# data[].attributes.body
Hier zie je een klein artikel over de dood, wat het inhoudt en hoe het een impact kan hebben op iemand. Er wordt uitgelegd hoe iemand zijn dood iemand kan beinvloeden en hoe je hier mee kunt leren omgaan.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
DOOD

De dood is meestal een ongenode gast. Als hij komt, komt hij altijd met overmacht. Leven en dood zijn tegenpolen, en zolang een mens leeft is het moeilijk om voor te stellen hoe het is om dood te zijn. De dood ontmoet je altijd bij anderen, de komst van je eigen dood valt buiten je horizon. En als de dood komt is daarmee ook je horizon verdwenen.

De dood van een geliefde ander kan hard zijn. Hij geeft je niet alleen een besef van je eigen sterfelijkheid, je eigen eindigheid. Maar hij confronteert je ook met een groot verlies, een diep gevoelde leegte. Het is alsof er een gat in je leven wordt geslagen, een komeetinslag vanuit de ruimte die een deel van je vertrouwde wereld in een klap wegvaagt.

Zo kan het voelen, en soms duurt het lang voordat deze leegte weer enigszins leefbaar, bewoonbaar is geworden. Dat gaat niet vanzelf. Daar gaat tijd over heen en vooral kost het veel geduld. Je wordt getoetst op zulke momenten, je spankracht wordt belast, kun je het uithouden, verduren wat op je weg is gekomen, kun je accepteren wat in je leven is weggevallen?

Toch kun je dat leren: hoe om te gaan met dit grote verlies, deze diep gevoelde leegte. Je kunt leren weer op eigen benen te staan, de last van pijn en verdriet dragen, je gevoelens leren uiten, je onmacht leren verwoorden en hiermee een stem geven. Als je alles binnen wilt houden, alles in wilt slikken gaat het verdriet in jou verder als een wilde storm, een ontembare orkaan, en dan heb je heel veel kracht nodig om deze furie in bedwang te houden.

Nou is kracht meestal een grootheid waar we géén gebrek aan hebben. We bezitten meer kracht dan we misschien vermoeden. Maar het gaat er net om hoe wij die kracht inzetten. Zetten we haar in om het verdriet te onderdrukken of maken we er gebruik van om onszelf te openen, anderen ons te laten troosten, ons kwetsbaar op te stellen, om te durven vragen, om een appèl te doen op mensen om ons heen.

Dat laatste is niet eenvoudig in een cultuur waar men soms "zwakheid" aanziet voor slapheid, waar soms minderwaardig wordt neergekeken op mensen die met hun verdriet te koop lopen. "Ik wil niet zielig worden gevonden - ik ben niet zielig" hoor je vaak uit de mond van hen die treuren en die in elke (vreemde) situatie zoveel mogelijk hun verdriet proberen te beheersen. Je bent niet zielig, nee je bent verdrietig, je bent geraakt, gewond, getroffen door de dood van een geliefde. Dat doet pijn. Dat verandert je leven, het maakt een ander mens van je. De illusie van een ongebroken leven, een leven waarin je niets kon gebeuren is wreed verstoord. Je vermoede zekerheden zijn in de knoop geraakt. Er zijn helemaal niet zoveel zekerheden als je had gehoopt. Je wordt wakker in een wrede wereld. Een wereld waar het soms bitterkoud kan zijn, waar harteloosheid kan woeden, waar aandacht kostbaar en zeldzaam kan lijken.

De confrontatie met de dood maakt volwassen: je legt in een klap je kinderlijkheid af, je naïviteit, je vertrouwen dat je onkwetsbaar bent, dat niets je kan deren. De dood slaat veel uit handen maar zet je ook met beide voeten op de grond. De dood laat zien dat het leven als het ware als een eiland drijft in een oceaan van dood. Op dat eiland lijkt het alsof er geen dood is. Maar als je de ogen opent zie je de oceaan. Je merkt dat mensen af en toe worden verzwolgen door het water. Jij blijft achter op het eiland, je leeft, maar eens komt ook jouw tijd.

De dood maakt je ervan bewust dat je levenstijd beperkt is en daarom uiterst kostbaar. De dood laat je beseffen dat de tijd die je hebt ontvangen nooit meer terugkeert, er is geen herhaling van hetzelfde, je staat in een voortdurende beweging van gisteren naar morgen. De dood werpt je terug op het pure hier en nu. Hij maakt je volslagen wakker.

HOUDING

Als mensen geconfronteerd worden met de plotselinge dood van een geliefde of met de dood die zich langzaam aan het aankondigen is via een ernstige ziekte hebben zij een scala aan mogelijkheden om hiermee om te gaan. Sommigen proberen de harde waardheid te ontwijken en tonen ontwijkend gedrag ten aanzien van de zieke die stervende is. Ze vertellen zichzelf of de ander sprookjes in de trant van "het komt goed" en vermijden elk gesprek over de waarheid van het moment. Ook na de dood van de persoon vinden ze het moeilijk om onder ogen te zien wat er is gebeurd. Ze vluchten in werk, in activiteiten, in bezigheden die afleiding geven. Als er maar geen stilte valt, geen momenten van afzondering en bezinning aanbreken.

In het begin van het rouwproces is het ook moeilijk om onder ogen te zien wat er is gebeurd en vooral wat het betekent. Hoe verder je in het proces komt, hoe sterker je wordt, en hoe meer je schouders kunnen dragen. Ook het besef dat de overledene definitief dood is en nooit meer terugkeert. Dat vraagt geduld en vaak een lange adem. Maar vooral vraagt het eerlijkheid en een open houding ten aanzien van de feiten, het bestaan van de dood. De dood speelt een gruwelijk spel, zo lijkt het. Maar het spel is alleen maar gruwelijk omdat we de dood ontkennen.

Daarom is het goed om je verliezen een naam te geven. Dan worden ze zichtbaar, kun je ze niet meer ontwijken en moet je ermee leren leven. Ze worden voor jezelf zichtbaar en voor de anderen om je heen. Dat kunnen vele namen zijn: wat is er weggevallen door de dood van een geliefde? Wat mis je het meest? Wat doet het meeste pijn? Wat komt het hardste aan? Dit zijn allemaal verliezen.

Vaak zijn het kleine dingen, flarden uit een gesprek, herinneringen, beelden die vertrouwd zijn. Soms zijn het voorwerpen die je laten herinneren en die het verdriet doen opwellen als een bron. Soms is het een lied, een woord, een gebaar. Bij elkaar vormen deze verliezen een groot geheel, een bron van inspiratie voor je verdriet.

Je kunt natuurlijk proberen erom heen te wandelen, het van je af te houden, het niet toe te laten. De meest harde confrontaties uit de weg te gaan, Maar je zult merken dat het verdriet toch een weg zal vinden. Het borrelt op, op onverwachte plaatsen, onverwachte tijdstippen. Woorden als kwetsbaarheid, overgave, huilen en rouwen moet je niet wegduwen alsof het werkelijkheden zijn die niet passen in je leven. Je hoeft niet de schijn van onoverwinnelijkheid op te houden want dat ben je niet. Je hoeft niet de sterke man, de sterke vrouw te lijken want je bent diep van binnen gebroken, geknakt. Buiten- en binnenkant horen bij elkaar en hoe sterk conventies ook zijn, je houdt het toch niet vol om alle energie in te zetten om te verdriet te verhullen. Uiteindelijk ga je voor de bijl. En dan barst het los, misschien wel als een "vulkaan" die niet meer is te stelpen.

Het begrip geduld - patientia in het Latijn komt van patior, dat dulden, lijden betekent. Als je verdriet hebt, lijd je. Als je getroffen bent door de dood, kun je niet anders dan dit lijdzaam te ondergaan. Je mag je gerust verzetten, schreeuwen, je woede en onmacht uitten, maar uiteindelijk zul je moeten ondergaan. Dat is lijden in de volle zin van het woord. Je draagt je lijden met je mee als een litteken, een diep ingekerfde wonde in je vlees. Hoeveel make-up en mooie kleding je ook op deze wonde legt, ze blijft schrijnen, ze blijft zichtbaar. Laat haar dan ook maar zichtbaar schrijnen, des te sneller zal ze helen omdat anderen er helende zalf opsmeren.

