# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Հին Հունաստան ( հին հուն․՝ Αρχαία Ελλάδα ), քաղաքակրթությունների համալիր, որն ընդգրկել է Եգեյան ծովն իր կղզիներով, Բալկանյան թերակղզու հարավային մասը և Փոքր Ասիայի արևմտյան ափը։ Անտիկ ժամանակների Հունաստանի պատմությունը հույն ժողովրդի դարավոր պատմության վաղ շրջափուլն է, որը ներառել է հունական մութ դարերից մինչև դասական ժամանակաշրջանի ավարտն ընկած ժամանակահատվածը։ Հունաստանի տարածքը բնակեցված է եղել դեռևս հին քարի դարի ժամանակաշրջանում, իսկ մարդկանց բնակության վերաբերյալ ամենահին գտածոները մոտ 270,000 տարվա հնության են։ Դրանք գտնվել են հյուսիսային Հունաստանի Մակեդոնիա նահանգի Պ ն տրանոլա քարանձավում։ Հին Հունաստանի քաղաքակրթության առաջին խոշոր տարբերափուլը Կիկլադյան քաղաքակրթության ժամանակահատվածն է։ Այն տարածված է եղել մ.թ.ա. 3- 2-րդ դարերում Կիկլադյան կղզիներում։ Պատմական Հունաստանի տարածքում ձևավորված առաջին խոշոր պետական կազմավորումը եղել է Կրետեի ծովապետությունը, որի հիմնադրումից որոշ ժամանակ անց Հունաստանը թևակոխել է Մինոսյան քաղաքակրթության շրջափուլ։ Մ․թ․ա․ 3-րդ դարում Կրետեն մասնատվում է և վերջինիս տրոհման հետևանքով առաջանում են մի շարք քաղաք-պետություններ։ Դրանք շուտով միավորվում է Կնոսոսի շուրջ, որն էլ իր հզորության գագաթնակետին է հասնում Մինոս արքայի կառավարման տարիներին։

Անտիկ Հունաստանի բրոնզեդարյան պատմության վերջին փուլը Միկենյան քաղաքակրթության ժամանակահատվածն է։ Միկենյան Հունաստանը ունեցել է զարգացած քաղաքակրթություն` շքեղ նահանգներով և քաղաքային կազմավորումներով, ինչպես նաև վեհաշուք արվեստով և կայուն գրային համակարգով։ Հունական ավանդության համաձայն՝ այս շրջանում է տեղի ունեցել Միկենեի թագավոր Ագամեմնոնի գլխավորած աքքայական թագավորների դաշնակցային պատերազմը Տրոյայի դեմ։ Միկենյան Հունաստանն անկում է ապրել Արևելյան Միջերկրականում բրոնզեդարյան մշակույթի վերացումից հետո։ Դրան հաջորդել է Հունաստանի մութ ժամանակաշրջանը, որն այդ շրջանում ստեղծագործող նշանավոր գրողներից մեկի՝ Հոմերոսի, պատվին կոչվում է Հոմերոսյան։ Մ․թ․ա․ 9-րդ դարը նշանավորվում է պոլիսային համակարգի կազմավորմամբ։ Հունաստանի կենտրոնական պոլիսը համարվում էր Աթենական պոլիսը, որը թե՛ իր տնտեսական հզորությամբ և թե՛ ռազմականորեն գերազանցում էր մյուս քաղաք-պետություններին։ Մ․թ.ա. 8-րդ դարից մինչև մ.թ.ա. 5-րդ դարասկիզբն ընկած ժամանակահատվածը հայտնի է Արխաիկա անվանումով։ Մ․թ․ա․ 6-րդ դարում օրենսգիր Կլիսթենեսը վերացնում է Պիսիստրատոսի տիրանին և սպարտացիների օգնությամբ մ.թ.ա 510 թվականին հռչակում արքոնտ։ Արդյունքում՝ ավելի քան երկուս ու կես հազարամյակ առաջ Աթենքում ստեղծվում է ժողովրդավարական իշխանություն։ Մ.թ.ա. 499- 449 թվականների հույն-պարսկական պատերազմներն ավարտվում են հույների փայլուն հաղթանակով։ Հենց այս հաղթանակն էլ հակասություններ է առաջացնում հունական պոլիսների միջև և սկսվում է Պելոպոնեսյան երկրատև և արյունարբու պատերազմները։ Հետագա տասնամյակներում հունական հասարակությունը ընկղմվում է խոր քաղաքական և տնտեսական ճգնաժամի մեջ, որն էլ մ․թ․ա․ 4-րդ դարի երկրորդ կեսին հանգեցնում է մակեդոնական նվաճման։ Դրանից հետո մարդկության պատմության մեջ սկսվում է հելլենիզմի դարաշրջանը ( Ալեքսանդր Մակեդոնացու կողմից գրավված տարածքներում հունական լեզվի և մշակույթի գերակայություն), որին հաջորդում են հռոմեական նվաճումները։

Հին Հունաստանը համարվում է արևմտյան քաղաքակրթության, ժողովրդավարության, փիլիսոփայական գիտության և թատրոնի բնօրրանը։ Առաջին անգամ՝ մ․թ․ա․ 776 թվականին, այստեղ է վառվել և մարդկության սեփականությունը դարձել Օլիմպիական կրակը։ Հին հունական ճարտարապետության ազդեցությունն առկա է աշխարհի տարբեր ծայրերում։ Դրա վառ նմուշներից է ներկայիս Հունաստանի մայրաքաղաք Աթենքի կենտրոնում վեր խոյացող Ակրոպոլիսի հնագիտական համալիրը, որի մարգարիտն է հանդիսանում Պարթենոնի հեթանոսական տաճարը։ Բարձր դասական արվեստի խոշորագույն ներկայացուցիչներից էր քանդակագործ Ֆիդիասը, ով Աթենքում կերտել է Զևսի արձանը՝ անմահացնելով իր անունը։ Եվ պատահական չէ, որ Հին աշխարհի յոթ հրաշալիքներից երեքը ( Արտեմիսի տաճարը, Զևսի արձանը և Հռոդոսի կոթողը) ժամանակին գտնվել են Հունաստանում։ Հունական փիլիսոփայության դասական ժամանակաշրջանն ավանդաբար կապված է Սոկրատեսի, Պլատոնի և Արիստոտելի անվան հետ։ Հին Հունաստանում են ծնվել և գործունեություն ծավալել նաև այնպիսի գիտնականներ, ինչպիսիք են Սողոնը, Պլուտարքոսը, Հիպոկրատը, Արքիմեդեսը, քարտեզագետ Միլեթը, պատմաբաններ Հերոդոտոսը և Քսենոփոնը։ Այդ ժամանակաշրջանում Հին Աթենքը դառնում է համաշխարհային փիլիսոփայության կենտրոն։ Հին Հունաստանում են ստեղծվել անտիկ գրականության առաջին և ամենանշանավոր ստեղծագործությունները՝ "Իլիականն" ու "Ոդիսականը", որոնք հունական էպոսի հետ կապված պոեմներ են և պատմում են Տրոյական պատերազմի մասին։ Այս աշխատությունների հեղինակը կույր բանաստեղծ Հոմերոսն էր, իսկ նույն շրջանում ստեղծագործող մեկ այլ պատմիչ Հերոդոտոսը մարդկությանը հայտնի է "Պատմության հայր" պատվանմամբ։ Հունաստանում են ծնվել և ստեղծագործել թատերական արվեստի նահապետներ հանդիսացող ողբերգակներ Էսքիլեսը, Սոփոկլեսը, Եվրիպիդեսը, ինչպես նաև նշանավոր կատակերգակ Արիստոփանեսը։ Հին հունական մշակույթի անբաժանելի մասն է կազմում դիցաբանությունը։ Հին հույները հեթանոս էին և հավատում էին բազմաթիվ աստվածների՝ վերջիններիս հետ կապելով աշխարհաստեղծումն ու մի շարք այլ բնական երևույթներ։ Համարվում էր, որ աստվածների հայր Զևսը և նրա կին Հերան ղեկավարում են աստվածների ընտանիքը, որոնց պանթեոնը գտնվում է հույների սուրբ լեռան՝ Օլիմպոսի վրա։ Այդ ընտանիքի անդամներն էին Ապոլոն, Արտեմիս, Աթենաս Պալլաս, Արես, Պոսեյդոն, Հերմես, Դիոնիսոս, Դեմետրա, Պլուտոն և Պերսեփոնե աստվածներն ու աստվածուհիները։ Հին հույներն աստվածների և ժամանակի հերոսների մասին ստեղծել են առասպելներ, որոնց հիման վրա էլ առաջացել է ժողովրդական բանահյուսությունը։

Պատմություն

Կրետեն բոլոր ժամանակներում եղել է հունական կղզիների մեջ հատընտիրը՝ քաղաքակրթության և մշակույթի բարձր զարգացվածությամբ և բոլորովին էլ պատահական չէ, որ հենց Կրետեում էլ դրվել է առաջին համահունական պետության հիմքերը։ Մ․թ․ա․ 3-րդ հազարամյակում Կրետեում սկսվում է տոհմական կարգերի քայքայումը և աստիճանաբար առաջանում են քաղաք-պետություններ։ Դրանց շարքում խոշորներից էին Կնոսոսն ու Մալիան։ Կրետեի քաղաքական պառակտվածությունը շարունակվում է մինչև մ․թ․ա․ 7- 6-րդ դարերը, երբ պոլիսները միավորվում են մեկ պետության կազմում և ստեղծվում է Կնոսոսի միացյալ թագավորությունը։ Այս ժամանակաշրջանի Կրետեի վերաբերյալ պահպանվել են հունական առասպելապատումներ, ինչպես նաև նյութական մշակույթի հուշարձաններ։ Մեզ հայտնի հունալեզու մի շարք աղբյուրներ հավաստում են այն մասին, որ այս ժամանակահատվածում կղզու վրա տարածված է եղել Կրետեի թագավորության գերիշխանությունը, որը եղել է տարածաշրջանի ամենաազդեցիկ ծովապետություններից մեկը։ Վերջինս իր ռազմաքաղաքական ազդեցությունը տարածում էր Եգեյան ծովի զանազան կղզիների, ինչպես նաև մայրցամաքային Հունաստանի որոշ հարավային շրջանների վրա։ Կրետե կղզու բոլոր մեծ ու փոքր բնակավայրները միմյանց հետ միացված էին բարեկարգ ճանապարհներով, որոնց մի մասը պատված էր քարե տաշած սալերով։ Կրետացիները իրենց գոյության համար ներքին և արտաքին որևէ սպառնալիք չէին տեսնում և հենց այս հանգամանքով էլ պայմանավորված էր այն փաստը, որ կրետական ոչ մի քաղաք՝ անգամ քաղաքամայր Կնոսոսը, մուտքի մոտ չունեին քաղաքային պարիսպներ։ Կրետեի թագավորությունն իր հզորության գագաթնակետին է հասնում մ․թ․ա․ 16-15-րդ դարերում՝ Մինոս արքայի կառավարման տարիների։ Կրետացիները կառուցում են հզոր և սպառազինված նավատորմ՝ դրա շնորհիվ հպատակեցնելով Եգեյան ծովի կղզիները, ինչպես նաև Հունաստանի ծովափնյա բնակավայրերը։ Կնոսոսի կառավարման տարիներին Կրետեն առևտրական հարաբերություններով կապվում է Եգիպտոսի և Կիպրոսի հետ։ Ռազմական նավատորմի օգնությամբ կրետացիները զերծ էին մնում ծովահենության սպառնալիքից, իսկ Մինոսի գերիշխանությունը ծովում հույներն անվանում էին թալասսոկրատիա (նշանակում է "ծովատիրություն")։ Այս շրջանում Եգեյան ծովի շատ կղզիներում կրետացիները հիմնել են առևտրային գաղութներ Կիկլադյան կղզիներում, Հռոդոսում և փոքրասիական Միլեթում։ Ըստ մեզ հասած հին հունական առասպելներից մեկի՝ Կրետեին հարկատու էր նաև Աթենքը։ Կրետեի ծովապետության քաղաքամայր Կնոսոսի արքայական պալատը եղել է երկհարկանի հոյակերտ շինություն, որը պատմիչների հավաստմամբ զբաղեցրել է շուրջ 16000 քառակուսի մետր տարածք։ Միայն առաջին հարկի սենյակների և այլ հարկաբաժինների թիվը հասնում էր 300-ի։ Կնոսոսի պալատի մասին առաջին հիշատակություններից մեկը եղել է "Թեսևսի և Արիադնայի մասին" հին հունական առասպելում, որտեղ Կնոսոսի պալատը հայտնի էր Լաբիրինթոս անվանմամբ։

