# data[].attributes.headline
In hoeverre bepaalt jouw wieg jouw toekomst?

# data[].attributes.subject
In hoeverre bepaalt jouw wieg jouw toekomst?

# data[].attributes.attachment_link.title
(In hoeverre) bepaalt de plaats van je wieg je toekomst? — Landelijk Expertisecentrum Jonge Kind

# data[].attributes.attachment_link.description
Cathy van Tuijl, lector bij het expertisecentrum

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Landelijk Expertisecentrum Jonge Kind (LEJK)

# data[].attributes.attachment_link.title
Symposium LEJK - Inhoudelijke bijdrage Helma Brouwers

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Teaching Strategies for Early Childhood Education

# data[].attributes.attachment_link.title
The whole-child approach in early education

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Deze podcast is mede mogelijk gemaakt door Schoolmakers.We beginnen met een Mea culpa. We hebben in deze podcast veel te weinig aandacht voor het kleuteronderwijs. Met deze aflevering proberen we dat een beetje goed te maken. Eva Dierickx en Astrid Koelman schreven het boek 'Kleuterleerkracht.' In dat boek verzamelen ze alle kennis, wetenschap en inzichten die er zijn rond kleuteronderwijs. Een naslagwerk voor kwaliteitsvol kleuteronderwijs. Met Buiten De Krijtlijnen waren we te gast op de boek...more

# data[].attributes.attachment_link.title
Podcast Luisteren (PodNL): #87 | Eva Dierickx, Astrid Koelman en Sofie Schyvens over Kleuterleerkracht

# data[].attributes.attachment_link.description
From Buiten de krijtlijnen. Deze podcast is mede mogelijk gemaakt door Schoolmakers.We beginnen met een Mea culpa. We hebben in deze podcast veel te weinig aandacht voor het kleuteronderwijs. Met deze aflevering proberen we dat een beetje goed te maken. Eva Dierickx en Astrid Koelman schreven het boek 'Kleuterleerkracht.'

# data[].attributes.headline
Opdracht vooraf: Bekijk het filmpje van manipulerend spel tot rollenspel

# data[].attributes.subject
Opdracht vooraf: Bekijk het filmpje van manipulerend spel tot rollenspel

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Kleuters leren door te spelen, zo maken ze zich de wereld om hen heen eigen. Spelen is ook van invloed op de taalontwikkeling. Speelexpert Margot Wouterse vertelt in dit artikel welke fases er zijn in spelontwikkeling en hoe je als leraar het spel kunt verrijken.

"De spelontwikkeling verloopt in opeenvolgende fases: van manipulatief spel (met de handen), naar doen alsof en uiteindelijk rollenspel", zegt Wouterse, ontwikkelaar van de VVE-methodiek 'Speelplezier'. In de video zie je welke vormen en fases je in het spel van kinderen kunt onderscheiden. Rollenspel is de belangrijkste en meest complexe vorm van spel. Dit is ook belangrijk voor de taalontwikkeling. Kinderen die veel rollenspellen spelen, leren zich in te leven in een ander en gebruiken complexere zinnen.

Meespelen verrijkt het spel

Als leraar kun je het spel van leerlingen verrijken door zelf mee te spelen. In de onderstaande video laat Wouterse zien hoe je het spelen met de handen naar een niveau hoger tilt door mee te spelen. Denk daarbij aan deze stappen:

Respecteer het spel van het kind en sluit erop aan.

Spiegel het spel waardoor de leerling zich competent voelt en openstaat voor jouw interventie.

Verrijk het spel door bijvoorbeeld iets nieuws te introduceren of nieuwe taalbegrippen te gebruiken.

Demonstratiespel: voordoen stimuleert

Je stimuleert kinderen in hun spel door zelf voor te spelen. In de video hieronder doet de leraar klassikaal iets voor en enthousiasmeert de kinderen om zelf elementen uit dit spel na te spelen. Tijdens het demonstratiespel beeld je ook nieuwe woorden uit waarmee je de woordenschat uitbreidt. Je vangt dan twee vliegen in één klap: kinderen gaan niet alleen beter spelen, maar ook beter praten, is de ervaring van leraar Marij Goessens.

Pantomime helpt bij taalontwikkeling

Het uitbeelden van oude en nieuwe versjes helpt bij de taalontwikkeling. Kinderen raken vertrouwd met taalritme, melodie, klankkleur en rijm. Als je liedjes of versjes met de handen (pantomime) uitbeeldt, ervaren kinderen het lijfelijk en ontwikkelen ze hun motoriek. Ze kunnen woorden beter begrijpen, onthouden en toepassen. Daarnaast vinden ze het vaak leuk en dat vergroot de betrokkenheid, is de ervaring van leraar Ramona Wetzelaer.

