# data[].attributes.body
Deze les zijn de volgende leerdoelen belangrijk:

Hoe verliep de Duitse inval?

Hoe verliep de Duitse bezetting?

Voor welke keuze stonden de Nederlanders?

Hoe verliep de Jodenvervolging?

Hoe werd Nederland bevrijd?

Begrippen: Bezetting, censuur, collaborateurs, deportatie, Hongerwinter

# data[].attributes.body
Herhaling §4.3
Bekijk de onderstaande foto's en zet in het document bij elke foto welke vorm van terreur dit is.

Foto 1

# data[].attributes.attachment_link.description
Tussen 10 en 14 mei vinden tenminste twintig luchtaanvallen op Rotterdam plaats, uitgevoerd door de Luftwaffe (10), de Militaire Luchtvaart (5) en Royal Air Force (5). Het totale aantal doden onder de burgerbevolking bedraagt naar schatting 850-950. Op 11 mei wordt tegen middernacht een zwaar bombardement uitgevoerd door de Luftwaffe.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Doorbraak is actief tegen dwangarbeid, een fenomeen dat sterk in opkomst is in de westerse "liberale democratieën". Dat onbetaald werken "voor je uitkering" lijkt een nieuwe stap in het opvoeren van de druk op werklozen. Maar dat gebeurde eerder ook al.

Vroeger konden arme mensen die niet genoeg verdienden om van te leven bij kerken aankloppen voor ondersteuning. Om kans te maken op hulp hielp het om er een christelijke levensstijl op na te houden. Later is de overheid zulke ondersteuning heel voorzichtig meer als haar taak gaan zien. Hoewel enige menslievendheid de ondersteuners niet vreemd was, werd hulp vaak ook verleend om grootschalige roof en opstand te voorkomen. Door de jaren heen is de ondersteuning uiteraard veranderd, maar er zijn ook opvallende overeenkomsten met nu.
Werkhuizen
De bezittende klasse zag bij haar "weldoenerij" altijd een spanning tussen het ondersteunen om de ergste nood te lenigen, en het voorkomen dat mensen niet meer wilden werken. De ondersteuning is dus nooit ruim geweest. Daarnaast moesten de armen werken voor hun ondersteuning. Dat zou de kosten drukken, maar was tegelijk ook een test op werkwilligheid. Zo waren er "werkhuizen" en was er later op grotere schaal "werkverschaffing". In Drenthe hadden de diaconieën in de zeventiende en achttiende eeuw een actueel klinkende manier van werkverschaffing: armen werden uitbesteed.

In de Armenwet van 1912 was - op aandrang van de Tweede Kamer - opgenomen dat "onderstand" aan armen zoveel mogelijk als loon voor arbeid werd gegeven. Voor de gemeenten betekende dit dat ze verplicht werden om een werkhuis in te richten, ter afschrikking van armen die een beroep wilden doen op de Armenwet, en om de werkwilligheid te testen. Maar dat kostte geld voor gebouwen en personeel ter begeleiding (lees: controle) van de armen. Daar was geen bijdrage van de rijksoverheid voor, en ook het "loon" was daar niet te verhalen. In menig gemeente kwam er van werkhuizen dan ook weinig terecht. Het enkel geven van "onderstand" was goedkoper.(1) Tegenwoordig lossen gemeenten dat probleem vaak op door "werkhuizen" voor werklozen bij sociale werkplaatsen onder te brengen.

Al vanaf het einde van de negentiende eeuw werd werkverschaffing populair bij Drentse gemeentebesturen. Ze lieten werklozen heidegronden ontginnen, bosbouw uitvoeren en wegen aanleggen. Voor werkverschaffing in de ontginning en in landbouwkolonies (vaak in het noorden van het land) had de rijksoverheid wel een bijdrage over. Voor de werklozen was het echter bepaald niet zeker dat ze betaald werden. Wie zich hier namelijk "misdroeg" of werk weigerde, kreeg alleen het allernoodzakelijkste in natura. Hoe je dan thuis de huur betaalde, moest je zelf maar uitzoeken.

