# data[].attributes.attachment_link.title
Nola gertatzen da klima aldaketa? – Gure Lurra

# data[].attributes.attachment_link.description
Giza jarduerak planeta osoan eragindako tenperatuaren etengabeko igoera da.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
batez besteko tenperatura mantso-mantso igotzen ari da. Joera horri berotze globala deitzen zaio.

Berotze globala zer den ulertzeko, beharrezkoa da jakitea zer den berotegi-efektua. Berotegi bat kristalezko edo plastikozko egitura bat da, hazteko erabiltzen dena kanpoan egiten duen hotzetik babesturik. Kristal edo plastikoak argiari igarotzen uzten dio, baina barruan berotasuna mantentzen du; beroa eraikin horren barruan geratzen da eta landareek bizirik jarrai dezakete, kanpoan tenperatura oso hotza egiten badu ere.

Era berean, Lurraren atmosferak eguzkiaren harrapatzen du. Karbono dioxidoak eta airean dauden beste gas batzuek (berotegi-efektu gas deitzen dira) harrapatzen dute beroa. Gas horiek gabe, espaziora bero gehiegi aterako litzateke eta izaki bizidunek ezingo lukete biziraun. Hala ere, airean zenbat eta berotegi-efektuko gas gehiago egon, orduan eta bero handiagoa harrapatzen dute. Horrek planetaren berotze globala eragiten du.

Zergatik gertatzen da?

Lurreko historiaren zati handi batean, berotegi efektuko gasak ez dira arazo bat izan. Aldiz, egoera hori aldatu egin zen jendea erregai fosilekiko (petrolioa, gasa eta ikatza) mendeko bihurtu zenean. Gaur egun, helburu askotarako erabiltzen ditugu erregai fosilak: fabrikek funtzionatzeko, autoak mugiarazteko, elektrizitatea sortzeko, etxeak berotzeko, etab. Erregai fosilak erretzen direnean, karbono dioxidoa botatzen dugu atmosferara.

Gainera, gizakiok baso asko bota ditugu; bada, zuhaitzek karbono dioxidoa erabiltzen dute haien propioak egiteko. Ondorioz, zuhaitz gutxiago egoteak atmosferatik karbono dioxido gutxiago kentzea dakar.

Kezkatu behar dugu?

Zientzialariek ez dakite zehazki nola berotuko den Lurra denbora igaro ahala. Batzuek uste dute 2100. urterako, tenperatura 1,8 eta 4 ° C artean igoko dela. Lurrean klima epelagoa egonez gero, izaki bizidunek kalte handiak jasango dituzte, eta haietariko asko desagertuko dira. Horretaz gain, izotza urtzea eragin dezake. Horren ondorioz, itsasoaren maila igo egingo litzateke, eta, beraz, kostaldean dauden landareak, animaliak eta eraikinak arriskuan egongo lirateke.

Zerbait egin dezakegu?

Berotze globalak jende asko kezkatzen du munduan. Baina interes asko daude tartean, eta pertsona batzuek ez dute onartzen arazo bat denik. Gehien kezkaturik dauden gobernuak bai ari dira ahaleginak egiten airera botatzen diren berotegi efektuko gasak mugatzeko.

Guk, pertsona bakoitzak ere lagundu dezakegu; adibidez, ibilgailu pribatuak gutxiago erabiliz. Edo energia ere aurreztu dezakegu, beharrezkoak ez diren argiak eta beste gailu elektronikoak itzaliz.

Berotze globalaren ondorioak iruditan

1900eko postala. Rodanoko Glaziarra ibarreraino iristen zen.

2005eko argazkia. Glaziarraren arrastorik ez dago.

# data[].attributes.attachment_link.description
batez besteko tenperatura mantso-mantso igotzen ari da. Joera horri berotze globala deitzen zaio. Berotze globala zer den ulertzeko, beharrezkoa da jakitea zer den berotegi-efektua. Berotegi bat kristalezko edo plastikozko egitura bat da, hazteko erabiltzen dena kanpoan egiten duen hotzetik babesturik.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Amaitu berri den urtea urterik beroenetan laugarrena izan da. Horrela, azken urteotan nabarmentzen ari den joera berretsi dute Europako Batasuneko Copernicus Climate Change Servicek (C3S) eman berri dituen datuek. Airearen tenperatura 14,7 gradukoa izan zen batez beste munduan, soilik 0,2 gradu hotzagoa 2016koa baino. Urte hori orain arte neurtutako beroena izan zen.

Horiek horrela, azken lau urteak erregistratuta dauden beroenak izan dira. Azken bost urteotako batez besteko tenperatura 1,1 gradu beroagoa izan da industria aurrekoa baino; betiere, Klima Aldaketari Buruzko Gobernu Arteko Taldeak (IPCC) zehaztuak dituen datuak oinarritzat hartuta. C3Sk emandako datuak, beraz, bat datoz Munduko Meteorologia Erakundeak (MME) abenduan aurreratu zituen proiekzioekin.

1981-2010 aldiarekin konparatuta, 0,4 gradu beroagoa izan da 2018a munduan, eta, Europari dagokionez, 0,1 gradu hotzagoa izan da tenperatura orain arteko bi urterik beroenetan baino -2014 eta 2015-. Copernicus programaren C3S zerbitzuak adierazle klimatikoen inguruko kalitatezko datuak eta datu sailak ematen ditu etengabe: aire azalerako tenperatura, itsas izotzaren azalaren egoera eta prezipitazio kantitatea. Jean-Noel Thepaut zerbitzuko buruaren hitzetan, "oso urte beroa" izan da 2018a: "Gertaera klimatiko dramatikoak izan ditugu. Aipagarriak dira Europaren zati handi batean izandako uda bero eta lehorra, eta eskualde artikoetan nozitutako tenperatura igoerak. Horiek guztiak alarma jotzeko moduko seinaleak dira guretzat. Elkarlanean eta ahaleginak biderkatuz bakarrik lortuko dugu aurrerapen bat egitea eta gure planeta gordetzea hurrengo belaunaldientzat".

Copernicusen mapak erakusten du tenperaturaren igoera orokorra. Alabaina, badira berotze prozesua azkarrago jasaten ari diren zenbait eskualde, bereziki Artikoan, eta, zehazki, Bering itsasartean -AEBen eta Errusiaren artean- eta Svalbard uhartedian (Norvegia). Munduko ia inguru guztietan izan zituzten ohi baino tenperatura beroagoak, bereziki Europan, Ekialde Hurbilean eta AEBetako mendebaldean. Aldiz, Ipar Amerikako ipar ekialdean eta Errusia eta Asiako erdialdeko eskualde batzuetan batezbestekotik beherako tenperaturak izan zituzten.

Poloetako egoera bereziki larria da, bertan pilatzen baita munduko izotz gehiena. Egunotan jakinarazi dute adituek Antartikaren izotz hedadura -urtarrilaren 1eko datarekin- inoizko txikiena izan dela aurten. Hain zuzen ere, 5,47 milioi kilometro koadroko hedadura neurtu dute, azken 40 urteetako txikiena. 1981-2010 aldiko batez besteko hedadurarekin alderatuz, %26 txikiagoa da hedadura hori. Azken asteotan ezohiko tenperatura altuak izan dira Antartikan, eta horrek eragin du neurri handi batean izotz galera. Hego poloaren egoera konplexua da, adituen arabera, eta, duela lau urtera arte, batezbesteko historikoaren gainetik izan da izotz azaleraren hedadura. 2017tik, baina, gutxitzen ari da urtero, Artikoan bezala, eta batezbestekoaren azpiko datuak izan dira geroztik.

Copernicus Lurraren behaketa egiteko Europako Batasunak daukan programa nagusia da. Informazio eta datu bildumak eskaintzen ditu ingurumen gaien inguruan. Copernicusen Klima Aldaketarako Zerbitzuak (C3S) Epe Ertaineko Aurreikuspen Meteorologikoetako Europako Zentroaren (ECMWF) datuekin osatzen ditu bere bildumak. ECMWF gobernu arteko erakunde independente bat da, eta datuak helarazten dizkie 34 estatu kideei. C3S sistema operatibo bat da, egunero lurreko, itsasoko, aireko eta sateliteko milioika behaketa prozesatzen dituena. Sistema matematiko bat erabiltzen du horiek denak biltzeko, eguraldi aurreikuspenak egiteko erabiltzen direnek bezala. Erabiltzaileek tokian tokiko eta unean uneko tenperaturari buruzko datuak aurki ditzakete, baita poloetako eskualdeetakoak ere. Haren datu bildumek osatzen dituzte epe ertain-luzerako erabiltzen diren beste batzuk. Datu horien konbinazioak irudi oso eta fidagarria eskaintzen du. Analisi horretatik ondorioztatu dute zientzialariek lurraren aire azalerako tenperatura 0,1 gradu berotu dela batez beste bosturteko bakoitzean 1970etik hona, eta lurraren tenperatura 1,1 gradu beroagoa dela industria aurreko garaian baino.

