# data[].attributes.headline
Baza materiałów w obszarze zdrowia psychicznego dzieci i młodzieży

# data[].attributes.subject
Baza materiałów w obszarze zdrowia psychicznego dzieci i młodzieży

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
10 października obchodzimy Światowy Dzień Zdrowia Psychicznego ustanowiony w 1992 roku przez Światową Federację Zdrowia Psychicznego. Tematem tegorocznego Światowego Dnia Zdrowia Psychicznego jest przesłanie „Uczyń zdrowie psychiczne i dobre samopoczucie dla wszystkich globalnym priorytetem".

Wciąż nie zakończyła się trwająca od 2019 r. pandemia koronawirusa SARS-CoV-2, której konsekwencje będą nam towarzyszyć w kolejnych latach. W tym czasie nastąpił wzrost zaburzeń lękowych i depresyjnych. Równocześnie zmniejszył się dostęp do specjalistów udzielających wsparcia oraz leczących choroby psychiczne. Według szacunków podanych przez WHO, już przed pojawieniem się pandemii, co ósma osoba na świecie doświadczała zaburzeń psychicznych. Dodatkowo od 24 lutego 2022 r. prowadzone są na terenie Ukrainy działania zbrojne, w których konsekwencji tysiące uchodźców potrzebujących pomocy przebywa obecnie na terenie Polski. Zachwiane zostało poczucie bezpieczeństwa wielu osób, przez ostatnie lata mocno zmieniła się sytuacja ekonomiczna i perspektywy zawodowe. Dzieci są świadkami rodzinnych kryzysów, a same po ograniczeniu ich kontaktów z rówieśnikami i trudności w realizacji treści dydaktycznych - wymagają wsparcia, empatii i zrozumienia. Pojawianie się innych uczniów, uciekających z własnego kraju to nie tylko zderzenie z inną kulturą, organizacją pomocy, ale i refleksjami nad własnym bezpieczeństwem.

W Polsce obecnie rozwijany jest model psychiatrii środowiskowej, tworzone są kolejne Centra Zdrowia Psychicznego dla dorosłych a także dzieci i młodzieży. Jednak wciąż potrzebny jest większy zakres finansowania usług na rzecz zdrowia psychicznego oraz zwiększanie dostępu do specjalistów udzielających wsparcia oraz wykwalikowanych lekarzy psychiatrów.

Potrzebujemy mówić o promocji i ochronie zdrowia psychicznego, czynić z niego jeden z priorytetów w podejmowanych działaniach - nie tylko w obszarze edukacji. Dbanie o dobre samopoczucie oraz zdrowie psychiczne powinno być stałym elementem naszego życia.

Zachęcamy do zapoznawania się z dostępnymi na stronie Ośrodka Rozwoju Edukacji materiałami oraz dostępnymi rekomendowanymi programami profilaktycznymi.
Materiały ORE: Zdrowie psychiczne dzieci i młodzieży - materiały do pobrania Promocja zdrowia w szkole - materiały do pobrania Strona systemu rekomendacji programów profilaktycznych i promocji zdrowia psychicznego Programy rekomendowane w zakresie promocji zdrowia psychicznego, profilaktyki zachowań problemowych i uzależnień Materiały WHO i WFMH: Strona Światowej Federacji Zdrowia Psychicznego - informacje o Światowym Dniu Zdrowia Psychicznego Strona Światowej Organizacji Zdrowia -Światowy Dzień Zdrowia Psychicznego 2022 Zakładka na stronie Światowej Organizacji Zdrowia - Zdrowie Psychiczne Cykl webinariów dotyczących zdrowia psychicznego dzieci i młodzieży skierowany dla pracowników oświaty, przygotowany przez Instytut Psychiatrii i Neurologii w Warszawie: Informacja nt. harmonogramu webinariów

# data[].attributes.attachment_link.description
ORE - Ośrodek Rozwoju Edukacji jest publiczną placówką doskonalenia nauczycieli o zasięgu ogólnokrajowym prowadzoną przez Ministra Edukacji Narodowej.

# data[].attributes.attachment_link.provider_name
Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej w Poznaniu

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
W Kryzysowniku znajdą Państwo 10 sposobów dbania o siebie, pomysły dotyczące budowania relacji z dziećmi oraz krótkie wskazówki, jak rozpoznać sygnały nadchodzącego kryzysu psychicznego. Dowiedzą się Państwo również, w jaki sposób towarzyszyć osobie cierpiącej oraz gdzie zwrócić się o pomoc.

W razie pytań prosimy o kontakt z koordynatorką kampanii na rzecz zdrowia psychicznego:
Anną Giżycką nr tel.: 61 8584524 lub adresem email: anna.gizycka[at]rops.poznan.pl.

