# data[].attributes.headline
OS heeft Braziliaanse economie op langere termijn niet geholpen

# data[].attributes.subject
OS heeft Braziliaanse economie op langere termijn niet geholpen

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Het was een prachtig weekend voor de Brazilianen: de mannen wonnen het Olympische voetbaltoernooi en het land kreeg bij de sluitingsceremonie de kans zichzelf nog een keer van de beste kant te laten zien. Maar na de Spelen in Rio valt Brazilië terug in een politieke en economische crisis.

De burgemeester van Rio de Janeiro, Eduardo Paes, hoopt op Braziliaans herstel na de Spelen: 'Er is altijd sprake van een kater nadat je een feestje geeft, nadat je iets viert. Maar dit is een land vol uitdagingen en problemen en ik hoop dat het nu uit een politieke en economische crisis komt. Ik hoop dat de situatie beter wordt.'

Politieke crisis zeer duidelijk

Die crisis was maar al te duidelijk voorafgaand aan de Spelen. Brazilianen stelden zich onverschillig op tegenover de Spelen of protesteerden omdat er miljarden werden geïnvesteerd in het evenement, terwijl bijvoorbeeld leraren langer op hun salaris moesten wachten. De hoge werkloosheid zorgt nog steeds voor sociale onrust in het land en ook de politieke situatie in Brazilië is zeer onzeker.

In mei ging de Braziliaanse Senaat akkoord met de afzettingsprocedure van de president Dilma Rousseff. Zij is voorlopig geschorst en wordt verdacht van het sjoemelen met begrotingscijfers. Of het op lange termijn wel goed komt, blijft nog maar de vraag: aanhangers van Rousseff zijn van mening dat het alternatief nog erger is. Corruptie in Brazilië lijkt nog lang geen verleden tijd.

Ernstige economische problemen

Het land heeft ook nog eens te maken met ernstige economische problemen. Vroeger was het nog een van de opkomende markten, maar de Braziliaanse economie is nu niet alleen krimpende, ook zeer kwetsbaar. Volgens bijvoorbeeld Neil Shearing, hoofdeconoom opkomende markten van Capital Economics, zijn de sectoren die vroeger het belangrijkst waren voor de economie nu juist de zwakste punten.

De economische crisis in Brazilië is de ergste in meer dan dertig jaar. De lange-termijnproblemen, het resultaat van de vertraging van Chinese groei en daarmee de verminderde vraag naar grondstoffen en basisproducten. Meer dan 11 miljoen Brazilianen zaten in april, slechts vier maanden voor het begin van de Spelen, zelfs nog zonder baan.

Positief effect op lange termijn?

Of het Olympische feest op lange termijn veranderingen heeft kunnen brengen aan de Braziliaanse economie, is onwaarschijnlijk. Volgens Market Watch gingen Peking en Londen er wat betreft toerisme niet op voor uit na de Spelen, en kwam het overgrote deel van de bezoekers zelfs uit eigen land: 'Het is slechts een herverdeling van het kapitaal.'

Barcelona kon zichzelf als stad en Spelen-host wel op de kaart zetten, maar dat gaat niet per se op voor Rio. Alleen al door de ontevredenheid onder de Brazilianen zal de herinnering aan de Olympische Spelen van 2016 niet altijd positief zijn - en het land zal er waarschijnlijk ook niet van profiteren.
Olympische Spelen terug in de tijd >
1980 1984 1984 2000 2008 2012

# data[].attributes.attachment_link.title
Na de Spelen valt Brazilië terug in pijnlijke crisis - Elsevier.nl

# data[].attributes.attachment_link.description
Het was een prachtig weekend voor de Brazilianen: de mannen wonnen het Olympische voetbaltoernooi en het land kreeg bij de sluitingsceremonie de kans zichzelf nog een keer van de beste kant te laten zien. Maar na de Spelen in Rio valt Brazilië terug in een politieke en economische crisis.

# data[].attributes.attachment_link.provider_name
FocusEconomics | Economic Forecasts from the World's Leading Economists

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
August 11, 2021

Regional economy to recovery in 2021

Latin America should regain some of 2020's deep output losses this year amid the lifting of restrictions, stronger foreign demand and recovering commodity prices. That said, the still-troubling Covid-19 situation could weigh on the recovery. Moreover, a slow vaccine drive, elevated unemployment, rising fiscal pressures and social and political tensions cloud the outlook.

Inflation to rise 2021

Regional inflation came in at 9.8% in June (May: 9.6%), as price pressures in heavyweight Brazil rose to a multi-year high, while inflation also intensified in Argentina, Chile, Colombia, Paraguay, Peru and Uruguay. This year, recovering domestic demand, higher energy prices and supply disruptions are set to stoke inflation, but large output gaps should keep it in check.

# data[].attributes.attachment_link.title
Latin America Economic Outlook | Data, Statistics & Forecasts | FocusEconomics

# data[].attributes.attachment_link.description
Comprehensive national accounts data from across the region confirmed that Latin America's recovery lost steam at the start of the year. Regional GDP increased a moderate 1.6% year-on-year in the first quarter, matching last month's preliminary reading and marking a slowdown from the fourth quarter's 2.0% expansion.

# data[].attributes.headline
EU en Mercosur overleggen over vrijhandel

# data[].attributes.subject
EU en Mercosur overleggen over vrijhandel

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
By Marcela Fogaça Vieira and Gabriela Costa Chaves

This week (20-24 March), a new round of negotiation of the free trade agreement (FTA) between Mercosur and the European Union (EU) is taking place in Argentina. For almost two decades, the negotiation of bilateral trade agreements (FTAs), outside of the multilateral international institutions, has been part of the strategy of high income countries to extend the monopolies of major pharmaceutical companies, through intellectual property and regulatory measures. Will the Mercosur/EU FTA have consequences on access to medicines in Latin America countries? After the release of the draft agreement by the European Commission, and through projections made on HIV/AIDS, hepatitis C and cancer medicines, we tried to evaluate the impact of one of the TRIPS-plus measures of the Mercosur/EU FTA on the prices of medicines in Brazil. Per our calculations, an additional USD 444 million would be necessary to be spent by the public health system for the purchase of 6 medicines alone[1]!