Verdringing

De werkverschaffing nam vooral grote vormen aan in de jaren 20 en 30. Met de crisis vanaf 1929 kwamen ook grote aantallen landarbeiders in de werkverschaffing terecht. Er kwam veel protest tegen die werkverschaffing, waar Colijn (die zuunigerd) op het hoogtepunt 60 miljoen gulden per jaar aan uitgaf. De arbeid die de werklozen moesten verrichten, was natuurlijk wel van economische waarde, al kregen ze geen echt loon. Overheidsprojecten werden zo goedkoper, want met lagere lonen uitgevoerd. Gemeenten met goede connecties bij de landelijke overheid wisten zo in korte tijd een boel van de grond te krijgen. Op voorstel van de Drentse commissaris van de koningin Jan Tijmen Linthorst Homan werden in de jaren 20 al langer bestaande plannen voor verbetering van de rivieren en de afwatering in de werkverschaffing ondergebracht. Bekende projecten die door de werkverschaffing werden gerealiseerd, zijn het "Boschplan" (het Amsterdamse Bos, inclusief de handgegraven roeibaan), het Kralingse Bos in Rotterdam, de Leidse Hout in Leiden, het Twentekanaal, het vliegveld Valkenburg, en voetbalstadions als de Utrechtse Galgewaard en De Goffert in Nijmegen. Volgens velen was het een vorm van uitbuiting en dwangarbeid.
Beproeving
Opzettelijk stuurde de regering de werklozen uit de steden vaak naar grote projecten ver weg, zodat de meesten daar wel moesten overnachten. Alleen zaterdagavond en zondag konden ze dan thuis zijn. De lonen in de werkverschaffing waren laag en gebonden aan een maximum. Het werk was zwaar, de omstandigheden erbarmelijk, en het inkomen was net, of vaak net niet, genoeg om met een gezin van rond te komen. Al het werk werd met de hand gedaan. Machines, die er in die tijd wel waren, zouden zogenaamd het principe van werkverschaffing tenietdoen. Ploeteren met schop, kruiwagen en kiepkar dus. Bespied door de opzichters tijdens lange dagen, met gebrekkige medische zorg en amper ruimte om te schuilen tegen regen. Bij oponthoud wegens regen werd niet eens doorbetaald. Een beproeving dus, zeker voor mensen die helemaal niet gewend waren aan dit soort werk. Dat leidde bij veel van de armen tot ernstige aandoeningen en ongeschiktheid voor hun eigenlijke beroep.

Werkweigering of het werk niet kunnen volhouden werden afgestraft door intrekking van de uitkering, wat voor de werklozen betekende dat ze aangewezen waren op de armenzorg. Veel projecten stonden onder leiding van de Nederlandse Heidemaatschappij, en hun medewerkers gaven orders, hielden toezicht en betaalden het loon uit. Toezichthouders van de Heidemij kregen de weinig vleiende bijnaam "stoklopers", en ze hadden veel macht over de arbeiders die niet durfden te protesteren. Protest leidde immers tot ontslag en dus aangewezen zijn op de armenzorg: hulpverlening aan armen die vanuit kerkelijke instellingen, de adel en particuliere iniatieven werd georganiseerd op basis van liefdadigheid. Dus werkten ze 50 uur per week hard, want de hoogte van het loon hing af van de hoeveelheid werk die hun ploeg verzette. Pas bij 50 uur werk in een week kon men aan een beetje redelijk loon komen. Staken of sabotage werd zo wel heel moeilijk.
Protest
Ondanks de moeilijke en vrij machteloze omstandigheden hebben 'werklozen' in de werkverschaffing zich niet alles laten welgevallen. Begin 1925 groeide de ontevredenheid in de werkverschaffing en onder de veenarbeiders in Friesland en Drenthe. Men eiste eerst in Gorredijk een hoger uurloon, doorbetaling bij regen, een achturige werkdag en geen uitsluiting van arbeiders. Toen dat laatste wel gebeurde, brak er een staking uit, die oversloeg naar andere werkverschaffingsprojecten in Friesland en Drenthe. Op het hoogtepunt van de actie, 19 april, waren er 20 duizend stakers. Een demonstratie bij Gorredijk liep uit op een treffen met de politie en de marechaussee. Uiteindelijk bloedde de staking dood. Volgens de bekende geschiedschrijver van de arbeidersbeweging Ger Harmsen "maakte een samenscholingsverbod (legaal) contact tussen de stakers vrijwel onmogelijk. Omdat deze arbeiders overwegend ongeorganiseerd waren en het Nederlands Verbond van Vakverenigingen (NVV) de actie veroordeelde, maakten gebrek en overheidsgeweld een einde aan het verzet."(2) De situatie in het noorden wekte landelijk verontwaardiging op en de regering zag zich gedwongen om maatregelen te nemen zodat er tijdelijk enige verbetering kwam. In de crisisjaren werden die veelal weer teruggedraaid.