# data[].attributes.attachment_link.description
W Kryzysowniku znajdą Państwo 10 sposobów dbania o siebie, pomysły dotyczące budowania relacji z dziećmi oraz krótkie wskazówki, jak rozpoznać sygnały nadchodzącego kryzysu psychicznego. Dowiedzą się Państwo również, w jaki sposób towarzyszyć osobie cierpiącej oraz gdzie zwrócić się o pomoc.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Po artykule o tym, jak rozmawiać z dziećmi na temat wojny (znajdziecie go tutaj) dostałam bardzo dużo wiadomości z zapytaniem, czy pojawi się tekst o wspieraniu dzieci z Ukrainy - wielu z Was czekało wówczas na rodziny z dziećmi, którym dało dach nad głową, do wielu z Was przyjeżdża rodzina z Ukrainy i chcecie wesprzeć dzieci i ich rodziców, wielu z Was otrzymało informację, że dzieci z Ukrainy trafią do przedszkola, szkoły, wielu z Was pomaga, wielu z Was zastanawia się, co dalej.

Gdy w dziecięcych wspomnieniach jest...wojna.Jak wspierać dzieci z Ukrainy? Czego unikać?
Co warto wiedzieć o skutkach doświadczeń wojennych u dzieci?
O tym więcej w poniższym artykule.

Wojna - doświadczenie traumatyczne

Wojna bez wątpienia jest doświadczeniem traumatycznym. Osoby, które się z nią zetknęły, które przed nią uciekają, które były w jej centrum, spotykają się z szeregiem zdarzeń związanych z przemocą i zagrożeniem zdrowia i życia - u siebie i u innych.

Za istotne uważam przedstawienie definicji doświadczenia traumatycznego, ponieważ porządkuje ona dalsze rozumienie. Klasyfikacja zaburzeń psychicznych DSM-5 (2015) definiuje je następująco: „ekspozycja na śmierć lub jej groźbę, poważne obrażenia lub przemoc na tle seksualnym", którego doświadczamy bezpośrednio - dotyczy nas lub jesteśmy świadkiem takiego zdarzenia lub otrzymujemy informację, że traumatyczne zdarzenie przydarzyło się bliskiemu krewnemu / przyjacielowi lub jesteśmy regularnie (powtarzalnie) eksponowani na awersyjne szczegóły traumatycznych wydarzeń.
Do wspomnianej definicji często dodaje się także wzmiankę o zagrożeniu integralności psychicznej, jako niezwykle istotnej, do czego mi blisko, jednak zagłębianie się w ten obszar w kontekście artykułu, jest zbędne.

Dlaczego definicja jest istotna? Dlatego, że to ważne, by zrozumieć, co to znaczy doświadczyć traumy oraz, by podkreślić, że reakcje na traumę, o których dalej opowiem, dotyczą zdarzeń, które (w uproszczeniu) zagrażają zdrowiu i życiu.

Ostre zaburzenie stresowe (ASD) i zespół stresu pourazowego (PTSD)

ASD (Ostre zaburzenie stresowe)

Wiele dzieci i wielu dorosłych, którzy w ostatnich dniach przybyły i przybędą do Polski doświadczyło traumy. Prawdopodobnie większość z nich doświadcza aktualnie tzw. ostrej reakcji na stres (ostre zaburzenie stresowe - ASD). To zdrowa (choć bardzo trudna) reakcja na traumatyczne doświadczenie. ASD jest odpowiedzią na silny stresor (lub stresory) i następuje bardzo szybko po zdarzeniu (bezpośrednio lub zaledwie kilka godzin po). Trwa co najmniej 3 dni i do około 4 tygodni. (za: Briere, Scott, 2020).
Ostre zaburzenie stresowe występuje co prawda w klasyfikacji zaburzeń psychicznych, natomiast jest wokół tego sporo znaków zapytania. Dlaczego? Bo ASD jest prawidłową, zdrową reakcją na traumę. Ustępuje samo i z reguły nie wymaga leczenia (choć w razie jakichkolwiek wątpliwości warto skonsultować się ze specjalistą).
Ostra reakcja na stres to normalna reakcja na całkowicie nienormalną sytuację, która nigdy nie powinna się wydarzyć.
Ważne, by znać objawy ostrej reakcji na stres. Nie rozróżniamy osobnych kryteriów dla dzieci i dorosłych, wiemy natomiast, że obraz ostrej reakcji na stres u dzieci różni się od obrazu u dorosłych.
Zgodnie z klasyfikacją DSM-5 (2015) objawy ostrej reakcji na stres dzielimy na 5 kategorii.

Objawy natrętne:

Nawracające, natrętne i dręczące wspomnienia traumatycznego wydarzenia (wydarzeń). U dzieci często objawia się poprzez powtarzające się zabawy, w których obserwujemy odtwarzanie traumatycznego doświadczenia (doświadczeń).

Nawracające, dręczące sny, których treść jest związana z traumatycznym wydarzeniem. U dzieci mogą występować przerażające sny, o treści trudnej do zidentyfikowania, różnorodne koszmary.