Wil je ook aan de slag met handpantomime? Kristien Dieltiens verzamelde op YouTube enkele handversjes voor kinderen van 2 tot 7 jaar.

Verrijkend spel in het speciaal onderwijs

Niet alleen op een reguliere school is spelend leren belangrijk. Op de Catharinaschool, een so-school in Heerlen, gebruiken leraren veel creatieve spelvormen om leerlingen met een verstandelijke beperking betekenisvol onderwijs te bieden. Taal en spel lopen als een rode draad door het dagprogramma. Hierbij zoeken de leraren naar verbindingen met andere vakgebieden (rekenen, sociaal-emotionele ontwikkeling, leren leren). Bekijk hoe zij dat doen in de video.

Meer weten?

# data[].attributes.attachment_link.title
Spelstimulering: van manipulerend spel naar rollenspel - Leraar24

# data[].attributes.attachment_link.description
Als leraar kun je door mee te spelen, demonstratiespel of handpantomime het spel van kleuters verrijken wat positief is voor hun taalontwikkeling.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Spelontwikkeling volgens Piaget

Piaget onderscheidt drie spelsoorten die hij ieder een eigen specifieke ('oefen-')functie toekent (Van der Poel & Blokhuis, 2008):

Het oefenspel ('practice play').

Het symbolische spel ('symbolic play').

Spelletjes met regels ('games with rules').

Ad 1: Het oefenspel is het herhalen van zintuigelijke en/of motorische handelingen buiten de gebruikelijke context, uitsluitend om het plezier in de handelingen zelf. Een voorbeeld hiervan is het telkens open- en dichtdoen van een deurtje. Wanneer het kind deze handeling net onder de knie heeft, beleeft het alleen al aan het open- en dicht doen van het deurtje veel plezier en biedt dit voldoende bevrediging. Het kind oefent de motorische en zintuiglijke vaardigheden (Van der Poel & Blokhuis, 2008).

Ad 2: In het symbolische spel stellen objecten, handelingen en/of personen andere, veelal afwezige, objecten en/of personen voor. Een aantal voorbeelden zijn het vadertje-en-moedertje, politie en dief of winkeltje spelen, enzovoorts. Dit spel leert het kind dat een voorwerp iets anders voor kan stellen. Deze spelsoort komt in dezelfde periode op gang als de ontwikkeling van taal. Daarnaast leert het kind symbolen te gebruiken (Van der Poel & Blokhuis, 2008).

Ad 3: In spelletjes met regels die bijna altijd samen met de anderen worden gespeeld, leert het kind regels en codes te herkennen en te hanteren. Deze regels en codes hebben betrekking op de sociale wereld. Voor het spelen laten de spelers zich leiden door vooraf afgesproken regels. Deze kunnen zijn (Van der Poel & Blokhuis, 2008):

Verzonnen regels: Bijvoorbeeld wie het snelste is.

Door eerdere generaties overgeleverd: bijvoorbeeld bij touwtje springen en knikkeren.

Door derden verzonnen: bijvoorbeeld bij bestaande gezelschapsspellen.

In het eerste anderhalf jaar beperkt het spel van het kind zich tot het oefenspel; het kind manipuleert door middel van voorwerpen. Peuters houden zich bezig met symbolisch spel. Het kind zijn/haar eerste symbolische spel is meestal een imitatie van wat het kind de ouders ziet doen. Een voorbeeld hiervan is het autorijden, eten klaarmaken, de pop fles geven, enzovoorts. In de kleutertijd krijgt het kind een sociaal karakter en er wordt meer met kinderen of volwassenen gespeeld. Ongeveer vanaf 7 jaar leren kinderen met spelregels omgaan en aanvaarden. Gezelschapsspelletjes zijn voor kinderen steeds aantrekkelijker (Verhulst, 2005).

# data[].attributes.attachment_link.description
Verschillende theoretici hebben een visie over de spelontwikkeling van het kind. De spelontwikkeling staat niet los van de verdere ontwikkeling van het kind op cognitief, motorisch, sociaal en emotioneel gebied. Hieronder worden de spelontwikkeling volgens Piaget en Vermeer beschreven.