Je staat niet alleen in dit leven. Je bent niet de enige die getroffen wordt door de dood. Wij allen zijn onderdeel van dit proces van leven en sterven. Wij allen komen ongevraagd dit leven binnen en worden eruit weggenomen. We hebben geen zeggingskracht, geen inbreng, geen eigen initiatief in deze. Daarom is het beter om op te gaan in deze grotere beweging. Wij vormen er onderdeel van, waarom zouden we het dan willen ontkennen. Wat zouden we daarmee winnen? De ontkenning maakt het alleen maar moeilijker, het maakt de weg van het verdriet alleen maar langer en donkerder. De ontkenning is geen goede optie want ze brengt ons verder weg van het doel van ons leven: dat is proeven van het geluk; geluk en liefde die ook mogelijk zijn ondanks de dood, ondanks de bitterheid en het lijden. Want de dood maakt dan wel een einde aan het leven, hij kan de liefde niet verslaan, hij kan het leven niet totaal verwoesten want dat wordt voortgezet in onszelf: wij zijn er de levende getuigen van, zolang ons levenstijd rest.

LOSLATEN

Loslaten, niet 'alles willen beheersen', is het grote geheim van het leven. De dood maakt je daarvan pijnlijk bewust. De dood is een leerschool in loslaten. De dood van een geliefde ander is een eerste beproeving, een voorproeven van het uiteindelijke loslaten. Je eigen dood, en daarmee een definitief afscheid van je eigen leven. Maar zover is het nog niet. Je leeft en je leidt nederlagen door je verlies. Je weet misschien instinctief dat ze bij het leven horen, dus eigenlijk zou het 'gemakkelijk' moeten zijn om los te laten. Iedereen gaat dood, overal, elke dag sterven mensen, dus waarom niet in jouw omgeving? 'Aanvaard het maar, durf het maar aan, laat maar los al is het met kleine beetjes.' Dat laatste is waarschijnlijk moeilijk te volbrengen. Theoretisch klinkt het misschien goed, maar breng het maar eens in praktijk. Voel de pijn maar eens die dat met zich meebrengt. Ik heb mensen gekend die hun verdriet wegstopten omdat ze bang waren dat ze anders nooit meer zouden kunnen stoppen met huilen. Hun verdriet was zo sterk dat ze zichzelf helemaal overstuur huilden. Daarom probeerden ze in hun eigen ogen sterk te zijn, het verdriet niet toe te laten, binnen te houden. Soms met een 'grimlach' om hun mond van verbetenheid en innerlijke kramp. En omdat ze zo sterk waren hielden ze dat heel lang vol. En betaalden ze daarvoor een prijs: het verdriet sloeg naar binnen en woekerde daar verder.

Anderen vluchtten in activiteit, in bezig zijn, in zoveel mogelijk afspraken. Dan leek het alsof het verdriet niet bestond of niet zo op de voorgrond stond. Bezig zijn schept een illusie. De illusie dat er iets anders is dat vervuld moet worden, iets anders dat belangrijker is dan het gevoelde en weggestopte verdriet. Activisme maakt dat onze onvervulde verlangens de kern worden waar alles om draait. We leven opeens in een schijnwereld. We zijn bezig maar het kan ons en anderen niets goeds brengen. Activisme is eigenlijk een teken van ongeloof. Geloof versta ik hier in eerste instantie als vertrouwen, je durven toe te vertrouwen. In die zin is activisme gebrek aan vertrouwen. Je denkt het zelf te moeten beheersen, het zelf te moeten doen. Maar er valt niets te doen. Het enige dat telt is leren loslaten, laat het maar gebeuren wat er diep in je woedt, de tranen die voortdurend opwellen, die naar buiten willen en die je zeggen dat je gewond bent.

Een ander gevaar is, als een gevolg van je verlies, dat je bang kunt worden, angstig tot op het bot. Wie zal ik hierna verliezen, komt het wel goed met mij, waar heb ik nog houvast, wie houdt mij vast, misschien is er wel niemand. Je niet door angst laten bepalen is hier een wijze raad, maar angst is een spook en spoken bestrijdt je alleen maar door de confrontatie aan te gaan, door er niet voor weg te lopen. Angst moet en kun je onder ogen zien: ervan leren, hoeveel reden is er om bang te zijn? Kan het ook anders? Is er wel een echte reden in de realiteit om bang voor te zijn? Of is het toch veelal inbeelding, een gebrek aan communicatie, te weinig praten over je angsten met anderen?

Sommigen gaan bidden voor een goede uitkomst als een dierbare heel erg ziek is: ze doen dan alsof verdriet en vrees en het onoverkomelijk einde kunnen worden afgewend door gebed, door te hopen op een wonder. Alsof als we maar genoeg tijd en energie hebben het spel zouden kunnen winnen, het leven kunnen veroveren, de ziekte kunnen verslaan, al is het met hemelse ondersteuning. Maar het gebed is géén tovermiddel, géén magisch handelen, géén kracht die de dood kan voorkomen of tegenhouden. Ook de hemel grijpt niet in als er iemand stervende is. En als dat voor je gevoel wel zo zou zijn, waarom dan bij de één wel en bij de ander niet?

Mensen die zich verraden voelen door God, in hun vertrouwen op de hemel, want er kwam géén redding, worden soms fatalistisch. Het is alsof je dan van het ene uiterste in het andere uiterste terecht komt. En uitersten zijn posities waarin het leven onleefbaar dreigt te worden. Het fatalisme is een verleiding, een vorm van verzoeking omdat het makkelijke antwoorden biedt. Het is een vorm van opbouwen van weerstand tegen verandering en genezing omdat de hoop ontbreekt dat het ook anders kan. De teleurstelling is dan zo groot dat het andere uiterste het antwoord wordt.

De kunst van het omgaan met teleurstellingen bestaat erin om van manipuleren naar liefhebben en compassie te geraken. Niet bidden om een doel af te dwingen, maar nabijheid tonen, er willen zijn zelfs in de meest moeilijke en harde omstandigheden, volhouden, volharden in aandacht en toewijding. Waar dat niet lukt, waar mensen vervallen in andere oplossingen, in boosheid, in de slachtofferrol, in zich afgewezen en onderdrukt voelen komt wreedheid soms naar voren als het onvermogen om je eigen lijden te accepteren. Wreedheid ten aanzien van anderen is dan een uitlaatklep geworden. De geschiedenis is vol met voorbeelden van dit gedrag. Het is een vorm van afreageren, van machteloos en hopeloos handelen dat zich wreken wil op de ander. Het staat lijnrecht tegenover geloof als vertrouwen, geloof als hoop op God gericht die het goede toelaat en het kwade niet voorkomt. In feite is het niet ingrijpen van de hemel aansporing en bewijs dat wij als mensen aangewezen zijn op onze gave om los te leren laten. Daarin ligt onze weg ten heil.

TIJD

Over tijd kun je verschillend denken en de ervaringen van tijd zijn divers. Tijd is een lineaire en een cyclische grootheid, die tot uitdrukking komen in de ruimte om ons heen en die zichtbaar wordt in ons eigen leven. Als lineaire tijd is deze zichtbaar in de groei en het afsterven van ons lichaam. Onze kindertijd komt nooit meer terug. Als cyclische tijd wordt deze zichtbaar in de seizoenen die iedere keer weer terugkomen en die hun invloed op ons uitoefenen.