Since the World Trade Organization (WTO) Agreement on Trade-Related Aspects of Intellectual Property Rights (TRIPS) was signed at the end of 1994, there have been increasing debates about the implications that granting patents for pharmaceuticals have on access to lifesaving medicines and to health-needs oriented innovation. By now, it is widely recognized that patents have a negative impact on access to medicines, as they limit the number of producers and allow for the possibility of setting sky-rocket prices, and at the same time they do not promote innovation necessary to treat most of the health problems of the world population.

International organizations, including United Nations (UN) agencies, World Health Organization (WHO), World Intellectual Property Organization (WIPO) and the WTO itself, have produced many reports and recommendations for countries related to the relationship between intellectual property rights (IPR) and access to medicines. They all have made several statements against the adoption of TRIPS-plus measures, which can further hinder access to medicines and delay health-needs oriented innovation.

The last main report, produced by the United Nations Secretary-General's High-Level Panel on Access to Medicines, was released in October 2016 and once again recommends caution with the adoption of TRIPS-plus measures and says that an impact assessment should be made before the adoption of any such measure.

Considering the ongoing negotiations for FTA between the Mercosur Association (Argentina, Brazil, Paraguay, Uruguay and now Venezuela) and the European Union (EU), it was considered relevant to develop an analysis and impact study of the TRIPS-plus provisions being proposed.
EU-Mercosur FTA negotiations
The negotiations around a FTA between the EU and the Mercosur Association began in 2000. In 2004 the negotiations were suspended and were officially relaunched in May 2010. 26 negotiating rounds (including the bi-regional negotiations committee - BNC) took place since then, the last one being in October 2016 in Brussels, Belgium. The next round is scheduled to happen in the end of March 2017 in Buenos Aires, Argentina. The objective is to negotiate a comprehensive trade agreement, covering not only trade in industrial and agricultural goods but also services and government procurement, as well as improvement of rules on intellectual property, customs and trade facilitation and other technical barriers to trade.

Breaking a well-known and long criticized trend of non-transparency in negotiations of trade agreements, the EU released in September 2016 a proposed text for three chapters of the future agreement. The released chapters deal with: i) intellectual property rights (IPRs), ii) small and medium enterprises (SMEs) and iii) state-owned enterprises.

An analysis based on the draft proposal of the chapter on IPRs released by the EU shows that some of the main TRIPS-plus measures historically pushed for by countries such as the United States or the EU are being again proposed at the EU-Mercosur FTA. Other chapters well-known to also contain worrisome measures for access to medicines, such as the chapter on investments, were not made public.

In short, the main worrisome provisions to watch out for in the EU proposal for the FTA with Mercosur from an access to medicines perspective are: i) exhaustion of IPR (limitation of parallel imports), ii) patent term extension due to regulatory delay and iii) data exclusivity.
i) Exhaustion of IPR - parallel imports
Article 3 of the proposal establishes that parties must adopt national or regional exhaustion of IPR. Under the WTO TRIPS Agreement, members are free to determine the regime of exhaustion of IPR (articles 6 and 28 and article 5d of Doha Declaration).

The problem with national or regional exhaustion of IPR is that it limits the possibility of parallel imports (which allows the importation of products put legally in the market of another country). In case of national exhaustion, no parallel importation is possible; in case of regional exhaustion, it is still possible to import from countries within the same region.

It is worth recalling that in 1998, at the apex of the HIV/AIDS epidemic, when President Nelson Mandela changed South Africa's law to allow for parallel imports and be able to buy cheaper medicines to treat people in need in the country, he was taken to court by 39 multinational pharmaceutical companies accused of violating IPRs. In the 3 years in which the companies tied up this legislation in the courts before they dropped the case, more than 400,000 South Africans died of HIV/AIDS, almost all of whom lacked access to lifesaving medicines which were available in richer countries but were too expensive for them to have access, mostly due to IP protection.
ii) Data exclusivity
The EU is also asking for another classical TRIPS-plus provision, data exclusivity. Article 10.2 establishes that parties shall not permit any other applicant to market the same or a similar product, based on the marketing approval granted to the party which had provided the results of pre-clinical tests or of clinical trials for a period of [...] years (number of years not determined in the proposal). Additional time shall be added in case of authorisation for one or more new therapeutic indications which are considered of significant clinical benefit. In other FTAs negotiated by the EU, data exclusivity has been established for period of "at least 5 years". The TRIPS Agreement makes mandatory for members to protect undisclosed test data against unfair commercial use (article 39.3), but does not make it mandatory to provide exclusivity of the data.

The main problem with data exclusivity is that it can delay the market approval of generic medicines for many years or oblige generic producers to duplicate tests against ethical principles of clinical research in humans and raising the price of generics. Within Europe, data exclusivity is currently pointed as one main obstacle to the arrival on market of generics medicines.

There are several studies estimating the impact of TRIPS-plus provisions, including data exclusivity, in health expenditures both in the public and private pharmaceutical market as well as in the domestic production in the Latin American region. For example, in Ecuador, the adoption of data exclusivity in 2008 would result in an increase of USD 24.47 million in the public expenditures on pharmaceuticals by 2020. In Peru, the adoption of data exclusivity for 10 years in 2009 would result in an increase in medicines expenditures (public and private) in 2025 of more than USD 300 million. In relation to the private pharmaceutical market, the adoption would reflect in an increase of 12% of active pharmaceutical ingredient (API) under monopoly in 2025, which would result in an increase of 27% of medicines prices.
iii) Patent term extension due to regulatory delay
The EU is proposing an extension of the patent term due to delay in obtaining market approval by national regulatory agencies. There is no proposal of extension due to delay in granting the patent by national patent offices, as seen in other FTAs. Recalling that under TRIPS the term of protection shall not end before the expiration of a period of 20 years counted from the filing date (article 33) and there is nothing related to extending the patent term.