# data[].attributes.body
Film over het atelier

# data[].attributes.attachment_link.title
The decline of play | Peter Gray | TEDxNavesink

# data[].attributes.headline
Opdracht 2, dimensie B: Praktijk onderzoek

# data[].attributes.subject
Opdracht 2, dimensie B: Praktijk onderzoek

# data[].attributes.body
Mooi voorbeeld!

# data[].attributes.attachment_link.title
Kingston's conversation with Me over next season

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Voor onderwijs aan kinderen die niet kunnen of willen lezen, zijn tekstloze prentenboeken een verademing. Die boeken goed gebruiken in de klas vereist vakmanschap

Tekst Michiel van Nieuwstadt - Redactie Onderwijsblad - - 8 Minuten om te lezen

Het wemelt van de verhalen in de Waar is de taart-boeken van Thé Tjong-Khing. Twee ratjes in pak pikken een taart van een keurig gedekt tafeltje. Papa en een mama hond zetten de achtervolging in op de taartdieven, langs een weg door het bos, over bergen, langs ravijnen. Tegelijk met de achtervolging gebeurt er nog veel, heel veel meer. Ruziënde, huilende, wijzende en vallen dieren vertellen allemaal een parallel verhaal.
Waar is de taart is een tekstloos prentenboek. 'Lezers' van deze boeken moeten zelf de woorden vinden en juist daardoor vormen ze een vertrekpunt voor verrassende taallessen die je met een leesboek in de klas niet kunt geven. Taallessen voor kinderen die nog geen letter kennen bijvoorbeeld. Lessen met kinderen uit een oorlogsland met een onbekende taal. Of taallessen voor kinderen met een hekel aan boeken.

Drempel

"Tekstloze boeken nodigen leerlingen uit zelf woorden te vinden voor wat ze zien", zegt Sara Van Meerbergen, universitair hoofddocent Nederlands en onderzoeker kinder- en jeugdliteratuur aan de universiteit van Stockholm. "Kinderen moeten zelf handelingen benoemen en zelf een verhaal opbouwen. Daar leren ze veel van."
Van Meerbergen doet onderzoek naar wat in het Engels of Duits wimmelbooks of Wimmelbücher heet: tekstloze prentenboeken die wemelen van de details. Onderzoek wijst uit dat boeken zonder tekst ervoor zorgen dat kinderen open het verhaal ingaan, waardoor ze zich er meer bij betrokken voelen. Waar een boek met tekst kiest voor één verhaal, herbergt een wemelboek ontelbaar veel verhalen, die je als 'lezer' kunt invullen met de taal die je wilt.

Dit artikel lees je gratis uit het Onderwijsblad van januari 2023. Op de hoogte blijven van alles wat speelt in het onderwijs? Word lid van de AOb! En ontvang tien keer per jaar het Onderwijsblad.
CHECK ALLE VOORDELEN VAN HET LIDMAATSCHAP
"Inspireren en enthousiasmeren staat voorop als je kinderen aan het lezen wilt krijgen", zegt Janneke de Jong-Slagman, docent Nederlands op de pabo van Driestar hogeschool. "Veel kinderen kampen met leesvrees en boekenangst. Het gebruik van boeken zonder tekst in de klas kan helpen om de drempel te verlagen."
Sommige tieners in het praktijkonderwijs, verstijven als ze een boek zien, weet De Jong. De loei-drukke Otto met vakantie-boeken van Tom Schamp, vol voertuigen en reizende figuren helpen hen uit de kramp. Als voorbeeld noemt De Jong een les van een docent in het praktijkonderwijs. Hij vroeg leerlingen met hun telefoon foto's te maken van vijf dingen die hen opvielen in de boeken van Schamp. Daarna mochten ze klasgenoten vertellen wat ze ontdekt hadden. "Pedagogisch is dat een interessant lesvoorbeeld", vindt De Jong. "Je brengt deze kinderen met boeken in aanraking zonder dat ze hoeven te lezen of te schrijven en je kunt toch nagaan wat ze uit het 'verhaal' opgediept hebben."

Ook Sara Van Meerbergen houdt van de boeken van Schamp: "Zijn tekstloze boeken zijn vaak groot en gemaakt van karton. Dat heeft een aantrekkingskracht die toch wel weer anders is dan die van gewone boeken." Ze roemt de autoboeken van Schamp. "Ik beweer natuurlijk niet dat alle jongens daarvan houden, maar het kan bij sommige wel de interesse wekken. Mijn kinderen hebben die boeken kapot gelezen."
Van het bijna tekstloze werk van Schamp - met hier en daar een klein kronkelzinnetje - valt te genieten op vele niveaus. Kinderen kunnen de boeken op de grond leggen en er met autootjes overheen rijden. De Jong geniet van Schamp's maatschappijkritiek als ergens de S uit het logo van Shell wegvalt, waarna het woord Hell overblijft. En Van Meerbergen vertelt enthousiast over de vele verwijzingen in het werk van de Belg naar het haar geliefde Brussel.