De dood als grenservaring in de tijd, een eindpunt van een ontwikkeling, van een leven, is vooral ook een monument voor de levenden. Een herinnering aan hoe het zal aflopen. De dood werpt ons terug op ons zelf, op de levenstijd die nog tot onze beschikking staat. Hij werpt ons terug op de zin van de tijd en onze tijdsbesteding. Hij maakt ons bewust van de zinvolheid van ons leven met het zicht op de dood. Hij slaat ons alle argumenten uit handen die goed praten dat wij ons leven verkwanselen aan zaken die er niet toe doen. De dood is een onverbiddelijke grens in de tijd en de beleving van de tijd. In die zin maakt de dood deel uit van de tijd en ook weer niet. Hij staat er buiten. De tijd loopt erop vast, verzandt, raakt verstrikt in het web van de dood waaruit geen ontkomen is voor de levenden. Tijd staat altijd in relatie tot iets anders, tijd zelf is geen absolute grootheid die in zichzelf rust. Tijd als abstractum heeft een voorwerp of een object nodig om zich te manifesteren, om afgelezen te kunnen worden. De ruimte en voorwerpen in de ruimte (dood of levend) geven daarvoor alle mogelijkheden.

Zonder ruimte géén tijd, zonder lichaam géén verandering, géén groei en géén verval. Leven en sterven in inherent aan alles wat ruimte inneemt en ruimte biedt. Voor het gemak laat ik kosmisch grote en microscopisch kleine processen buiten beschouwing want aan de grenzen van de ruimte komen zelfs de natuurwetten in het gedrang. In deze tekst gaat het niet over natuurkunde. Veeleerder gaat het over onze menselijke existentie, de wijze waarop wij tijd en ruimte beleven en gestalte geven in ons leven. Niet de beleving van de tijd als chronos, als opeenvolging van momenten, uitgedrukt in een getal, in uren en minuten staat hier centraal, maar tijd als kairos. Kairos is het vervulde moment, het moment van het hier en nu, het moment dat zijn vervulling nadert. Kairos beschouwt elk moment als een goede gelegenheid om tot voltooiing te komen, tot vervolmaking. Daarmee zitten we midden in een theologische categorie, de beleving van de tijd als onderdeel van een goddelijke werkelijkheid. Als er gezegd wordt dat de tijd alle wonden heelt gaat het niet om een concreet aantal uren, dagen en jaren, maar om een vervulling van de tijd waarin de wonden minder schrijnen, minder pijn doen zodat je er niet elke dag door bepaald wordt. De tijd heeft er dan voor gezorgd dat je in het rouwproces verder kunt met je leven zonder dat je gehinderd wordt door onverdraaglijke pijn en groot verdriet. Heling van de wonden is een vorm van heel maken, heil vinden.

Mensen die heil hebben gevonden, of genade, worden heel, of "heilig". Zij hebben ontdekt dat door het lijden heen een weg leidt naar heelheid. Geen heelheid zonder gebrokenheid of tegengesteld aan gebrokenheid maar heelheid gekleurd en gevormd door gebrokenheid, door fragmentatie en kneding door de persen van de tijd. Een menselijk leven wordt als het ware door de "wijnpers" gehaald opdat er wijn uitvloeit. Het lijden en de tegenslagen vormen de persen, het leven wordt erdoor veranderd zoals het sap in de druif wijn kan worden. Behoedzaam omgaan met dit geperste sap, er zorg aan besteden, toewijding leidt uiteindelijk tot wijn. Dat kost tijd, tijd van rijpen, tijd van rusten, tijd van geconcentreerde zorg. En zoals de wijn vaak gefilterd wordt voordat hij in de vaten gaat zo kun je ook je leven filteren, oude rommel weggooien, je herinneringen op orde brengen, gedachten die kostbaar zijn vasthouden, vastleggen, beelden ordenen, en dingen die er niet toe doen wegdoen.

Zonder herinnering heb je geen uitzicht op wat komen gaat, zonder herinneringen zweef je in de tijd alsof er daarvoor niets gebeurd zou zijn, alsof je opeens opnieuw geboren bent. Herinneringen zijn de banden waarmee je verbonden bent aan de mens die je bent kwijtgeraakt door de dood. Herinneringen zijn vaak vastgelegd in beelden, foto's, verhalen. Maar ook een geur, een landschap, een object kan je helemaal terugbrengen bij wat was. Herinneringen doen je reizen in de tijd en overbruggen afstanden. Ze geven je meteen houvast en vertrouwen voor de tijd die nog komt en die in nevelen ligt gehuld. In feite zijn je beleving van de werkelijkheid, de keuzes die je maakt, de selecties die plaatsvinden, bewust en onbewust, het fundament waarop je rust. Maar dit fundament is altijd een uitvergroting van wat je belangrijk vindt, van wat je hebt onthouden, wat je draagt en wat je je herinnert. In ons geheugen is de ervaren tijd dan ook misschien het stolsel van onze herinnering.

PERSOON WORDEN

De monnik Thomas Merton heeft eens opgemerkt: "wie iets voor anderen of de wereld wil doen zonder zijn eigen zelfkennis, vrijheid, integriteit en vermogen tot liefhebben te verdiepen, heeft anderen niets te geven. Hij zal op anderen alleen zijn obsessies overdragen, zijn egocentrische ambities, dogmatische ideeën en vooroordelen." Verdieping is de voorwaarde tot het leveren van een wezenlijke bijdrage. Verdieping wil zeggen dieper kijken dan het oppervlak, niet tevreden zijn met makkelijke oppervlakkige en daarom nietszeggende verklaringen. Kennis ontstaat door onderscheid, door differentiatie. Je leert de dingen kennen door goed te kijken en door te onderscheiden, te ontdekken dat er verschillen zijn en dat die verschillen betekenis hebben. Overeenkomsten vinden tussen de dingen leidt tot betekenis. Betekenissen verzamelen en ordenen leidt tot wijsheid. Daarmee zijn kennis en wijsheid eigenlijk uitkomsten die door een tegengesteld procédé tot stand komen. Het ene komt voor uit scheiding, het andere uit samenvoegen en bijeenbrengen.

Ook een zekere mate van onafhankelijkheid in dit proces van verdieping is onontbeerlijk. Als onze inzet gekleurd is om iets terug te ontvangen van de ander is er geen sprake van liefde maar van berekening. We kunnen anderen alleen van dienst zijn als ons gevoel van eigenwaarde niet afhankelijk is van hun dankbetuiging. Liefde laat zich niet afdwingen of opleggen. Soms kan het zoeken van afzondering (in Gods aanwezigheid) en van stilte een weg zijn om verder te raken, om dichter bij jezelf te komen. Niet alleen je inspiratiebronnen kunnen dan worden aangeboord (mensen en gedachten waar je warm van wordt), maar vooral ook datgene waardoor je gedragen wordt in jezelf: wat zijn je innerlijke krachtbronnen, hoe en waarom houdt je het vol, wat houdt je uiteindelijk op de been?

Zoals de hemel weerspiegeld wordt in het water - worden herinneringen weerspiegeld in je leven, goede herinneringen, vreugdevolle herinneringen en minder goede herinneringen. Zoals ook de storm en de bliksem het water doen opzwiepen, zo kunnen herinneringen je ook meenemen, onrustig maken, zelfs verward. Mooi weer en slecht weer, beiden horen bij het leven. De hemel is steeds dezelfde, alleen de verpakking verandert, de kleur van de wolken is telkens anders.

Uiteindelijk gaat het erom dat wij Persoon worden voor elkaar. Ik schrijf met opzet Persoon met een hoofdletter want ik heb hier niet het individu op het oog dat als individu, als functionaris ook door een ander kan worden vervangen. Ik spreek hier over elk mens als uniek wezen, als Persoon in wie een andere werkelijkheid doorklinkt. Zoals het woord zelf letterlijk betekent: per = door en sonare = klinken. Wat klinkt er in jou door als Persoon, welke werkelijkheid komt in jou en door jou aan het licht? Je bent als mens niet alleen een materieel wezen dat lichamelijk is en niets meer. Geen verzameling van organisch stof zonder enige bezieling, dat willen zeggen een innerlijke kracht gericht op een doel. Je ziel om deze term maar eens te gebruiken is de inhoud van wat doorklinkt in een mens als Persoon. De Persoon is een bezield levend wezen dat communiceert via en met zijn ziel. Mensen kunnen worden gedefinieerd als communicerende zielen, zielen die op elkaar betrokken zijn en van elkaar afhankelijk zijn.