Under article 8.3 of the EU proposal, parties must provide for a further period of patent protection for a medicinal product which is protected by a patent and which has been subject to an administrative authorization. The period of extension is the period that elapses between the filing of the application for a patent and the first authorization to place the product on their respective market, reduced by a period of 5 years. In the case of medicinal products for which paediatric studies have been carried out, further extension of the patent term shall be provided.

An exploratory study conducted by the authors of this article analysed 17 antiretroviral medicines used in Brazil, of which 9 would have their patent extended if this provision had already been in place in 2015. The average extension of the patent term would be 3 years.

To estimate the implications of this provision in the public expenditures in Brazil, the authors selected 6 medicines adopted by the public health system (SUS) that are subject to patent protection and would have their patent term extended if this provision was already in place in the country. Of the 6 medicines, 3 are used in the treatment of HIV-Aids (darunavir, etravirine and raltegravir), 2 in the treatment of hepatitis C (sofosbuvir and daclatasvir) and 1 for the treatment of cancer (dasatinib).

First, it was estimated the expenditures of those medicines by the Ministry of Health in 2015 based on volume purchased (pharmaceutical units) and the price paid. Then, the same volume was multiplied by the lowest price for generic versions of the medicines available at the international market. After, the difference between the amount paid by the government in that year and the estimated expenditure if Brazil had paid the generic price was calculated. This difference was multiplied by the extra number of years that each medicine would have been under monopoly if their patent term had been extended in the terms proposed by the EU in the FTA, limiting the possibility for the country to purchase or produce generics. The results are impressive: an extra amount of USD 444,081,767.74 would have to be spent by the public health system for the purchase of those 6 medicines alone. Table 1 below details the results.

Table 1 - Estimates of expenditures in Brazil for the purchase of selected medicines as a consequence of patent term extension.
(2) What role for international organizations?
With a stronger or weaker language, many reports, declarations, resolutions, recommendations and so on have been produced by international organizations in the past two decades about the impacts of IPR on access to medicines and on the capacity of countries to be able to implement their responsibilities related to the fulfilment of the human right to health. Many of which say explicitly that countries should not adopt measures considered to be TRIPS-plus, that is, that would grant more rights and more protection to intellectual property than what is already established in the WTO TRIPS Agreement. TRIPS-plus measures are generally recognized as measures that would make the situation worse for health, not better. Those same organizations also called for a greater use of the so-called TRIPS flexibilities, which are measures that can be legally adopted under the TRIPS framework to try to make the situation better for health.

However, countries that try to resist the adoption of TRIPS-plus measures or to make use of TRIPS flexibilities still face lots of pressure and threats of retaliation from pharmaceutical companies and governments acting to defend their interests. And there is no real support for them coming from international organizations when it comes to the real case on the ground. As there is nothing being done to stop pharmaceutical companies or governments from pushing for more IPR or for (illegally and immorally) threatening or retaliating against countries that use the TRIPS safeguards. See the current example of Colombia, which is facing huge pressure from the US government and big pharmaceutical companies for threatening to issue a compulsory license for the cancer drug imatinib (for which Novartis, a Swiss company, holds a patent in the country), which, by the way, is off patent protection in many countries. Or the cases in Brazil and Argentina, in which pharmaceutical companies went to court to challenge measures to increase the quality of the examination of patent applications in the pharmaceutical sector, also a recommendation made by the UN SG High-Level Panel on Access to Medicines.

There is an urgent need to take real action against anyone - companies or governments - who retaliate against (or threaten to) the legitimate use of the provisions contained in the TRIPS Agreement that can protect the right to health or that push for the adoption of TRIPS-plus measures that will only bring more suffering and death to millions of people across the world who lack access to necessary medicines. That is, if we still want to believe in a society that cares about taking human rights seriously.
Marcela Fogaça Vieira Gabriela Costa Chaves graduated in Pharmacy (2002) and holds a Masters and PhD in Public Health from the Oswaldo Cruz Foundation (2005 and 2015). Since January 2013, she has been working as a researcher for the team of the Pharmaceutical Assistance Center of the National School of Public Health - ENSP/Fiocruz. Previously, she has worked with national and international organizations working on access to medicines issues in Brazil. graduated in Law (2006), specialized in Intellectual Property Law and New Technologies of Information (2010) and holds a Master's degree in Health Policy and Management. She has been working with access to medicines issues at civil society organizations in Brazil since 2005. She has published several articles in this subject and has worked as consultant for many international organizations. Nowadays, she is a consultant for the Suttleworth Foundation. Her full CV is here.

[1] The full report (in Portuguese) is available at: http://bit.ly/ftaeumercosur1. And a short video highlighting the main findings of the study and worries around the FTA negotiations is available here (in English, with Portuguese subtitles): https://vimeo.com/209577201.

Among others: i) Gamba MEC. Intellectual property in the FTA: impacts on pharmaceutical spending and access to medicines in Colombia [Internet]. Misión Salud; IFARMA; 2006. Available from: http://web.ifarma.org/images/files/pintelectual/TLC_Colombia_ingles[1].pdf. ii) Gamba MEC, Buenaventura FR, Bernate IR. Impacto de los derechos de propiedad intelectual sobre el precio, gasto y acceso a medicamentos en el Ecuador [Internet]. Fundación Ifarma; OPS; 2010. Available from: http://web.ifarma.org/images/files/pintelectual/Impacto_de_los_derechos_de_PI-Ecuador_final_diciembre_2010.pdf. iii) Gamba MEC, Cornejo EM, Bernate IR. Impacto del acuerdo comercial UE-países de la CAN, sobre el acceso a medicamentos en el Perú [Internet]. AIS-LAC, Fundación IFARMA, Fundación Misión Salud, Health Action International; 2009. Available from: http://web.ifarma.org/index.php?option=com_content&view=article&id=56:impacto-del-acuerdo-comercial-ue-paises-de-la-can-sobre-el-acceso-a-medicamentos-en-el-peru&catid=9:propiedad-intelectual&Itemid=294. iv) Hernández-González G; Valverde M. Evaluación del impacto de las disposiciones de Adipc plus en el mercado institucional de Costa Rica. 2009. Cinpe, ICTSD, OPS, PNUD. Available at: http://web.ifarma.org/images/files/pintelectual/final_31_julio_09.PDF. v) Rathe M, Minaya RP, Guzmán D, Franco L. Estimación del impacto de nuevos estándares de propiedad intelectual en el precio de los medicamentos en la Republica Dominicana. 2009. Fundación Plenitud, ICTSD, OPS. Available at: http://web.ifarma.org/images/files/pintelectual/informe_final_1.pdf.