Կրետեն լինելով հզորագույն հունական պետությունը հարկեր էր գանձում աթենացիներից։ Յուրաքանչյուր ինը տարին մեկ Մինոս արքան Աթենք էր ուղարկում իր դեսպաններին՝ յոթ պատանի և յոթ աղջիկ Կրետե տանելու համար։ Այստեղ նրանց կալանում էին Լաբիրինթոսի հսկայական պալատում և ապա նրանց խժռում էր ահասարսուռ հրեշ Մինոտավրոսը, ով մարդկային մարմին և ցլի գլուխ ուներ։ Մինոսն այդ հարկն աթենացիների վրա էր դրել, քանի որ նրանք էին սպանել իր Անդրոգեոս որդուն։ Այս երևույթին վերջ տալու նպատակով արքայազն Պերսևսը, որ զառամյալ արքա Եգևսի որդին էր, վճռում է մեկնել Կրետե և սպանել դևային ցլամարդուն։ Հասնելով Կրետե՝ նա իր աստվածային հոր՝ Պոսեյդոնի օգնությամբ հաջողությամբ կատարում է Մինոսի առաջադրանքը և ապա ճանապարհ բռնում դեպի Կնոսոսի պալատ՝ Լաբիրինթոս։ Լաբիրինթոսը մոլորեցնող էր և այնտեղ մտնողը երբեք չէր կարող ելքի ճանապարհը գտնել։ Այս սխրանքի ժամանակ Պերսևսին օգնում է Արիադնեն, որ մի կծիկ է տալիս Պերսևսին, որի օգնությամբ էլ առասպելական հերոսը չի կորցնում ետվերադարձի ճանապարհը։ Հասնելով Մինոտավրոսին, Պերսևսը բռնում է վերջինիս եղջյուրներից և թուրը մխրջում ցլակերպ հրեշի սիրտը։ Հաղթանակած Պերսևսը ազատում է պատանի գերիներին և թելի օգնությամբ դուրս գալիս պալատից։

Կրետացիները հեթանոս էին երկրպագում էին բազմաթիվ աստվածների։ Առավել տարածված էր Մեծ Մայր աստվածուհու պաշտամունքը։ Նրան պատկերում էին յուրաքանչյուր ձեռքին մեկ օձ բռնած տեսքով։ Նա պտղաբերության աստվածուհին էր կյանքի հովանավորը։ Կրոնական կարևոր ծեսերից էր նաև ցուլերի հետ անցկացվող մրցումները։ Կնոսոսի ողբերգական վախճանն ամբողջ Մինոսյան քաղաքակրթության աստիճանական անկման ազդանշանն է եղել։ Մինոսյան Կնոսոսի բազմահարկ թագավորաիշխանական պալատները մարդկության պատմությանը հայտնի են իրենց ինժեներաճարտարապետական նորարարություններով, բնական և արվեստի նորություններով, կոյուղիներով, օդափոխիչներով, ջեռուցման համակարգով։ Ներկայումս պահպանվել են Կնոսոս քաղաքի միայն ավերակները, որոնց մասնակի շինարարության աշխատանքն իր վրա է վերցրել Հունաստանի Հանրապետության կառավարությունը։

Միկենյան պետություններից յուրաքանչյուրը կառավարվում էր սեփական արքայի կողմից, որոնց տեղացիներն անվանում էին վանակա ( հին հուն․՝ ): Բնակչության վերնախավը կազմում էին տոհմային ավագանին, քրմությունը (հոգևոր առաջնորդ) և պետական պաշտոնյաները (նախարարական անձնակազմ)։ Միկենյան պետությունների համար արտաքին առևտուրը տնտեսական մեծ եկամտի աղբյուր էր։ Արևելքի մի շարք պետությունների տարածքում հույները հիմնում են առևտրային գաղութներ, որոնց միջոցով էլ վերջիններս իրականացնում են արտաքին առևտուր։ Մ․թ․ա․ 2-րդ հազարամյակից ձևավորված գրային համակարգը (սրա վրա էլ հիմնված է հունարենի այբուբենը) գոյատևել է մինչև մ․թ․ա․ 8-րդ դարը` մինչև նոր գրային համակարգի առաջացումը։ Բացի այդ, բացահայտվել է, որ Միկենյան մշակույթի կրողները Միկենյան քաղաքակրթության ավարտից հետո էթնիկապես կապված են եղել հունական թերակղզու բնակչության հետ։ Միկենյան քաղաքակրթության անկմանը նպաստած գործոնները մեզ հայտնի չեն, սակայն դրանք մնում են գիտնականների քննարկումների շրջանակներում։ Ներկայումս չկան Միկենյան պալատական համակարգի անկման վերաբերյալ բավականաչափ պարզաբանված տեսակետներ, սակայն կան երկու հիմնական վարկածներ։ Ըստ դրանցից մեկի՝ Միկենյան մշակույթը Հունաստանում անկում է ապրել դորիացիների գաղթին և բնակչության տեղաշարժերին զուգահեռ, իսկ երկրորդ վարկածի համաձայն Միկենյան աշխարհի քայքայումը պայմանավորված էր ներքին հուզումներով, որոնք էլ իրենց հերթին առաջ են բերում երկպառակչական պատերազմ Միկենյան պետությունների միջև կամ քաղաքակիրթ խռովության պետություններում` որպես արդյունք խիստ հիերարխիկ սոցիալական համակարգի։

Բալկանյան թերակղզի

Տրոյա քաղաք-պետությունը գտնվում էր Փոքր Ասիայի հյուսիս- արևմուտում՝ Եգեյան ծովի ափին։ Ըստ ավանդության՝ քաղաքը հիմնադրվել էր Զևսի և օվկիանուհի Էլեկտրայի որդի Իլոսը։ Մի անգամ Իլոսը Փռյուգիայում մասնակցում է հերոսների մրցակցությանը և մեկը մյուսի հետևեց հաղթում պարթևահասակ մրցակիցներին։ Այդ հաղթանակի դիմաց նա ստանում է հիսուն աղջիկ և նույնքան պատանի, ինչպես նաև մի կով։ Փռյուգիացիների արքան Իլոսին հրահանգում է հետևել կովին և այնտեղ, որտեղ որ կովը կանգ առնի, կառուցապատի մի քաղաք։ Թագավորի համոզմամբ՝ մեծ փառք էր գուշակում այդ քաղաքի պատգամախոսը։ Առասպելի համաձայն՝ Պոսեյդոնն ու Ապոլոնը անխորտակելի պարիսպ էին կանգնեցրել Տրոյայի շուրջը և դա էր պատճառը, որ քաղաքը վերածվել էր անառիկ բարձունքի։ Տրոյական պատերազմի մասին գրել է կույր պատմիչ Հոմերոսը, ով հսկայածավալ պատմությունը զետեղել է աշխատության մեջ։

Օ՜, վա՜յ, վա՜յ մեծ Տրոյային և մեզ բոլորիս։ Տեսնում եմ ես նվիրական Իլիոնը բոցերի մեջ, արնաշաղախ, գետնահար ընկած են փոշեթաթավ զավակները նրա։ Տեսնում եմ՝ օտարերկրացիները ստրկության են տանում Տրոյայի ողբացող կանանց և աղջիկներին

Սպարտա տանող ճանապարհին պատուհասած փոթորիկն անգամ չի կարողանում կանգնեցնել Պարիսին և նա Էնեասի հետ միասին ափ դուրս եկավ Լակոնիայում։ Սպարտայի արքա Մենելաոսը ճոխ ճաշկերույթ է կազմակերպում Պարիսի պատվին և օթևանելու տեղ տալիս նրան, իսկ նրա բացակայության ժամանակ Տրոյայի արքայազնն Աֆրոդիտեի օգնությամբ առևանգում է Հեղինեին և նրա ողջ գանձերը։ Բարկացած Մենելաոսը թողնում է Կրետեն և վերադառնում Լակոնիա, իսկ որոշ ժամանակ անց նա ճանապարհ է բռնում դեպի Միկենե՝ իր եղբայր Ագամեմնոնից խորհուրդ առնելու։ Շուտով՝ հույն արքաները որոշում են միմյանց զորավիգ լինել և միացյալ ուժերով արշավանք կազմակերպել դեպի Տրոյա։

Ըստ հին հույն պոետ Ստեսիքորի մասին վարկածի, երբ նա գրել է Պարիսի կողմից Հեղինեի առևանգման մասին, անմիջապես կուրացել է։ Պոետն աղաչել է աստվածներին, որ վերականգնեն տեսողությունը, և այդ ժամանակ երազում նրան է հայտնվել Հեղինեն ու ասել, որ դա պատիժ է նրա համար, որ իր մասին նման ոչ բարեհաճ բանաստեղծություններ է հորինել։ Այդ ժամանակ Ստեսիքորը նոր բանաստեղծություն է հորինում՝ պատմելով, որ Պարիսը Տրոյա է տարել, ոչ թե Հեղինեին, այլ նրա ուրվականը, իսկ իրական Հեղինեին աստվածները տարել են Եգիպտոս, որտեղ նա մինչև կյանքի վերջ հավատարիմ է մնացել Մենելաոսին։ Դրանից հետո պոետի տեսողությունը վերականգնվել է։ Այս լեգենդի հիման վրա է Եվրիպիդեսը գրել "Հեղինե" ողբերգությունը

Կալքաս գուշակը կանխատեսել էր, որ աքայացի զինվորները հաջողությամբ կգրավեն Տրոյան միայն այն ժամանակ, երբ նրանց կազմում կռվի առասպելական հերոս Աքիլլեսը (այլ աղբյուրներում՝ Աքիլլևս), ով Պելևս արքայի և Թետիս աստվածուհու որդին էր։ Աքիլլեսն անխոցելի էր՝ հավիտենական անմահությամբ, սակայն կրունկը նրա խոցելի տեղն էր ( աքիլլեսյան գարշապարը)։ Աքիլլեսին մեծացնում է կենտավրոս Քիրոնը, ով վերջինիս, ըստ առասպելի, կերակրում է արջի ուղեղով և առյուծի լյարդով։ Շուտով հունական զորքերը հավաքվում են Աուլիս նավահանգստում և սկսում նավարկել դեպի Փոքր Ասիայի ափերը։ Տրոյա մեկնելիս աքայացիները կորցնում են ճանապարհը և հայտնվում Միսիայում, որի թագավորն էր Հերակլեսի որդի Տելեփոսը ։ Մարտից հետո Տելեփոսը Մենելաոսին հուշում է Տրոյայի ճանապարհը, սակայն Միկենեի արքա Ագամեմնոնին վրա հասավ մի փորձություն։