Dat laatste is niet vanzelfsprekend. Want vaak gedragen wij ons alsof wij niemand nodig hebben. Daarom is Persoon worden ook een opdracht. Een taak om te leren ontdekken wat er dan in ons spreekt, waar onze ziel vol van is, wat de inhoud is van onze ziel. In de religies wordt datgene wat doorklinkt vaak God genoemd, goddelijke kracht, goddelijke inspiratie, goddelijk licht. Maar de ziel zelf kun je misschien wel goddelijk noemen omdat zij ons in staat stelt het leven te leiden dat wij leiden. Omdat ze ons de mogelijkheden geeft om door te dringen op een dieper niveau van zelfverstaan, dieper dan het alledaagse leven van het vervullen van onze biologische behoeften. De ziel is ook bij uitstek het instrument dat ons in staat stelt te leren van de ervaring van de dood. Is de dood van het lichaam ook automatisch de dood van de ziel? Ik vermoed van niet want als liefde sterk is als de dood, (niet sterker), dan betekent dat de dood niet sterker is dan de liefde, niet sterker dan datgene wat de liefde in stand houdt en draagt: de ziel. De ziel als drager van de liefde, als voornaamste bron van die liefde kan de dood dus doorstaan. Is de ziel dan onsterfelijk? Als de ziel niet lichamelijk is, niet gemaakt van dezelfde materie kan de dood er geen vat op krijgen. Misschien geeft dat idee houvast waar elk ander houvast ontbreekt.

John Hacking

# data[].attributes.attachment_link.description
DOOD De dood is meestal een ongenode gast. Als hij komt, komt hij altijd met overmacht. Leven en dood zijn tegenpolen, en zolang een mens leeft is het moeilijk om voor te stellen hoe het is om dood te zijn. De dood ontmoet je altijd bij anderen, de komst van je eigen dood valt buiten je horizon.

# data[].attributes.body
In deze video krijg je een gesprek te zien met een islamitische geleerde over de dood, en wat erna komt. Veel mensen vragen zich af wat er na de dood komt. In sommige culturen is het heel duidelijk en bij anderen weer niet. Toch is het iets wat alle mensen verbindt. Iedereen gaat namelijk ooit dood dus wat is de betekenis van het leven nou precies? Wat heeft het nut van leven als je toch ooit dood gaat?

# data[].attributes.attachment_link.title
MOURAD OVER DE DOOD, GOD EN HET HIERNAMAALS! GESPREK MET SALAHEDDINE

# data[].attributes.body
Salaheddine is een Marokkaanse man die in Nederland leeft. Hij staat op sociale media bekend om zijn humor en het delen van zijn ervaringen in de Marokkaanse en islamitische gemeenschap. Dit gaat gepaard met de cultuurverschillen aangezien hij het ook vaak bespreekt met mensen van andere cultuur.

# data[].attributes.body
Voetbal heeft altijd al een super grote rol geweest in mijn leven. Het is iets wat ik vrijwel boven alle vormen van entertainment kies. Dat is de reden waarom ik dit boek wilde gaan lezen. Memphis Depay heeft samen met Simon Zwartkruis in 2019 zijn autobiografie gemaakt. Boeken lezen is niet echt iets wat mij ligt maar als je het combineert met iets waar ik erg veel interesse in heb dan kan er wat van komen. Het was een privilege om te lezen hoe Memphis zijn leven geleden heeft waarin hij dezelfde droom deelt als ik. Hij deelde niet alleen de goede kanten van zijn leven maar ook de slechte waaruit ik veel kon leren. Al met al een toffe gozer.

# data[].attributes.body
Voor mij was het best interessant om een boek zoals deze te lezen. Ik ben namelijk islamiet (Alhamdulilah) en mijn religie staat centraal in dit boek, vandaar dat ik gekozen heb deze te lezen. Het thema van dit boek is iets waar ik heel erg mee kan resoneren in mijn eigen leven. Ik ben zelf namelijk opgegroeid in een Marokkaans en islamitisch huishouden. Ik krijg dingen mee die ik zelden terug zie in de buitenwereld. Nederland is natuurlijk ook geen islamitisch land. Ik leef hierdoor soort van in twee verschillende werelden waarin mijn prioriteiten bij de Islam liggen. Ik vond het interessant om te zien hoe personages met verschillende prioriteiten omgingen in situaties waarin veranderingen plaats vinden.

# data[].attributes.headline
Cultuurverschillen (Het huis van de Moskee)

# data[].attributes.subject
Cultuurverschillen (Het huis van de Moskee)

# data[].attributes.body
In het huis van de Moskee staat de Islam centraal. Dit boek scheidt zich daarmee af van de meeste boeken in de leeslijst. Cultuurverschillen zie je sterk terug in het verhaal. Zoals ik eerder benoemde staat de Islam centraal aan het begin van het boek. Echter ontstaan er gaten in de tradities naarmate het verhaal verloopt. De Imam sterft en op dat moment lijkt er een omslagpunt te komen. De Sjah is namelijk aan de macht in een tijd van oorlog tussen Iran en Irak waarbij Amerika ook aangesloten is. Hiermee komt een ander cultuur in het land naast de traditionele islamitische cultuur. De tradities vervagen en je krijgt meerdere individuen die hun eigen pad op gaan en het huis van de moskee verlaten voor een eigen carrière i.p.v. één familie met dezelfde regels. Dit komt doordat de Amerikanen steeds meer macht krijgen in Iran en hun cultuur met zich meebrengen. Er ontstaat een tragische relatie tussen de twee groepen waarin familieleden elkaar omleggen. Oorlogen ontstaan vaak door cultuurverschillen. Het is iets wat gewaardeerd hoort te worden maar altijd problemen opwekt.

# data[].attributes.body
In Iran staat het huis van de moskee waar Aga Djan en zijn familie wonen. De mensen in het huis zijn trouw aan de tradities die de islam met zich mee brengt. Als de imam Alsaberi sterft neemt de familie een nieuwe imam aan: Galgal. Galgals preken zijn erg politiek geladen.
De Sjah heeft de macht in Iran en Galgal sluit zich aan bij een anti-Amerikaanse groep. De Sjah wil Galgal laten oppakken en Galgal vlucht naar een andere stad. Aga Djan ziet dat de Amerikanen steeds meer macht in Iran krijgen. Sommige vrouwen uit zijn huis krijgen zelfs buitenechtelijke relaties. Steeds meer familieleden verlaten het huis van de moskee om carrière te maken in grotere steden.
Als reactie op het vrije leven neemt een anti-Amerikaanse groep, onder leiding van Khomeini de macht over. Alle mensen die niet aan de Islam gehoorzamen zoals deze groep dit wil worden geëxecuteerd. Sommige familieleden sluiten zich aan bij Khomeini, anderen worden door hun eigen familie omgebracht, omdat ze zich in het verleden misdragen hebben. Aga Djan ziet het leven zeer somber in, maar als hij aan het einde van het boek een vriend tegen komt die hem zijn zoon’s graf laat zien voelt hij het leven weer in zich stromen.

# data[].attributes.body
Turks fruit is toch wel een van de apartste boeken die ik ooit gelezen heb. Het was op het begin even wennen maar uiteindelijk kon ik er wel in komen. Ook besefte ik later dat deze schrijfstijl een beter en realistischer beeld gaf over hoe de gevoelens van de personages in elkaar zaten. Ik weet zelf nog niet goed hoe liefde werkt aangezien ik jong ben en er nog niet mee in aanraking ben gekomen maar ik denk dat Jan Wolkers een leuk stukje heeft geschreven. Alles eromheen was eigenlijk ook best wel raar en de personages waren erg in de war. Ik kon niet goed linken met de situaties en de personages hierdoor.