Munduko Meteorologia Erakundeak datu horiek erabiliko ditu 2018ko klimari buruzko txostena egiteko. Martxoan argitaratuko du, eta adituek espero dute C3Sk aurreratu dituen datuak berrestea.

CO2 pilaketa, handitzen

Bestalde, Copernicusek atzeman duenez, berriz ere handitu egin da atmosferako CO2 pilaketa. Aire zutabe baten CO2a neurtzen du, lurreko azaleratik estratosferaraino. Hain zuzen ere, lurretik gertuko CO2 metaketa handiagoa da goiko geruzetan baino, eta, horregatik, satelitez behatutako guneetakoak eta azalerakoak antzekoak izaten dira, baina ez guztiz berdinak. 2018ko hazkundea urteko 2,5+/-0,8 milioiko partekoa (ppm) izan da, C3Sren arabera. 2017koa baino handiagoa izan da hazkundea, beraz, 2,1 +/-0,5 partekoa izan baitzen orduan. Guztira, 406,7 partekoa da berotegi efektuko gasen kontzentrazioa atmosferan gaur egun.

Horren harira, herenegun AEBetako Rhodium Group ikerketa taldeak publikatu zuen azterlan baten arabera, herrialde horretako berotegi efektuko gas isurketen iazko hazkundea azken urteotako handiena izan da: %3,4koa, hain zuzen ere. Hala, herrialde horrek Parisko Akordioan hartutako konpromisoak nekez beteko dituela erakusten dute datuek, are eta gutxiago Donald Trump presidente berria akordio horretatik aldendu zenetik. Hain zuzen ere, AEBek Parisko Akordioan konpromisoa hartu zuten 2025erako berotegi efektuko gasen isurketa %26 gutxitzeko, 2005ekoaren aldean. Hala balitz, hurrengo zazpi urteetan, batez beste, %2,6 gutxitu beharko lituzkete isurketak.

Txostenaren arabera, bereziki jarduera ekonomikoaren ondorioz ugaritu dira isurketak AEBetan: salgaien garraioa modu nabarmenean handitu delako eta hegazkin bidezko bidaiak gehiago izan direlako. Hala, diesela %3 gehiago erabili zen aurreko urtean baino. Hain justu ere, garraioa izan da, hirugarren urtez jarraian, CO2 gehien isuri duen sektorea AEBetan.

Neguko hotzaldiek eta udako bero handiek ere energiaren eskaera handiarazi dute zenbait eskualdetan, eta horrek ere zerikusia izan du isurketen ugaritzearekin. Nolanahi ere, Donald Trumpek ikatzaren eskaria bizkortzeko egindako ahaleginek ez dute arrakastarik izan, oraingoz. Trumpek bertan behera utzi zuen Energia Garbiaren Plana. Txosten horrek karbono isurketak murriztera behartzen zituen estatuak, Parisko Akordioaren helburuak betetzeko.

Alabaina, AEBetako egoera ez da salbuespena. Izan ere, munduan ere %2,7 handitu zen berotegi efektuko gasen isurketa iaz, bigarren urtez jarraian: 37,1 gigatonako isurketa gertatu zen planeta osoan, sekula baino gehiago. 2014tik 2016ra eten egin zen hazkunde hori, eta adituek baikortzat jo zuten datu hori, baina azken bi urteotako datuek frogatu dute joera horrek ez duela jarraipenik, Parisen estatuek horretarako konpromisoa hartu bazuten ere.

Bestalde, AEBetako Zientzietako Akademia Nazionalak egindako ikerketa baten arabera, itsasoetako berotzea urteko energia kontsumoa baino mila aldiz handiagoa da. Zientzialarien arabera, 1871tik hona 436 x 1.021 jouleko berotzea izan dute ozeanoek. Hain zuzen ere, ikerketaren egileen arabera, lan horren bidez are gertuago daude itsasoen berotzea nola gertatzen ari den jakitetik. "Lehenengo urrats bat besterik ez da", adierazi du Laure Zanna ikerketa gidatu duen fisikariak.

# data[].attributes.attachment_link.description
Azken lau urteak beroenak izan dira neurketak egiten direnetik. Tenperatura beroenetan laugarrena izan da 2018ko batez bestekoa, eta atmosferako berotegi efektuko gasen pilaketak handitzen jarraitzen du. Europako Copernicus programaren datuek berretsi

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Gizartea -

#EKIN_klima

Klima aldaketaren inpaktuak ugariak eta agerikoak dira, gure egunerokoan igartzeraino. BC3ra, klima aldaketa ikertzeko euskal zentrora, jo dugu ondorio horiek zeintzuk diren eta nola txikitu ahal ditugun jakiteko.

Eider Garaikoetxea O. | EITB Media

Euri eta elur betean, kalean topatu dira bi emakume. "Hau eguraldia neska, ditxosozko klima aldaketaren ajeak, nonbait!". Besteak baietz diotso buruarekin, ernegatuta. Edozein karrika bazterretan entzundako elkarrizketa honek ematen du, bada, ondo errotutako ustearen tamaina, berotze globala aroa aztoratzen ari denarena, alegia. Baina, usteaz harago, zeintzuk dira klima aldaketak gaur-gaurkoz gurean utzitako arrastoak? Nola eragiten dio gure egunerokoari? Zer nolako etorkizuna dugu ate joka? Zenbateraino arindu ditzakegu ondorioak?

BC3 ( Basque Excelence Research Centre) klima aldaketa ikergai duen zentrora jo dugu erantzun bila. Ikerbasquek, Ihobek eta EHUk 2008an sortutako ikerketa taldeak larrialdi klimatikoaren arrazoiak aztertzen ditu, ondorioak murrizteko gakoak bilatu nahian. Elisa Sainz de Murieta rekin egin dugu zita. Geologian doktore, EHUn Ekonomia Aplikatuko irakasle eta BC3ko ikertzaile elkartua da. Herritarren susmoak baieztatu dizkigu adituak: "Bai, badira aldaketak, eta batzuk begi bistakoak, gainera", erantzun digu irmo.

Eraginak lau eremu handitan -gehiago badaude ere- bildu dizkigu Sainz de Murietak: klima aldagaiak, osasuna, elikagaiak eta ekosistemak. Lehenengoen artean, tenperaturaren igoera nabarmendu digu zientzialariak. Euskalmet Euskal Meteorologia Agentziaren arabera, iazkoa inoizko urterik beroena izan zen. Ohikoak diren batezbestekoarekin gainetik kokatu zen 2022ko tenperatura. Eta hastapena baino ez da. Mende amaierarako aurreikuspenak are itogarriagoak dira: batez besteko tenperatura hazkundea 4 ºC-koa izan daiteke. Ondorioz, bero bolada k ugariagoak eta luzeagoak izango dira.

Euskal kostaldeak ere badu sufrikarioa: itsasoaren maila igotzen ari da. Itsas maila, azken 7.000 urteotan egonkor mantendu den hori, batez beste 2 mm hazi da XX. mendean. Horrez gain, satelite bidez egindako neurketek agerian utzi dute hazkunde hori azkartzen ari dela 90ko hamarkadatik: urteko 3,5 mm-ko batez besteko abiaduran. Gure hondartza eta portuak are kalteberago dira orain, enbataren kalteen menera.

Gainera, azken urteotan, muturreko fenomeno meteorologikoak ugaritu egin dira, eta horien inpaktuak areagotu. Ikerketen arabera, ezin esan oraindik pilatutako prezipitazio kopurua jaitsi denik, bai, ordea, euria egiteko modua aldatu dela. Euriteak izaten ditugu usu, eta horiekin lotuta, uholdeak. Etorkizunera begira, baina, urteko prezipitazio kopuruak behera egingo duela aurreikusi dute adituek, batez ere lurraldearen iparraldean. Jaitsiera horrek ibaien emaria txikitu eta lehortea areagotu du. XXI. mendearen erdialderako, Arabako 10 herrietatik 8k lehorte arrisku handia izango dute.

Aldaketa meteorologiko horiek guztiek eragin zuzena dute gure osasunean. Azken urteotan bildutako datuen arabera, gora egin dute muturreko beroagatik izandako heriotzek, batez ere pertsona zaurgarrien artean (adinekoak edo bihotzeko arazoak dituztenak). Sargoriak badu albo ondorio leunagorik (bereziki gaueko tenperatura gutxi jaisten bada): beroak begiak biltzeko arazoak eragitea. Lo faltak estresa eta beste osasun arazo batzuk sor ditzake, gainera. Bestalde, alergiaren bat dutenek sintoma larriagoak dituzte orain: alergiek gogor jotzen dute, eta ohiko sasoitik kanpo ere dute eragina. Sainz de Murietaren hitzetan, "klima aldaketak ez ditu gaixotasun berriak eragiten, baina daudenak larriagotu eta prebalentzia handitzen ditu". Bada gehiago. Aldaketak atzeman dituzte hainbat bektoretan (gaixotasunak transmititzeko gai diren animaliak), adibidez, tigre eltxoan. Euskal Herrian ale bakan batzuk agertu dira, baina zabal dabiltza Mediterraneoan, baita neguan ere. Adituak azaldu digunez, baso suteek -lehorteekin biderkatu dira- gure osasunean duten eragina ere ikertu dute: poluzioa sortzen dutenez, arnas aparatuko gaixotasunak dituzten horien artean sintomak areagotu dira.

