# data[].attributes.headline
Торғайтәрізділер отряды

# data[].attributes.subject
Торғайтәрізділер отряды

# data[].attributes.body
Торғайтәрізділердің ең кішісінің ұзындығы 6 см, салм. 6 г-дай, ал ең ірі түрінің дене ұзындығы 67 см, салм. 1100 – 1500 г-ға жетеді. Аяқтарында 4 саусақ болады, 3-еуі алға қарай, ал ең ірі саусағы артқа қарай орналасқан. Торғайтәрізділердің арқа омыртқаларының саны басқа құстармен салыстырғанда аз. Шалғы қауырсындарының саны – 9 – 10, ал құйрық қауырсындары – 12. Негізінен бұталардың арасы мен ормандарды мекендейді.

# data[].attributes.headline
Тоқылдақтәрізділер отряды

# data[].attributes.subject
Тоқылдақтәрізділер отряды

# data[].attributes.headline
Көгілдірқұстар отряды

# data[].attributes.subject
Көгілдірқұстар отряды

# data[].attributes.headline
Ұзынқанаттылар отряды

# data[].attributes.subject
Ұзынқанаттылар отряды

# data[].attributes.body
Ұзынқанаттылардың Жер шарының тропиктік және қоңыржай белдеулерін мекендейтін 2 отряд тармағы бар: ұзынқанат қарлығаш және колибри. Қазақстанда ұзынқанат қарлығаштың (Apodes) 1 тұқымдас, 2 туысқа жататын 4 түрі бар. Орман алқабынан шөлге дейінгі тау, қия-жартас, өзен-көлдерді, т.б. өзінің ұшып-қонуына қолайлы құр-ғақ, ашық жерлерді мекендейді. Қанаты ұзын әрі жіңішке, тұмсығы мен аяғы қысқа, сәл жалпақтау, көпшілік түрінің саусақтары ағаштың бұтақтарын ұстай алмайды; тырнақтарымен жартасқа жармасады. Сырт пішіні қарлығашқа ұқсайды, тегіс жерден тез көтеріле алмайды, жемін көбіне ұшып жүріп аулайды.

# data[].attributes.headline
Тентекқұстәрізділер отряды

# data[].attributes.subject
Тентекқұстәрізділер отряды

# data[].attributes.body
Тұмсығы қысқа, ауызы жалпақ. Көпшілік түрлерінің ауыз шетіне, жәндіктерді жақсы ұстауға мүмкіндік беретін, қылтанақтар орналасқан. Кешкі және түнгі құстар. Нақтылы теңтек құстардың қанаттары мен құйрықтары ұзын, қауырсыны жұмсақ, бұлаң түсті. Кәдімгі тентекқұс Еуропадан Байқалға дейін таралған. Орманның ашық алаңдары, ағашы шабылған орман жері, ашық шөлді аймақтарды мекендейді. Жұмыртқаларын жерде шұңққырға салады. Жұмыртқаны еркегі мен ұрғашысы кезектесіп басады. Балапандарының көздері ашық, денесін қалың түбіт жапқан. Зауза қоңыздарымен қоректенеді.

# data[].attributes.headline
Жапалақтәрізділер отряды

# data[].attributes.subject
Жапалақтәрізділер отряды

# data[].attributes.body
Көбінесе орманды мекендейді, басы үлкен, көздері бадырайған, көз бұршағы қимылсыз, бет тегерішті, қауырсындары өте жұмсақ, ұшқанда дыбыссыз қанат қағады. Негізінде кемірушілермен қоректенеді, жемін түнде аулайды. Жұптарын өмір бойы сақтайды, ағаштың қуысына, кейбіреуі жерге ұя салады. Ұядағы жұмыртқалардың саны дене мөлшеріне байланысты 2-ден 12-ге дейін жетеді, жұмыртқаларды аналығы басады. Бұлар полярлық шеңберде тараған, тек солтүстік аймақта ұялайтын құстар. Жапалақ тәрізділердің төменгі эоцен дәуірінен бері тіршілік етіп келе жатқаны белгілі. 28 туысқа бірігетін 133 түрінің Қазақстанда 9 туысы, 12 түрі кездеседі, олардың 10-ы ұя салады. Кейбір түрлері тұрғылықты (мысалы: үкі, байғыз, кәдімгі жапалақ, орман байғызы, кезқұйрық жапалақ), қыстап қалатындары да бар (мысалы: ақ жапалақ, құлақты жапалақ), ал басқа бір түрлері жыл құсы (саз жапалағы, маубас жапалақ, қаршыға реңді жапалақ, қылаң жапалақ).