Նա պետք է ընտրություն կատարեր․ կա՛մ մասնակցել արշավանքին և կա՛մ էլ՝ Արտեմիսին զոհաբերեր իր դստերը։ Արյունարբու հույներին ընդառաջելու համար նա իր դստերը՝ Իփիգենիային, կնության է տալիս Աքիլլեսին՝ իմանալով, որ միայն նա կարող է պաշտպանել վերջինիս։ Շուտով Իփիգենիան իմացավնում է հոր զոհաբերության մասին և կատաղած հունական ամբոխի առաջ խոստանում զոհաբերել իրեն՝ հանուն ընդհանուր գործի և Զևսի դստեր բարեհաճության։ Անվախ Իփիգենիան այնուամենայնիվ չի զոհվում, քանի որ վերջին վայրկյանին նրան առևանգում է Արտեմիսի հոգին և նրա փոխարեն մի եղջերու դնում։

Պարիսը մենամարտի մարտահրավեր է նետում հունական բանակին և վերջինիս անունից կռվի է դուրս գալիս Մենելաոսը, ով ցանկանում է վրեժ լուծել իրեն անպատվող արքայազնից։ Տեսնելով հսկա արքային՝ Պարիսը գետնաթավալ ճողոպրում է մարտի դաշտից, սակայն Մենելաոսը նրան բռնելով ցանկանում տանել հունական բանակի շարքերը։ Այնուամենայնիվ, Պարիսին օգնում է Աֆրոդիտեն և Պարիսը մազապուրծ է լինում հույների ձեռքից։ Ապոլոնի և Արեսի օժանդակությունից ոգեշնչված տրոյացիները սկսում են իրար հետևից հաղթանակներ տոնել մարտի դաշտում, որոնք էլ հույներին ստիպեցին նահանջել։ Կարճ ժամանակ անց հունական ավելի զինված նավերը սկսեցին մոտենալ Տրոյայի ափերին։ Նախքան հույների հարձակումը, Հեկտորը և Ագամեմնոնը կանգնեցնում են երկու կողմերի զորաբանակներին․ լռության մեջ Հեկտորը բարձրաձայն մենամարտի հրավեր է անում հույն զինվորներից մեկին։ Մենելաոսն ինքն էր ուզում մենամարտել տրոյացի արքայազնի դեմ, սակայն նրան կանգնեցնում է Ագամեմնոնը և Հեկտորի դեմ մարտի է դուրս գալիս Այաքսը։ Երկարատև մարտից հետո կողմերը արդյունքի չեն հանգում և Հեկտորը դադարեցնում են մարտը։ Շատ չանցած հույները հերթական հարձակումն են գործում, սակայն տրոյացիները զարմանալիորեն արագ կարողանում են համարժեք պատասխան տալ և ջախջախել թշնամուն։ Հեկտորը գլխի է ընկնում, որ այդ հաղթանակի գլխավոր հովանավորը շանթարձակ Զևսն է և հրամայեց զարգացնել ռազմական հոջողությունները։ Տեսնելով տրոյական զորքերի զորեղացումը՝ Ագամեմնոնը ստիպված է լինում հաշտության եզրեր գտնել Աքիլլեսի հետ։ Տրոյացիների հաղթանակից վշտահար Ագամեմնոնը Աքիլլեսին է ուղարկում զանազան ընծաներ և խոստանում վերադարձնել Բրիսեիսին, իսկ հաղթանակով հայրենիք վերադառնալուց հետո նաև իր դստերը տալ կնության։ Այնուամենայնիվ, Աքիլլեսն անդրդվել էր և ոչ մի կերպ չէր ցանկանում միանալ պատերազմին։ Մի օր պատերազմին միանալու խնդրանքով նրա մոտ է գնում Պատրոկլեսը, ով մերժում ստանալով Աքիլլեսից խնդրում է միրմիդոնցիներին առաջնորդելու իրավունքը։ Աքիլլեսը չի մերժում ընկերոջ խնդրանքը, սակայն վերջինիս անվտանգության համար արգելում է նրան մոտենալ Տրոյայի դարպասներին։

-Շտապի՛ր, Պատրոկլես։ Տեսնում եմ, որ արդեն կրակը մոլեգնում է։ Զինավառվի՛ր շուտով։ Ես ինքս կխմբեմ միրմիդոնցիներին ի մարտ։ Արագությամբ զինավառվեց Աքիլլեսի զենք ու զրահով Պատրոկլեսը․ չվերցրեց նիզակը միայն, քանզի այդ նիզակով կռվել կարող էր Աքիլլեսը միայն։ Իսկ Աքիլլեսը շարեց իր միրմիդոնացիներին։ Եղջերվի վրա հարձակվող գիշատչի նման նրանք ագահաբար մարտի էին ձգտում։ Բարձրագոչ աղաղակով մարտի նետվեցին միրմիդոնցիները և այդ ահավոր աղաղակը տարածվեց բովանդակ ճամբարում։ Պատրոկլեսը նետվեց մարտի ամենաեռանդուն տեղը և սկսեց նիզակով շամփրել Պրոտեսիլաոսի նավի մոտ կռվող տրոյացիներին։

Տեսնելով Աքիլլեսի զրահը՝ տրոյացիների մի մասը կարծում են, որ Աքիլլեսը մոռանալով Ագամեմնոնի հետ իր թշնամությունը, վերադարձել է կռվի դաշտ, իսկ միրմիդոնցիների շրջակայքում գտնվողները սարսափահար փախչում են։ Շուտով Պատրոկլեսը հրահանգում է հետապնդել փախչող տրոյացիներին, իսկ ինքը փորձում է ամեն կերպ հանդիպել Հեկտորին։ Տեսնելով Պատրոկլեսի կատարած կոտորածը՝ նրա դեմ է ելնում լիկիացիների առաջնորդ Սարպեդոնը, ով Զևսի որդին էր։ Շուտով Պատրոկլեսը խոցում է Սարպեդոնի կուրծքը՝ տապալելով լիկիացիների պարթևահասակ արքային։ Սարպեդոնը մահվանից առաջ խնդրում է իր ընկերոջը՝ Գլավքոսին, որպեսզի նա առաջնորդի լիկիական զորախմբերին։ Սարպեդոնի մահվանից հետո տրոյացիները կռվում են ավելի վճռական կերպով, իսկ որդու մահվանից վշտացած Զևսը մարտի դաշտը պատում է խավարով։ Հասնելով Տրոյայի դարպասներին՝ Պատրոկլեսը երեք անգամ քաղաք ներխուժելու փորձ է կատարում, սակայն Ապոլոնը կասեցնում է նրա առաջխաղացումը՝ պնդելով, որ Տրոյան կործանելու բախտ վիճակված է միայն Աքիլլեսին։ Շուտով մարտի դաշտ է դուրս գալիս նաև Հեկտորը, ում առաջնորդում էր կառապան Կեբերիոնը։ Շուտով տեղի է ունենում Հեկտորի և Պատրոկլեսի հանդիպումը։ Նախքան Հեկտորի հետ կռվի դուրս գալը՝ Ապոլոնը ամբողջովին զինաթափել էր հազարավոր տրոյացի հերոսների խոցած երիտասարդ զորականին և նման պայմաններում Հեկտորը կարողանում է խոցել Պատրոկլեսին։ Մահվանից առաջ Պատրոկլեսը ասում է հետևյալ խոսքերը․

Շուտով բռնկվում է մենամարտը և Աքիլլեսն առաջին նիզակն ուղղում է Հեկտորի վրա։ Շուտով Աթենասը խլում է նիզակը Հեկտորի ձեռքից և այդժամ տրոյացի հերոսը գլխի է ընկնում, որ խաբվել է աստվածուհու կողմից։ Շուտով Հեկտորը սրով հարձակվում է Աքիլլեսի վրա, իսկ մինչ այդ Աքիլլեսը նիզակով խոցում է Պրիամոսի որդու կուրծքը։ Մահվանից առաջ Հեկտորն արտաբերում է հետևյալ խոսքերը․

Ձի-աշտարակը կառուցում է հռչակավոր նկարիչ Էպեոսը, իսկ նրա մեջ մտնում եմ Նեոպտելեմոսը, Փիլոկտետեսը, Իդոմենևսը, Դիոմեդեսը, կրտսեր Այաքսը, Մերիոնեսը և Ոդիսևսը։ Շուտով տրոյացիները նկատում են թե ինչպես է հունական բանակը նահանջում՝ կարծելով, թե տասնամյակներ տևած պատերազմն ավարտվել է իրենց հաղթանակով։ Շուտով քաղաքի շրջակայք դուրս եկած զինվորները նկատում են ձիուն և կարծում, որ դա աստվածների ընծան է իրենց։ Սակայն Լաոկոոնը, ով Ապոլոնի քուրմն էր, կանխագուշակել էր, որ ձին դառնալու է Տրոյայի կործանման պատճառը, սակայն ոչ մի կերպ չէր կարողանում ապացուցել դա։ Շուտով Աթենասի օձերը սպանում են հայրենիքը փրկել ցանկացող քրմին, իսկ հույն մի խորամանկ զինվոր կարողանում է Պրիամոսին համոզել, որ ձին առասպելական ուժով օժտված թալիսման է։ Շուտով տրոյացիները ներս են տանում ձիուն և հաղթանակի առթիվ մեծ ցնծություն ու ճաշկերույթ կազմակերպում։ Խնջույքի ավարտից հետո Տրոյայի փողոցները դատարկվում են, իսկ հերոսները դուրս են գալիս ձիուց և դարպասների մոտ կրակ վառում՝ աքայական բանակին հաղթանակի մասին տեղեկացնելու նպատակով։ Շուտով հունական ամբողջ զորաբանակը ներխուժում է Տրոյա և հրի ու սրի մատնում ամբողջ բնակչությանը։ Շուտով Աքիլլեսի որդին՝ Նեոպտոլեմոսը, խուժում է տրոյական արքունիք և սպանում զառամյալ արքա Պրիամոսին։ Հեկտորի որդին՝ մանկահասակ Աստիանաքսը ևս զոհվում է։ Պրիամոսի որդիներից ողջ է մնում միայն Պարիսը, ով Հեղինեի հետ դուրս է գալիս քաղաքի ետնամուտքից, սակայն փախուստի ճանապարհին զոհվում է Փիլոկտետեսի թունավոր նետից։ Մի քանի ժամում քաղաքն այրվում է, իսկ հույները սպանում են ամբողջ բնակչությանը՝ հափշտակելով հարուստ քաղաքի ամբողջ գանձերը։

Մ.թ.ա. 8-րդ դարից մինչև մ.թ.ա. 5-րդ դարասկիզբն ընկած ժամանակահատվածը Հին Հունաստանի պատմության մեջ հայտնի է Արխաիկ դարաշրջան անվանումով։ Եզրն առաջացել է այդ շրջանի հունական արվեստի ուսումնասիրությունների արդյունքում։ Այն համարվում է միջանկյալ ժամանակաշրջան Հին Հունաստանի արվեստի երկրաչափական և դասական դարաշրջանների միջև։ Ավելի ուշ "Արխաիկ ժամանակաշրջան" եզրն սկսում է վերաբերել ոչ միայն մ.թ.ա. 8-րդ դարի հին հունական արվեստին, այլ նաև Հունաստանի ներքին քաղաքական կյանքին։ Արխաիկ ժամանակաշրջանը հաջորդում է հունական մութ դարերին։ Այդ շրջանի քաղաքական անկայունության ու անցյալի նվաճումների մոռացությունը մեծ կորուստների պատճառ են դառնում, իսկ այս "մութ տարիներին" հաջորդած Արխաիկան դառնում է մի ժամանակաշրջան, որի ընթացքում Հունաստանը վերստին հայտնվում է պատմության կիզակետում։ Արխաիկ Հունաստանի գոյության առաջին տարիները նշանավորվում են պոլիսային համակարգի ծնունդով։ Մ․թ․ա․ 9-րդ դարում Հունաստանի ավերված քաղաքների տարածքում ստեղծվում են պետական կազմավորումներ, որոնցից յուրաքանչյուրը ձեռք է բերում լրիվ կամ մասնակի ինքնավարություն՝ կառավարվելով առանձին արքայի կողմից։