Elisa Sainz de Murieta BC3ko ikerlariak klima aldaketaren ondorio nagusiak laburbildu dizkigu:

Baldintza meteorologikoek lotura zuzena dute elikagaien horniduran. Uztak eta abeltzainen jarduna kinka larrian jarri zituzten iazko udako muturreko tenperatura altuek eta lehorteak. Euri faltak kostuak igoarazi -landarak ureztatu behar izan ziren, eta ganaduzaleek fardoekin elikatu behar izan zituzten abereak, larre berdeen faltan- eta, zenbait kasutan, produktuak garestitu zituen. Klima aldaketak onurak ekarriko dizkie labore batzuei, adibidez, neguko gariari edo mahatsondoari. Dena dela, uste da beroak kalte egingo diola ardoen kalitatea ri: ardoek alkohol-gradu handiagoa izango dute, pH handiarekin, osoko azidotasun txikiagoarekin eta aroma gutxiagorekin.

Laboreetan ez ezik, landarerian eta lurreko ekosistemetan ere izan da ondoriorik. Gero eta ohikoagoak dira sasoiz kanpoko loratzeak (gereziondoak loretan ikusi ditugu udazkenean) edo frutaren heldutzeak. Berotze globalak, oro har, baso ekosistemen "mediterranizazioa" eragingo du. Tenperaturek gora egingo dutela eta, Mediterraneoko espezieak eta espezie inbaditzaileak ugaritu egingo dira gure inguruetan. Hala, Bilbo Handiko paisaia, "inbasio maila handiena" duena, beste eskualde batzuetara heda daiteke. Kontrara, euskal basoen hiru espezie bereizgarriak -haritza, pagoa eta intsinis pinua- 2080rako desagertuko direla aurreikusi dute. Horrez gain, beroak intsektuen garapena bultzatu du, eta neguan bizirik irauten lagundu die ( euliak eta eltxoak, esaterako).

Itsasoko uraren tenperaturak ere gora egin du (hamarkada bakoitzeko 0,2 ºC), eta itsas ekosistemei eragin die. Aztiko ikerlariek atzeman dutenez, 90ko hamarkadatik berdela iparralderantz desplazatu da errunaldia egiteko. Antxoa hobeto ari da eusten, ur epelekiko tolerantzia gehiago baitu. Ohartarazi dutenez, ordea, ibai aingira egoera kritikoan dago gurean.

Eragin horietako batzuek ez dute atzera bueltarik, baina ondorioak apaltzeko abagunea badugu. Hala, ia gobernu guztiek dute agendan politika klimatiko argi bat. BC3ko adituari itaundu diogu egiteko garrantzitsuenez:

Sainz de Murietak aipatu bezala, Bilbo Handia -Erandio, Getxo eta Bilbo tartean- eta Zarautz (Gipuzkoa) gune zaurgarrienen artean daude, uholde eta itsasaldeko arriskuagatik. Nolanahi ere, ez dira mehatxu klimatikopean dauden bakarrak:

Hau zure interesekoa bada, baliteke beste gai hauek ere izatea

# data[].attributes.attachment_link.title
Berotze globalaren eraginak gurean: Eltxoak neguan, gaupasak sargoriagatik eta gereziondoak loretan udazkenean

# data[].attributes.attachment_link.description
Berotze globalaren eraginak Euskal Herrian, nola eragiten digu klima aldaketak? Neguan ere euliak dabiltza, sargoriagatik begiak bildu ezinda egoten gara, eta arbolak loretan topa ditzakegu udazkenean. Horiexek, besteak beste, klima aldaketaren ondorioak Euskal Herrian.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Gizartea -

#EKIN_klima

Sainz de Murietak BC3aren egoitzan hartu gaitu, Leioan.

Zer nolako eragina izaten ari da berotze globala gurean?

E.G. | EITB MEDIA

Elisa Sainz de Murieta BC3ko ikerlari eta EHUko irakaslearekin izan gara ondorioak aztertzen. Lau eremu handitan igerri dituzte aldaketak: eguraldian, osasunean, elikagaietan eta ekosistemetan.

Hau zure interesekoa bada, baliteke beste gai hauek ere izatea

Beste bideo batzuk:

# data[].attributes.attachment_link.title
Zer nolako eragina izaten ari da berotze globala gurean?

# data[].attributes.attachment_link.description
Bideoa: Zer nolako eragina izaten ari da berotze globala gurean?

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Ozono-geruza estratosferan dago eta atmosferan ohi baino ozono-kontzentrazio (O ₃) handiagoa du.

Zer da, baina, ozonoa? Ozonoa hiru atomo oxigenoz osatutako molekula da; gizakiarentzat kaltegarria da, arnasten badu; baina atmosferako goiko geruzetan mesedegarria, planetako bizidunentzat.

Eginkizun nagusia Lurra babestea du Eguzkitik datozen erradiazio ultramoreetatik; izan ere, eguzki-izpiak, ozono molekulekin talka egitean, ez baitira iristen.

Azken hamarkadetan zientzialariak konturatu dira ozono-geruza gero eta meheagoa dela; hau da, ozono-kontzentrazioa gero eta baxuagoa dela, Antartika gainean zulo handi bat sortzera iristeraino. Hori dela-eta, handitu egin da lurrera iristen diren erradiazio ultramoreen kopurua.

Zientzialariek aztertu zuten zein zen ozono-kontzentrazioa hain nabarmenki jaistearen arrazoia eta erantzule nagusiak CFC (klorofluorokarbonatu) konposatuak eta abioi supersonikoak zirela ondorioztatu zuten. CFC-ak gizakiak sortutako konposatuak dira eta esprai, hozkailu eta aire girotuko instalazioetan erabiltzen dira, gehienbat. 1987an, nazioarteko itun bat sinatzea lortu zen, naziorik aurreratuenek 2000 urtetik aurrera produktu horien ekoizpena eten zezaten. CFC konposatuek iraupen luzea dutenez, urteak beharko dira neurri horien emaitzak ikusteko.

Kategoriak Etiketak Argitaratze-data Unibertsoa eta lurra atmosfera, kutsadura, lurra, ozono-geruza

# data[].attributes.attachment_link.description
Ozono-geruza estratosferan dago eta atmosferan ohi baino ozono -kontzentrazio (O 3) handiagoa du. Zer da, baina, ozonoa? Ozonoa hiru atomo oxigenoz osatutako molekula da; gizakiarentzat kaltegarria da, arnasten badu; baina atmosferako goiko geruzetan mesedegarria, planetako bizidunentzat. Eginkizun nagusia Lurra babestea du Eguzkitik datozen erradiazio ultramoreetatik ; izan ere, eguzki-izpiak, ozono molekulekin talka egitean, ez baitira iristen.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Wikipedia, Entziklopedia askea

Ozono-geruzaren zuloa Hego-Poloan (1957-2001).

Ozono-geruzaren zuloak Lurreko atmosferaren zati batzuetan ohi baino gutxiago dagoela esan nahi du. Ozono-geruzan zulo bat dago, bai eta baita Antartikan ere. Atmosferan dago zuloa, lurretik 15 eta 50 kilometro artean, hegazkinek hegan egiten duten altueratik askoz gorago.

Ozonoa eguzki-erradiazioaren zati bat espaziora itzultzen duen gas bat da, eta, beraz, izpi horiek ez dira Lurrera iristen. Ozono-geruzarik ez balego, eguzki-erredura larriak izango genituzke, eta askoz ohikoagoa izango litzateke azaleko izatea.

Industrializaziotik, gizakiak gas toxiko asko askatu ditu ingurumenera. Horietako batzuk altuera handira iristen dira atmosferan eta bertan dagoen ozonoa suntsitzen dute. Gas horien artean daude, batez ere, hozkailu zaharretan eta esprai askotan erabiltzen zirenak.

Duela hirurogei urte baino gehiago, ozono-geruza gero eta finagoa zela ikusi zuen ikertzaile batek. Geroago, horren errudun gas batzuk zirela jakin zen. Gas hauetako bat CFC izenaz ezagutzen da. Berehala zulo bat agertu zen ozono geruzan eta gero eta handiagoa egin zen.