# data[].attributes.body
De De Onderwaterzwemmer beschrijft drie stressvolle episodes uit het leven van Tin van Heel.

In 1944 zwemt hij als veertienjarige samen met zijn vader ‘s nachts vanaf door de Duitsers bezet gebied de Maas over naar bevrijd gebied. Maar daar ziet hij zijn vader niet: op een andere plaats aan land gegaan? verdronken? De jongen is radeloos. Zijn moeder zal hem vast en zeker de schuld geven , hij heeft niet goed opgepast. In 1974 is Tin samen met zijn vrouw Vic in ellendig en gevaarlijk Afrika, op zoek naar Salif, een albinokind door hen gesteund via Foster Parents. Bagage kwijt, onbekwame reisleider, dreigende inboorlingen, wegen die geen wegen zijn, een onbetrouwbare Franse reisgezel, benzinegebrek, hitte, stank. Vic gaat alleen op onderzoek uit, verdwaalt en sterft. Tin beseft dat zijn dochter Nikki hem dat nooit zal vergeven. In 2004 ligt Tin in hopeloze toestand met een gebroken rug in een primitief ziekenhuis in Cuba, verpleegd door Salif, die daar arts is geworden. Maar het komt toch nog een beetje goed voor Tin door de liefde van Salif en door de komst van zijn onbekende kleinzoon.

# data[].attributes.body
Dit boek heb ik zonder teveel moeite weten te lezen. Ik vond het wel interessant om een verhaal te lezen waarin extreme situaties voor kwamen. Het is een situatie die je nooit in het echt tegen zou komen maar wel vaak in dilemma's besproken wordt. Zelf doe ik dit weleens met vrienden en dan komen er altijd wel leuke antwoorden naar voren. De situatie wordt moeilijker te volgen in verloop van het verhaal. Dit wekte wel wat vraagtekens bij me op. De spanning bleef wel aanwezig hierdoor.

# data[].attributes.body
De dood in dit boek ligt erg samen met de isolatie die centraal staat in het verhaal. De diverse personages zitten vast en naarmate tijd voorbij gaat lijkt het einde van de tunnel niet in zicht te zijn. Overleven wordt steeds lastiger. Iemand valt dood van de trap, een ander sterft van de honger, moord en kannibalisme vinden plaats. Ondertussen raakt ook iemand zwanger. Dit stukje schrijven voelt ook al apart aan. Het herinnert mij aan de chaos die rond het thema van dit boek zweeft. Deze doodsoorzaken zie ik in het echte leven niet snel terug.

# data[].attributes.body
Op een zondagmiddag willen Merel en haar collega’s Leo, Barry en Lotteke een wetenschappelijk programma opnemen over Joeri, een kind dat erg goed is in wiskunde. Ze hebben afgesproken in een schoolgebouw samen met de leraar (Kaspar) en moeder (Natalie) van Joeri. Als de opnames beginnen klinkt er buiten een enorme knal. De autoriteiten laten weten dat iedereen moet blijven waar die is. Vanaf dat moment zit Merel samen met zeven anderen (de schoonmaker van de school Kalyem was tevens aanwezig in de school) opgesloten in het schoolgebouw, wachtend op instructies van de autoriteiten.

Tijdens een rondje door de school vindt Merel de agenda van Melissa, die ze gaat gebruiken als dagboek. Je ziet ook boven elk hoofdstuk in het boek staan welke dag het is.

Al snel besluit cameravrouw Lotteke om naar buiten te gaan, zodat er nog zeven mensen overblijven in het schoolgebouw. Ze besluiten de lokalen onderling te verdelen zodat iedereen een eigen kamer heeft.

Naarmate de tijd vordert beginnen er spanningen te ontstaan door bijvoorbeeld het verdelen van voedsel of de zin in seksueel contact. Op de 21e dag vindt Merel een buisje met medicatie voor psychische problematiek. Dit vertelt ze aan Barry, die vermoedt dat de medicatie van Natalie is. Vervolgens valt de elektriciteit uit wat leidt tot nog meer spanningen. Merel mastrubeert om de seksuele spanning te verminderen. Natalie en Kaspar brengen samen veel tijd door, waardoor Joeri zich buitengesloten voelt en vaak naar Merel toekomt. Hij wil graag met Merel het matten spel spelen, maar als ze eenmaal instemt gaat het erg mis en valt Joeri van de trap af waarbij hij een open botbreuk oploopt. Zijn arm moeten worden geamputeerd, wat gedaan wordt door Kaspar met een keukenmes. Als Merel de bloedvlekken van de trap opruimt vindt ze tevens een nieuw medicijn kokertje.

Kaspar en Natalie besluiten samen om het schoolgebouw te verlaten en naar buiten te gaan. Ze nemen Joeri met zich mee, maar Leo voelde dat Joeri al helemaal koud was en dus waarschijnlijk al overleden was.

De volgende dag hebben Merel en Leo seks met elkaar. Dit gebeurd vaker, maar ze willen niet dat de anderen hier achter komen en dus zijn ze erg voorzichtig. Als Merel een nacht geen seks wilt hebben, hoort ze in het lokaal van Leo dat hij ook seks heeft met Barry.

Op de 72e dag is het Merel haar 29e verjaardag. Kaylem nodigt haar uit in zijn lokaal en geeft haar een ketting cadeau. Hij vertelt haar over zijn vluchtelingen verleden.

Na een pokertoernooi een paar dagen later wint Merel een massage van Barry, waarbij hij erachter komt dat Merel en Leo ook seks hebben. Hier wordt hij erg jaloers van.

De dagen vorderen en Merel en Leo spenderen elke nacht met elkaar. Merel krijgt op een gegeven moment een rare buikpijn, wat doet vermoeden tot zwangerschap. Barry is erg verliefd op Leo maar denkt dat de gevoelens niet wederzijds zijn. Barry besluit dat hij niet meer wilt leven, en stopt met eten en drinken. Hij heeft Merel een brief geschreven waarin staat dat hij niet verder wilt leven en dat hij nooit pillen gebruikt heeft. Ook heeft hij een brief geschreven naar Leo, waarin hij zijn gevoelens toont. Ook vraagt hij in die brief dat als zijn gevoelens wederzijds zijn, hij de brief terug mag geven. Als hij de brief houdt, heeft hij gevoelens voor Merel. Leo houdt de brief voor zichzelf, waar Merel achter komt. Merel heeft echter geen gevoelens voor Leo.

Merel is er in de tussentijd achter gekomen dat ze zwanger is. Ze richt haar dagboek nu ook tot een je, waarmee ze haar ongeboren kind bedoelt.

Barry overlijdt uiteindelijk, waarbij Kaylem hem een handje geholpen heeft. Merel is een tijdje niet goed bij bewustzijn geweest. Als ze naar de kamer van Barry gaat, ziet ze dat Leo en Kaylem zijn begonnen met het opeten van Barry. Kaylem kwam met het initiatief. Merel neemt hierdoor wraak op Kaylem door hem te wurgen met zijn ketting die ze gekregen had voor haar verjaardag. Ze beginnen vervolgens ook met het eten van Kaylem, omdat de voedselvoorraad helemaal op is.

Op dag 124 komt Merel erachter dat de pillen van Leo waren. Hij was verslaafd aan ze geraakt toen hij in North Dakota was. Leo besluit om de school te verlaten om hulp te gaan halen voor Merel en de baby.

Na acht dagen is Leo nog niet terug, en Merel besluit om alle pillen die Leo heeft achtergelaten in een keer in te nemen. Ze heeft een soort van illusie waarbij ze zich in North Dakota bevindt.