Մ․թ․ա․ 9-րդ դարում Հունաստանում ստեղծվում են նոր պետական կազմավորումներ, որոնց շնորհիվ երկրի պետականության պատմությունը վերածնունդ է ապրում։ Հունական նոր պետություններն արդի գրականության մեջ հայտնի են պոլիս անվանմամբ։ Այդ պետություններին պոլիս են անվանել նաև այդ ժամանակաշրջանում ստեղծագործող հույն պատմիչները։ Ավելի լայն իմաստով պոլիսներ էին անվանում հունական բոլոր քաղաքները։ Այսպիսով՝ Բալկանյան թերակղզում և հարակից կղզիներում ստեղծվում են բազմաթիվ մեծ ու փոքր քաղաք-պետություններ, որոնցից յուրաքանչյուրն առանձնացնում է որոշակի տարածք և ընտրում է արքա-գահակալ։ Հունական պոլիսների հիմքում սովորաբար ընկած էին Հոմերոսյան դարաշրջանի ամրացված բնակավայրերը։ Քաղաք-պետություններն ունեին ընդամենը մեկ քաղաք, որն էլ տվյալ պոլիսի մայրաքաղաքն էր։ Եթե պոլիսը տարածքով և բնակչության թվով մեծ էր, ժամանակի ընթացքում տվյալ քաղաք-պետության մեջ ստեղծվում էին գյուղական բնակավայրեր, որոնք հայտնի էին կոմե անվանումով։ Վերջիններս կամավոր, իսկ երբեմն նաև հարկադրաբար կապվում էր պոլիսի հետ։ Հոմերոսյան ժամանակաշրջանում և դրան հաջորդող հարյուրամյակի Հունաստանում խոշոր բնակավայրեր չէի նկատվում։

Պոլիսների մեծ մասը կառավարվում էին գերագույն օրենսդիր իշխանության կողմից։ Հին հունական օրենսդիր իշխանությունն ընտրովի մարմին էր, որը ձևավորվում էր ժողովրդի կողմից ընտրված ազնվականներից։ Օրենսդրական մարմինների կողմից ընդունված որոշումները պարտադիր պայման էի տվյալ պոլիսի ցանկացած քաղաքացու համար։ Հունական պոլիսների մայրաքաղաքները պետք է համապատասխանեին քաղաքաշինական որոշակի սկզբունքների։ Քաղաքի կենտրոնում պետք է գտնվեր ժողովրդական ժողովի նստավայրը՝ ագորան։ Ժամանակի ընթացքում ագորայում կառուցվում են նստարաններ, իսկ ավելի ուշ՝ սյունաշար ծածկ։ Ագորային կից գործում էր խորհրդի շենք և դատարան։ Հին հունական քաղաքների անբաժանելի մասն էին կազմում միջնաբերդերը, որոնք առավել հայտնի էին ակրոպոլիս (թարգմանաբար՝ "վերին քաղաք") անվամբ։ Յուրաքանչյուր քաղաք ուներ իր հովանավոր աստծոն, որի գլխավոր տաճարը, որպես կանոն, պետք է գտնվեր ակրոպոլիսի համալիրի ներսում։ Հին հույները սպորտային խաղերի սիրահար էին։ Հինաշխարհյան Հունաստանի քաղաքաշինական գծագրերից երևում է, որ հունական անտիկ քաղաքներում կառուցված են եղել մեծ թվով մարզադաշտեր՝ գիմնասիաներ և պալեստրաներ։ Մ․թ․ա․ 776 թվականից ի վեր Հունաստանում անցկացվում են համանունական մարզական խաղեր, որոնք անցկացվում են չորս տարին մեկ անգամ՝ Զևս աստծո պատվին։ Մարզիկի հաղթանակն այդ խաղերում համարվում էր մեծագույն պատիվ ինչպես իր, այնպես էլ իր պոլիսի համար։ Ժամանակի ընթացքում հունական տարբեր քաղաք-պետություններում ձևավորվում են երկու տեսակի կառավարման համակարգեր՝ ժողովրդավարական և բռնատիրական ։ Ժողովրդավարական և բռնատիրական պոլիսներն առավելապես տարբերվում էին իրենց զարգացվածության աստիճանով։

Հին Աթենքը կամ Աթենական պոլիսը խոշոր դեր է խաղացել Հին Հունաստանի պատմության և մշակույթի կերտման գործում։ Ըստ ավանդության, պոլիսն առաջացել է աթենական ակրոպոլիսի շուրջը Ատտիկայի մեկուսի տոհմական համայնքների միավորման շնորհիվ։ Այդ գործընթացը պատմությանն առավել հայտնի է սինոյկիսմոս ( հունարենից թարգմանաբար՝ "համաբնակեցում ") անվանումով։ Հարյուրամյակներ տևած այդ միավորումը վերագրվում է հանրաճանաչ Էգևսի և Էթրեի որդուն՝ Աթենքի 11-րդ արքան Թեսևսին։ Նրան է վերագրվում նաև աթենական համայնքի բնակչության բաժանումը եվպատրիդների, գեոմորների և դեմիուրգների։ Նրա օրոք հողատարածություններն աստիճանաբար կենտրոնանում էր տոհմական ազնվականության՝ եվպատրիդների ձեռքում, իսկ ազատ բնակչության մեծ մասը կախման մեջ էր ընկնում նրանից։ Այս հարաբերակցության արդյունքում Աթենական պետությունը վերածվում է ստրկատիրական պետության։ Հին Աթենքը կառավարվում էր ազնվականներից ամեն տարի ընտրվող 9 արքոնտներից և արեոպագոսներից կազմված ավագների խորհուրդը։

Մ․թ․ա․ 8- 6-րդ դարերում Աթենքը կառավարվում էր արիստոկրատիայի կողմից, իսկ ժողովուրդը պետության ղեկավարմանը ոչ մի կերպ չէր մասնակցում։ Այս պայմաններում արիստոկրատիայի և ստորին խավի միջև սկսվում է դասակարգային երկարատև պայքար, որի արդյունքում ստրկատիրական հասարակարգն ու տոհմական կարգերը Հունաստանում հասնում են քայքայման եզրին։ Դեմոսի ընդվզումների հիմնական պատճառը հարկային ծանր և կոշտ քաղաքականությունն էր։ Եթե գյուղացին ժամանակին չէր վճարում հարկերն ու տուրքերը, ապա պարտքի դիմաց տալիս էր հողը, իսկ եթե դա էլ չէր բավականացնում պարտքը մարելու համար, նրան իր ընտանիքով դարձնում էին պարտային ստրուկ։ Քաղաքային դեմոսը՝ արհեստավորներն ու առևտրականները, նույնպես իրավունքներ չունեին։

Նոր խռովություններից զերծ մնալու համար ավագանին ստիպված է լինում համաձայնել գրավոր ամրագրված օրենքներ ստեղծելու դեմոսի պահանջին։ Այդ ամենի կազմակերպումն իր վրա է վերցնում Աթենքի արքոնտ Դրակոնը, ով մ․թ․ա․ 621 թվականին օրենքներ կազմելուց հետո Հունաստանի պատմության մեջ հայտնի է դառնում նաև որպես օրենսգիր։ Այդ օրենքները կարճ ժամանակ անց հրապարակվում են և փորագրվելով քարե սալիկների վրա դրվում են ի ցույց բոլորին։ Դրակոնյան օրենքները խիստ պատժամիջոցներ էին կիրառում հանցավոր գործողությունները կանխելու համար։ Հենց այդ պատճառով էլ ժողովրդի կողմից առաջ է քաշվում "արյունով գրված օրենք" թևավոր խոսքը՝ ցանկանալով ընդգծել դրա ծայրահեղ խստությունը։ Դրակոնյան օրենքների դրական կետերը շատ սակավ էին և չէին կարող անգամ մասամբ պաշտպանել ստորին խավի բնակիչների տարրական իրավունքները և դրա համար էլ դեմոսը շարունակում է իր պայքարը հանուն իրավահավասարության ու ժողովրդաիշխանության ։

Ժամանակակից ժողովրդավարության նախատիպի առաջին կերտողը եղել է հույն օրենսգիր Սոլոնը (այլագրություններում հանդիպում է անվան Սողոն տարբերակը)։ Սոլոնն իր ծագումով պատկանում էր հին էվպատրիդական դասին։ Այդ դասակարգն աստիճանաբար աղքատանում էր և դրա պատճառով երիտասարդության տարիներին Սոլոնը ստիպված է լինում զբաղվել առևտրային գործունեությամբ։ Արիստոտելը և Պլուտարքոսը պնդում են, որ Սոլոնն ըստ իր բարեկեցության պատկանում էր բնակչության միջին դասին։ Մ.թ.ա. 594 թվականին Սոլոնն ընտրվում է Աթենքի արքոնտ և հրաժարվում արքոնտների ավանդական երդումից։ Բանն այն էր, որ երդումը ենթադրում էր հավատարմություն տիրող օրենքներին, որն էլ հակասում էր Սոլոնի դիրքորոշմանը։ Պաշտոնավարման հենց սկզբնական շրջանում Սոլոնը ձեռնամուխ է լինում բարենորոգումների իրագործմանը։ Նրա բարեփոխումները նշանավորվում են նրանով, որ գրեթե անարյուն կերպով խարխլում են արիստոկրատիայի դիրքերը՝ բարելավելով դեմոսի սոցիալ-քաղաքական վիճակը։ Սոլոնի կողմից մտցված առաջին օրենքը, որը հայտնի էր սիսախֆիա անվանումով, Աթենքի տարածքում խտրականապես արգելում էր պարտքի դիմաց ստրկությունը, իսկ նույն օրենքի երկրորդ մասով հանվում էին հարկերը։ Սակայն սկզբնական շրջանում ոչ ոք չէր կարողանում առանց փոխհատուցման դադարեցնել աթենական հողատերերի ստրկացումը։

Հողերը, որոնց վրա կանգնեցված էին պարտային սյուներ, հայտարարվեցին պարտքերից ազատ և վերադարձվեցին իրենց տերերին։ Սոլոնն իր քաղաքականությամբ խրախուսում էր արհեստների զարգացումը Հունաստանում․ սրա վերաբերյալ մի օրենքի համաձայն իրենց որդուն արհեստ չսովորեցրած ծնողներն իրավունք չունեին ծերության օրոք նրանից օգնություն պահանջելու։ Սոլոնի թույլատվությամբ հունական մյուս պոլիսների հունալեզու արհեստավորները կարող էին ազատ առևտրային գործունեություն ծավալել Աթենքում։ Սոլոնը մտցնում է նաև մի շարք սահմանափակումներ․ օրինակ՝ արգելվեց աթենացիների կողմից մշակված ցորենի դուրս բերումը պոլիսի տարածքից։ Բարենորոգումներից հետո Սոլոնը մեկնում է արևելյան երկարատև ճանապարհորդությունների՝ հանդիպելով Եգիպտոսի, Կիպրոսի և Լյուդիայի միապետների հետո։ Պլուտարքոսը գրում է, որ իր ճանապարհորդությունից հետո Սոլոնն այլևս քաղաքականությանն ակտիվ մասնակցություն չի ունենում։