Duela hogeita hamar bat urte nazioarteko batzar bat egin zen arazo horren inguruan eztabaidatzeko. Herrialde askok erabaki zuten ozono-geruza kaltetzen duten gasak isurtzeari uztea. Beste substantzia batzuekin ordezkatu ziren. Kontsumitzaileak ez ginen horretaz konturatu ere egin.

Neurri horiei esker, duela urte batzuetatik hona, ozono-geruzaren zuloa gutxitzen hasi da. Baina hamarkadak igaroko dira erabat itxi aurretik. Horregatik, kremekin eta eguzkiaren aurkako arroparekin babestu behar dugu. Udan, hobe da itzalpean egotea indartsuagoa denean. Tarte horretan eguzkiak azkar erre gaitzake. Baina eguzki-erredurarik gabe ere, denborarekin gaixotasun izugarri bat gara dezakegu azalean, azaleko minbizia.

# data[].attributes.attachment_link.title
Txikipedia:Ozono geruzaren zuloa - Wikipedia, entziklopedia askea.

# data[].attributes.attachment_link.description
Wikipedia, Entziklopedia askea Ozono-geruzaren zuloak Lurreko atmosferaren zati batzuetan ohi baino gutxiago dagoela esan nahi du. Ozono-geruzan zulo bat dago, bai eta baita Antartikan ere. Atmosferan dago zuloa, lurretik 15 eta 50 kilometro artean, hegazkinek hegan egiten duten altueratik askoz gorago. Ozonoa eguzki-erradiazioaren zati bat espaziora itzultzen duen gas bat da, eta, beraz, izpi horiek ez dira Lurrera iristen.

# data[].attributes.attachment_link.title
Azken hamarkadako ozono-zulo handienetako bat ireki da Antartikan

# data[].attributes.attachment_link.description
Hego hemisferioan urtero gertatzen den fenomenoak tamaina handia hartu du aurten, poloko zurrunbilo indartsu, egonkor eta hotz baten ondorioz.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Josu Lopez-Gazpio

Sarritan arazoek bakarrik dute lekua hedabideetan, baina noizean behin ingurumenak ere albiste pozgarriak ekartzen dizkigu. 90eko hamarkadan ozono-zuloa kutsadurarekin lotutako gai nagusienen artean kokatzen bazen ere, azken urteotan ez dugu haren berri askorik jaso. Hala eta guztiz ere, berri onak ere aipatu behar dira. 1987an Montrealgo Protokoloa sinatu ostean, CFC gasen murrizketa handia lortu zen eta, pixkanaka, ozono-geruza berreskuratzen joan da. Duela gutxi jakinarazi denez, 2040. urterako konponduta egon litezke arazorik larrienak eta, 2066. urterako, berreskuratuta egon daiteke zulorik handiena, Antartikokokoa.

Lehenik eta behin, koka gaitezen oinarrizko kontzeptuetan. Ozono-geruza Lurraren gainazaletik 15-35 km-ra dagoen geruza da. Ozonoz osaturiko geruza horrek Eguzkitik datozen izpi ultramoreetatik babesteko balio digu. Alabaina, kutsaduraren kausaz geruza ahultzen joan da azken hamarkadetan eta, horrela, ozono-zuloa edo ozono-geruzaren zuloa deitu izan dena agertu da. Ozono-zuloak, neurri batean, arriskuan jartzen du bizidunon gauzarik preziatuena, bizia, Lurraren azalean. Datuetara jotzen badugu, nabarmena da ozono-geruzaren eragina: geruza horrek Eguzkiak igortzen dituen frekuentzia handiko izpi ultramoreen % 97-98 inguru xurgatzen du. Ozono-geruza estratosferan dago eta ozono gasaren molekulez osatuta dago. Ozonoa hiru oxigeno atomoz osatutako molekula ezegonkorra da. Molekula ezegonkorra den arren, Eguzki izpi kaltegarrienak xurgatzeko gai da; hain zuzen ere, UV-B motako izpiak. Era berean, ozonoa sortzeko, ezinbestekoa da erradiazio ultramorea eta horrexegatik sor daiteke estratosferan.

Ozonoa kontzentrazio oso baxuan dagoen molekula da -airean dauden hamar milioi molekula bildu beharko lirateke ozono molekula bakarra lortzeko-. Hala ere, aipatutako arrazoiengatik, ezinbestekoa da ozonoaren funtzioa. Molekula horrek hain beharrezkoa dugun babesa ematen digun arren, dena ez da atsegingarria Kimikaren munduan. Gizakiak sortu duen prozesu zein produktu bakoitzak arrisku bat du eta, arrisku horiek hartu gabe, ez geundeke orain gauden lekuan. Kasu honetan, ozono-geruzak kalte handiak jasan zituen gizakiak sortutako produktu jakin batzuen ondorioz, hasiera batean aurreikusi ezin izan zen arren.

60ko hamarkadan, Antartikan ezohiko erradiazio ultramoreak detektatzen hasi ziren zientzialariak. Fenomenoa udaberri guztietan errepikatzen zen eta, hasiera batean, ikertzaileak ez ziren gai izan azalpenik emateko. Alabaina, ikerketak egiten ziren neurrian, ozono-geruzaren kalteen arrazoia zein zen aurkitu zuten: kloro-atomo erradikalek ozonoaren deskonposaketa katalizatzen zuten eta hori zen ozono-kontzentrazioen murrizketaren eragilea. Ozonoaren sintesi- eta deskonposaketa-erreakzioaren azalpenak izan zuen garrantziaren erakuslea da 1995eko Kimikako Nobel saria; hain zuzen ere, horrexegatik jaso baitzuten Crutzen, Molina eta Rowland zientzialariek.

Kloro atomoak estratosferara nola iritsi ziren ikertuz, klorofluorokarbono gasak agertu ziren. Klorofluorokarbonoak, CFC deiturikoak, askotariko gas taldea dira, industrian hainbat erabilera dituztenak. Besteak beste, aerosolen propultsatzaile gisa erabiltzen dira -espraietan- eta baita hozte-sistemetan ere. Hozkailuetan, izozkailuetan eta aire girotuko makinetan ohikoak ziren CFC gasak. Ozonoa suntsitzen zuten substantziak identifikatu ostean, 1987ko Montrealgo Protokoloan debekatu egin ziren CFCak, haien erabilera murrizteko -1989an sartu zen indarrean debekua-. Horren ondorioz, 1990eko hamarkadan oso ohikoa zen produktu baten salmentak areagotzeko CFCrik gabekoa zela esatea.

Bada, duela gutxi zientzalariek berretsi duten moduan, garai hartan hartutako erabakiek ondorio nabarmenak izan dituzte. 2005. urteko artikuluetan etorkizuna argi ikusten ez zen arren, ozono-geruzaren zuloa murrizten joan da eta ozono kontzentrazioak pixkana berreskuratzen ari dira. Hain zuzen ere, duela gutxi adituek aipatu duten bezala, 2040rako berreskuratu egingo da ozono-geruza munduko leku gehienetan. Artikoan 2045. urterako berreskuratuko dela pentsatzen da eta Antartikan, aldiz, 2066. urterako.

Kasu honetan epe luzean ikusi dira Montrealgo Protokoloaren emaitzak, baina, protokolo hori sinatu eta 35 urtera, esan dezakegu konpontzeko bidean dela ozono-zuloa. Ozono-geruza guztiz berreskuratzea onuragarria izango da, gainera, klima-aldaketan. Hain zuzen ere, Lurraren tenperaturaren 0,5 ºC-ko igoera saihestu ahal izango dela aurreikusten da. Kontzeptuak argitze aldera, hori bai, azpimarratu behar da klima-aldaketa ez dela ozono-geruzaren zuloaren ondorioa. Edozein kasutan berri ezin hobea da; izan ere, gaur egun badakigu ozono-geruzaren zuloa areagotzen duten substantzia kimikoen debekuari esker, haien kopurua % 99 murriztu dela 1989. urtetik. Hala ere, oraindik bada CFC gasen isurian tranpetan ari denik ere, Juanma Gallegok Zientzia Kaieran azaldu zuen bezala.

Gizateriak dituen arazoak ugariak dira eta ozono-geruzaren arazoa konpontzeko bidean dagoela ia ez da aipatu hedabideetan, baina oso lorpen garrantzitsua da. Berri ona litzateke hori eta, gainera, hori froga argia da azpimarratzeko gizateriak hartzen dituen erabaki batzuek ondorio onuragarriak eta nabarmenak dituztela ingurumenean, emaitzak epe luzera ikusi arren.

Informazio gehiago:

Martín, Azucena (2023). El cierre del agujero de la capa de ozono ya tiene fecha si seguimos así, hipertextual.com, 2023ko urtarrilaren 13a.

Nunez, Christina (2023). What is the ozone layer, and why does it matter?, nationalgeographic.com, 2023ko urtarrilaren 10a.