Opmerkelijk genoeg hebben arbeiders in de werkverschaffing in het begin van de Tweede Wereldoorlog met stakingen successen geboekt. In de maanden voorafgaand aan de Februaristaking van 1941 staakten ze met succes onder leiding van communisten. In oktober 1940 bijvoorbeeld tegen verlenging van de werktijd. "Het op de oude tijd neerleggen van het werk leidde tot schorsing, uitsluiting van de steun, voortdurende demonstraties, straatmeetings, protesten bij B&W, bij het gelijkgeschakelde NVV en zelfs bij de Ortskommandant. Zonder scrupules werden de Duitse en Nederlandse autoriteiten tegen elkaar uitgespeeld." Toen intimidatie van de arbeiders niet werkte, kregen zij hun zin. "Toen de werkverschaffingsarbeiders op 23 december uitvroren, en genoegen moesten nemen met een week minder loon, kwam het opnieuw tot acties. Die beheersten het Amsterdamse straatbeeld enkele weken, vooral in het centrum. Duizenden demonstreerden door de stad. De Communistische Partij Nederland (CPN) verspreidde manifesten en Wouter Kalf [die ook in het actiecomité van oktober zat, JB] voerde herhaaldelijk het woord. Ook ditmaal had de actie succes: een extra winteruitkering van 1 week steungeld."(3) De ervaringen die met deze acties werden opgedaan, hebben zeker bijgedragen tot het aandurven van de Februaristaking tegen de Jodenvervolging.

Werken naar vermogen

In juli 1945, direct na de oorlog, werden er alweer kampen opgezet voor werklozen om ze zo in te kunnen zetten bij de wederopbouw. Dat gebeurde door de Dienst Uitvoerende Werken (DUW), en deze DUW-kampen werden in de volksmond al snel "Door Uitbuiting Winst" of "Door Uitputting Wanhoop" genoemd. De DUW werd in juli 1954 opgeheven, en in de kampementen werden vaak Molukkers geplaatst.

Met de Algemene Bijstandswet van 1965 is dwangarbeid afgeschaft. Die wet bevatte weliswaar een plicht om werk te zoeken, maar geen eis tot "een tegenprestatie" voor de uitkering. Mark Rutte heeft met zijn Wet Werk en Bijstand (WWB) van 2004 de mogelijkheid van een "tegenprestatie" weer van stal gehaald. Eind 2011 is die verplichtender in de WWB opgenomen. Met de Wet Werken Naar Vermogen (WWNV), die gelukkig na de val van Ruttes kabinet in de ijskast staat, wil de overheid die plicht nog uitbreiden.