Արիստոտելը Պիսիստրատոսի մասին

Պիսիստրատոսը առաջինն է եղել Հին Հունաստանի միապետների շարքում, ով ստեղծել է օտարերկրյա կայազորներից կազմված վարձու բանակ։ Պիսիստրատոսը և իրենց հաջորդած տիրանները ցանկանում էին ամրապնդել իրենց ժառանգական դիրքերն Աթենական պոլիսում, սակայն նրանք հունական հողի վրա ամուր արմատներ չունեին։ Հույն տիրանոսները Աթենքում իշխանությունն իրենց ժառանգին կարողանում էին փոխանցել շատ հազվադեպ՝ կայուն հենարանի բացակայության պատճառով։ Ժամանակի պատմիչներն ու փիլիսոփաները տիրանիան բնութագրում էին հետևյալ կերպ․

Տիրանիան կառավարման աշխարհահամակարգ է, որի հիմքում ընկած է անհեռանկարայնությունը։ Տիրանիան անբնական երևույթ է, հիվանդություն, որն առաջ է եկել քաղաքական և սոցիալական վայրիվերումների հետևանքով

Հին Աթենքի բարձրագույն իշխանական մարմինը ժողովրդական ժողովն էր, որն իրավասու էր որոշումների և նոր օրենքների ընդունման համար։ Վարչատարածքային բաժանման նպատակն էր խառնել բնակչությունը, որպեսզի էվպատրիդները չկարողանային ազդել բնակավայրերի ներքին գործերի վրա։

Կլիսթենեսի նախաձեռնությամբ ստեղծվում են վարչական, տնտեսական, պաշտամունքային և քաղաքական սկզբնական միավորներ՝ դեմեր (համարժեք են մերօրյա Հունաստանի գյուղերի հետ)։ Այսպիսով՝ Կլիսթենես բարեփոխումներից հետո Աթենքում ծաղկում է ապրում ժողովրդավարությունը։ Որպեսզի էվպատրիդները երբևէ չփորձեին վերացնել դեմոկրատիան, Կլիսթենեսը ստեղծում է օստրակիզմի (օտրակիսմոս) դատական մարմինը։ Օտրակոնիզմի տերմինը ( հին հուն․՝ ) հին հունարենից թարգմանաբար նշանակում է "խեցի, կեղև"։ Օստրակոնի դատարանը կազմակերպում է ժողովրդական ժողովի որոշումով առանձին քաղաքացիների վտարումը քաղաքից։ Շատ հետաքրքիր է օստրակոն տերմինի ծագումնաբանությունը․

Հին Աթենքում զարգացած էր խեցեգործությունը և ամենուր թափված էին խեցու կտորներ։ Ժողովի մասնակիցները քվեարկելու համար գետնից վերցնում էին խեցու կտոր և մի այլ սրածայր կտորով դրա վրա գրում դատավճիռը։ Յուրաքանչյուր գարուն ստրատեգոսները ժողովրդական ժողովում քննարկում էին պետության համար վտանգավոր քաղաքացիների հարցը։ Ժողովի մասնակիցներն իրենց կողմից առաջադրում էին մարդկանց անուններ։ Այն մարդը, ում անունը գրում էր դիարքի կեսը կամ կեսից ավելին, Աթենքից վտարվում էր առնվազն տաս տարով։

Մ․թ․ա․ 2-րդ դարի վերջին դորիացիները բնակեցնում են Լակոնիան, որը գտնվում է Պելոպոնեսյան թերակղզու հարավարևելյան մասում։ Լակոնիան բոլոր կողմերից շրջապատված էր բարձրաբերձ լեռներով, ինչը պոլիսը ժամանակին դարձրել է անառիկ։ Այնուամենայնիվ, Սպարտայի շրջակայքում ծովածոցեր չկային և հենց սա է պատճառը, որ վերջիններիս ռազմածովային նավատորմը ծովամարտերում բազմիցս զիջել է Աթենական ծովային ուժերին։ Փոքր Ասիայից գաղթած և Հունաստանում հաստատված դորիացիները հրի և սրին են մատնում տեղաբնակ աքայացիներին։ Նրանց մի մասը դառնում է եկվորների ստրուկը, իսկ որոշներն էլ վտարվում են Լակեդեմոնի ծայրամասերը։ Ստրկացած աքայացիներն օգտագործվում էին արտադրության մեջ՝ պարենմթերք ստանալու և գյուղատնտեսական աշխատանքներ կատարելու համար։ Նրանց խավը հայտնի էր հելոտների դասակարգ անվանմամբ։ Հելոտները համարվում էին պետության սեփականությունը։ Նրանք ամրացվում էին սպարտացիներին (նվաճող դորիացիներին) պատկանող հողերին և նրանց վճարում բերքի կեսը։ Ի տարբերություն ստրուկների, հելոտներն ունեցել են տնտեսական և արտադրության միջոցներ, ինչպես նաև որոշակի տարրական իրավունքներ։ Հելոտների թիվը մի քանի անգամ գերազանցել է սպարտացիների թվին և հենց սա է պատճառը, որ վերջիններս պատմական տարբեր ժամանակահատվածներում բազմիցս ապստամբել են շահագործողների դեմ։ Հելոտների ընդզվումները ճնշելու նպատակով սպարտացիները պարբերաբար պատժիչ արշավանքներ են կազմակերպում նրանց դեմ։ Դա հայտնի էր կրիպտեա անվամբ ( հին հուն․՝ , հին հունարենից թարգմանաբար՝ գաղտնի շուրջկալ)։ Գոյության սկզբնական շրջանում Սպարտայում իշխում էին տոհմական կարգերը։

Յուրաքանչյուր սպարտացի տղամարդ՝ իր ընտանիքի հետ միասին, ստանում էր մյուսներին հավասար չափով հողակտոր՝ այնտեղ ապրող հելոտներով։ Այսպիսով՝ սպարտացիները զբաղվում էին միայն նվաճված բնակչությանը հնազանդ պահելու գործով՝ յուրացնելով վերջիններիս ստեղծած բարիքների մեծ մասը։ Մ․թ․ա․ 7-րդ դարում Սպարտայում հաստատվում է կայուն պետականություն։ Այն իր կառուցվածքային առանձնահատկություններով բավականին պարզունակ էր և պարունակում էր տոհմական կարգերի բազմաթիվ գծեր։ Երկրի ներքին և արտաքին գործերը կարքավորող մարմինը ծերակույտն էր, որը սովորաբար կազմված էր ազնվականական ծագմամբ 30 արիստոկրատներից և հայտնի էր գերուսիա ( հին հուն․՝ γερουσία, γέρων - "ծերունի" բառից) անվանմամբ։ Ծերակույտի վերին անդամներն էին Սպարտայի երկու թագավորները, որոնք ունեին սահմանափակ ժառանգական իշխանություն։ Թագավորները հանդես էին գալիս որպես բանակի և նավատորմի գերագույն գլխավոր հրամանատար։ Պատերազմի ժամանակ արքաներից մեկը պարտավոր էր առաջնորդել զորաբանակին, իսկ մյուսը՝ մնալ երկրում։ Սպարտայի գլխավոր օրենսդիր մարմինը ժողովրդական ժողովն էր՝ ապելլան ( հին հուն․՝ ): Ենթաօրենսդրական այս մարմինը Սպարտայում ուներ սահմանափակ լիազորություններ։ Ժողովրդական ժողովի գլխավոր գործառույթն այն էր, որ վերջինիս անդամները կարող էին միայն հավանություն կամ դժգոհություն հայտնել գերուսիայի կողմից ընդունած օրենքների և վարքականոնների վերաբերյալ։ Այսպիսով՝ մ․թ․ա․ 7-րդ դարից ի վեր Լակոնիայում իշխել է կառավարման ժողովրդավարական ձևը։ Այնուամենայնիվ՝ Սպարտայի հասարակությունում ազդեցիկ դեր ուներ արիստոկրատիան ։

Սպարտայի բնակչության շրջանում ցայտուն կերպով արտահայտված էր սոցիալական տարանջատումը։ Իշխող ազնվականությունից ավելի ցած սանդղակի վրա գտնվող դեմոսն իր հերթին բաժանվում էր առանձին ենթադասերի՝ լիիրավ քաղաքացիներ, թերի իրավունքներով քաղաքացիներ ու կախյալներ։ Յուրաքանչյուր դասի ներկայացուցիչ ուներ իր անվանումը։ Սպարտայի լիիրավ քաղաքացիներ համարվում էին միայն դորիացիները, որոնք էլ ձևավորում էին սպարտացիների (սպարտիատներ) սոցիալական խումբը։ Պետության տարածքում գոյություն ունեցող բոլոր հողերը, ինչպես նաև հելոտների խավի ներկայացուցիչ կցորդ հողագործները, պատկանում էին սպարտիատներին։ Այնուամենայնիվ, այս հարաբերություններում չէր գործում սեփականության մասնավոր ձևը, քանի որ հողերն այնուամենայնիվ պատկանում էին պետությանը։ Այն տրվում էր օգտագործման և ընտանեկան բարեկեցության համար, սակայն ամեն վայրկյան կարող էր ետ վերցվել՝ հակապետական արարքի համար։ Այստեղից հետրություն, որ սպարտացիները պետական հողերի նկատմամբ ոչ մի իրավունք չունեին։ Սպարտացիները, լինելով Լակոնիդայի լիիրավ քաղաքացիներ, ունեին նաև բացառիկ իրավունքներ, որոնցից զուրկ էին մյուս սոցիալական դասերի ներկայացուցիչները։ Օրինակ՝ մարտի դաշտում վահան, սաղավարտ, սուր և նիզակ կրելու իրավունքը վերապահված էր միայն սպարտացիներին։ Նրանք ազատ էին մարտի դաշտում տնօրինելու իրենց գործողությունները՝ չխախտելով սպարտական բանակի ծառայողին բնորոշ համընդհանուր սկզբունքները։ Սպարտական հասարակության սոցիալական երկրորդ խմբի ներկայացուցիչները դրանք հելոտներն են։ Հելոտների նախնինները եղել են դորիացի-սպարտացիների կողմից Լակոնիայից գերության վերցված աքայացի տեղաբնիկները, ովքեր մինչև սպարտացիների երևան գալը իրենց բնակավայրերում ստեղծել էին տեղական քաղաքակրթություններ։ Հելոտներն աշխատում էին պետական հողերի վրա և բերքի կեսը հատկացնում տվյալ հողի համար պետության կողմից լիազորված սպարտացուն կամ նրա ընտանիքին։ Հելոտը համարվում էր պետության, այլ ոչ թե սպարտիատի սեփականությունը։ Հելոտներին արգելվում էր զենք կրել, գիշերը լինել դրսում, անձրևից հետո օզոնով հարուստ օդ շնչել և այլն։ Սպարտայի երրորդ դասի քաղաքացիներն էին պերիոյկոսները։ Նրանք ևս աքայացիների հետնորդներն էին, սակայն բնակվում էին Լակոնիայի սահմանամերձ շրջաններում։ Սրանք անձնապես ազատ էին, զբաղվում էին արհեստներով և առևտրում, սակայն որպես Սպարտայի քաղաքացիներ չունեին քաղաքացիական իրավունքներ։ Դեմոսից վեր կանգնած էր ազնվականությունը, իսկ ավելի վեր՝ օրենսդիր իշխանությունն ու արքան։

Սպարտան եղել է Հին Հունաստանի հզորագույն բանակն ունեցող քաղաք-պետությունը։ Սպարտական բանակի ռազմիկներն անվախ էին, կարգապահ ու հմուտ մարտի դաշտում։ Սպարտական բանակի զորեղության հիմքում ընկած էր սպարտական դաստիարակությունն ու օրենքները։ Բոլոր չափահաս սպարտացի տղամարդիկ պարտավոր էին ծառայել հայրենի բանակում։ Անգամ խաղաղ ժամանակ նրանք համարվում էին զինվորներ։ Հռոմեացի պատմիչները գրում են, որ Սպարտայի բանակը եղել է անպարտելի և ի շնորհիվ սրա դարձել է ներշնչանքի աղբյուր հռոմեական լեգեոնների համար։ Սպարտական բանակի հատուկ ռազմավարական առանձնահատկություններից մեկը փաղանգն էր։ Ըստ Պլուտարքոսի ՝ սպարտական միագիծ խիտ շարքերի հարվածին չէր կարող դիմակայել ոչ մի բանակ։ Այնուամենայնիվ, կային ռազմական բնույթի մի շարք հարցեր, որոնցում սպարտացիները զիջում էր այլ հունական պոլիսների բանակներին։ Օրինակ՝ սպարտացիները ծանոթ չէին ինժեներական գործին, ուստի բավականին քիչ արդյունավետությամբ էին գործում պարիսպներով քաղաքների պաշարման հարցում, իսկ բաց ծովում գրեթե միշտ ջախջախվում էին աթենական նավատորմի կողմից։