UNEP (2023). Ozone layer recovery is on track, helping avoid global warming by 0.5°C, unep.org, 2023ko urtarrilaren 9a.

Egileaz:

Josu Lopez-Gazpio (@Josu_lg), Kimikan doktorea, irakaslea eta zientzia dibulgatzailea da. Tolosaldeko Atarian Zientziaren Talaia atalean idazten du eta UEUko Kimika sailburua da.

# data[].attributes.attachment_link.title
Ozono-geruzaren zuloa, konpontzeko bidean - Zientzia Kaiera

# data[].attributes.attachment_link.description
Erritmo berean jarraituz gero, 2040an ozono-geruzako zuloa ia itxi daiteke, 2045ean Artikokoa eta 2066an Antartikokoa, zulorik handiena.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Ozono-geruza estratosferan dago, 15 eta 35 km artean, planeta guztia inguratzen. Ozono-geruza ozono-gasaren molekulaz osaturik dago. Ozono-molekula bakoitza hiru oxigeno-atomoz osatzen da, eta izaera ezegonkorra du. Gogoratu behar da oxigeno-molekulak bi oxigeno-atomoz osatzen direla. Ozono-molekulak iragazki gisa jokatzen du B izeneko erradiazio ultramorearentzat, hau da, 280 eta 320 nanometro artekoentzat (ingelesez UV-B deitzen zaio). UV-B erradiazioak kaltegarriak dira planetako animalia eta landareentzat, eta, noski, gizakiarentzat ere bai.

Hala ere, erradiazio ultramorea behar-beharrezkoa da ozonoa sortzeko, erradiazio ultramoreak oxigeno-molekulak askatzen baititu. Eta horiek beste oxigeno-molekulekin erreakzionatzen dute, ozonoa sortzeko.

UV-B erradiazioaren eta ozonoaren eragina gizakian

Estratosferako ozonoaren gabezia kaltegarria da planetako animalia eta landareentzako. Baina ozonoa lurrazalaren mailan egotea ere kaltegarria da. Ozonoa ezegonkorra delako gertatzen da hori: ondorioz, erraz erreakzionatzen du beste elementu kimikoekin. Ozonoak arnasa hartzea zailtzen du, batez ere asma duten gizakiei, eta zuhaitz nahiz uztetan kalteak eragiten ditu. Zientzialariek oraindik ez dute argitu nola sor daitekeen ozonoa bezalako gas ezegonkor bat lurrazalaren mailan, ezta ere zergatik gertatzen den batez ere hiri handien inguruan. Hiri horietako biztanleak dagoeneko ohituta dauden 'ozono-alarmetara', esaterako Txileko hiriburuan, Santiagon.

Giza kutsadura ala kutsadura naturala?

Argi dago kloroa (Cl) estratosferara iritsi dela, baina gizakiak eragindako kutsadurari zor zaio ala berez iritsi da estratosferara? Izan ere lurrazalean kloro-kantitate handiak aurki daitezke, esaterako, itsasoan gatz moduan (NaCl).

Goian, ozono-kantitatearen banaketa atmosferan. Behean, bi ozono-molekulen sorrera-mekanismoa.

Itsasoko ura lurruntzen denean gatz-kantitate bar ere lurruntzen da, baina lurrera bueltatzen da euri, izotz edo elurrarekin batera, uretan disolbagarria delako. Kloroa kantitate handietan aurki daitekeen beste leku bat igerilekuak dira, baina kloro hori ere uretan disolbagarria da, eta, ondorioz, ez du arazorik sortzen.

Kutsadura naturalaren iturri bat sumendiak dira; izan ere, sumendiek hidrogeno kloruroa jaurtitzen dute atmosferara, baina kloroa azido klorhidiko bilakatzen da, eta azken hori uretan disolbagarria da. Baina gizakiak erabiltzen dituen halokarbonoak, CFCak, karbono tetrakloruroa (CCI4) eta metil kloroformoa (CH-CCI3), ez dira uretan disolbagarriak, eta, beraz ez dira Lurrera jausten euri, izotz edota elurrarekin. Hori dela eta, estratosferara iristen dira haizeak lagundurik. Hori kontuan hartuta, argi dago ozonoa suntsitzen duen kloro estratosferikoa gizakiak sortutakoa dela.

Nola suntsitzen da ozono-geruza?

Guztiz frogatuta dago kloroak ozonoa suntsitzen duela. Prozesu hori UV erradiazioak CFCko kloro-atomoa askatzen duenean gertatzen da. Kloro-atomoak ozono-molekula batekin erreakzionatu eta suntsitu egiten du, baina erreakzioa gertatu ondoren kloro-atomoak aske dirau. Beste ozono-molekulekin erreakzionatzen jarraitzen du, eta horiek guztiak suntsitzen ditu. Prozesu hori guztiz kaltegarria da kloro-molekula batek 100.000 ozono-molekula inguru suntsi baititzake. Prozesu hori kloroa beste elementu batekin konbinatzen denean gelditzen da. Kloro-atomo baten batezbesteko bizitza bi urte ingurukoa da estratosferan.

Baina jakina da erreakzio hori estratosferan gertatzen dela, eta CFC molekula batek aireak baino pisu handiagoa daukala: orduan, nola liteke CFC molekula bat estratosferara iristea? Haizea beti mugimenduan dagoelako eta haizean dauden substantzia kimikoak nahasten dituelako gertatzen da hori. Nahasketa eta mugimendu horrek bere pisuarekin eroriko litzatekeen baino indar handiagoarekin igotzen du CFC molekula. Horrez gain, CFC molekulak ez du erreakzionatzen Lurraren mailan eta ez da uretan disolbatzen; beraz, CFC molekula erraz iristen da estratosferara duen pisua duela ere.

Zergatik erabili ziren CFCak?

Aurreko galdera irakurri ondoren edonori bururatzen zaio beste hori ere. CFCak 1920eko hamarkadan sortu zituzten General Motors-eko kimikariek. CFCen erabilpena oso zabala izan zen eta industria askotan erabili ziren. Arrazoia da CFCa lortzea nahiko merkea zela. Gainera, haren egonkortasuna azpimarratu behar da; izan ere, egin ziren probetan frogatu zen ez zuela beste molekulekin erreakzionatzen. Horri gehitu behar zaio ez zela kaltegarria izakiontzat. Horrez gain, ez zen uretan disolbatzen. Inork ez zuen pentsatu, ordea, zer gertatuko zen molekula hori estratosferara iritsitakoan.

Zergatik poloetan?

Argi dago kutsadura ez dela poloetan sortzen, handik milaka kilometrora baizik. Horregatik, oso arraroa dirudi kutsaduraren ondorioak poloetan gauzatzea. Baina gertaera horrek badauka bere arrazoia.

CFCak batez ere Ipar hemisferioan ekoitzi eta askatzen dira. Hain justu, munduko CFCen % 90 Sobiet Batasun ohian, Japonian, Europan eta AEBetan ekoizten da.

Jarraian, CFCak estratosferara igotzen dira tropikoetan dauden haize-lasterrak erabiliz. Behin estratosferan daudelarik, bi poloetara iristen dira hango haizeez baliatuz. Hori dela eta, CFCak atmosfera osoan zabaltzen dira. Baina bi poloen artean ezberdintasun bat dago: metereologia. Metereologiaren ezberdintasuna poloetan dauden lur-azaleran oinarritzen da; izan ere, Hego poloa itsasoz inguratutako lur-azalera handi bat da; Ipar poloak, ostera, lur-azalera txikiagoa dauka, eta haren inguruko itsasoak lur-zati handiak dauzka, esaterako, Kanadaren iparraldeko irlak, Groenlandia, Eskandinavia...

Hego poloko metereologiak tenperatura freskoak sortzen ditu. Udak irauten duen sei hilabeteetan, egunean 24 orduz argia dago, eta ozonoak UV izpiak xurgatzen ditu. Hori dela eta, tenperatura pixka bat igotzen da. Baina neguko sei hilabeteetan airea pixka bat hozten da; ondorioz, airea jaitsi eta biraka hasten da Antartika gainean. Airearen abiadura gorantz doa eta udaberria iristerako 400 km orduko abiadurara iristen da. Biraka ari den zurrunbilo horrek barruko aireari eusten dio, eta, ondorioz, ez dago nahasketarik kanpoko airearekin. Horraino ez dago ezberdintasunik Antartikaren eta Artikoaren artean. Baina Artikoan aire-zurrunbilo hori apurtu egiten da hainbat aldiz, aipatutako lurrak direla medio. Ondorioz, zurrunbiloaren barneko airea kanpokoarekin nahasten da.