Jeroen Breekveldt
Noten
1. "Van pauperzorg tot bestaanszekerheid", Loes van der Valk, 1986.
2. "Voor de bevrijding van de arbeid", Harmsen en Reinalda, 1974.
3. "De februaristaking ontrafeld en verbeeld", Ger Harmsen in "Nederlands Kommunisme", 1982.

# data[].attributes.attachment_link.title
Een korte geschiedenis van dwangarbeid en het verzet ertegen | Doorbraak.eu

# data[].attributes.attachment_link.description
Doorbraak is actief tegen dwangarbeid, een fenomeen dat sterk in opkomst is in de westerse "liberale democratieën". Dat onbetaald werken "voor je uitkering" lijkt een nieuwe stap in het opvoeren van de druk op werklozen. Maar dat gebeurde eerder ook al. Vroeger konden arme mensen die niet genoeg verdienden om van te leven bij kerken aankloppen voor ondersteuning.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
70 jaar lang waren duizenden documenten verborgen voor de nieuwsgierige blikken van particulieren.

De pagina's met de getuigenissen van de Tweede Wereldoorlog komen van een voormalig VN-comité voor oorlogsmisdaden.

Het archief geeft inzicht in de manier waarop de geallieerden nazi-Duitsland tijdens de oorlog juridisch trachtten te vervolgen.

Concentratiekampen waren bekend

De archieven wijzen namelijk uit dat de geallieerden al tijdens de oorlog Hitler en zijn handlangers aanklaagden, en niet pas tijdens bijvoorbeeld de Neurenbergprocessen.

Uit de archieven blijkt ook dat de geallieerden al in december 1942 wisten dat de nazi's minstens 2 miljoen joden hadden omgebracht.

En op dat moment kwamen de VS en Groot-Brittannië al met een publiekelijke verklaring van de massamoord, al zou het nog 2,5 jaar duren voordat de Sovjettroepen de eerste concentratiekampen in Polen vonden.

Aanklachten tegen Hitler tijdens de oorlog

Een andere interessante onthulling van het archief is dat de geallieerden Hitler verantwoordelijk hielden voor een massamoord in Tsjecho-Slowakije.

Hier gaven Hitler en Himmler in juni 1942 de opdracht om 173 mannen van het dorp Lidice te executeren.

Ben Barkow, hoofd van The Wiener Library, zegt tegen HISTORY dat de poging van de geallieerden om Hitler te vervolgen gezien moet worden als niet meer dan een principekwestie.

'Desalniettemin was het een belangrijk signaal,' aldus Barkow.

Archief is online

De documenten zijn openbaar gemaakt door The Wiener Library in Londen, die onderzoek verricht naar de Holocaust en volkerenmoord.

Het hele archief is online beschikbaar op de website van The Wiener Library.

# data[].attributes.attachment_link.title
Geheim archief over Holocaust is open voor iedereen

# data[].attributes.attachment_link.description
Voor het eerst zijn de enorme archieven van de VN over de Tweede Wereldoorlog toegankelijk voor publiek. Uit de documenten blijkt onder meer dat de geallieerden wisten van de massamoord op joden door de nazi's - lang voordat ze de eerste concentratiekampen vonden.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
PUTTEN - Het zijn de zwartste dagen uit de geschiedenis van Putten, 1 en 2 oktober 1944. Het verzet heeft net na middernacht op 1 oktober een grotendeels mislukte aanslag op een auto met Duitse officieren gepleegd en de bezetter neemt wraak. Gruwelijk wraak.

Zeven mensen worden die dagen door de Duitsers doodgeschoten en maar liefst 659 mannen tussen de achttien en vijftig worden afgevoerd naar kamp Amersfoort. In totaal overleven 552 mensen de razzia van Putten niet. Een reconstructie van de gebeurtenissen.