Ապստամբներին օժանդակելու աթենացիների պատրաստակամությունը առաջացնում է աքեմենյան արքունիքի վրդովմունքին։ Անուղղակիորեն, այս հանգամանքը պարսիկների համար դառնում է Հունաստան ներխուժելու համար շարժառիթ։ Մ․թ․ա․ 492 թվականին պարսկական բանակը Փոքր Ասիայի հյուսիսարևմտյան ափերից նավերով սկսում է շարժվել դեպի Բալկանյան թերակղզի՝ մայրցամաքային Հունաստան։ Ճանապարհին պարսից նավատորմին պատուհասում է ուժեղ փոթորիկ, որն էլ խորտակում է կրակապաշտների նավատորմի մեծ մասը։ Անհաջողության մատնված պարսիկները ստիպված են լինում վերադառնալ ետ։ Այս անհաջողությունը (հին հույն պատմիչների պտդումների համաձայն՝ աստվածային ցասումը) չի խափանում Դարեհ Մեծի ծրագրերը։ Նույն տարում պարսիկներն ափ են իջնում Հունաստանում և գրավում Թեսալիան ։ Զարգացնելով ռազմավարական հաջողությունները՝ պարսից հեծելազորը կարողանում է պարտության մատնել մակեդոնացիներին ևս։

Ծովային հարձակման դեպքում նման իրավունք վերապահվում էր Աթենական պոլիսին։ Աթենացի զորավար Թեմիստոկլեսի նախաձեռնությամբ կազմվում է այսպես կոչված "ծովային ծրագիրը", համաձայն որի պարսկական ներխուժման դեպքում նախատեսվում էր Ատտիկեի բնակչությունը տեղափոխել Կիկլադյան կղզիներ ։

Պատերազմի նախօրեին աթենացիները ձևավորում են 180 ռազմանավից կազմված հզոր նավատորմ, ինչպես նաև վերակառուցում են Պիրեյոս նավահանգիստը։ Նախքան Հունաստան արշավելը, Քսերքսեսը միավորել ու հավաքագրել էր կայսրության բոլոր հպատակ ժողովուրդների (եգիպտացիներ, բաբելոնացիներ, ասորիներ և այլն) ռազմական ուժերը, որոնք փոխադրման համար պետք եկավ 1000 ռազմանավ։ Այսպիսով՝ Քսերքսեսի ղեկավարած պարսկական բանակը կազմված էր շուրջ 300 հազար զինվորներից։ Այս անգամ նախահարձակ են լինում պարսիկները և հյուսիսից ներխուժում Պելոպոնեսյան թերակղզի։ Նախքան հարավ ժամանելը պարսիկները պետք է անցնեին Թերմոպիլեի նեղ կիրճը։ Թերմոպիլեի լեռնանցքն ընկած էր Թեսալյան հարթավայրից հարավ և համարվում էր գրեթե անանցանելի։

Շուտով պարսից բանակին ընդառաջ շարժվում են թիկնազորի 300 սպարտացի մարտիկները՝ Լեոնիդաս արքայի ղեկավարությամբ։ Պատմիչների գրում են, որ երկօրյա մարտերի ընթացքում "Թերմոպիլեի կիրճը պատվել էր արյամբ"։ Սպարտացիները փորձում էին ժամանակ ձգձգել՝ սպասելով հունական մյուս պոլիսների օգնությանը։ Այնուամենայնիվ, սպարտացիները՝ Լեոնիդասի գլխավորությամբ, մարտի դաշտում զոհվում են, իսկ պարսիկները շարունակում են իրենց հաղթարշավը։ Լեոնիդասի անունը պատվով գրվում է պատմության էջերում և վերջինս հույների կողմից փառաբանվում է որպես սկզբունքային, խիզախ հերոս և մեծ հայրենասեր։ Քսերքսեսին հաջողվում է հասնել Ատտիկե և ներխուժել տարհանված Աթենք։ Աթենացիները ռազմական գործողությունները տեղափոխում են բաց ծով՝ փոխելով պատերազմի հաջորդական ընթացքը։

Սպարտական փաղանգ

Հին Հունաստանի պոլիսների շարքում իր վճռականությամբ, անսասանությամբ և զարմանահրաշ մարտավարությամբ աչքի էր ընկնում Սպարտան՝ լակոնական պոլիսը, որ անտիկ պատմագիտության մեջ հայտնի էր Լակեդեմոն անվանմամբ։ Սպարտացիներն արյունարբու էին և ռազմատենչ, իսկ սպարտական դաստիարակությունը մինչ օրս հայտնի է իր չափից դուրս խիստ սկզբունքներով։ Սպարտացիների քաջության և հայրենանվիրության կարկառուն մարմնավորումներից է Լակոնիայի արքա Լեոնիդաս I-ը։ Լեոնիդասը հույն պատմիչներից շատերի հավաստմամբ ղեկավարել է 300 հոգուց կազմված անպարտելի բանակ, որոնց կազմած փաղանգը ճեղքում էր ամենահզոր բանակների պաշտպանությունները։ Սպարտացիները դեռևս հնագույն ժամանակներից (հիշատակված է Տրոյական պատերազմում) որպես հարձակման ոճ կիրառել են փաղանգը։ Փաղանգ է կոչվում ծանրազեն հետևակի գծային հոծ զորաշարքը։ Փաղանգը կազմված էր ստորաբաժանումներից, հիմնականներն էին լոքոսը (1 շարք՝ 16 զինվոր), սինտագման (16 լոքոս՝ 256 զինվոր), փոքր փաղանգը (16 սինտագմա՝ 4096 զինվոր)։ Փաղանգի գործողության հիմքը ճակատային հարձակումն էր, ուներ հարվածի զգալի ուժ, սակայն դանդաղաշարժ էր, շարքերը խախտվում էին շարժման ժամանակ։

Նրանք մեզ հայտնի առաջին հույներն էին, ովքեր ստիպեցին մեզ՝ պարսիկներիս, փախչել մարտի դաշտից

Ներխուժելով Աթենք՝ պարսիկները դեմ հանդիման դուրս չեն գալիս հունական բանակին։ Քաղաքում նրանք կենդանի շունչ չեն տեսնում և սկսում են ավերել այն։ Որոշ ժամանակ անց արիական բանակը՝ Քսերքսեսի գլխավորությամբ, շարժվում են դեպի հարավ՝ այնտեղ, ուր կենտրոնացված էին աթենական ուժերը։ Հունական միացյալ բանակը ղեկավարում էր ականավոր զորավար Թեմիստոկլեսը։ Թերմոպիլեում կրած պարտությունը բարոյականորեն հյուծել էր հույներին և այդ իսկ պատճառով Թեմիստոկլեսը վճռական ճակատամարտից առաջ ցանկություն է հայտնում դիմել Դելփյան պատգամախոսին։ Դելփիք քաղաքի Ապոլլոնի տաճարի պատգամախոսը՝ Պյութիա քրմուհին, կարողանում էր կանխագուշակել պատերազմների ելքը։ Վերջինս գուշակությունից առաջ խմում Էր Կասոտիդա աղբյուրի ջուրը, ծամում դափնու տերև, նստում ոսկյա եռոտանու վրա և, որպես Ապոլլոն աստծո կամքի արտահայտիչ, պատրանքների մեջ զանազան ձայներ հանում։ Պյութիան անկուսափելի ճակատամարտի վերաբերյալ հայտնում է հետևյալ կանխագուշակությունը․

Հույների ճկուն նավատորմը արագորեն դուրս է գալիս նրանց ընդառաջ։ Հունական նավատորմի ռազմահրամանատար Թեմիստոկլեսը որկոչով դիմում է իր բանակին․

Հույները, ձևացնելով թե նահանջում են, կարողանում են խաբկանքի մեջ գցել պարսիկներին, որից հետո արագորեն շրջափակել նրանց նեղ կիրճում։ Աթենական ռազմանավերը խորտակում են Քսերքսեսի կազմած նավատորմի նավերի զգալի մասը։ Հերոդոտոսի հավաստմամաբ, Սալամինի ճակատամարտում կրած ջախջախիչ պարտությունը հիմնովին կազմալուծում են պարսից նավատորմը։ Համաձայն գերմանացի հեղինակ Ալֆրեդ Ստենտզելի "Պատերազմի պատմությունը ծովում" աշխատության՝ Սալամինի ծովամարտում պարսիկներն ունեցել են 200, իսկ հույները՝ 40 նավի կորուստ։

Պարսից սպառնալիքի բացառումը վատ անդրադարձավ Հունաստանի ներքին կյանքի վրա։ Մ․թ․ա․ 479 թվականին քաղաք-պետությունների միջև խռովություններն ու հակասությունները վերստին սկսվում են։ Պարսիկների ապաստակությունների դեմ պայքարի համար ստեղծված Իսթմոսյան միությունը քայքայվում է, իսկ Աթենքն ու Սպարտան նորից հայտնվում են հակադիր ռազմական ճամբարներում։ Մ․թ․ա․ 478 թվականին Աթենքն ու դաշնակիցները համատեղ ուժերով ստեղծում են նոր միություն, որը Դելոս կղզու անունով կոչվում է Դելոսյան։ Այդ ընտրությունը պայմանավորված էր նրանով, որ միության գանձարանը տեղակայված էր հենց այստեղ։ Ըստ հին հունական դիցաբանության, ի սկզբանե Դելոս կղզին եղել է լողացող կղզի և առաջացել է այն ժամանակ, երբ Պոսեյդոնն իր եռաժանիով ծովի հատակից վերցրել է հողի կտոր։ Հին ժամանակներից ի վեր Դելոսը սրբավայր էր հանդիսանում հույների համար։ Միության նպատակը անվտանգության և կայունության ապահովումն ու պարսիկների վերջնական պարտությունն էր։ Աթենքի դաշնակից փոքր պոլիսները նավատորմ տրամադրելու փոխարեն գանձանակին գումար էին հատկացնում, որով աթենացիները վերազինում էին միացյալ զորաբանակն ու ծովային ուժերը։ Պլատեայի և Միկալեի ճակատամարտերն անգամ սկարողացան անդրդվելի պարսիկներին ետ պահել Հունաստանը գրավելու իրենց բաղձալի երազանքից։ Պատերազմական գործողությունները շարունակվում են արևելքում, սակայն արդեն առանց Սպարտայի մասնակցության։ Մ․թ․ա․ 469 թվականին աթենացիները պարսիկներին հաղթում են Փոքր Ասիայի հարավում և ապա՝ Եգիպտոսի ափերի մոտ։ Նույն տարում հույներն օժանդակում են նաև պարսից թագավորի դեմ Եգիպտոսի սատրապի բարձրացրած ապստամբությանը։ Աթենքի այս ձեռնարկումը նշանակում էր, որ հույները արդեն իրենք էին միջամտում Աքեմենյան Իրանի ներքին գործերին։ Հետագա կորուստներից խուսափելու համար պարսիկները ստիպված են լինում հաշտություն խնդրել Աթենքից։ Մ․թ․ա․ 449 թվականին Պարսկաստանի քաղաքամայր Շոշում Արտաքսերքսես I-ի և աթենացիների դեսպան Կալիասի միջև կնքվում է հաշտության պայմանագիր։ Պայմանագիրն ազդարարում էր շուրջ կես դար տևած պատերազմի ավարտը։ Շոշի պայմանագրով պարսիկները պարտավորվում էին Եգեյան և Հելլեսպոնտոսի ավազաններում գերիշխանության հասնելու իրենց ծրագրից և Փոքր Ասիայի կղզիներում կայազոր պահելու իրավունքից։