Antartikan, aldiz, zurrunbilo horrek ez dauka oztoporik eta tenperatura Artikoko neguan baino 10 edo 15 †C txikiagoa da, hau da, 80 †C ingurukoa zero azpitik. Antartikako udaberrian, lehen eguzki-izpiekin, estratosfera berotu eta aire-zurrunbiloaren indarra apaltzen hasten da. Azaroaren erdialderako zurrunbilo hori guztiz desagertzen da. Baina lehenago zeuden tenperatura hotzetan azido nitrikoak izotzezko laino estratosferikoak sortzen ditu, eta horrek giro kimiko egokia dakar ozonoa suntsitzeko.

Laino horietan, HCl eta ClONO 2 -ak beren artean erreakzionatzen dute eta azido nitrikoa eta kloroa (Cl 2 ) sortzen dituzte. Molekula hori, berez, egonkorra da eta ez du ozonoarekin erreakzionatzen, baina eguzki-izpiek fotolizatu egiten dute eta bi kloro erradikal asketan deskonposatzen da; horiek ozonoarekin erreakzionatzen dute. Ipar poloan tenperatura altuagoengatik laino gutxiago sortzen dira, eta, ondorioz, ozono gutxiago suntsitzen da.

Handituko da ozono-geruzaren zuloa?

Azkenaldian beldur bat nagusitu da: ea ozono-geruzaren zuloa Hego Amerikara iritsiko ote den, hura baita Antartikatik gertuen dagoen lur-eremua. Baina horri erantzun aurretik jakin behar da Hego Amerikarako zer hartzen den zulotzat. Adituek zuloa deitzen diote Hego Amerikan ozono-zutabea 220 DU (Dobson unit) baino txikiagoa denean. Hori kontuan edukiz esan daiteke ozono-zuloa Hego Amerikara iritsi dela. Izan ere, Txileko hegoaldean 220 DU-tik beherako neurriak eduki dira. Baina, hori iraila eta urria artean gertatu da soilik, eta egun gutxi batzuetan bakarrik. Beraz, Hego Amerikako ertza ozono-geruzaren zuloaren mugatzat har daiteke.

Etorkizunera begira zientifikoak itxaropentsu daude. Izan ere, CFCak debekaturik daude Montrealgo protokoloa (1987) sinatu zenetik. Egindako azterketak kontuan hartuz, 50 urte barru CFCak desagertu egingo direla uste da, eta, hala, ozonoaren oreka naturala berriz berreskuratuko dela.

Baina datu horiek guztiak zuhurtzia handiz hartu behar dira; izan ere, uste zen 2000. urtean ozono-geruzaren zuloak inoizko hedadura handiena lortu zuela, eta ondorengo urteetan ez zela handituko. Naturan, ordea, kontuan hartu beharreko elementu asko daude; esaterako, 2002an ez zen zulo nabarmenik ikusi urte beroa izan zelako, baina 2003an ohiko hedadurarekin agertu zen, eta ezagutu den bigarren handiena izan da.

Hala ere, egia da ozonoarentzat kaltegarriak diren substantzien troposferako kontzentrazioa jaisten ari dela 1995etik. Baina troposferatik estratosferara pasatzeko hiru eta sei urteren artean behar dituzte substantzia kaltegarriek. Azkeneko urteotan, estratosferan dagoen kloro-kontzentrazioa konstante mantendu da eta dagoeneko apur bat beheraka hasi da. Ozonoaren etorkizuna, ordea, ez dago soilik kloroaren eskuetan, gizakiak erabiltzen dituen beste gai batzuek ere (metanoa, oxido nitrosoa, sulfato-partikulak) badaukate zer esana. Baita klima-aldaketak ere.

Laburbilduz, esan daiteke atmosferan dauden substantzien artean prozesu oso konplexuak gertatzen direla eta zaila dela parte hartzen duten aldagai guztiak kontuan hartzea etorkizunean zer gertatuko den hautemateko. Baina ditugun datuak itxaropentsu egotekoak dira; badirudi ozonoaren suntsiketa gelditu dela eta gutxika-gutxika hobera egingo duela. Hala eta guztiz ere, argi dago etorkizunean lortuko den atmosfera ez dela izango 1970eko hamarkada baino lehenago zegoenaren berdina, eta atmosferako substantziak tentuz aztertu beharko dira.

Erradiazio ultramorearen kalteak

Azaleko minbizi onak nahiz gaiztoak sortu eta indartzen ditu.
Sistema immunologikoari kalte egiten dio.
Begiei kalte egiten die, esaterako, begi-lausoak sortzen ditu.
Eguzki-erredurak sakontzen ditu eta azala zahartzen du.
Dermatitis alergikoaren eta toxikoaren arriskua handitzen du.
Bakterio eta birusen zenbait gaitz indartzen ditu.
Arrantzaren eta uzten etekina txikiagotzen du.

Nola neurtzen da ozonoa?

Gehien erabiltzen den teknika xurgapen diferentzialaren teknika da. Eguzkitik lurrazalera iristen diren bi uhinen erradiazioa neurtzean datza teknika. Bi uhin horien uhin-luzera oso antzekoa da, baina uhin-luzera horietan ozonoaren atenuazioa oso ezberdina da.

Zehazki, lambda on SUB off = 315 nanometrokoa da, non ozonoaren sekzio eraginkorraren xurgapena hainbat aldiz handiagoa den lambda on -en lambda off -ekin alderatuz gero. Gainera, espektroaren zati honetan atmosferan dauden beste osagaien eguzki-irradiazioen atenuazioa oso antzekoa da; beraz, bi uhin-luzeren irradiazioaren arteko zatiketak ozono-kantitatearen berri ematen du.

Zehaztuz, esan daiteke, Lurrera iristen den uhin-luzera jakin bateko eguzki-irradiazioari I lambda deituz gero, haren balioa hau dela:

non,

L zeharkatutako atmosferaren luzera. I K k
o lambda eguzki-irradiazioa atmosferatik at. ab lambda atmosferako osagaiei (ur lurruna, ozonoa, N A lambda Rayleigh dispertsioari zor zaion atenuazio-koefizientea.
2 , 0 2 , CO 2 ...) zor zaien atenuazio-koefizientea.

k M lambda Mie dispertsioari zor zaion atenuazio-koefizientea.

Lambda on eta lambda off inguruko uhin-luzeretan Rayleigh eta Mie koefizienteen balioa berdintzat har daitezke, hau da: k A lambda on = k A lambda off eta k M lambda on = k M lambda off . Halaber, espektroko zonalde honetan, atmosferako osagaien xurgapena baztergarria da, ozonoari dagokiona izan ezik. Beraz, eguzki-argiak jasaten duen atenuazioa espektroko zonalde honetan ozono estratosferikoari zor zaio soilik. Ohikoa da lambda on = 300 nm eta lambda off = 315 nm-koak izatea eta k o lambda on = 7 ko lambda off , hau da, lambda on -en xurgapena lambda off -en baino zazpi aldiz handiagoa da. Ondorioz, lambda on eta lambda off -en intentsitate-koefizientea honela ematen da:

Ozonoaren xurgapen-koefizientea k o lambda , ozonoaren kontzentrazioaren (N) eta haren xurgapen efikazeko sekzioaren (T) bitartez definituz gero, aitzineko adierazpena honela geratzen da:

Baina airea kontuan eduki beharra dago; horretarako, mr erabiliko da, non mr airearen masa erlatiboa den. Aipatzekoa da mr faktorea eguzki-orduaren, urteko egunaren eta latitudearen arabera zuzendu egiten dela fidagarria izan dadin.

non,

D ozono-geruzaren batezbesteko zabalera den.

N ozono-geruzaren batezbesteko kontzentrazioa den.

Ozonoa neurtzeko unitatea Dobson da. Mila Dobson 1 cm2-ko oinarria duen ozono uniformeko zutabe bati dagozkio, betiere, presio estandarrean (1 atm) eta tenperatura estandarrean (273K edo 0 †C).

Ondorioz, azalduta geratu da nola I lambda on eta I lambda off neurketak jakinda ozono-kantitatea jakin daitekeen.

Ezkerreko irudiko geziek xurgapen diferentziala non egiten den adierazten dute. Lambda on = 300 nm eta lambda off = 315 nm aukeratu ohi dira, non ozonoaren xurgapen-efikaza hainbat aldiz handiagoa den lambda on -en lambda off -ekin alderatuz gero.

Horrez gainera, kontuan hartu behar da non gauden eta urteko zein egun den ozono-neurketari dagokion emaitza altua edo baxua den jakiteko.

Ozono-geruzaren zuloaren historia

Ozono-geruza deuseztatzen ari zela 1982an jakin zen lehen aldiz, Antartikan zegoen Syowa (69H, 39E) japoniar estazioak neurtutako ozono-zutabearen datuak ezagutzera eman zirenean. Neurketak 1964. urtean hasi ziren, eta garbi erakusten zuten 1975. urtetik aurrera ozonoak beheranzko joera argi bat zuela.