# data[].attributes.body
Samenvatting:

In de Proloog wordt verteld dat Samir (Sam) Zafar wordt aangenomen op het Hervormd Lyceum in Amsterdam-Zuid. Zijn broer, die twaalf jaar ouder is, is met hem meegegaan. Met zijn drieën (de Marokkaanse vriend Soesi gaat ook mee) gaan ze dit vieren in ijssalon Pisa. Daar dwingt broer de belofte af dat Sam het vwo-diploma zal halen. Van Soesi krijgt Sam een seizoenkaart voor Ajax maar ook twee kaarten voor een pianoconcert Canto Ostinato. Sam kan later zelf ook lekker piano spelen: hij heeft een schoolcompetitie (het Gouden Roos festival) gewonnen. De piano die ze thuis hebben staan, is gewoon gestolen door zijn broer en Soesi. Wanneer ze vertrekken uit de ijssalon wordt zowel Soesi als zijn broer opgepakt. Later wordt duidelijk dat ze een geldtranspoort hebben overvallen, veel geld hebben buitgemaakt (€125.000) en dat geld in een terrarium hebben verstopt. Ze dachten dat Samir toen sliep.

In het verhaalheden speelt de geschiedenis zich zeven jaar later af (mei 2013). Sam zit in de laatste klas van het vwo (hij heeft vwo-5 gedoubleerd, zonder dat zijn ouders het weten), en moet binnenkort eindexamen doen. Zijn broer heeft zes jaar gevangenisstraf gehad en ook Soefi, die zijn broer erbij gelapt heeft tijdens de behandeling in de rechtszaal, is fors gestraft. Sam heeft het daarna helemaal alleen moeten opknappen. Hij heeft een pianotalentenjacht (het Gouden Roos-festival) gewonnen, hoewel hij naar eigen zeggen niet goed speelde. De school is echter trots op hem. Hij is zelf minder trots op zijn afkomst: zijn ouders kunnen niet lezen en ze hebben ook geen enkele interesse in zijn school. Ze weten niet eens dat hij in vwo-5 is blijven zitten. Zijn vader heeft het veertig jaar lang uitgehouden als schoonmaker. Zijn twee zussen (beeldschone meiden) werken als caissière bij AH.

Verleden (2006): Sam schrijft zijn eigen absentiebriefje om de proforma-rechtszaak van zijn broer bij te kunnen wonen. Soesi verraadt zijn broer, maar ze worden beiden flink gestraft. In hoofdstuk 3 wordt verteld hoe zijn broer en Soesi de geldtransportwagen hebben overvallen.

In het brugklasjaar maakt Samir ook kennis met de mooie Evelien. Hij durft haar eerst niet te benaderen, maar later wel. Ze komt uit een rijk milieu (ze hebben zelfs een eigen kok) maar de ouders van haar zijn wel vriendelijk tegen hem (hij mag mee komen eten). Hij durft steeds meer met haar: ze gaan zelfs samen in het bubbelbad. Maar zijn eigen ouders zien een bezoek van Evelien aan hun huis niet zitten. Samir zal gewoon met een Marokkaans meisje moeten trouwen.

Dat is de reden dat Evelien het aan het einde van de tweede klas uitmaakt, waardoor Sam blijft zitten. Hij heeft een moeizame vakantie en fantaseert alsof hij met Anne Frank zit ondergedoken. Hij heeft een fascinerende belangstelling voor de oorlog. Hij maakt een einde aan het dagboek met de titel “Bevrijdingsdag”. Hij begint door het motief van verraad een enorme hekel te krijgen aan Soesi en hij neemt zich voor die ook een loer te draaien en wraak te nemen. Hij gaat daarom eerst op fitness en daarna leert hij kickboksen.

De tweede tot en met de vijfde klas gaan zachtjes voorbij. Hij sluit in de vijfde vriendschap met Ysbrand Paars. Hij mag ook een keer met diens ouders mee-eten in een duur restaurant en hij ontmoet de bijzondere moeder van Ysbrand, Iris. De vriendschap tussen Ys en Samir wordt ook al vreemd gevonden: door de andere Marokkanen van de sportschool, door de politie. Ysbrand nodigt hen uit voor een feestje bij Kyra, die eerst ook bevriend was met Evelien. Ook zij is beeldschoon. Op het feestje ziet Sam dat ze een dure piano hebben. Kyra probeert wat met Samir uit. Ys en Sam gaan over naar de zesde klas en er is ook goed nieuws, want de broer van Samir komt een week later vrij. Hij is erg blij dat zijn broer uit de gevangenis is. Ook Evelien zoekt weer contact met hem. Hij mag met de familie van Ys mee op vakantie naar Bali. Ys’ moeder blijft heel amicaal met hem doen. Het lijkt erop alsof ze een beetje verliefd is op hem.

Verhaalheden: het is de laatste schooldag voor het examen: Samir besluit die dag niet op school vol te maken: hij maakt een driedubbele afspraak met Evelien (nu studente in de rechten), Kyra en Ys. Hij vrijt eerst met Evelien, heeft later seks op de mooie piano bij Kyra en gaat daarna varen met Ys. Ze gaan langs zijn broer die een sekswinkel runt op de Wallen. Ze hebben een plan om bij het examen de zwakke vakken (geschiedenis en wiskunde) voor elkaar te maken. Het gaat moeizaam om het voor elkaar te krijgen en bijna gaat het mis, maar het lukt hun uiteindelijk wel. Ys gaat een examenfeest organiseren. Evelien kan niet vanwege een tentamen en daarom is ook Kyra uitgenodigd. Maar ineens keert Evelien terug naar het feest en is er voor Samir een groot probleem. Kyra betrapt hen later als ze aan het vrijen zijn en doet daarom gewoon vrolijk mee.

Bij de diploma-uitreiking maakt Samir het bont: vlak voordat de rector zijn diploma wil overhandigen, gaat hij weg. Hij heeft bericht van een vriend dat Soesi gepakt kan worden.

Die takelt hij flink toe, maar de volgende dag is hij al de pineut. De politie haalt hem op. Er zijn opnamen van de mishandeling gemaakt en Samir geeft meteen toe. Hij krijgt van de rechter een werkstraf van 200 uur en een boete van €1000. Hij moet bejaarden helpen, maar komt er soepel af, als hij aan de beheerder van het tehuis belooft een uurtje per week te komen pianospelen. Zijn broer is “not amused”. Als het erop aankomt, kiest Ys voor zijn broer. Ze gaan samen een seksshop runnen.

Samir krijgt uit handen van de afdelingsleider zijn diploma en moet daarna optreden voor Beatrix in het Concertgebouw. Hoewel hij bij de opkomst zijn enkel verstuikt, speelt hij prachtig op de piano. Hij krijgt een uitnodiging om eventueel naar het Conservatorium te gaan. Met Kyra breekt hij en dat doet hij ook met zijn vriendje Ys en zijn broer. Hij houdt contact met Evelien en Iris. In de laatste scène scheren ze beiden zijn hoofd kaal. Ze gaan daarna met zijn allen een ijsje eten: deze keer niet bij Pisa, maar bij ijssalon Venetië.

# data[].attributes.body
De dood is een thema in dit boek dat voornamelijk samenhangt met bederf en dit blijkt onder andere uit het achteruitgaan van Olga en alles om haar heen. Veel kleine aanwijzingen kun je vinden die gelinkt staan met de dood zoals het overlijden van haar vader. Ook haar relatie met de hoofdpersoon werd bederft. Olga gaat zelf uiteindelijk ook dood na al deze verrottingsprocessen voorgaande waarbij je een logische link kunt leggen tussen de bederf processen en hoe dat iemand kan aantasten wat kan resulteren in de dood.

# data[].attributes.body
De ik-persoon, een Amsterdamse kunstenaar, vertelt over zijn korte, heftige relatie die hij met Olga heeft gehad. Hij ontmoette haar toen ze hem een lift aanbood. Hij werd van moment op moment helemaal verliefd op haar. Ze kregen een heftige (seksuele) relatie met elkaar en wilden gaan trouwen. Haar moeder vond het maar niets dat haar dochter met een kunstenaar ging trouwen. Haar vader kon het wel goed met hem vinden. Na de trouwerij wilde haar moeder niets meer met hen te maken hebben. Olga was gek op dieren en geobsedeerd rond het niet krijgen van kinderen. Na een tijdje ging Olga er vandoor met een rijke vent. Ondanks zijn toon van liefde voor haar, kwam ze toch niet bij de ik-persoon terug. Daarna had hij veel korte (nachtelijke) relaties met vrouwen. Zij kreeg enkele korte, mislukte huwelijken, met mannen die helemaal doordraaiden. Tussendoor hadden ze nog wel contact. Ze stuurde hem brieven en ze kwam nog enkele keren terug naar hem om te praten. Hij vond haar steeds magerder worden en onnatuurlijker door make-up. Een hele tijd later kreeg hij van haar moeder, de 'heks', te horen dat ze in het ziekenhuis lag, vanwege een hersentumor. Olga ging langzaam achteruit en uiteindelijk stierf ze.