Op de vlucht

Van een heel andere orde is het tekstloze prentenboek De aankomst van Shaun Tan. Op één van de platen in sepiakleuren kronkelen de armen van een monster zich rond een bedreigde stad. We zien een afscheid. Tranen, omhelzingen, mensen pakken elkaars handen nog even vast. Een trein vertrekt, een schip vaart over de oceaan en komt aan in een nieuw land. "Het is één van mijn lievelingsboeken", zegt de Zweeds-Nederlandse kinderboekenschrijver Marit Törnqvist. "Het brengt zo krachtig de emotie over van wat het betekent om als vluchteling alles achter je te laten en terecht te komen in een wereld waar alles vreemd voor je is."
Törnqvist zet zich sinds 2015 in voor vluchtelingen in Zweden en Nederland. Tekstloze boeken zijn voor haar een mogelijk beginpunt voor menselijk contact met anderstaligen: "Je kunt samen plaatjes aanwijzen, luisteren naar elkaars taal."

Sommige tieners in het praktijkonderwijs verstijven als ze een boek zien

Het ligt voor de hand om in lessen voor vluchtelingen gebruik te maken van aangrijpende boeken, zoals De aankomst, maar Törnqvist waarschuwt daarvoor: "Ik heb dat boek jaren geleden cadeau gedaan aan een Syrische vluchteling, maar hij heeft het weggelegd. Het verhaal kwam te dichtbij."
Ashiq, een vluchteling uit Afghanistan die bij haar in huis woont, kreeg van Törnqvist het tekstloze boek Migranten van Issa Watanabe in handen. Op de kaft struint een groep dieren somber voort, gehuld in oude kleren en met geïmproviseerde knapzakken op hun rug. Een skelet achtervolgt hen: De dood zit hen bijna letterlijk op de hielen. Verderop zitten de vluchtelingen samengepakt in een volgepropte lange boot. "Ashiq keek goed, vond het boek prachtig maar heeft er daarna nooit meer in gekeken", vertelt Törnqvist. "Hij heeft zelf in zo'n bootje rondgedobberd. Die boeken van Tan en Watanabe zijn er niet voor hen, ze zijn er voor ons. Westerlingen hebben geen idee wat het betekent om op de vlucht te zijn. Gebruik die boeken vooral in je klas, maar geef ze liever niet aan een kind dat zelf op de vlucht is geweest."

Ook Sara Van Meerbergen gelooft dat De aankomst niet zomaar geschikt is voor een les Nederlands met anderstaligen met een verleden als vluchteling. "Het is een hard boek", zegt zij. "Ik zou daar voorzichtig mee zijn." In haar eigen lessen Nederlands die Zweden gratis mogen volgen aan de universiteit van Stockholm, gebruikt ze liever de tekstloze prentenboeken van Charlotte Dematons. "Een boek als Nederland is een prachtige kennismaking met de Nederlandse cultuur."

Inlevingsvermogen

De Jong gebruikt De aankomst om bij haar pabo-studenten het inlevingsvermogen in vluchtelingen te versterken: "Ik heb bladzijden uit het boek gekopieerd en per groepje uitgedeeld. Bekijk de platen, vraag ik dan, en bedenk je wat er gebeurt. Hoe denk je dat de hoofdpersoon zich voelt, als je kijkt naar zijn lichaamshouding."
Het voordeel van een tekstloos boek, is dat je als lezer niet één bepaalde richting wordt opgestuurd, maar zelf je gevoelens en gedachten kan bepalen. Dat maakt het boek van Shaun Tan geschikt voor burgerschapsonderwijs. "Je brengt het gesprek tussen leerlingen op gang, zonder dat vooraf te sturen", zegt De Jong. "Daarna kun je in een opdracht van pabo-studenten vragen om te doen wat Tan niet heeft gedaan: een tekst schrijven bij het onderwerp. In 2 havo gebruik je bij het boek een eenvoudigere stelopdracht. Beschrijf in 50 woorden wat je hebt gezien bijvoorbeeld."