Sources: 1) Brazilian Ministry of Health, HIV-Aids Department (DDAHV/SVS/MS), 2016. Obtained via Access to Information Act. 2) Brazilian Ministry of Health, Departamento de Assistência Farmacêutica, 2016. Obtained via Access to Information Act. 3) MSF, Decisions around HIV treatment in 2015: Seven ways to fail, derail or prevail, 2015. 4) WHO-GPRM. 5) MSF, Untangling the Web, 18th edition, 2016. 6) HepCAsia, Generic DAAs Pricing. Sofosbuvir as of May 2015. Daclatasvir as of January 2016. 7) Brazil Federal Government. Portal da Transparência Federal - Ministério da Saúde. 8) Mims.com apud t'Hoen, Access to cancer treatment, 2014. The price of the generic version was from 2013 and for the 50mg tablet (unit price US$2.33). For the purposes of this study, we considered the price per mg to calculate the generic price of the 20mg and 100mg tablets used in Brazil. 9) Calculated by the authors based on registration information obtained at ANVISA website and patent information obtained at INPI website.

# data[].attributes.attachment_link.title
What To Watch Out For In The EU-Mercosur FTA Negotiations: Consequences For Access To Medicines - Intellectual Property Watch

# data[].attributes.attachment_link.description
As negotiations take place this week, an evaluation of the impact of one of the TRIPS-plus measures of the Mercosur/EU FTA on the prices of medicines in Brazil has been released.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
De komst van de verbinding tussen de landen heeft de nodige voeten in de aarde gehad. De bijna 21 miljoen euro kostende brug over de rivier Oiapoque was al in 2011 afgebouwd, maar door allerlei bureaucratische en praktische obstakels liet de opening nog jaren op zich wachten.

De plannen voor de bouw van brug kwamen zo'n twintig jaar geleden tot stand onder de toenmalige Franse president Jacques Chirac en zijn Braziliaanse collega Fernando Henrique Cardoso. Zij zagen kansen voor bedrijven uit beide landen.

Het gesteggel over het openen van de brug leidde de afgelopen jaren echter vooral tot hoon. The New York Times concludeerde in 2015 dat de brug, bedoeld als symbool van internationale samenwerking, vooral een symbool was geworden van het onvermogen van de twee landen om samen te werken.

# data[].attributes.attachment_link.title
Grensbrug open tussen EU en Zuid-Amerika

# data[].attributes.attachment_link.description
Automobilisten kunnen sinds zaterdag (lokale tijd) voor het eerst via een brug vanuit Zuid-Amerika de Europese Unie binnenrijden. Er is een 378 meter lange grensbrug geopend tussen Brazilië en Frans-Guyana, dat onderdeel is van Frankrijk en daarmee van de EU.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
De Peruviaanse economie is vorig jaar 3,3% gegroeid. Dat betekent dat Peru in 2015 veruit de best presterende economie in Zuid-Amerika had. Dat zal waarschijnlijk ook in 2016 het geval zijn. Het land krijgt dan ook steeds meer aandacht van de grote spelers op de wereldmarkt. Enkele maanden geleden was het land de gastheer voor een bijeenkomst van de Wereldbank en de IMF. In november van dit jaar zal het waarschijnlijk bezocht worden door Barack Obama, en de Chinese president Xi Jinping.

Contrast

Het contrast tussen de Peru en de rest van de regio is op dit moment groot. Venezuela en Brazilië bevinden zich beiden in historisch grote recessies en politieke instabiliteit. Hoewel de Argentijnse economie herstellende is, heeft dat land nog steeds te maken met een inflatie van meer dan 10%. In Colombia en Mexico is de economie vorig jaar respectievelijk 3,1% en 2,5% gegroeid, maar de werkloosheid in Colombia stijgt, terwijl de Mexicaanse peso zelden zo weinig waard is geweest.

Pacific Alliance

Peru kan tot nu toe al deze problemen ontwijken. In tegenstelling tot Brazilië en Venezuela voert het land een veel marktvriendelijker beleid, en houdt de regering zich verre van populistische maatregelen. Daarnaast heeft de regering niet te maken met corruptie, of schulden. Peru's staatsschuld bedraagt 7% van het BBP; de staatschuld van bijvoorbeeld Brazilië bedraagt meer dan 40% van het BBP. Peru is bovendien de leider van een nieuw Zuid-Amerikaans handelsblok, de Pacific Alliance, waartoe ook Chili, Colombia en Mexico horen. Dit zijn alle vier landen die zich onttrekken aan het populistisch beleid van Brazilië en Venezuela.

Grondstofprijzen

Net als de rest van het continent werd ook Peru vorig jaar geraakt door de daling van de grondstofprijzen. Daardoor groeide de Peruviaanse economie in 2014 slechts 2,4%, minder dan in 2013. Volgens Peru's minister van Financiën Alonso Segura is de huidige prestatie van de economie daarom des te knapper. De daling van de grondstofprijzen heeft de Peruviaanse economie de grootste externe schok in tien jaar bezorgd, en desondanks is de economie blijven groeien. Tegelijkertijd is ook de werkloosheid afgenomen, en heeft ook de fabriekssector beter gepresteerd. De verwachting is dat het dit jaar alleen maar beter zal gaan. De prijzen van ijzererts en koper, twee van de belangrijkste exportproducten van Peru, zijn dit jaar respectievelijk 50% en 15% gestegen.

# data[].attributes.attachment_link.title
Peruviaanse economie leidend in Zuid-Amerika - Beleggersplaats

# data[].attributes.attachment_link.description
De Peruviaanse economie is vorig jaar 3,3% gegroeid. Dat betekent dat Peru in 2015 veruit de best presterende economie in Zuid-Amerika had. Dat zal waarschijnlijk ook in 2016 het geval zijn. Het land krijgt dan ook steeds meer aandacht van de grote spelers op de wereldmarkt.