Աթենական պետության հետագա զարթոնքը կապված է պետական գործիչ, հռետոր և զորավար, Ալկեմոնյան ազնվականական տոհմի ներկայացուցիչ Պերիկլեսի անվան հետ։ Սերվելով հարուստ ու անվանի տոհմից՝ այդուհանդերձ, Պերիկլեսը խուսափում էր զբաղվել քաղաքականությամբ՝ վախենալով օստրակիզմից։ Սակայն արդեն այն ժամանակ, երբ Թեմիստոկլեսը վտարանդիության մեջ էր, իսկ Կիմոնը Հելլադայից դուրս հիմնականում ռազմարշավների էր մասանկցում, Պերիկլեսը ստիպված է լինում ստանձնել երկրի ղեկը։ Նրա օրոք Աթենքը հասնում է իր քաղաքական, տնտեսական և մշակութային զարգացման գագաթնակետին՝ դառնալով Հին Հունաստանի ծովային հզորագույն պետությունն ու կրթամշակութային կենտրոնը։ Որպես ստրատեգոս նա իր պաշտոնավարումն սկսում է մ․թ.ա. 444 թվականին։ Նա կառավարման առաջին իսկ տարիներին կարողանում է օգտվել Սպարտայում հելոտների դասի բարձրացրած խոշոր ապստամբությունից և դաշնակցային կապեր ստեղծել նախկինում օլիգարխիական կարգերով զարգացող Արգոսի հետ։

Դառնալով Արգոսի դաշնակիցը՝ Աթենքը վերջինիս դրդում է նվաճել սպարտական Միկենքը։ Միաժամանակ Պերիկլեսը Մանտինեայի արքայի թույլատվությամբ բարձր պարիսպներ է կառուցում քաղաքում՝ այն դարձնելով Պելոպոնեսյան թերակղզում Աթենքի ռազմական հենակետ։ Այս ամենին զուգընթաց Պերիկլեսը զորքերը մտցվում են Սպարտայի դաշնակից Կորնթոսի դեմ պատերազմող Մեգարա։ Պերիկլեսը կարգավորում է Աթենքի հասարակական կյանքի բոլոր կողմերը՝ կարևորելով հիմնականում քաղաքացիության հարցը։ Աթենքի տարածքում ապրող բոլոր օրինական քաղաքացիները ստացան աթենական քաղաքացիություն։ Այս օրենքից հետո ավելի քան 50.000 աթենաբնակ տղամարդիկ մեխանիկորեն ճանաչվեցին Աթենքի պոլիսի քաղաքացիներ։ Աթենքի տարածքում բնակվող կանայք, երեխաները և օտարերկրացիները քաղաքացիներ չեն ճանաչվում։ Պերիկլեսյան դարաշրջանում սահմանվում է քաղաքացիական իրավահավասարությունը։ Անկախ ունեցվածքային ցենզից, կրթվածության մակարդակից և այլ դրույթներից, Ատտիկայի քաղաքացիները հավասար էին օրենքի առաջ։ Պերիկլեսը աշխատավարձ է սահմանում պետական պաշտոն վարելու համար։ Պետական գործերին և հանրաքվեներին մասնակցելու իրավունք ստանում են նույնիսկ ամենաստորին խավի քաղաքացիները։ Երկրում գնալով աճում էր աշխարհաժողովի դերն ու նշանակությունը։ Նրա գործառույթների մեջ էր մտնում նաև պետական բոլոր օրենքների վավերացումը և դրանց կատարման հետևումը։ Ընթացիկ խնդիրները լուծում էր պետխորհուրդը։ Այն իր հերթին ենթակա էր աշխարհաժողովին։ Կարևոր նվաճումներ են կատարվում նաև արվեստի և գիտության բնագավառներում։ Քաղաքում կառուցվում են բազմաթիվ տաճարներ, պետական և բնակելի շինություններ։ Արդյունքում՝ Աթենքը դառնում Հունաստանի բոլոր ոլորտների կենտրոնը։

Սակայն շուտով մարտերն այլ ընթացք են ստանում և ընթանում են ընդդեմ Աթենքի։ Պատճառը աթենական բանակի թուլացումն էր, որը մ․թ․ա․ 454 թվականին Աքեմենյան Պարսկաստանի դեմ Եգիպտոսի սատրապի բարձրացրած ապստամբությանն օժանդակելու հետևանք էր։ Պարսիկների հնարավոր հարձակման վտանգի պայմաններում Աթենական ծովային միության գանձարանը Դելոսից տեղափոխվում է Աթենք՝ Պարթենոն։ Սպարտացիները՝ ստանալով աքեմենյանների օգնությունը, կարողանում են վերջնականապես ծնկի բերել Աթենքին և հաշտություն կորզել։ Հնգամյա պայմանագիրը Աթենքին պարտավորեցնում էր չմիջամել պելոպոնեսյան պոլիսների ներքին գործերին և ռեպարացիաներ վճարել։ Այս պայմաններից դժգոհ աթենական ավագանին որոշ ժամանակ անց սկսում է նոր պատերազմ՝ խախտելով պայմանագրի դրույթները։ Այսուհանդերձ սպարտացիները ոչ մի մարտում չեն զիջում հարձակվող կողմին և զարգացնելով ռազմավարական հաջողությունները կարողանում են հետ գրավել Բեոտրիան ու ներխուժել Ատտիկա։ Վախենալով էլ ավելի մեծ կորուստներից՝ Պերիկլեսը ջանք է գործադրում հաշտության հանգելու համար և մ․թ․ա․ 445 թվականին կնքվում է երեսնամյա հաշտության պայմանագիր, որով Սպարտան վերադարձնում է գրավված տարածքները, իսկ Աթենքը՝ պարտավորվում կատարել նախորդ պայմանագրի դրույթները։

Պելոպոնեսյան պատերազմի փուլերը

Հակամարտության ֆոնին Աթենքի ծերակույտը չեղարկում է Աթենական միության տարածքում Մեգարայի հետ որևէ առևտրական գործարքի կատարումը՝ սրանով իսկ ծանր տնտեսական հարված հասցնելով պելոպոնեսյան օլիգարխիային։ Արքիդամոսայն պատերազմի սկզբում աթենական զորաբանակը փուսափում էր ցամաքային բախումներից՝ նախապես իմանալով երկրի այդ հատվածում։ Ծովում "անպարտելի" համարվող աթենացիները հեշտությամբ կարող էին պատասխան հակահարված հասցնել մրցակցի նավատորմին, իսկ Պելոպոնեսի ծովափը չկորցնելու համար սպարտացիները հրաժարվում են Աթենք ներխուժելու մտքից։ Նույն ժամանակաշրջանում Աթենքում մոլեգնում է ժանտախտի համաճարակը և հազարավոր քաղաքաբնակնե զոհ են գնում դրան։ Ժանտախտը լուրջ հարվածներ է հասցնում երկրի տնտեսական և ռազմական (զոհերի թվում կային նաև բազմաթիվ զինվորական անձինք)։ Պելոպոնեսյան միության անդամները քաղաքական նման խառնակ պայմաններում կարողանում են այնպես անել, որ Պերիկլեսը չվերընտրվի ստրատեգոսի պաշտոնում։

Այնուամենայնիվ, մեկ տարի անց Պերիկլեսը վերստին իր ձեռքն է վերցնում երկրի ղեկը, սակայն մ.թ.ա. 429 թվականին մահանում է։ Երկրի առաջնորդի մահից հետո պոլիսում սկսվում է քաղաքական անկայունության ժամանակաշրջան. պառակտված վերնախավում աչքի էին ընկնում երկու գործիչներ՝ Նիկիասը և Կլեոնը, որոնցից յուրաքանչյուրն իր հավակնություններն ուներ գահի շուրջ։ Օգտվելով Աթենքում սկսված գահակալական կռիվներից՝ սպարտացիները ներխուժում են Պլատեա և ամբողջովին այն բնաջնջում։ Ի պատասխան սրա՝ աթենական զորքի ղեկավար Դեմոսթենեսը հեշտությամբ գրավում է Պիլոս կղզին, որը դեռևս նախորդ տասնամյակից գտնվում էր սպարտացիների փաստացի տիրապետության ներքո։ Սակայն Սպարտայի առաջնային նպատակը ոչ թե տարածքային ձեռքբերումներն էին, այլև Աթենական ծովային միության դիրքերի խարխլումը։ Այդ իսկ պատճառով Սպարտայի հեղինակավոր զորավար Բրասիդասը մ․թ․ա․ 424 թվականին արշավում է Հյուսիսային Հունաստան՝ փորձելով զենքի ուժի ներգործմամբ տեղի ժողովրդավարական պոլիսներին դուրս բերել միության կազմից։ Աթենացիները կռահելով սպարտացիների հեռանկարային ծրագրերի մասին իրենց զորքերը ևս ուղղում են դեպի թերակղզու հյուսիս։ Այս անգամ աթենացիների զորքի գլուխ կանգնած էր Կլեոնը, ով սպարտացիների դեմ պատերազմելու մեծ փորձ ուներ։ Հյուսիսային Հունաստանում մղվող մարտերն ավարտվում են Սպարտայի հաղթանակով և կողմերի մեջ կնքվում է զինադադար։ Զինադադարի պայմանագիրը կնքվում է մ․թ․ա․ 421 թվականին Նիկիասում։ Ըստ դրա՝ տարածաշրջանում պետք է հաստատվեր նախապատերազմյան սահմանները ։ Այնուամենայնիվ, պայմանագրի այս դրույթը ի կատար չի ածվում։

Դեմոսը վերնախավի գործունեությունը որակում է պետական շահերին հակոտնյա և կատարում նոր հեղաշրջում, որն էլ տապալում է "400-ի խորհրդի" միահեծան իշխանությունը։ "400-ի խորհրդի" ցրումից հետո Հունաստանում վերահաստատվում են ժողովրդավարական կարգերը, իսկ Հելլեսպոնտոսի հաղթական ճակատամարտից հետո ծերակույտը որպես նոր ստրատեգոս ընտրում է Ալքիբիադեսին։ Մ․թ․ա․ 408 թվականին սպարտացիները ֆինանսական օժանդակություն են ստանում Աքեմենյան Իրանից և նույն տարում ծովում պարտության մատնում աթենական նավատորմին։ Պարտությունից հետո Ալքիբիադեսն ազատվում է ստրատեգոսի պաշտոնից և աքսորվում Հունաստանի ծայրամասեր։ Երկարատև և արյունարբու պատերազմներից հետո մ․թ․ա․ 404 թվականին կողմերի միջև կնքում է պայմանագիր, որը ենթադրում էր մեծ կորուստներ պարտված աթենական կողմի համար։

Պայմանագիրն Աթենքի համար նախատեսում էր հետևյալ պայմանները․

Ցրվում էր Աթենական ծովային միությունը և Աթենական պոլիսը զրկվում էր դաշնակից քաղաք-պետությունների գանձանակներից եկող ֆինանսական միջոցներից։ Միաժամանակ նաև թուլանում էր Աթենքի գերիշխանությունը Եգեյան ծովի կղզիների վրա։

