stała się inspiracją dla nauczycieli mających w swoich klasach dzieci z celiakią? Oto nasza propozycja.

„Co je Jan? I dlaczego nie ciastko?"

To nasza książka-rymowanka dla młodszych dzieci na diecie bezglutenowej. Choć zabawny wierszowany tekst ucieszy i rozbawi niejednego dorosłego:) Autorką tekstu i ilustracji jest Justyna Tarkowska. Tę książkę również wysyłamy wszystkim chętnym rodzicom dzieci z celiakią zapisującym się do Stowarzyszenia.

Wyżej wymienione pozycje są także dostępne w bibliotekach, które wzięły udział w naszym projekcie Biblioteka Bezglutenowa. Ich lista znajduje się tutaj.

Patronaty

Stowarzyszenie objęło ponadto patronatem książki kulinarne z przepisami na dania bezglutenowe dla dzieci. Poniżej prezentujemy ich listę:

# data[].attributes.attachment_link.title
Dziecko na diecie bezglutenowej - Celiakia

# data[].attributes.attachment_link.description
To nie wszystko, co robimy dla dzieci z celiakią. Od wielu lat organizujemy mnóstwo imprez i wydarzeń specjalnie dla nich. Można o nich poczytać na podstronie Oddziały Stowarzyszenia. Poradnik „Dziecko na diecie bezglutenowej" jest pracą zbiorową pod redakcją Małgorzaty Źródlak.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Dieta bezglutenowa uważana jest za wyzwanie w dzisiejszych czasach. Dodatkowo komplikuje ją fakt obecności mąki pszennej w wielu produktach. Jak stosować dietę u dzieci?
Dieta bezglutenowa dla dzieci

W zasadzie idea diety bezglutenowej jest jednakowa dla dzieci i dorosłych. Jednak sposób dawkowania, podania i zawartość niektórych składników jest inna. Często ważny jest także aspekt społeczny i emocjonalny dziecka, które żywi się inaczej od rówieśników.

Gluten jest mieszaniną białek występujących w niektórych zbożach. Obejmuje dwie rodziny: gliadyny i gluteniny. Pierwsze z nich wywołują reakcje immunologiczną w celiakii - chorobie trzewnej dzieci i dorosłych. To właśnie α-gliadyny są odpowiedzialne za stan zapalny jelita cienkiego prowadzący do szeregu objawów chorobowych. W ciągu ostatnich 50 lat liczba chorych na celiakię wzrosła czterokrotnie. Dodatkowo również często stwierdza się nadwrażliwość na gluten. Jest to efektem przemian i modyfikacji genetycznych pszenicy na przestrzeni lat.

W diecie zakazane jest spożycie zbóż czterech grup, w których zawartość glutenu podana jest malejąco: pszenica, jęczmień, żyto i owies. Jest to szczególnie ważne u dzieci, które reagują silniej niż dorośli z powodu nie w pełni wykształconego systemu immunologicznego. Dodatkowo należy unikać: kaszy jęczmiennej, płatków owsianych, otrąb zawierających gluten, makaronów i wypieków z mąk zawierających gluten. Warto też zwrócić uwagę na produkty mleczne zawierające cukier - laktozę, ponieważ często występuje nietolerancja na te produkty podczas celiakii.

Według Polskiego Stowarzyszenia Osób z Celiakią zaleca się zasadę „5 U". Osoby na diecie bezglutenowej, oprócz ścisłej eliminacji glutenu z diety, obowiązują te same reguły żywieniowe, które są zalecane dla osób zdrowych: ilość posiłków (3-5), rozkład procentowy węglowodanów, białek i tłuszczów oraz wybór produktów z uwzględnieniem piramidy żywieniowej. Zasady te opracował profesor Stanisław Berger, w planowaniu bezglutenowej diety.

1 U - urozmaicenie. Powinniśmy podawać dzieciom produkty ze wszystkich grup żywnościowych. Dostarczamy wtedy organizmowi wszystkich składników pokarmowych, a tym samym zapobiegamy niedoborom.