# data[].attributes.body
2015

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Special

, door Alexandra Dumitru
Deze studie maakt deel uit van de Latijns-Amerika na de grondstoffenhausse serie

Voor de meeste Latijns-Amerikaanse landen zal de groeivertraging van de afgelopen jaren in 2015 doorzetten. Vooral de lagere grondstofprijzen zijn hier debet aan

Voor 2016 wordt een mild herstel verwacht, maar de economische vooruitzichten voor de langere termijn hangen af van de mate waarin de regio erin slaagt de structurele problemen aan de aanbodzijde van de economie op te lossen en de productiviteit te verbeteren

De meeste Latijns-Amerikaanse landen zijn kleine, open economieën en dus kwetsbaar voor externe ontwikkelingen, hoewel een sterke instroom van directe buitenlandse investeringen en voldoende valutareserves op de korte termijn genoeg bescherming moeten bieden. In Argentinië en Venezuela is de situatie momenteel echter kritiek

De meeste landen hebben weinig ruimte om de economie monetair of budgettair te stimuleren

Verslechterende arbeidsmarkten en lage besparingen en investeringen bevorderen de groei ook niet. Gelukkig is het niveau van de private schulden relatief laag en zullen deze daarom, naar verwachting, de groei niet remmen

De economische groei vertraagt

Het merendeel van de economische rapporten die in de afgelopen jaren over Latijns-Amerika zijn verschenen, ademden teleurstelling uit. De economische groei in de regio valt sinds 2010 duidelijk terug -van 6% in 2010 naar 1,3% in 2014- en zal naar verwachting nog verder afnemen tot 0,9% in 2015 (figuur 1). De gemiddelde economische groei van 2,4% over 2011-2014 is maar iets meer dan de helft van de 4,2% groei over 2003-2011, ondanks de Grote Recessie van 2008/2009 (figuur 2). De regio heeft te maken met minder gunstige omgevingsfactoren, vooral door de daling in de grondstofprijzen sinds 2011 (figuur 3) en het stopzetten van de kwantitatieve verruimingsmaatregelen (QE) in de Verenigde Staten.

Tot 2011 kon Latijns-Amerika profiteren van een lange periode met historisch stijgende grondstofprijzen, de zogenoemde supercyclus voor grondstoffen. Deze grondstoffencyclus of -hausse duurde ruwweg van 2003 tot 2011 en werd breed gedragen, hoewel de prijsstijgingen in de energie- en metaalsector veel hoger waren dan die in de voedselsector. Door de daaropvolgende daling van de grondstofprijzen kwam niet alleen de exportgroei onder druk te staan maar ook de investeringen, die al sinds 2011 aan het dalen zijn. Het IMF heeft door de achterblijvende export en investeringen zijn ramingen voor de periode 2012-2015 (figuur 4) aanzienlijk naar beneden bijgesteld omdat de prognoses " door de stijging van de grondstofprijzen in het verleden waren uitgegaan van een meer aanhoudende groei dan uiteindelijk is gerealiseerd. Met name investeringen bleven al snel achter bij de prognoses nadat de hausse in de grondstofprijzen in 2011 afvlakte" (IMF, 2014). Gruss (2014) stelt dat wegvallende prijsstijgingen alleen al de gemiddelde groei voor Latijns-Amerikaanse grondstoffenexporteurs in de periode 2014-2019 met 1,3 procentpunt zou hebben doen dalen ten opzichte van de haussejaren 2003-2011, zelfs als de grondstofprijzen op het nog steeds historisch hoge niveau van 2014 waren gebleven.[1]

Figuur 5: Meeste Latijns-Amerikaanse landen laten groeivertraging zien, maar er zijn regionale verschillen
Bron: IMF WEO

Binnenlandse factoren, zoals politieke onzekerheid en het lage vertrouwen van de private sector, spelen in veel landen ook een rol, in de afgelopen jaren in toenemende mate. De relatief hoge inflatie en de toenemende tekorten op de lopende rekening lijken erop te wijzen dat hier sprake is van structurele problemen aan de aanbodkant, zoals een slechte infrastructuur en gebrekkig onderwijs.

De groeivertraging was bijzonder sterk in Argentinië, Brazilië en Venezuela (figuur 5[2]), waar binnenlandse factoren (het resultaat van onhoudbaar politiek beleid dat mede mogelijk werd gemaakt door de gestegen grondstofprijzen) een belangrijke rol speelden.

Ondanks de hoge kwetsbaarheid voor ontwikkelingen in het buitenland blijft de regio weerbaar

Lagere grondstofprijzen leiden ook tot een zwakkere externe positie en sommige Latijns-Amerikaanse landen zijn hier meer kwetsbaar voor dan andere. Op dit continent komen veel kleine, open economieën voor (tabel 1), met als uitzonderingen Brazilië en Mexico. De combinatie van een kleine omvang en een grote economische openheid maken een land zeer kwetsbaar voor externe ontwikkelingen. Brazilië is daarentegen minder open en hierdoor minder kwetsbaar. Dit geldt in mindere mate ook voor Argentinië, Chili, Colombia, Mexico, Peru en Uruguay.

Wanneer we de export nader bekijken dan zien we dat de meeste landen vooral goederen uitvoeren, waarvan grondstoffen het grootste deel beslaan. Costa Rica en El Salvador lijken een bredere exportbasis te hebben, met hun kleinere aandeel van goederen (en/of grondstoffen) in de totale export van goederen en diensten. In Midden-Amerika is de export meer verdeeld over dienstverlening en productie. Mexico en El Salvador zijn regionale uitschieters, aangezien de export van deze landen vooral bestaat uit producten van de maakindustrie.