Աթենական պոլիսը զրկվում էր նավատորմ ունենալու իրավունքից և վերջիններիս ռազմանավերն անցնում էին Սպարտայի տնօրինության ներքո։ Ձևականորեն աթենացիներին վերապահվում էր ծովային ինքնապաշտպանական մարտերի համար 12 նավից կազմված փոքր ռազմածովային ուժեր ունենալու իրավունք։

Աթենքն ունենում է տարածքային լուրջ կորուստներ։ Նրա վերահսկողության տակ է մնում միայն Ատտիկե թերակղզին, ինչպես նաև ցամաքից անջատված Սալամինը։

Շուրջ մեկ տասնամյակ անց Աթենքում հաստատվում է օլիգարխիական (խմբիշխանական) վարչակարգ և իշխանության գլուխ անցնում է արիստոկրատներից կազմված "500-ի խորհուրդ"-ը։

Ճակատագրի բերումով Աքեմենյան կայսրության դեմ պատերազմելու վիճակն ընկնում է ոչ թե Փիլիպոսին, այլև վերջինիս որդուն՝ Ալեքսանդրին։ Ալեքսանդրը՝ որպես արքայազն, վաղ հասակում ստացել էր ազնվականական բարձրագույն կրթություն։ Տասներեք տարեկան հասակում նրա ուսուցման համար հրավիրվել էր երիտասարդ ուսուցիչ՝ ծագումով հույն Արիստոտելը, որը հետագայում դառնում է աշխարhահռչակ գիտնական, փիլիսոփա ու մանկավարժ։ Այսպիսով, հոր սպանությունից հետո՝ մ․թ․ա․ 336 թվականին, մակեդոնական գահն անցնում քսանամյա Ալեքսանդրին, ով էլ կարճ ժամանակում դառնում է մարդկության պատմության ամենահայտնի միապետներից մեկը։ Նա մի քանի ամսում եռանդաբար վերջ է տալիս ներքին ընդդիմությանը, իրագործում հանգուցյալ հոր վաղեմի երազանքը՝ ավարտում Հունաստանի լիակատար հնազանդեցնումն և, որպես համահունական պետության առաջնորդ սկսում է պատրաստվել արևելյան արշավանքի՝ Աքեմենյան Պարսկաստանը նվաճելու նպատակով։ Մ․թ․ա․ 336 թվականին Աքեմենյան պետականությունը վերստին զարթոնք է ապրում․ դա կապված էր պարսից գահի նոր գահակալի՝ Դարեհ III-ի կառավարման հետ։ Մեծ Հայքի նախկին սատրապ Դարեհը գահին տիրել է Արտաքսերքսես III թագավորի ներքինի Բագոասի օգնությամբ՝ դավադրաբար սպանելով արքային ու նրա զավակներին։ Մ.թ.ա. 334 թվականին Ալեքսանդրը, գլխավորելով իր շուրջ 50 հազարանոց բանակը, նավերով կտրում է Հելլեսպոնտոս նեղուցը և ներխուժում պարսկահպատակ Փոքր Ասիա ։

Ալեքսանդր Մակեդոնացու շուրջ տասնամյա արշավանքներն ավարտվում են Հինդուստան թերակղզում՝ մերօրյա Հնդկաստանում, որտեղ մակեդոնական հյուծված բանակը հրաժարվում է շարունակել արշավանքը։ Արդյունքում՝ Մակեդոնիային է ենթարկվում աշխարհի ցամաքային հատվածի մի զգալի հատվածը, իսկ ինքը՝ Ալեքսանդրը, ստանում է մի քանի տիտղոսներ․ Մակեդոնիայի կայսր, Եգիպտոսի փարավոն, Պարսկաստանի արքա, Ասիայի տիրակալ և այլն։ Անծայրածիր տերության ստեղծողը մահանում է մ․թ․ա․ 332 թվականի հունիսի 10-ին Բաբելոնում ՝ 32 տարեկան հասակում։ Ժամանակի պատմիչներից մեկն Ալեքսանդրի մահվան մասին գրում է հետևյալը․

Նրա բնածին տաքարյունությունը, բացառիկ ինքնավստահությունը, ավտորիտար հակումները՝ զուգակցված ռազմական ռազմական նվաճումների խելահեղ կրքով և իր աստվածային ծագման ու անմահության վերաբերյալ անսասան հավատով, աստիճանաբար քայքայեց նրա առողջությունը, իսկ տեղաճարակ տենդի վարակը դարձավ նրա հանկարծահաս վախճանի պատճառը

Նրա մահվան պահին Մակեդոնական կայսրության տարածքը ներառում էր Բալկանյան թերակղզուց մինչև Կենտրոնական Ասիա ընկած վիթխարի տարածությունները։ Ռազմական ու տնտեսական նվաճումների շնորհիվ ստեղծվում է նոր տիպի համաշխարհային կայսրություն, որտեղ արևմտյան ու արևելյան քաղաքակրթությունները միաձուլվեցում են հելլենիստական մշակույթի ներքո։ Ալեքսանդր Մակեդոնացին թողել է հարուստ ժառանգություն։ Իր իշխանությունն ամրապնդելու համար աշխարհի տարբեր ծայրերում հիմնել է մոտ 70 քաղաք-գաղութներ, որոնց մեծ մասը կրում էր "Ալեքսանդրիա" անունը։ Նշանավոր էր Հելլենիստական Եգիպտոսի Ալեքսանդրիա քաղաքը, որտեղ մ.թ.ա. 3-րդ դարում կառուցվում է անտիկ աշխարհի խոշորագույն գրադարաններից մեկը։ Ալեքսանդրի մահից հետո նրա զորավարների և իրավահաջորդների միջև բռնկվում է գահակալական կռիվներ, որոնք հայտնի են դառնում դիոխների պատերազմ անվանումով։ Արդյունքում՝ որոշ ժամանակ Մակեդոնիայի ղեկն անցնում է աշխարհակալ արքայի մանկահասակ որդու խնամակալին՝ Պերդիկային, որի ընտրությունը սակայն շրջադարձային է լինում։ Նա մ.թ.ա. 321 կամ 320 թվականին սպանվում է իր պահակազորի կողմից, որին հաջորդում է Մակեդոնական կայսրության մասնատումը։ Այս բաժանման հետևանքով բուն մակեդոնա-հունական հողերը տրվում է Անտիպատրոսին և Կրատերոսին, Թրակիան՝ Լիսիմաքոսին, Փոքր Ասիան՝ Անտիգոնոսին և Էվմենեսին, Եգիպտոսը՝ Պտղոմեոսին և այլն։

Պլատոն, "Երկեր", չորս հատոր, հին հունարենից թարգմանությունը՝ Ս.Ստեփանյանի, Երևան, Հայաստան // Սարգիս Խաչենց, Փրինթինֆո

Պլոտինոս, "Էննեադներ", խմբագրությամբ՝ Է.Աթայան, Ս.Գրքաշարյան, հին հունարենից թարգմանությունը՝ Ա.Ստեփանյանի, Երևան, ՀՀ // Սարգիս Խաչենց, 1999, Երևանի պետական համալսարանի հրատարակչություն

Կուն Ն. Հին, "Հունաստանի լեգենդներն ու առասպելները", ռուսերենից թարգմ.՝ Լ.Հախվերդյանի, Երևան, ՀԽՍՀ, "Սովետական գրող", 1979. - 589 էջ

Հին հունական ողբերգություններ, Էսքիլես, Սոֆոկլես, Եվրիպիդես, բնագրից թարգմանությունը՝ Հ.Համբարձումյան, Երևան, ՀՀ, ԵՊՀ հրատարակչություն, 1990, 508 էջ, Բովանդակությունը՝ Օրեստիա, Պրոմեթևսը շղթայված, Էսքիլես, Անտիգոնե, Էդիպոս արքա, Սոֆոկլես, Մեդեա, Հիպպոլիտոս, Իփիգենիան Ավլիսում, Եվրիպիդես

"Հին Հունաստանի պատմություն", Դասագիրք բուհերի պատմության ֆակուլտետների ուսանողների համար Խմբ.՝ Վ.Ի. Ավդիև և ուրիշ.; Թարգմանությամբ՝ Գ. Հարությունյանի, ԵՊՀ - Երևան։ Երևանի պետական համալս. հրատ., 1982. - 584 էջ

"Անտիկ գրականություն" - 1990 - 767 էջ. - Բովանդակությունը՝ Հոմերոս, Հեսիոդոս, Կալլինոս, Տիրտեոս, Մինմերմոս, Սոլոն, Թեոգնիս, Արքիլոքոս, Սաֆո, Պինդարոս (Հունաստան), հին հունարենից թարգմանությունը՝ Հ.Համբարձումյանի, Ս.Կրկյաշարյանի, Ա.Թոփչյանի // Պուբլիուս Վերգիլիուս Մարո, Պուբլիուս Օվիդիուս Նազո (Հին Հռոմ), իտալերենից թարգմանությունը՝ Գ.Արեյանի - ISBN 5 - 8077 - 0250 - 6

"Տրոյական պատերազմը չի լինի", Ժ.Ժիրոդու, ֆրանսերենից թարգմանությունը՝ Ա.Թոփչյան

"Երազանք Տրոյայի մասին", Հենրի Շլիման, Հ.Շտոլ, ռուսերենից թարգմանությունը՝ Մ.Լ.Հովհաննիսյանի - Եր. : Հայաստան, 1978. - 479 էջ ։ նկ. ; 21 սմ

Մարցինկյավիչյուս Յո. Պրոմեթևսի դատը ; Իկարոս ։ Դրամաներ / Յուստինաս Մարցինկյավիչյուս ; Լիտվ. թարգմ.՝ Դ.Հովհաննես. - Եր. : Սովետ. գրող, 1987. - 118 էջ ։ նկ. ; 16 սմ

Հին Հունաստանի և Հին Հռոմի արվեստ, Լիլիթ Պիպոյան, Դասընթացի ծրագիր, Երևան, ԵՊՀ հրատ., 2016, 48 է

Պլուտարքոս, "Զուգահեռ կենսագրություններ", Երևան, 2001։

Արիանոս, "Ալեքսանդրի արշավանքը", Երևան, 1987։

Քվինտուս Կուրցիուս Ռուֆուս, "Ալեքսանդր Մակեդոնացու պատմությունը", Երևան, 1987։

# data[].attributes.attachment_link.title
Հին Հունաստան - Վիքիպեդիա՝ ազատ հանրագիտարան

# data[].attributes.attachment_link.description
Հին Հունաստան ( հին հուն․՝ Αρχαία Ελλάδα ), քաղաքակրթությունների համալիր, որն ընդգրկել է Եգեյան ծովն իր կղզիներով, Բալկանյան թերակղզու հարավային մասը և Փոքր Ասիայի արևմտյան ափը։ Անտիկ ժամանակների Հունաստանի պատմությունը հույն ժողովրդի դարավոր պատմության վաղ շրջափուլն է, որը ներառել է հունական մութ դարերից մինչև դասական ժամանակաշրջանի ավարտն ընկած ժամանակահատվածը։ Հունաստանի տարածքը բնակեցված է եղել դեռևս հին քարի դարի ժամանակաշրջանում, իսկ մարդկանց բնակության վերաբերյալ ամենահին գտածոները մոտ 270,000 տարվա հնության են։ Դրանք գտնվել են հյուսիսային Հունաստանի Մակեդոնիա նահանգի Պ ն տրանոլա քարանձավում։ Հին Հունաստանի քաղաքակրթության առաջին խոշոր տարբերափուլը Կիկլադյան քաղաքակրթության ժամանակահատվածն է։ Այն տարածված է եղել մ.թ.ա.

# data[].attributes.attachment_link.title
Без названия (1)

# data[].attributes.headline
Օլիմպիական խաղեր

# data[].attributes.subject
Օլիմպիական խաղեր

# data[].attributes.attachment_link.title
Без названия (2)