# data[].attributes.headline
Көкектәрізділер отряды

# data[].attributes.subject
Көкектәрізділер отряды

# data[].attributes.body
Бұлар бір-бірінен айырмашылығы айқын байқалатын екі отряд тармағына бөлінеді. Әрбір отряд тармағында бір-бірден тұқымдасы (көкек және банан жегіш көкек) бар. Көкек тұқымдасына жататындардың тұмсықтарының жиегі біртегіс. Денесінің ұзындығы 15 – 70 см. Ағаш басында тіршілік ететін көкектәрізділердің аяғы қысқа, ал құрлықта (жер бетінде) таралғандарының аяқтары ұзын әрі жүгіруге бейімделген. Көкектәрізділердің 39 туысқа жататан 130-ға тарта түрі белгілі.

# data[].attributes.headline
Кептертәрізділер отряды

# data[].attributes.subject
Кептертәрізділер отряды

# data[].attributes.body
Негізінен тропиктік аймақтар мен қоңыржай белдеулерде тараған. 2 тұқымдасы: кептерлер және құрып кеткен дронттар бар. Кептертәрізділердің қазба қалдықтары жоғарғы эоценнен белгілі. Қауырсындары тығыз, жемсауы жақсы дамыған. Моногамдар. Негізінен өсімдіктермен қоректенеді. Ұяларын ағашқа да, жерге де салады.

# data[].attributes.headline
Бұлдырықтәрізділер отряды

# data[].attributes.subject
Бұлдырықтәрізділер отряды

# data[].attributes.body
Бұлдырық Қазақстанның шөл-шөлейтті аудандарында кездеседі.
Қанатының ұзындығы 19 – 27 мм, салмағы 200 – 500 г. Бұлдырықтың басы кептерге ұқсас, тауық тұмсықты, сұңқар төсті, қанаты ұзын әрі сүйір, құйрығы үшкір, аяғы қысқа. Қауырсыны қалың, арқасы сарғыш, сұр, бауыры қара не ақшыл. Қоразы мекиеніне қарағанда реңді келеді.
Бұлдырық – жыл құсы. Кей жылдары аудандарда қыстап қалады. Жусан, сораң өскен құмды, тасты, шөлді жерлерді мекендейді. Наурызда ұшып келіп, 2 – 3 жер түстес жұмыртқасын өздері тебіндеп жасаған шұңқырларға салады. Оны қоразы мен мекиені кезектесіп басады. Бұлдырық өте шапшаң ұшады. Ұшқанда дамылсыз дыбыс шығарады.

# data[].attributes.headline
Татреңтәрізділер отряды

# data[].attributes.subject
Татреңтәрізділер отряды

# data[].attributes.body
Қазақстанда 8 тұқымдасқа (балшықшы, татрең, бізтұмсық, қарала балшықшы, тауқұдірет, қарақас, қаратұмсық шағалалар, т.б.) жататын 74 түрі бар. Қысы қатты жерлерде – жыл құсы. Татреңтәрізділердің жерге не тау беткейлеріне, кейде індер мен тастардың арасына салған ұяларының беті ашық болады. Ұясына 2 – 4 жұмыртқа салады, оларды мекиені мен қоразы кезектесіп басады. Көпшілік түрі моногамды және шоғыр құрып, ұя салады. Татреңтәрізділер жәндіктер және олардың дернәсілдерімен, ұлулар, шаянтәрізділер, құрттар және ұсақ кемірушілермен қоректенеді.