Voedingsmiddelen beslaan in de meeste landen het grootste deel van de grondstoffenuitvoer (figuur 6). Dit is geruststellend gegeven de verschuiving van investeringen naar consumptie in China (en de algemene daling in de wereldwijde investeringen). Door het aandeel van de metaalsector in de export zijn Chili, Peru, Suriname en, in mindere mate, Bolivia en Brazilië gevoeliger voor de veranderingen in China. Bolivia, Colombia, Ecuador en Venezuela zijn aan de andere kant gevoelig voor de aanhoudend lage olieprijzen.

In het algemeen kunnen we stellen dat landen met een beperktere exportbasis, zoals Chili en Colombia, kwetsbaarder zijn. Wanneer we kijken naar de exportbestemmingen (figuur 7) dan blijkt dat de Midden-Amerikaanse uitvoer meer is geconcentreerd en vooral is gericht op de Verenigde Staten. Mexico springt er wat dat betreft uit; 80% van de Mexicaanse export is bestemd voor de Verenigde Staten. Brazilië, Chili, Peru en Uruguay hebben de grootste belangen in China, maar de omvang daarvan blijft nog bescheiden. Intraregionale handel blijft beperkt tot de directe buren. Vooral Bolivia, Uruguay en Paraguay zijn gevoelig voor de ontwikkelingen in buurlanden Argentinië en Brazilië.

Ook de import beslaat vooral handel in goederen. Tegelijkertijd is het aandeel van grondstoffen in de import veel kleiner. De meeste Latijns-Amerikaanse landen zijn netto exporteurs van grondstoffen, en dat geldt voor alle productcategorieën met uitzondering van energie. Door die uitzondering kunnen de meeste landen profiteren van de lage olieprijzen, met name in Midden-Amerika waar men in hogere mate afhankelijk is van de energie-import. Het omgekeerde is het geval voor netto energie-exporteurs zoals Bolivia, Venezuela, Colombia, Ecuador en Mexico. Aangezien de import van niet-grondstoffen meestal een hogere prijselasticiteit kent, zorgt het relatief lage aandeel van de import van grondstoffen ervoor dat de lopende rekening externe schokken beter kan opvangen, vooral in landen met vrij bewegende wisselkoersen.

Vrijwel alle landen in de regio hebben een tekort op de lopende rekening (met uitzondering van Bolivia, Paraguay en Venezuela; zie tabel 2). Het merendeel van de Latijns-Amerikaanse landen is daarom afhankelijk van kapitaalinstroom om hun tekort op de lopende rekening te financieren. De meeste tekorten op de lopende rekening worden echter gedekt door directe buitenlandse investeringen ( foreign direct investment, FDI). Deze landen zijn daarom minder kwetsbaar voor een plotselinge uitstroom van de meer volatiele portfolio investeringen. De FDI-dekking van het lopende-rekeningtekort zorgt er bovendien voor dat tekorten op lopende rekeningen niet tot een opbouw van buitenlandse schulden leiden. Toch is Latijns-Amerika, meer dan andere opkomende markten, gevoelig voor een daling in de bruto kapitaalinstroom (IMF, 2014). De meeste landen hebben echter een FX importdekking boven het kritische niveau van drie maanden. In Midden-Amerika zijn de buffers lager. Ecuador en Panama zijn volledig gedollariseerde economieën, een regime dat de macro-economische stabiliteit in deze landen in het verleden heeft hersteld. Zij zijn echter wel kwetsbaar voor een daling in de instroom van dollars, vooral omdat de importdekking heel laag is en, in het geval van Ecuador, de dollaropbrengsten zijn ingestort door de daling van de olieprijzen. Een combinatie van hoge tekorten op de lopende rekening en een relatief lage importdekking maken vooral El Salvador, Guyana, Honduras en Nicaragua kwetsbaar voor externe schokken. Hetzelfde geldt voor de extreem lage importdekking van Venezuela. Aan de andere kant maakt de combinatie van hoge FDI-dekking van het lopende-rekeningtekort en de hoge importdekking Bolivia, Brazilië, Peru en Uruguay veel weerbaarder.

De meeste Latijns-Amerikaanse landen hebben een negatieve netto internationale investeringspositie. Het niveau van de buitenlandse schuld is voor de meeste landen echter relatief laag, hoewel dit wat hoger ligt in de Midden-Amerikaanse landen. De hoge netto schuldpositie van Panama is toe te schrijven aan de rol van dit land als regionaal financieel en transportcentrum. De hoge buitenlandse schuld van Nicaragua is het gevolg van de jarenlange steun van Venezuela in de vorm van het Petrocaribe-programma.

In de afgelopen jaren kon Latijns-Amerika zijn financieringsbehoefte gemakkelijk op de internationale markten vervullen aangezien er liquiditeit in overvloed was. Maar dat zal waarschijnlijk veranderen door de verwachte monetaire verkrapping in de VS. De grote behoefte aan externe financiering maakt Latijns-Amerikaanse landen kwetsbaar voor de ontwikkelingen en het sentiment op de internationale kapitaalmarkten (zie ook Latijns-Amerika: valutakwetsbaarheid en valutadrukmeters).

...en er is weinig ruimte om te reageren

Sterke economische fundamenten en/of stabiel macro-economisch beleid maken landen weerbaarder tegen externe schokken, zoals een renteverhoging in de VS.[3] De invloed van grondstofprijzen op de economie is mede afhankelijk van de kwaliteit en flexibiliteit van het macro-economische beleidskader (Adler & Sosa, 2011, IMF). Dus door goed macro-economisch beleid kunnen landen externe schokken beter weerstaan en zijn anticyclische maatregelen mogelijk om de groei te ondersteunen.

Alle landen in de regio hebben begrotingstekorten (tabel 3) en in veel landen is de staatsschuld hoog (hoewel dat meevalt vergeleken met het gemiddelde van 44% van het BBP in opkomende en ontwikkelde economieën wereldwijd). Er is dus hooguit ruimte voor bescheiden stimuleringsmaatregelen. Vooral in Brazilië, Costa Rica, Ecuador, Guyana, Suriname en Venezuela is wat dat betreft de ruimte beperkt. De situatie is ernstig in Venezuela, waar er door begrotingstekorten met dubbele cijfers, hyperinflatie, economische krimp en een munt die op de zwarte markt met een korting van 99% wordt verkocht, geen ruimte meer is voor anticyclische maatregelen. De kans op een betalingsbalanscrisis en/of een faillissement is hier groot. In Argentinië zorgen stagflatie, lage valutareserves en de hoge druk om de munt de laten depreciëren ook voor een vrij kritische situatie.