Antartikan sakabanatuta zeuden beste estazioetan ere ozonoak antzeko jokaera zeukala ikusi zen geroago, eta guztietan ozonoaren gutxitzea 70. hamarkadan hasi zen. Gainera, zientzialariak ohartu ziren ozonoaren gutxitzea udaberri australean hasten zela eta desagertu egiten zela ziztu bizian. Munduko zientzilariak larritu egin ziren prozesuak aurrera jarraituz gero ondorio larriak izan zitzakeelako gizakian eta planetan.

Urte batzuk geroago, ozono-geruzaren zulo gisa ezagutuko zena ulertzeko pauso garrantzitsu bat eman zuen J. Lovelock-ek. Izan ere, zientzilari ingelesa goi-atmosferan gertatzen zen dinamika aztertzea helburu zuen proiektu batean murgildu zen. Horretarako, maiztasun handiz atmosferara jaurtikitako substantzien artean suntsitu aurretik bizi luzea zeukatenetan zentratu zen. Hala, substantzia haien aztarnei jarraituz, sortzen ziren lekuetatik Antartikara nola iritsi ziren jakin zuen.

Atmosferaren jokaera jakiteko erabiliko zituen substantzia haiei markatzaile deitu zien. Hainbat substantzia aztertu ondoren, CFCak aukeratu zituen lan horretarako, oso erabiliak eta egonkorrak zirelako. CFCen aztarnari jarraitzen ari zela bat-batean ohartu zen Antartikan kontzentrazio altuan zeudela.

CFCak oso egonkorrak zirela eta ezeri ez ziotela eragiten uste zen, horregatik erabiltzen ziren hainbeste industria guztiz ezberdinetan eta helburu anitzetarako. Baina Molinak eta Rowlandek 1972an frogatu zuten CFCetan irradiazio ultramoreak kloroa askatzen zuela eta horrek ozonoa suntsitzen zuela.

Hori guztia jakin zenean, talde ekologistek CFCen aurkako kanpainak hasi zituzten jendea kontzientziatzeko asmoz. Hala, CFCen aurkako jarrera zabaldu egin zen. Politikariek, egoera larria zela ikusita, CFCen debekuaren alde egin zuten hainbat konferentziatan, betiere ekologistek nahi baino mantsoago eta industria kimikoak nahi baino azkarrago.

Ozono-geruzari buruz Stockholmen egindako Giza Inguruneari buruzko konferentzian (1972) hitz egin zen lehen aldiz. 1977an adituak Washingtonen batu ziren Ozono Geruzaren Mundu Mailako Plana aurrera eramateko. Lau urte geroago, Nazio Batuek itun bat proposatu zuten ozono-geruzaren arazoari buruz. Nazioarteako lehen hitzarmena Vienan sinatu zen, 1985ean; han, ozono-geruzarik ez izateak sor zitzakeen ondorioak ikertzeko asmoa azaldu zen.

Baina hitzarmenik ezagunena 1987an Montrealen sinatutakoa da. 165 herrialdek sinatu zuten (munduko ekoizpenaren % 90 bilduz) eta haien xedea ozonoa suntsitzen zuten substantziekin bukatzea zen. Horretarako, bi data ezarri zituzten: 1996 herri garatuentzat eta 2010 beste herrientzat. Hitzarmen hori sendotzeko asmoz gutxienez lau urtez behin batzartzeko akordioa lortu zuten. Geroztik garrantzitsuenak Viena (1995) eta Montreal (1997) izan dira. Gaur egun, 180 herrialdek sinatu dute Montrealgo hitzarmena.
Bibliografia
Ciencias de la naturaleza
Vol. 12, Planeta (1997).
Cómo funciona la naturaleza
Debate (1992).
Uriarte, A.
Ozono: la catástrofe que no llega
Tercera Prensa (1995).
Cacho, J. eta Sainz de Aja, J.
Antártida: el agujero de ozono.
Tabapress (1989).

# data[].attributes.attachment_link.description
Denok entzun izan dugu zerbait ozono-geruzaren zuloari buruz, batez ere joan den hamarkadaren hasieran. Baina, gaur egun, hedabideetan ahaztutako gaia dugu, nahiz eta azkeneko urte hauetan historiako zulorik handiena egin den eta arazoak hor dirauen-

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Gizartea -

Ozono-geruza

Ozono-geruza Antartikan

Ozono-geruzaren zuloa handitu da Antartikan, eta 26 milioi kilometro karratu ditu dagoeneko

EITB MEDIA

Ozono-geruzak Antartikaren gainean duen zuloa handitu egin da aurten, eta inoiz erregistratu den handienetakoa da, Europako Koperniko sistemako Sentinel 5P satelitearen neurketen arabera.

Hau zure interesekoa bada, baliteke beste gai hauek ere izatea

Beste bideo batzuk:

# data[].attributes.attachment_link.title
Ozono-geruzaren zuloa handitu da Antartikan, eta 26 milioi kilometro karratu ditu dagoeneko

# data[].attributes.attachment_link.description
Bideoa: Ozono-geruzak Antartikaren gainean duen zuloa handitu egin da aurten, eta inoiz erregistratu den handienetakoa da, Europako Koperniko sistemako Sentinel 5P satelitearen neurketen arabera.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Nekazariak betidanik egon dira zeruari begira, euria noiz egingo zain, ereindako haziek edota landatutako landareek ura behar-beharrezkoa dutelako. Industrializazioaren ondorioz, euria, Ipar Amerika eta Europa erdialdean gehienbat, oparotasun-iturri izatetik arazo izatera igaro da, euri azidoak (euriarekin, elurrarekin, lainoekin eta abarrekin batera erortzen dena) kalte egiten dielako uztei, basoei, ekosistema urtarrei eta eraikinei beraiei ere.

Euri azidoa erortzean, izenak dioen bezala, ur horren azidotasuna ohi baino handiagoa da. Azidotasun horren jatorria industriak, zentral termikoek eta ibilgailuek isuritako gasetan dago, erregai fosilak erretzean sortzen diren nitrogeno (NO, NO ₂, N ₂O 5 ...) eta sufre oxidoak (SO ₂, SO 3 ...) atmosferara isurtzen baitira. Gas horiek ur-lurrunarekin erreakzionatzean, azido nitrikoa (HNO ₃) eta azido sulfurikoa (H ₂SO ₄) sortzen da eta txikiagotu, euri-uraren pH-a, hau da, euria azidoagoa egiten dute.

Kutsadura horren ezaugarrietako bat da euri azidoa gas kaltegarriak isuri diren lekutik oso urrun eror daitekeela. Horregatik, nahiz eta herrialde aberatsek sortutako kutsadura izan, planeta osoak jasaten ditu ondorioak. Europan, adibidez, Erresuma Batuko zentral termikoen kutsadurak eragindako euri azido gehiena Norvegia eta Suediako basoetan erortzen da.

Kutsadura hori eteteko bidea gas-isurketak kontrolatzea da eta azken urteetan aurrerapauso garrantzitsuak eman dira euri azidoa murrizteko.

# data[].attributes.attachment_link.description
Nekazariak betidanik egon dira zeruari begira, euria noiz egingo zain, ereindako haziek edota landatutako landareek ura behar-beharrezkoa dutelako. Industrializazioaren ondorioz, euria, Ipar Amerika eta Europa erdialdean gehienbat, oparotasun-iturri izatetik arazo izatera igaro da, euri azidoak (euriarekin, elurrarekin, lainoekin eta abarrekin batera erortzen dena) kalte egiten dielako uztei, basoei, ekosistema urtarrei eta eraikinei beraiei ere.

# data[].attributes.attachment_link.title
Txikipedia:Euri azido - Wikipedia, entziklopedia askea.

# data[].attributes.attachment_link.description
Euri azidoa euria da, baina ura beharrean azido sulfurikoa eta azido nitrikoa erortzen dira hodeietatik. Euri azidoak kalte handiak eragiten ditu ingurumenean: errekak, ibaiak eta aintzirak kutsatzen ditu, eta arrainak eta bertan bizi diren beste organismo batzuk hil ditzake; gainera, euri azidoak zenbait kalteak eragiten ditu landareetan ere, zuhaitzak eta nekazaritzako laboreak barne. Bestalde, euri azidoak eraikinen gainazalak eta beste egitura batzuk ere hondatzen ditu, aterpean ez dauden estatuak eta monumentuak, adibidez.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Juanma Gallego

Sufreak eta haren deribatu diren sulfatoek kutsadura arazoak sortzen dituzte ur gezetako ekosistemetan, baina adituek ohartarazi dute eragin hori ez dela behar bezala kontuan hartzen ari. Biorremediazio estrategiak proposatu dituzte inpaktua arintzeko.