1 oktober 1944

Kort na middernacht: bij de Oldenallerbrug op de weg van Nijkerk naar Putten ligt het verzet in een hinderlaag. Vanuit de richting Amersfoort komt een auto aangereden. Het verzet beschiet de auto, daarna volgt een schietpartij die een Duitse officier en een verzetsman het leven kosten. Het verzet neemt het lichaam van een gewonde Duitser mee. De andere Duitsers weten te ontkomen en brengen snel hun hoofdkwartier in Harderwijk op de hoogte van de aanslag.

06:00 uur: de Duitsers zijn op zoek naar de vermiste soldaat. Ze kammen het gebied rond de Oldenallerbrug uit, iedereen die op straat is wordt aangehouden, samen gedreven en onder schot gehouden. Het gaat er niet zachtzinnig aan toe, de soldaten zijn boos en willen wraak. In de eerste uren worden zeven mensen, waaronder een jonge vrouw die probeerde te vluchten, doodgeschoten.

08.00 uur: de bezetter begint met het leggen van een grote ring rond Putten. De omsingeling is begonnen, rond 10.00 uur is die compleet en is het vrijwel onmogelijk geworden om Putten uit te komen.

09.00 uur: commandant Fullriede, die de represailles moet uitvoeren, brengt rapport uit aan de chef-staf van Friedrich Cristiansen, de hoogste Duitse militair in Nederland. De opdracht luidt om de gehele bevolking van Putten in verzekerde bewaring te stellen, met uitzondering van pro-Duitse elementen.

In Putten zelf is nog onduidelijk wat er allemaal aan de hand is, de bevolking weet nog niets van de mislukte aanslag. Er doen wel geruchten de ronde dat er een razzia op handen is. Tijdens de kerkdiensten in de hervormde en gereformeerde kerk krijgen de mannen dan ook de raad om naar huis te gaan en een schuilplaats te zoeken.

10.30 uur: de Duitsers zijn op zoek naar gijzelaars, ze pakken enkele tientallen mannen op. De gijzelaars worden naar een garage gebracht en met de rug tegen de muur gezet, de mitrailleurs zijn op hen gericht. Voor hen gooien de Duitsers het lichaam neer van een van de mannen die eerder die ochtend is doodgeschoten..

Ondertussen: alle huizen in Putten worden doorzocht, alle inwoners moeten hun woning verlaten. Vrouwen en kleine kinderen moeten naar de hervormde kerk, de mannen naar een terrein achter de openbare school daar vlakbij. Politiemannen moeten de Duitse soldaten bij het doorzoeken van de huizen helpen. Bij de huiszoekingen wordt de nog vermiste soldaat niet gevonden.
Bekijk in scene gezette beelden van het drama in Putten:
Rond 16.00 uur: de groep die al uren in een weiland bij de Oldenallerbrug is vastgehouden, wordt naar Putten vervoerd. Het zijn inmiddels rond de 400 personen, ook hier zijn de vrouwen, kinderen en mannen gescheiden. Later in de middag komt er nog een derde groep bij, kerkgangers die naar huis wilden gaan, worden in het raadhuis vastgehouden.

In Putten berichten de Duitsers over de aanslag die nacht. De daders moeten zich melden en dan zal het met de represailles meevallen. Iedereen die iets weet wordt opgeroepen die kennis te delen.

Aan het eind van de middag: alle mannen zijn opgesloten in de openbare school. Het is er prop- en propvol. De vrouwen en kinderen zitten al urenlang in de kerk, op de gaanderijen zijn machinegeweren opgesteld.

21.00 uur: de vrouwen en kinderen mogen naar huis, maar moeten de volgende dag om 10.00 uur terugkomen met eten voor de mannen. Tegen de vrouwen wordt nog gezegd dat er geen strafmaatregelen volgen als de daders van de aanslag zich melden.
De gedenksteen bij de hervormde kerk in Putten - Publiek Domein
Later in de avond: een groot deel van de mannen uit de school mag naar de kerk, daar is wat meer ruimte. Op kerkbanken proberen ze wat te slapen, de gijzelaars uit de garage worden overgebracht naar de Eierhal.