# data[].attributes.body
Het verhaal wordt verteld vanuit de ik-persoon Maarten Klein. Het proces rond Maarten’s dementie wordt met behulp van verschillende technieken verteld. Dan weer een flashback, dan weer een vooruitblik, dan weer een exacte beschrijving van gebeurtenissen op de wijze zoals alleen Maarten ze kan zien en ervaren.

Samen met zijn vrouw Vera woont Maarten aan de Field Road in Gloucester. Gloucester ligt in Amerika, niet ver van Boston. Omdat Maarten bij IMCO, een organisatie voor onderzoek en statistiek voor de visserij, werkte zijn zij uit Nederland gemigreerd naar Amerika.

Het verhaal begint gelijk al op een wijze waarin men de (dan nog beginnende) dementie van Maarten kan herkennen. In het begin van het boek wordt beschreven hoe Maarten naar buiten staat te kijken, wachtend tot hij de kinderen uit zijn buurt in de schoolbus zit klimmen. Wanneer Maarten zijn vrouw vraagt waar de kinderen blijven, vertelt zij hem “Maar Maarten, het is zondag vandaag”. Hiermee is het lezer gelijk duidelijk hoe Maarten reeds het besef van de dagen van de week, het verstrijken van de tijd, begint te verliezen. Maarten wil hier niet aan geloven en geeft de schuld van zijn vergeetachtigheid aan de mist, de sneeuw, de winter.

Alhoewel Maarten gaandeweg meer en meer doorkrijgt dat er iets met hem aan de hand is, weet hij niet de spreekwoordelijke vinger te leggen op wat dat dan zou kunnen zijn. Gaandeweg haalt Maarten steeds meer zaken door elkaar. Woorden die hij alleen op zijn werk gebruikte, alleen in gesprek met collega’s gebruikte, gebruikt hij nu in zijn gesprekken met Vera. Naarmate de dagen zich vorderen verergeren Maarten’s symptomen zeer.

Hij verdwaalt in de stad, raakt zijn hond kwijt. Belt op naar de bibliotheek terwijl Vera er al in geen jaren meer werkt. Hij vindt een kaart van zijn dochter Kitty in de zak van een jas, maar weet zich niet meer te herinneren wie Kitty is. Hij breekt in, in een huis waarvan hij meent dat daar een vergadering van IMCO plaats vindt, terwijl hij dan op dat moment al jaren niet meer werkzaam is bij IMCO. Ook Maarten’s besef van de Engelse taal begint hij steeds meer te verliezen en dit vertaalt zich in het boek door dat Maarten steeds meer van Nederlands naar het Engels moet vertalen en weer terug, om zich verstaanbaar te maken of om iets dat tegen hem gezegd is te begrijpen.

Maarten haalt steeds meer en meer het heden en het verleden door elkaar. Zo verwart hij Vera, zijn vrouw, met zijn moeder. Het hulpje Phil Taylor, een meisje dat in huis is komen wonen om Vera te helpen met de verzorging van haar man, ziet hij dan weer aan voor een oude pianolerares en dan weer voor zijn dochter. Wanneer hij de telefoon hoort rinkelen weet hij niet thuis te brengen waar het geluid vandaan komt, hij legt de associatie met de telefoon op dat moment dus niet.

Als Vera hem vraagt om hout te halen, is hij het daarop volgende moment weer vergeten, en op een ander moment vergeet Maarten weer het gas uit te zetten.

Wanneer Maarten dokter Eardly voor de tweede maal ontmoet ziet hij hem aan voor een officier uit het Amerikaanse leger en meent hij dat het nog oorlog is. Op dat punt aangekomen in het boek, herkent Maarten zelfs zijn eigen trouwe viervoeter, Robert met wie hij zo graag uit wandelen ging, niet meer. Zo veel mogelijk als Maarten dat kan probeert hij zich te weren in deze strijd. Hierbij denkt hij regelmatig terug aan zijn samenwerking met een voormalige collega, Karl Simic. Simic had twee tactieken; de eerste was het herhalen van de woorden van je gesprekpartner, de tweede was er een van overdreven beleefdheid en veel ‘jajaja’ uitroepen. Deze tactieken van Simic worden door Maarten gebruikt om zich te weren tegen dat wat er gaande is, maar hij niet kan begrijpen. Op het laatst herkent Maarten niemand meer. Wanneer hij de gordijnen opent, en van zijn eigen beeld in de ruit weerspiegeld schrikt, herkent hij ook zichzelf niet meer.

In de laatste alinea van het boek wordt verteld hoe Maarten nog een mededeling opvangt van ‘iemand’, zonder te beseffen dat deze opmerking van zijn vrouw afkomstig is, een opmerking die hem vertelt dat de lente bijna begint. De lente waar Maarten zoveel van hield.

# data[].attributes.body
Ferdinand Bordewijk publiceerde "Blokken" in 1931, een roman over de staat van de maatschappij. Het gaat hierbij om een totalitaire staat waarin kenmerken van fascisme en communisme in voorkomen. Omschreven is de trage maar onvermijdelijke ondergang van de stad in de typische "gewapend-beton" stijl van Bordewijk. Ferdinand wilde met dit dystopisch roman de gelijkenissen tonen met een ideale staat voor constructivisme en aangeven dat een totalitaire staat zou kunnen werken. Maar het regime zou uiteindelijk geen stand houden tegen de burgers.

Het thema van blokken zou best kunnen overeenkomen met mijn thema, "de dood". Je kan een correlatie vinden in hoe de staat langzaam maar zeker dood aan het gaan is en niet meer te redden valt.

# data[].attributes.body
De overeenkomsten tussen dit boek en Hersenschimmen is de dood. Je krijgt een mysterieus gevoel waarin de dood van een personage goed past. De dood was voor Maarten in Hersenschimmen onvermijdbaar en dat lijkt ook voor Merel zo te zijn. Hoe langer zij het probeert vol te houden hoe moeilijker het wordt om te overleven.

Een overeenkomst tussen “Alles wat er was” en “De Onderwaterzwemmer”, is hoe de hoofdpersonen tegenslagen krijgen door middel van sterfte van hun partners. Zij moeten na deze tegenslagen alsnog door het leven zien te gaan. Tin raakte zijn geliefden kwijt en hield daar veel pijn aan over. Het was dus lastig voor hem om door te leven. Ook voor Merel was dit lastig. Zij probeerde samen met een groepje te overleven maar het einde van haar partners was onvermijdelijk. Uiteindelijk moest ook zij proberen alleen verder te gaan in het leven.

# data[].attributes.body
https://www.alzheimer-nederland.nl/nieuws/dementie-doodsoorzaak-nummer-1-bij-vrouwen-nederland

Dementie is vaak erger dan dat de meeste mensen denken. Na wat research te doen ben ik achter een aantal dingen gekomen. Het is een van de meest impactvolle ziektes omdat het vrijwel onmogelijk is om normale interacties met mensen aan te gaan. Ook heb ik geleerd dat 1 op de 5 mensen dementie krijgt en bij vrouwen is dat 1 op de 3. Het is dus vaak voorkomend en het aantal mensen onder de 65 jaar met dementie stijgt. Wat het meest wordt gevreesd is dat je hoogstwaarschijnlijk je familie niet meer herkent als dement raakt. Ook beweert 40% van de mensen met dementie dat hun leven geen zin meer heeft.