Aizue, jende gutxik erabiltzen ditu orain oihalezko mukizapiak, ezta? Bada, ilea urdintzen hasi zaretenok agian oroituko zarete garai urrun batean oso gaizki ikusita zegoela paperezko zapiak erabiltzea. Artean hitz zatar hori asmatuta ez zegoen arren, kleenexaren aldeko hautua ez zen batere ecofriendly, eta deforestazioaren aldeko konpromisoak poltsikoetan gaur egun ia material biologiko arriskutsutzat hartzen duguna eroatea eskatzen zuen. Baina, ez pentsa. Zelulosak arrisku hori arindu duen arren, bereziki haur parkeen inguruetan aita edo ama baten poltsan eskua sartzea oraindik arrisku biziko ekintza izan daiteke.

Oihalezko mukizapiarenak beste garai batzuk ziren, noski, eta ingurumenari lotutako kezkak eta lehentasunak aldatuz joan dira denbora igaro ahala. 1980-1990eko hamarkadetan, Amazoniaren deforestazioa edota ozono geruzan sortutako zuloa ziren gehien entzuten ziren arazoetako batzuk. Orduko beste klasiko bat, euri azidoarena zen.

Kontzeptua ez zen berria, 1872an deskribatua izan baitzen aurrenekoz. Urte horretan Robert Smith kimikari britainiarra konturatu zen bazirela azido sulfuriko asko zeramaten prezipitazioak. Iraultza industrialean erabilitako ikatzaren errekuntzari egotzi zion fenomenoa, eta, hein handi batean, arrazoia zuen: erregai fosilak erretzearen ondorioz, sulfuroak askatzen dira atmosferara, eta horiek prezipitazioen pH-a jaisten dute. Orain, ordea, jakin badakigu euriaren konposizio horren abiapuntua ere naturala izan daitekeela, eta sumendiek, baso suteek edota begetazioaren narriadurak efektu berdina eragiten dutela.

Jatorria edozein izanda ere, eta oxido nitrogenoarekin batera, euri horrek sortzen dituen arazoak ezagunak dira: batez ere ur ekosistemetan aldaketa sakonak eragiten ditu, eta landareetan ere kalterako da. Hiri eta herri askotako ondare arkitektonikoa kolokan jartzen du, batez ere kareharria eta marmola desegiten ditu eta.

Zorionez, ozono geruzaren eragile ziren CFC konposatuak mundu mailan debekatu ziren modu berean, sulfuroen isuriak ekiditeko neurriak ere martxan jarri ziren, eta gaur egun euri azidoaren arazoak hobera egin duela esan daiteke, Ipar Amerikaren eta Europaren kasuan bederen.

Halaber, ikertzaile talde batek ohartarazi du sufrearen bidezko kutsadura ez dela bukatu. Sufrearen ibilbidea aldatu bada ere, funtsean elementu horrek bere horretan dirau, eta ur ekosistemak kutsatzen jarraitzen du. Ondorio horretara iritsi dira
Berlingo IGB Ur Gezako Ekologia eta Barneko Arrantza Institutuko ikertzaileak, gaiaren bueltan egin diren 337 ikerketa berraztertu ostean. Gaur egungo jatorri antropogeniko nagusiak nekazaritza, meatzaritza eta industria direla argitu dute Earth-Science Reviews aldizkarian argitaratutako zientzia artikuluan.

Nekazaritzak sufrea erabiltzen du, batez ere ongarrietan eta onddoen kontrolerako. Ekologikotzat jotzen den nekazaritzak ere -auskalo zergatik- elementu horren erabilpena onartzen du, beste batzuk alboratzen dituen bitartean. Jardun horretatik dator uretara isurtzen den sufrearen erdia, gutxi gorabehera. Meatzaritzan, batez ere, lignito ustiategietan sortzen da, eta berdin gertatzen da prozesu industrial sorta zabal batean ere: batez ere jateko olioaren, patata almidoiaren eta paperaren ekoizpenean askatzen da sufre gehien.

Ikertzaileek bazekiten aire bidezko kutsadurak behera egin duela nabarmenki. Alemaniaren kasuan, isuri horiek azken hiru hamarkadetan %90 jaitsi dira. Baina ez dirudi lur barruko ur ekosistemetan jaitsiera horrek tamaina bereko erantzuna izan duenik. Adibidez, Alemaniako Mecklenburg-Aurrepomerania estatuan aztertu dituzten 41 aintziretan, hamarretik seitan sulfato mailak %10 baino gehiago besterik ez dira gutxitu, eta hamarretik bitan konposatu horien kontzentrazioa %10 baino gehiago handitu dira.

"Lignito meatzaritzak rol garrantzitsua jokatzen du munduko leku askotan, eta ur masetan zein edateko uretan gertatzen den kutsadura arazo bat da edonon", aurreikusi du IGB institutuko Tobias Goldhammer ikertzaileak prentsa ohar batean. "Alemanian lignito meatzaritza pixkanaka alboratzea erabaki dugun arren, uretan izaten den sulfatoen sarrera mantenduko da epe luzerako arazo bezala".

Edateko uraren kalitatea gutxitzeaz gain, sufre isuriek karbonoaren, nitrogenoaren eta fosforoaren zikloetan eragiten dute. Besteak beste, uren eutrofizazioan lagun dezaketela ohartarazi dute, uretako nutriente mailak handituz eta, ondorioz, algen eta bestelako organismoen gorakadarekin oxigeno mailak gutxituz.

Horregatik, gaiarekiko ardura hartzeko beharra dagoela uste dute. Arazoa zertxobait konponduko duelakoan, biorremediazioaren aukera proposatu dute. Estrategia horren bitartez, prokariotoak, onddoak edota algak erabiltzen dira kaltetutako eremuak lehengoratzen saiatzeko. Kasu honetan, sulfatoa jasotzeko edota deskonposatzeko gai diren organismoak baliatuz.

Halako ikerketa batean, noski, klimari begirada bat ematea ezinbesteko osagaia da. Bada, klima aldaketak aferan izan dezakeen eragina aztertu dute ikerketan. Muturreko eguraldiari erreparatu diote. Argudiatu dutenez, euri gogorrek zoruetan bildutako sufrea eraman dezakete. Itsas mailaren igoerarekin, berriz, sulfato asko duen ur gatz gehiago ari da sartzen lurrazpiko uretan zein ibaietan, horietan sulfatoen kontzentrazioa handituz.

Lehen begirada batean, bederen, ez dirudi sufrearen presentzia hil ala biziko kontua denik, baina hain larriak ez diren arazoen kate luze batean beste katebegi bat bada. Eta eguneroko eskarmentuak ari uzten du kontua: katebegiak pisu gutxikoak izan daitezke, baina, kate bat osatzen dutenean, zama jasangaitz bihur daitezke.

Erreferentzia bibliografikoa:

Dominik Zak et al. (2021). Sulphate in freshwater ecosystems: a review of sources, biogeochemical cycles, ecotoxicological effects and bioremediation. Earth-Science Reviews, 212, 103446. DOI: https://doi.org/10.1016/j.earscirev.2020.103446

Egileaz:

Juanma Gallego (@juanmagallego) zientzia kazetaria da.

# data[].attributes.attachment_link.title
Euri azidoa gaindituta ere, sufreak uretan dirau - Zientzia Kaiera

# data[].attributes.attachment_link.description
Euri azidoa 1872an deskribatua zuen Robert Smith kimikariak, konturatu baitzen azido sulfuriko asko zeramaten prezipitazioak bazirela.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Ziortza Aguirreurreta Alonso

giza jardueren eragina atmosferan

Hasi

Nola erabili?

Eskema digitala betetzeko informazioa eduki digitalen biltegian aurkituko duzue.

Giza jarduerek atmosferan duten eragina ikertuko duzue orain, kutsadurak dakartzan arazoak aztertuz. Horretarako, eskema digitala bete beharko duzue PROI taldean.

Giza jardueren eragina atmosferan

PADLET-a hiru ataletan banatuta dago (giza jarduerek sortutako arazoen arabera). Atal bakoitzean baliabide desberdinak daude eskema digitala bete ahal izateko.

Irakasleak partekatutako PADLET-aren esteka zabaldu

eduki digitalen biltegia erabiltzeko urratsak

PADLETaren antolaketa

2. JAMBOARD-a taldekideekin partekatu

1. JAMBOARD-ari izena aldatu

Jamboard-a partekatu

2. Kolorea aukeratu, testua idatzi eta gorde

1. "Ohar itsasgarrietan" klikatu

Jamboard-ean ohar itsasgarriak gehitu

Ziortza Aguirreurreta Alonso

AMAIERA

# data[].attributes.attachment_link.description
Ziortza Aguirreurreta Alonso Hasi Nola erabili? Eskema digitala betetzeko informazioa eduki digitalen biltegian aurkituko duzue. Giza jarduerek atmosferan duten eragina ikertuko duzue orain, kutsadurak dakartzan arazoak aztertuz. Horretarako, eskema digitala bete beharko duzue PROI taldean. Giza jardueren eragina atmosferan PADLET-a hiru ataletan banatuta dago (giza jarduerek sortutako arazoen arabera).