Er zijn echter ook landen met een primair overschot en een relatief lage staatsschuld, zoals Colombia, Paraguay en Peru. Hier is voldoende ruimte voor stimulerende maatregelen. Hoewel het risico bestaat dat een teveel hiervan door aanbodbeperkingen zou kunnen resulteren in toenemende macro-economische onevenwichtigheden, zoals stijgende inflatie of grotere handelstekorten. Het lage niveau van de bruto staatsschuld en de netto crediteurpositie bieden ook Chili voldoende ruimte voor budgettaire stimuleringsmaatregelen. We merken wel op dat de ruimte voor overheidsstimulering in alle landen afhankelijk is van de middellange vooruitzichten op de grondstoffenmarkten. Aangezien de commodityhausse voorbij is, blijven de prijzen mogelijk laag. Ruim stimulerend overheidsbeleid kan de overgang verzachten, maar biedt geen structurele oplossing.

In heel Latijns-Amerika is de inflatie vrij hoog. In landen met inflatiedoelstellingen neigt de inflatie naar de bovengrens van de gewenste bandbreedte. Daardoor is er weinig ruimte voor monetaire stimuleringsmaatregelen en aangezien inflatie de koopkracht uitholt is dit slecht voor de consumentenbestedingen. In landen waar de inflatieverwachtingen onverankerd dreigen te worden door de aanhoudend hoge inflatie, bijvoorbeeld in Brazilië (waar de inflatie in juli 2015 uitkwam op 9,6% op jaarbasis) en Uruguay, kan dit ook toekomstige investeringen drukken. De overheden moeten hier een strikter monetair beleid voeren, hoewel dit de economische groei op de korte termijn schaadt. Wel lijkt er een regionaal verschil te zijn tussen Zuid- en Midden-Amerika. In de laatste regio hebben de landen een lagere inflatie en dus wat ruimte voor monetaire stimuleringsmaatregelen, vooral omdat de inflatie hier naar verwachting verder zal dalen door de lage olieprijzen.

De hoge inflatie is nauw verbonden met de krapte op de arbeidsmarkt. Dit geldt vooral voor Zuid-Amerika waar de hoge inflatie en de krappe arbeidsmarkt een teken zijn dat de landen afstevenen op een neergaande conjunctuur. De werkloosheid is over het algemeen laag en, belangrijker nog, ligt in veel landen onder het historisch gemiddelde. Gezien de moeilijke externe omstandigheden zullen de arbeidsmarkten naar verwachting verslechteren. Dat beperkt loonstijgingen en de groei van de consumentenbestedingen. De hieruit voortvloeiende binnenlandse zwakte zorgt voor een verdere groeivertraging. In Midden-Amerika zijn de omstandigheden iets beter. Hier zal de werkloosheid naar verwachting niet stijgen, ook al is deze historisch gezien vrij laag. In een aantal landen, zoals Belize en Mexico, zal de werkloosheid naar verwachting zelfs nog verder dalen, wat de consumentenbestedingen ten goede komt.

Kredietverlening aan de particuliere sector is meestal procyclisch. Dus een hoge schuldenlast kan problematisch worden en de groei in een periode van recessie verder drukken. In Latijns-Amerika zijn de schuldniveaus echter relatief beperkt, hoewel ze in Midden-Amerika hoog zijn en in Brazilië en Chili zelfs zeer hoog.[4]

Hoewel er ruimte is voor groei in de landen met een lagere schuld, is het van belang dat een dergelijke expansie gelijke tred houdt met de onderliggende inkomensontwikkeling. Anders ontstaan zeepbellen. De reële kredietgroei in veel Zuid-Amerikaanse landen loopt in de dubbele cijfers en moet derhalve nauwlettend in de gaten worden gehouden.

Investeringen nog verder onder druk door zwakke vraag

Het ongunstige binnenlandse en buitenlandse klimaat en de beperkte ruimte voor stimuleringsmaatregelen kan in de meeste landen slecht uitpakken voor de investeringen, die de afgelopen jaren al zijn afgenomen. Hierdoor nemen de zorgen over toekomstige economische groei toe, vooral omdat de investeringen in Latijns-Amerika ten opzichte van de internationale norm al enige tijd zeer laag zijn. Gemiddeld investeren Latijns-Amerikaanse landen 20% van het BBP. Dit is niet veel minder dan de 21% van het BBP dat ontwikkelde landen investeren, maar ruim onder de 32%-BBP van de opkomende en ontwikkelingslanden. Landen als Colombia, Ecuador en Peru gaan tegen deze trend in en investeren grotere bedragen, waardoor de druk op het toekomstige economische groeipotentieel hier lager is. Toch concentreren de investeringen in deze economieën zich op de grondstoffensector en juist voor deze markten zijn de vooruitzichten somber.

De geringe investeringen houden verband met de geringe besparingen. Met een gemiddelde van 16,6% van het BBP liggen de bruto nationale besparingen van Latijns-Amerikaanse landen onder de 21% van het BBP voor ontwikkelde economieën en de 32% van het BBP voor opkomende en ontwikkelingslanden. Bolivia, Ecuador en Peru vallen op met bruto nationale besparingen die boven die van de ontwikkelde economieën liggen. Vooral in Belize, El Salvador, Guatemala, Guyana, Paraguay en Suriname zijn de besparingen laag. Verrassend laag zijn ze zelfs in Brazilië, Costa Rica en Uruguay, zeker gezien het niveau van de economische ontwikkeling aldaar.