Die avond overleggen de Duitsers wat te doen. Volgens Loe de Jong zijn een aantal voorstellen de revue gepasseerd: verzetsmensen uit de streek die al in de gevangenis zitten executeren. Dat lukt niet omdat er geen verzetsmensen uit de buurt gevangen zitten. Heel Putten uitmoorden, zoals legerbaas Christiansen voorstelt, stuit op verzet van SS-er Rauter; dat gaat volgens hem te ver.

Uiteindelijk wordt het plan bedacht om de hele mannelijke bevolking tussen de achttien en vijftig jaar via Kamp Amersfoort naar Duitsland af te voeren. En heel Putten moet worden platgebrand, alleen openbare gebouwen, huizen van pro-Duitse elementen en de boerderij waar een van de Duitse slachtoffers van de aanslag geholpen is moeten gespaard blijven. En de daders van de aanslag moeten worden doodgeschoten. Commandant Fullriede besluit dat het het beste is als de mannen deze tijding van de dominee vernemen.

Ondertussen horen de verzetsmannen wat de gevolgen van hun actie zijn. Wat moeten ze doen? Ze besluiten zich niet te melden, het gevaar dat ze tijdens martelingen andere verzetsmensen zullen verraden achten ze te groot. Maar ze laten wel de vermiste soldaat vrij, daar was het de Duitsers die ochtend allemaal om begonnen. Onduidelijk is of de Duitsers hierdoor voor minder zware represailles gekozen hebben. Een van de aanslagplegers is in de loop van de dag naar Putten gegaan. Ook hij meldt zich niet.
Een overlevende van Neuengamme vertelt over zijn herinneringen aan de mannen van Putten:
2 oktober

Begin van de ochtend: alle mannen moeten de kerk uit en zich opstellen op de Markt; in een u-vorm, omgeven door machinegeweren. Iedereen die ouder is dan vijftig mag terug naar de kerk.

10.00 uur: de vrouwen komen het voedsel brengen, maar ze mogen niet in de buurt van de mannen op de Markt komen. Ze mogen het eten wel naar de mannen in de kerk brengen.

11.00 uur: Commandant Fullriede spreekt later die ochtend de mannen in de kerk toe, later doet hij dat ook op de Markt. Weet iemand iets over de overval? Ook worden de strafmaatregelen bekend gemaakt:

Het dorp Putten wordt platgebrand. De mannelijke inwoners van de gemeente tussen de achttien en vijftig jaar worden naar Amersfoort weggevoerd. Het dorp Putten moet binnen twee uur geheel geëvacueerd zijn.

13.00 uur: zeshonderdzestig mannen worden opgesteld in gelid en moeten naar het station marcheren. Ze krijgen te horen dat voor iedereen die vlucht er 25 anderen worden doodgeschoten. Daar aangekomen moeten ze wachten in kuilen. Velen vrezen dat hun einde gekomen is.

14.00 uur: de vrouwen moeten naar de kerk komen, daar krijgen ze te horen dat de mannen worden afgevoerd, het dorp wordt platgebrand en dat binnen twee uur het dorp geëvacueerd moet zijn.

Rond 15.00 uur: een dramatische situatie op het station: vrouwen proberen de mannen nog pakjes eten en kleren mee te geven en afscheid te nemen. Maar het is een chaos en de Duitsers houden hen op afstand. Het lukt slechts een enkeling haar geliefde vaarwel te zeggen.

16.00 uur: de goederentrein is er. De mannen worden de trein in gedreven en afgevoerd naar Kamp Amersfoort.

17.20 uur: de eerste huizen staan in brand.