Een mooi motief in het boek Hersenschimmen dat perfect gepaard gaat met dementie is de winter. Het is passend dat Maarten begint te dementeren en uiteindelijk overlijdt in de winter. Hij haat dit seizoen, hij denkt dat alles op elkaar lijkt en het dan vervaagt. Dit is waarschijnlijk een prima beschrijving van hoe het is om te dementeren.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Het aantal mensen met dementie in Nederland groeit in rap tempo. 1 op de 3 vrouwen krijgt dementie en de kans dat je als vrouw overlijdt aan dementie is op dit moment vele malen groter dan de kans te overlijden aan bijvoorbeeld borstkanker, beroerte of een hartinfarct. Dementie is een enorm impactvolle ziekte. Niet alleen voor de patiënt, maar ook voor de mantelzorger, de familie en uiteindelijk de hele maatschappij. Alzheimer Nederland start daarom de campagne 'Wat alz... jij het bent'. Met deze campagne wil de organisatie aandacht vragen voor deze hersenziekte. De organisatie stelt alles in het werk om een toekomst zonder dementie dichterbij te brengen.

"De urgentie om oplossingen te vinden om dementie te voorkomen, behandelen en genezen is groter dan ooit. De coronacrisis heeft de omvang van de groep mensen met dementie in Nederland voor iedereen zichtbaar gemaakt. Een kwetsbare groep mensen die in grote snelheid uitgroeit tot een half miljoen in 2040. Voor deze mensen is nog geen enkele behandeling of medicijn mogelijk. Met onze campagne 'Wat alz...' willen wij mensen bewust maken dat dementie niet over 'de ander' gaat, maar dat de kans groot is dat je er zelf mee te maken krijgt. Dementie is een van de grootste uitdagingen van deze tijd. Hoe gaan we als maatschappij beter om met al die mensen met dementie nu? En: hoe kunnen we met elkaar zorgen dat volgende generaties niet meer met deze ziekte te maken krijgen?", zegt Gerjoke Wilmink, directeur van Alzheimer Nederland.

De cijfers liegen er niet om: 1 op de 5 mensen krijgt dementie en onder vrouwen is dat 1 op de 3. Hoewel het risico op dementie toeneemt met het ouder worden is er een aanzienlijke groep mensen jonger dan < 65 jaar die dementie krijgt. Het is volksziekte nummer 1, met dodelijke afloop. Bij vrouwen is het doodsoorzaak nummer één, nog ver boven andere ziektes als hartfalen en borstkanker. Uit een onderzoek van Alzheimer Nederland onder het brede publiek blijkt dat veel mensen zich daar onvoldoende bewust van zijn. Zo schat de helft van de vrouwen de kans dat zij zelf dementie zal krijgen laag in. Daarnaast verwachten de meeste vrouwen dat borstkanker een veel hoger sterftecijfer heeft. Gerjoke Wilmink: "Inmiddels hebben vrouwen met borstkanker een goede overlevingskans. Dat vooruitzicht zou Alzheimer Nederland ook willen hebben bij dementie, daar is nog geen enkele overlevingskans op het moment". Het grootste angstbeeld dat uit het onderzoek naar voren komt is dat men bij dementie de eigen familie en vrienden niet meer zal herkennen. En maar liefst 40% van de ondervraagden geeft aan in geval van dementie het leven voor hem/haar geen zin meer heeft. "Dat is een schokkende uitkomst. Het geeft aan hoe heftig men deze ziekte ervaart. En dat er echt een oplossing voor moet komen."

# data[].attributes.attachment_link.title
Dementie doodsoorzaak nummer 1 bij vrouwen in Nederland

# data[].attributes.attachment_link.description
Het aantal mensen met dementie in Nederland groeit in rap tempo. 1 op de 3 vrouwen krijgt dementie en de kans dat je als vrouw overlijdt aan dementie is op dit moment vele malen groter dan de kans te overlijden aan bijvoorbeeld borstkanker, beroerte of een hartinfarct. Dementie is een enorm impactvolle ziekte.

# data[].attributes.body
De dood speelt een belangrijke rol in het leven van Tin. Zijn ouders en vrouw zijn allemaal te komen overlijden. Zijn vader is verdronken, zijn vrouw overleed tijdens een vakantie en zijn moeder is na een leven lang verwijten maken overleden. Een citaat volgt: "Twee keer eerder is hij de grens van de dood gepasseerd, hij weet er alles van. Op beide ervaringen kijkt hij met schaamte terug. Onmacht en schaamte. En bevreemding, aangezien hij zich niet kan voorstellen dat hij het zelf was die daar, toen, in die nacht, met of zonder lijk, ten slotte in het volle daglicht kwam te staan, met lege handen, schuldig als een moordenaar."

Schuldgevoel wordt vaak gelinkt aan spijt, het gevoel dat je krijgt wanneer je een actie ondergaan hebt of juist niet waardoor een onprettige uitkomst is ontstaan. In het boek 'De onderwaterzwemmer' is schuldgevoel heel goed te zien. De hoofdpersoon, Tin, lijdt aan dit gevoel na het verliezen van zijn vader en zijn vrouw in de oorlog. De reden van het ontstaan van dit gevoel is dat Tin denkt dat hij de dood van deze twee personen had kunnen vermijden. Hij leeft zijn leven dus verder, wetend dat hij half de reden is dat die twee personen niet meer leven. Dit kan een persoon mentaal schaden.

# data[].attributes.body
Verlies en schuld is het thema van dit boek. De hoofdpersoon krijgt te maken met het verlies van diverse personen. Hierdoor lijdt hij aan een gevoel van schuld.

Het was best interessant om dit boek te lezen. Verlies is namelijk iets wat ik zelf nog niet veel heb meegemaakt maar wat nog wel op mij te wachten staat. Het verliezen van familieleden is iets wat de mens heel erg kapot kan maken en al helemaal als je daar zelf een schuldgevoel aan over houdt. Het was interessant om te lezen hoe andere mensen omgaan met het rouwen om familieleden. Dit wordt in mijn cultuur namelijk wat anders behandeld dan in dit boek.

# data[].attributes.body
Ik kon eigenlijk al een beetje voorspellen hoe het boek met het thema om zou gaan. Zelf ben ik iemand met een Marokkaans achtergrond die ook opgegroeid is in een van de minder stabielere wijken van Nederland. Dit is iets wat effect kan hebben op iemand zijn toekomst en het was fijn dat ik daar een verhaal over kon lezen over iemand die een beetje hetzelfde mee maakt als ik. Veel jongeren van buitenlandse afkomst uit mijn buurt zijn ongeveer hetzelfde pad op gegaan als de broer van Sam en Soessi. Ik kon dus enigszins begrijpen hoe het voelt om afstand te moeten nemen van mensen waarmee je bent opgegroeid voor dat ze de andere kant op gingen. Het boek weergeeft een situatie waarin je slim moet zijn en moet denken aan je toekomst door te kiezen welke mensen je om je heen wilt hebben. Ook kon ik een beetje sympathiseren met Sam over zijn familie. Ook bij mij thuis zijn ze niet erg op de hoogte van mijn schoolcarriere. Je krijgt hierdoor het gevoel dat je er alleen voor staat en het was nogmaals fijn om te zien hoe iemand anders omgaat met deze situatie.

# data[].attributes.body
Oudheid, die eenzaamheid en in dit geval dementie met zich meebrengt. Iets wat niet te stoppen is en wat langzaamaan een einde maakt aan alles wat je hebt en weet waaronder je medemensen.

Door het lezen van dit boek heb ik geleerd dat de dood niet te stoppen is. Daarbij moet je in gedachte houden dat het belangrijk om dan ook zoveel mogelijk tijd te spenderen met de mensen/dingen waar je van houdt. Bij mensen met dementie gaat dit echter niet en dat heeft mijn ogen weten te openen. Ik vond het mooi en tegelijkertijd hartverscheurend om te zien hoe Maarten heel langzaam alles vergeet. Ook vond ik dat de schrijver duidelijk vanuit meerdere perspectieven liet zien hoe een situatie waarin je een persoon verliest, er uit ziet.