Zoekboeken

Als vrijwilliger en projectleider bij de Voorleesexpres heeft ook Marleen van der Leij ervaring met tekstloze prentenboeken. "Ze zijn heel goed te gebruiken als je werkt met kinderen of ouders die de Nederlandse taal niet machtig zijn", zegt zij. "Vooral zoekboeken zijn geschikt voor gezinnen die nog niet gewend zijn aan voorlezen. Het zoeken van de gele ballon in de boeken van Charlotte Dematons is een eenvoudige opdracht waarmee je samen een gezellig moment met een boek kunt ervaren."
Bij de Voorleesexpres bezocht Van der Leij gezinnen waar kinderen van verschillende leeftijden bij elkaar zaten. "Met een tekstloos boek is het makkelijk schakelen tussen verschillende leeftijdsniveaus."

Tekstloze boeken nodigen leerlingen uit zelf woorden te vinden voor wat ze zien

Van der Leij waarschuwt dat leerkrachten en ouders houvast nodig hebben om met een tekstloos boek aan de slag te gaan. "Het tekstloze prentenboek Eiland van Mark Janssen is prachtig, maar het is best een uitdaging om je eigen verhaal daarbij te verzinnen."
Werken met tekstloze boeken is vaak zo makkelijk niet, beaamt Marit Törnqvist. "Het doet een groot beroep op je fantasie. En vergeet niet, voor sommige vluchtelingen is het fenomeen boek überhaupt nieuw. Kinderboeken? Die kennen ze in Afghanistan helemaal niet, afgezien van wat kinderboeken uit Iran die een enkeling heeft gezien."
Het voorlezen van een tekst biedt leerkrachten een vanzelfsprekend houvast. Als je dat interactief doet, door tussendoor vragen te stellen en woorden uit te leggen, kun je leerlingen uitnodigen om mee te doen.
Een tekstloos prentenboek geeft meer vrijheid, maar vraagt ook om een goede voorbereiding. "Als je platen uit het boek op een digibord projecteert, kun je de dingen die je in boeken ziet met kinderen benoemen", zegt Törnqvist. "Maar ik denk dat je tekstloze prentenboeken zelf heel goed zult moeten bestuderen, voordat je er als leerkracht mee aan de slag gaat."

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Michiel van Nieuwstadt - Redactie Onderwijsblad

# data[].attributes.attachment_link.title
Tekstloos prentenboek neemt boekenangst weg | De Algemene Onderwijsbond

# data[].attributes.attachment_link.description
Voor onderwijs aan kinderen die niet kunnen of willen lezen, zijn tekstloze prentenboeken een verademing. Die boeken goed gebruiken in de klas vereist vakmanschap

# data[].attributes.headline
Bekijk je eigen communicatievaardigheden mbv de combilist 

# data[].attributes.subject
Bekijk je eigen communicatievaardigheden mbv de combilist 

# data[].attributes.headline
Opdracht 5: Competentie 4 klassenmanagement

# data[].attributes.subject
Opdracht 5: Competentie 4 klassenmanagement

# data[].attributes.body
3 pagina's downloaden!

# data[].attributes.body
Jaarplanning taal

# data[].attributes.body
Groepsoverzicht taal

# data[].attributes.body
Dagplanning

# data[].attributes.body
Taalsignaleringslijst kleuters

# data[].attributes.headline
onze 'bijbel' met alle afspraken/planningen/overleggen etc van Inge en Myrthe

# data[].attributes.subject
onze 'bijbel' met alle afspraken/planningen/overleggen etc van Inge en Myrthe

# data[].attributes.headline
voorbeeld dagplanning (mijnkleutergroep) Inge en Myrthe

# data[].attributes.subject
voorbeeld dagplanning (mijnkleutergroep) Inge en Myrthe

# data[].attributes.body
Een stukje van de jaarplanning in MijnKleuterGroep. Ieder doel komt per schooljaar 2x aan bod. Dit zijn de laatste drie thema's van dit schooljaar.

# data[].attributes.body
Voorbeeld weekplanning

# data[].attributes.body
https://teams.microsoft.com/l/meetup-join/19%3ameeting_MDRkOWFlMmItZGQzZS00ZmMxLWEzYTctYWViZTMwMWY1MmZh%40thread.v2/0?context=%7b%22Tid%22%3a%22a14653ff-92fa-4118-baad-d798b2bf263c%22%2c%22Oid%22%3a%22656b229a-ebda-4312-bcd0-20870b2c396a%22%7d

# data[].attributes.attachment_link.title
Het kind en het badwater_documentaire 2024