2 U - umiarkowanie. Każdy powinien jeść według swojego zapotrzebowania zależnie od wieku i masy ciała oraz aktywności fizycznej.

3 U - uregulowanie. Powinniśmy starać się, aby ilość i częstotliwość posiłków w ciągu dnia była regularna. W ten sposób stale dostarczamy energii organizmowi dziecka co pozwala na lepsze kontrolowanie uczucia głodu i zapobiega chęci jedzenia słodyczy przez malucha. Zalecane jest spożywanie 3 głównych posiłków oraz 2 mniejszych. Przerwy pomiędzy posiłkami nie powinny być krótsze niż 3-4 godziny i nie dłuższe niż 6 godzin.

4 U - unikanie. Należy unikać nadmiaru tłuszczu, cukru, soli, rafinowanych produktów.

5 U - uprawianie sportu. Regularna, umiarkowana aktywność fizyczna jest zalecana wszystkim. Dziecko musi wydatkować spożyta energię dla prawidłowego rozwoju.

Dieta bezglutenowa dla rocznego dziecka

Dzieci pomiędzy 13-36 miesiącem życia powinny otrzymywać w ciągu dnia 4-5 posiłków - 3 podstawowe i 1-2 uzupełniające. Jest to okres w rozwoju determinujący nawyki i preferencje żywieniowe. W żywieniu dzieci należy zwrócić uwagę na dobór produktów w diecie, wartość energetyczną i odżywczą oraz nawyki i zachowania żywieniowe.

Według norm żywieniowych zapotrzebowanie na energię należy indywidualizować w odniesieniu do masy ciała dziecka, w przybliżeniu wynosi około 1000 kcal. Dla rocznego dziecka dobowe zapotrzebowanie na energię wynosi ok. 83 kcal na kg masy ciała. Minimalna ilość białka nie powinna być niższa niż 1 g/kg masy ciała dziecka i nie powinna przekraczać 15% energii z białka w całodziennym zapotrzebowaniu na energię. Tłuszcze powinny dostarczać 30-40% energii. Bardzo ważna jest jakość tłuszczu, w tym wielonienasyconych ryż brązowy, biały, dziki, proso, kukurydza, gryka, amarantus, quinoa, mąki i kasze z tych zbóż (np. kasza jaglana z prosa, gryczana), płatki ryżowe, skrobia kukurydziana, ryżowa i z tapioki, pieczywo i makarony z mąk bezglutenowych, kaszki dla dzieci ryżowe i kukurydziane, kwasów tłuszczowych omega-3 i omega-6. Zawartość węglowodanów w diecie powinna wynosić 55-60%. Zaleca się podawać produkty, które są źródłem węglowodanów złożonych, takie jak zboża naturalnie niezawierające glutenu: chrupki kukurydziane.

Zapotrzebowanie dziecka rocznego na wapń wynosi 700 mg, na witaminę D - 15 μg (600 j.m.). Przy nietolerancji laktozy można ją uzupełniać ciemnozielonymi warzywami lub mikroalgami oraz trawą pszeniczną.

Dieta bezglutenowa - jadłospis dla dziecka

Literatura:

W. Davis., „Dieta bez pszenicy" wyd. Bukowy Las, 2011

Polskie Stowarzyszenie Osób z Celiakią i na Diecie Bezglutenowej., „Celiakia i dieta bezglutenowa praktyczny poradnik", Wydanie VIII Warszawa 2012

Praktyczne zastosowanie Norm Żywienia opracowanych przez Grupę Ekspertów, „Żywienie dziecka w wieku od 1 do 3 roku życia" Zakład Żywienia, Instytut Matki i Dziecka, 2012

# data[].attributes.attachment_link.title
Dieta bezglutenowa dla dzieci - jadłospis

# data[].attributes.attachment_link.description
Dieta bezglutenowa uważana jest za wyzwanie w dzisiejszych czasach. Dodatkowo komplikuje ją fakt obecności mąki pszennej w wielu produktach. Jak stosować dietę u dzieci? W zasadzie idea diety bezglutenowej jest jednakowa dla dzieci i dorosłych. Jednak sposób dawkowania, podania i zawartość niektórych składników jest inna.