De vooruitzichten voor Latijns-Amerika zijn somber

In de afgelopen decennia kon Latijns-Amerika profiteren van de stijgende grondstofprijzen en de overvloedige liquiditeiten op de internationale kapitaalmarkten. Aan beide ontwikkelingen komt nu een einde, hoewel het expansieve monetaire beleid in Europa en Japan nog wel even zal aanhouden. Daarnaast zou de wereldwijde economische groei volgend jaar moeten verbeteren. Een groeivertraging of herbalancering in China kan slecht uitpakken voor de grondstofprijzen, vooral voor niet-landbouwproducten. Dit vergroot het risico voor Latijns-Amerikaanse grondstoffenexporteurs.

De meeste Latijns-Amerikaanse landen verwachten een geringe groei van het BBP dit jaar, een groei die zich in 2016 gestaag voortzet of iets herstelt. Het herstel is groter in Midden-Amerikaanse landen. Deze kunnen namelijk profiteren van de groei in de Verenigde Staten en een lagere invoerprijs voor olie. Ondanks de lagere olieprijzen zal de grootste economie in de regio (Mexico) een groei van ongeveer 3% in 2016 weten te handhaven. De Zuid-Amerikaanse landen keren niet terug naar het groeiniveau van tijdens de grondstoffenhausse, maar in de meeste landen zullen we volgend jaar wel een geringe groeistijging zien. De grootste economie in deze regio, Brazilië, wordt dit jaar geconfronteerd met een van de grootste economische recessies in zijn bestaansgeschiedenis. In 2016 zal er slechts sprake zijn van een bescheiden herstel, dat zich vertaalt in een mildere krimp. De binnenlandse problemen van Brazilië komen bovenop de moeilijke internationale omstandigheden (zie ook Brazilië: sterkere tegenwind). In Chili en Peru zal het herstel wat sterker zijn.

Op de lange termijn zullen de economische vooruitzichten voor Latijns-Amerika afhangen van de mate waarin landen in staat zijn te hervormen, om daarmee de bottlenecks aan de aanbodkant uit de weg te ruimen en hun productiviteit te vergroten (zie Latijns-Amerika: gevangen in de middle income trap?).

Voetnoten

[1] Collier en Goderis (2007) concluderen dat de invloed van de stijgende grondstofprijzen op de economie op de korte termijn positief is, maar dat dit voor de lange termijn niet altijd het geval is (zie ook Latijns-Amerika: vooruitgang door populistisch beleid?). Vooral exporteurs van niet-landbouwproducten met slecht bestuur ondervinden op de lange termijn nadelige gevolgen.

[2] Aangezien Latijns-Amerikaanse landen 98% van het BBP van 'Latijns-Amerika & het Caribische gebied' voor hun rekening nemen, wordt deze laatste bij regionale vergelijkingen als graadmeter gebruikt voor Latijns-Amerika.

Bibliografie

Adler & Sosa (2011), Commodity Price Cycles: The Perils of mismanaging the boom, IMF Working Paper

Collier (2007), Commodity prices, growth and the natural resources curse: reconciling a conundrum, CSAE WPS/2007-15, University of Oxford

Gruss (2014), After the Boom - Commodity prices and economic growth in Latin America and the Caribbean, IMF Working Paper

IMF (2015), World Economic Outlook, juli 2015: Western Hemisphere

IMF (2015), Regional Economic Outlook, april 2015: Western Hemisphere

IMF (2014), Regional Economic Outlook, oktober 2014: Western Hemisphere

IMF (2014), Regional Economic Outlook, april 2014: Western Hemisphere

OECD (2014), Latin American Economic Outlook 2015, CAF-ECLAC-OECD Development Centre, OECD Publishing

Colofon

Deze studie is een uitgave van Kennis en Economisch Onderzoek van Rabobank.

De in deze publicatie gepresenteerde visie is mede gebaseerd op gegevens uit door ons betrouwbaar geachte bronnen, waaronder Macrobond. Deze bronnen zijn op zorgvuldige wijze in onze analyses verwerkt.

Overname van de inhoud met bronvermelding is toegestaan. Kennis en Economisch Onderzoek aanvaardt echter geen enkele aansprakelijkheid voor het geval dat de in deze publicatie neergelegde gegevens of prognoses onjuistheden bevatten.

Gebruikte afkortingen bronnen: WEO: World Economic Outlook World Economic Outlook, EIU: Economist Intelligence Unit, IMF: Internationaal Monetair Fonds, WEF: World Economic Forum, DOTS: Direction of Trade Statistics

Gebruikte afkortingen landen: AR: Argentinië, BZ: Belize, BO: Bolivia, BR: Brazilië, CL: Chili, CO: Colombia, CR: Costa Rica, EC: Ecuador, SV: El Salvador, GT: Guatemala, GY: Guyana, HN: Honduras, MX: Mexico, NI: Nicaragua, PA: Panama, PY: Paraguay, PE: Peru, SR: Suriname, UY: Uruguay, VE: Venezuela

Deze informatie kunt u ontvangen door een mail te sturen naar economie@rn.rabobank.nl onder vermelding van 'KEO Kennismail'. Hierdoor wordt u op de verzendlijst geplaatst van de gratis digitale nieuwsbrief van Kennis en Economisch Onderzoek die tenminste eens per maand uitkomt. In deze nieuwsbrief zijn links te vinden naar het Economisch Kwartaalbericht, maar ook naar alle andere publicaties van onze medewerkers.

KEO is ook te vinden op internet: www.rabobank.com/economie

Voor overige informatie kunt u bellen met het secretariaat van Kennis en Economisch Onderzoek via tel. 030 - 2162666. U kunt ons ook bereiken op het volgende e-mailadres: economie@rn.rabobank.nl.

Eindredactie: Allard Bruinshoofd, hoofd Internationaal Onderzoek, Kennis en Economisch Onderzoek

Redactie: Enrico Versteegh

Productiecoördinatie: Alexandra Dumitru en Christel Frentz

Graphics: Selma Heijnekamp en Reinier Meijer

# data[].attributes.attachment_link.title
Latijns-Amerika: de vette jaren zijn voorbij

# data[].attributes.attachment_link.description
Special , door Alexandra Dumitru Deze studie maakt deel uit van de Latijns-Amerika na de grondstoffenhausse serie Voor de meeste Latijns-Amerikaanse landen zal de groeivertraging van de afgelopen jaren in 2015 doorzetten.