# data[].attributes.headline
Тырнатәрізділер отряды

# data[].attributes.subject
Тырнатәрізділер отряды

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Таңшолпан бағдарламасы

# data[].attributes.attachment_link.title
Тырналар туралы қызықты деректер | Нұргүл Мәлтік

# data[].attributes.headline
Тауықтәрізділер отряды

# data[].attributes.subject
Тауықтәрізділер отряды

# data[].attributes.body
Тауықтардың 6 тұқымдасы бар (қоқыс тауықтары, кракстар, құрлар, цесарлар, қырғауылдар және күркетауық). Қазақстанда тауықтәрізділердің 13 түрі мекендейді. Тауықтәрізділердің тұрқы 12 см-ден (ергежейлі бөдене) 235 см-ге дейін (айдарлы аргус), салмағы 45 г-нан (ергежейлі бөдене) 11,5 кг-ға (жабайы күркетауық, асыранды күркетауық – 22,5 кг) дейін жетеді. Қораздары мекиеніне қарағанда ірі. Кейбіреулерінде етті сырға, қасы, айдары болады. Тұмсығы қысқа, дөңес. Үстіңгі тұмсығының ұшы имек. Аяқтары күшті, кішкентай артқы саусағы бар, қораздарында тепкі (басқы) жақсы жетілген, топырақ қопсытуға бейім. Қанаттары қысқа, жалпақ, әдетте жерден тез көтерілуге ғана жарайды, ұзақ ұша алмайды. Қауырсыны тығыз, мамығы аз, көпшілік түрі отырықшы құс-тар.

# data[].attributes.headline
Сұңқартәрізділер отряды

# data[].attributes.subject
Сұңқартәрізділер отряды

# data[].attributes.body
Қазақстанда 2 тұқымдасы (сұңқар, қыран), 14 туысы, 38 түрі бар, 29 түрі ұялайды. Ең кішкене сұңқартәрізділердің (ергежейлі сұңқар) салмағы 50 г, ең ірісі (калифорния құмайы) 12 кг болады. Калифорния құмайының жайған қанаты 3 м-ге дейін жетеді. Шәулісі ұябасарынан ірілеу болады. Бұлардың арасындағы жыныстық айырмашылық кейбір жыртқыш құстарда (күйкентай, құладын) айқын көрінеді.

# data[].attributes.headline
Қазтәрізділер отряды

# data[].attributes.subject
Қазтәрізділер отряды

# data[].attributes.body
Қазақстанда 16 туысы, 40 түрі бар. Басқа құстардан айырмашылығы: мойны ұзын, құйрығы қысқа, аяғы 4 башайлы, алдыңғы үшеуі жарғақты келеді. Тұмсығы жалпақ, шеті жұқа, ұшында мүйізді түбіртік "тырнақшасы" болады. Кейбір түрлерінде (мыс., бейнарықта) жақ жиегін мүйізді тісшелер көмкереді. Қауырсындары қалың, тығыз, денесінің бауыр жағында мамық көп болады. Құйымшақ безі жақсы дамыған. Көбі суда жақсы жүзеді. Қ. т. сүңгуір құстар, көптеген түрі 40 м тереңдікке дейін сүңги алады, тағы бір ерекшелігі - суыққа (температура - 110˚С-қа дейін) төзімді (қаз бен үйрек).

# data[].attributes.headline
Қазақстан құстары— Қазақстанда құстардың 20 отрядқа жататын 505 түрі бар.

# data[].attributes.subject
Қазақстан құстары— Қазақстанда құстардың 20 отрядқа жататын 505 түрі бар.

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Таңшолпан бағдарламасы

# data[].attributes.attachment_link.title
Құстар туралы қызықты деректер

# data[].attributes.headline
Дегелектәрізділер

# data[].attributes.subject
Дегелектәрізділер

# data[].attributes.body
Дегелектәрізділер немесе Ұзынсирақтылар (лат. Сіconііformes) – қырлы төсті құстардың бір отряды. Шығу тегі жөнінен бірқазандарға жақын, олигоцен дәуірінен белгілі. Дене тұрқы орташа, мойны, тұмсығы 4 бармақты, аяқтары ұзын. Тұмсығы үшкір, тік не орақ пішінді келеді. Қауырсындарының түсі әр түрлі. Қораздары мен мекиендерінің қауырсыны біркелкі болады. Дегелектәрізділер су айдындарына таяу жерлерде тіршілік етеді, көпшілігі қорегін таяз судан ұстайды, тек марабу деген түрі тропиктік өңірдің құрғақ жерлерінде тіршілік етіп, өлексемен қоректенеді.