De verwoesting in Putten - Theo van Haren Noman, Fotocollectie Anefo, Nationaal Archief Den Haag

In totaal zijn 110 huizen totaal verwoest. Op 3 oktober keren de vrouwen, jongens en oude mannen weer langzaam terug naar Putten. Van de 659 afgevoerde mannen zijn er 58 vrijgelaten uit kamp Amersfoort na medische keuring. Veertien weten te ontsnappen tijdens het begin van het transport van Amersfoort naar Neuengamme. 588 mannen komen daar later in oktober 1944 aan. Van hen keren er 49 na de oorlog terug naar Nederland, hier overlijden nog eens vijf mannen als gevolg van de ontberingen.

Bekijk de uitzending van Vrouwen in Oorlogstijd over de Razzia van Putten:

# data[].attributes.attachment_link.title
De dagen die Putten nooit vergeten zal: een reconstructie van 1 en 2 oktober 1944

# data[].attributes.attachment_link.description
Het zijn de zwartste dagen uit de geschiedenis van Putten, 1 en 2 oktober 1944. Het verzet heeft net na middernacht op 1 oktober een grotendeels mislukte aanslag op een auto met Duitse officieren gepleegd en de bezetter neemt wraak. Gruwelijk wraak.

# data[].attributes.body
Lees de tekst op blz. 93 '10 mei 1940'.
Haal de fouten uit de tekst. Zie Google-word document..

# data[].attributes.body
Lees de tekst 'Weerstand en overgave'.
Nederland verzette zich kranig tegen de Duitsers. Dit hadden ze niet verwacht.
Bekijk het onderstaande filmpje en beantwoord de vragen in het document.

# data[].attributes.attachment_link.title
Schooltv: Rotterdam gebombardeerd - Nederland komt in Duitse handen

# data[].attributes.attachment_link.description
Duitsland maakt korte metten met de Nederlandse tegenstand. De Duitsers bombarderen Rotterdam en eisen dat Nederland zich overgeeft, anders zullen ze nog meer steden vernielen. Nederland heeft geen keus. Vanaf 14 mei 1940 is Duitsland de baas in ons land.

# data[].attributes.body
Lees de tekst 'Broedervolken?'.

Zoek een afbeelding waarop te zien is hoe de Duitsers zich aan het begin van de oorlog bedroegen.

Zoek een afbeelding waarop te zien is hoe de Duitsers zich gedroegen vanaf 1941.

Zoek twee afbeeldingen waarop te zien is hoe de Duitsers probeerden de Nederlanders voor het nationaalsocialisme te winnen (censuur).

Beantwoord nu de vragen in het document.

# data[].attributes.body
Lees de tekst 'Collaboratie en verzet'.
Bekijk de spotprent. Wat is de boodschap van deze prent en waarom wilden ze deze boodschap overbrengen?

Maak vervolgens nog de opdracht op het word document.

# data[].attributes.attachment_link.description
In de oorlog moest mijn vader  onderduiken.

# data[].attributes.body
Lees de tekst 'Jodenvervolging'.
De nazi's hadden een uitgewerkt plan om de Joden uit te moorden en deden dit systematisch. Ze hadden hier dus een aantal fasen in. De fasen zijn:
1. Isolatie
2. Concentratie
3. Deportatie

Wat denk je dat deze drie fasen inhouden? Leg uit wat de fase inhoudt en zoek er vervolgens een afbeelding uit.

# data[].attributes.body
Lees de tekst 'Bevrijding' en zoek een kaart waarop de bevrijding van Nederland te zien is. Zet deze kaart in het document.

Bekijk vervolgens het volgende filmpje. Let op: bekijk vanaf minuut 44:00 tot 46:00.

Noteer vervolgens in het document de aanleiding en het gevolg van de Hongerwinter.

# data[].attributes.attachment_link.description
The last year of the war saw more casualties in Europe, military and civilian, than the previous 5 years combined. The last 100 days, in particular, were fought . An examination of Hitler's elite SS division that carried out mass murders in the Ukraine and in Belarus, and engaged in other crimes against humanity.