# data[].attributes.headline
Ескекаяқтылар отряды

# data[].attributes.subject
Ескекаяқтылар отряды

# data[].attributes.body
Дүние жүзінде солт. аймақтардан басқа жердің барлығында дерлік мұхит, теңіз жағалауларында, ірі өзен-көлдерде тараған 6 тұқымдасы, 55 түрі белгілі. Қазақстанда 2 тұқымдасы (бірқазандар, суқұзғындар), 2 туысы, 4 түрі бар. Денесі ірі, мойны едәуір ұзын, қанаты жалпақ, ұзын, аяқтары қысқа. Е. қ-дың барлығына тән қасиет – төрт саусақтарын біріктіріп тұратын саусақтарының арасында жарғақтары болады (отрядтың аты осыған байланысты аталған). Фаэтондардан басқасында, мойын қапшығы болады. Денесі тығыз және қалың қауырсындармен жабылған. Суда жақсы жүзеді, көпшілігі жақсы сүңгиді.

# data[].attributes.headline
Қоқиқазтәрізділер отряды

# data[].attributes.subject
Қоқиқазтәрізділер отряды

# data[].attributes.body
Қоқиқаз – қырлы төсті құстар тобының отряды. Алғашқы қазба қалдықтары эоцен, ал осы күнгілері жоғарғы олигоцен кезеңінен белгілі. Қоқиқаз дүние жүзіндегі бойы ең биік және аяқтары мен мойны ұзын құстар. Дене бітімі жұмыр. Дене тұрқы ірі әрі жабайы қаздарға ұқсас, сондықтан қоқиқазды халық арасында қызылқаз деп те атайды. Қораздары мекиендерінен ірілеу. Бойының биіктігі 91 – 120 сантиметрдей. Қораздарының салмағы 4,5 килограмм, ал мекиендерінікі – 3 килограммдай. Қанаттарының ұзындығы 35 – 49 сантиметр. Ересек қоқиқаздардың қауырсындарының түсі ақ, қызғылт, ұштары қара, ұзындығы 11-16 сантиметр, тұмсықтарының екі жақ жиегіндегі тілімденген “тісшелері” қоректенген кезде сүзгіштік қызмет атқарады.

# data[].attributes.attachment_link.title
Маңғыстауға қонған қоқиқаздар мен мемлекеттік қызметкерлерге өтірік детекторынан өту ұсынысы

# data[].attributes.headline
Дауылпазтәрізділер отряды

# data[].attributes.subject
Дауылпазтәрізділер отряды

# data[].attributes.body
Дауылпаз тәрізділер (лат. Procellariiformes немесе Tubinares) — теңіз құстары отрядының бірі. Ерекшеліктері: тұмсығы ұзын, ұшы имек және түтік тәрізді. Бұлардың бұрынғы КСРО-да кездесетіндері: сұр оцеанодрома, солтүстік оцеанодромасы, поляр фульмары, солтүстік дауылпазы, бізтұмсық дауылпаз, сұр дауылпаз, аққаптал альбатрос, қараяқ альбатрос.

# data[].attributes.headline
Сұқсыр үйректәрізділер отряды

# data[].attributes.subject
Сұқсыр үйректәрізділер отряды

# data[].attributes.body
Отряд бір тұқымдасқа біріккен 20-ға тарта түрі бар 4 туысты қамтиды. Қазақстанда бір туысқа жататын 5 түрі бар. Олардың дене мөлшері 120 грамнан (кішкене сұқсыр) 1,5 килоға дейін (үлкен сұқсыр) өзгереді. Сұқсырлардың денесі жайпуат, созылыңқы келеді, жоны - қошқыл, бауыры — ақ, мойны - ұзын, жіңішке тұмсықты, басы кішкене. Аяғындағы саусақтарының әрқайсысы жүзгіш қалақшамен жеке-жеке көмкерілген, тұтас жарғағы болмайды. Бауырындағы тығыз жабын қауырсындар «құс мамығы» деп аталады.

# data[].attributes.headline
Маймаққазтәрізділер отряды

# data[].attributes.subject
Маймаққазтәрізділер отряды

# data[].attributes.body
Маймаққаздар дене мөлшері орташа, кейде ірі (салмағы 1 кг-нан 5 кг-ға дейін) болатын су құстары. Қазір 1 тұқымдас, 1 туысқа бірігетін 5 түрі бар. Тұлғасы мен мойны ұзын әрі жіңішке, басы сопақша, тұмсығы үшкір. Денесі тығыз әрі қалың қауырсынды. Шапшаң ұшады, бірақ ұшар алдында су бетін сабалап, қасқалдақ тәрізді ауыр көтеріледі. Суда, жақсы жүзіп, сүңгиді.