Reakcje dysocjacyjne (np. flashback), które powodują, że dana osoba zachowuje się tak, jakby ponownie doświadczała traumatycznych przeżyć. U dzieci może wystąpić ponowne odgrywanie urazu w formie zabawy.

Nasilone i przedłużające się cierpienie psychiczne występujące w przypadku narażenia na wewnętrzne lub zewnętrzne sygnały, które symbolizują lub przypominają traumatyczne wydarzenia

Obniżony nastrój

Objawy dysocjacyjne

Poczucie nierealności otoczenia lub samego siebie

Trudności w zapamiętaniu ważnych aspektów traumatycznego wydarzenia

Objawy unikania:

Próby unikania dręczących wspomnień, myśli lub uczuć dotyczących traumatycznego wydarzenia lub blisko z nim związanych

Unikanie czynników, które przywołują dręczące wspomnienia, myśli lub uczucia dotyczące traumatycznego wydarzenia

Objawy nadmiernej pobudliwości:

Problemy ze snem

Drażliwość i wybuchy gniewu

Nadmierna czujność

Problemy z koncentracją

Wzmożona reakcja na zaskoczenie

(za: APA,2015; Briere, Scott, 2020).
PTSD (Zespół stresu pourazowego)

Bardzo często, gdy myślimy o traumie i terapii traumy, mamy w swoich wyobrażeniach PTSD. Jego objawy są podobne do ASD, natomiast jest między nimi znacząca różnica.
PTSD wymaga leczenia, diagnozy i pomocy specjalisty (psychiatry oraz psychoterapeuty). Diagnoza PTSD odbywa się minimum po miesiącu od zdarzenia/zakończenia doświadczeń traumatycznych. Zatem, jeżeli objawy ASD utrzymują się ponad miesiąc, jest to wskazanie do konsultacji psychiatrycznej.

Poniżej przedstawię Wam objawy zespołu stresu pourazowego. W klasyfikacji DSM-5 rozróżniamy osobne kryteria dla dzieci poniżej 6 roku życia oraz dla dzieci powyżej 6 roku życia i dorosłych.
Objawy zespołu stresu pourazowego u dzieci poniżej 6 roku życia na podstawie kryteriów diagnostycznych DSM-V (2015):

1. Ponowne przeżywanie wydarzenia:

Powracające, natrętne wspomnienia

Powtarzające się koszmary senne o wydarzeniu

Retrospekcje, reakcje dysocjacyjne - dziecko reaguje tak, jakby brało udział w wydarzeniu

Silny, długotrwały stres po przypomnieniu sobie wydarzenia lub spotkaniu z bodźcem przypominającym

Silne reakcje fizjologiczne przypominające o traumie

2. Unikanie:

Unikanie działań, miejsc, przedmiotów, rozmów, które przypominają o traumatycznym wydarzeniu

Wycofanie społeczne

Unikanie aktywności, które sprawiały przyjemność

Częste negatywne stany emocjonalne (nasilony lęk, wstyd smutek)

3. Nadmierne pobudzenie (nadmierna reaktywność na bodźce)

Drażliwość, wybuchy złości.

Impulsywne, autodestruktywne zachowania

Nadmierna czujność, bycie w stanie ciągłej „gotowości"

Wzmożona reakcja na zaskoczenie

Trudności z koncentracja

Zaburzenia snu

Objawy zespołu stresu pourazowego u dorosłych, młodzieży i dzieci powyżej 6 roku życia na podstawie kryteriów diagnostycznych DSM-V (2015):

1. Ponowne przeżywanie wydarzenia:

Nawracające natrętne i dręczące wspomnienia traumatycznego wydarzenia (wydarzeń). U dzieci często objawia się poprzez powtarzające się zabawy, w których obserwujemy odtwarzanie traumatycznego doświadczenia (doświadczeń)

Nawracające, dręczące sny, których treść jest związana z traumatycznym wydarzeniem. U dzieci mogą występować przerażające sny, o treści trudnej do zidentyfikowania, różnorodne koszmary.

Reakcje dysocjacyjne (np. flashback), które powodują, że dana osoba zachowuje się tak, jakby ponownie doświadczała traumatycznych przeżyć. U dzieci może wystąpić ponowne odgrywanie urazu w formie zabawy.

Nasilone i przedłużające się cierpienie psychiczne występujące w przypadku narażenia na wewnętrzne lub zewnętrzne sygnały, które symbolizują lub przypominają traumatyczne wydarzenia

2. Unikanie:

Unikanie działań, miejsc, przedmiotów, rozmów, które przypominają o traumatycznym wydarzeniu

Wycofanie społeczne

Unikanie aktywności, które sprawiały przyjemność

Częste negatywne stany emocjonalne (nasilony lęk, wstyd smutek)

3. Niekorzystne zmiany w zakresie zdolności poznawczych i nastroju.

Poczucie nierealności otoczenia lub samego siebie

Trudności w zapamiętaniu ważnych aspektów traumatycznego wydarzenia (amnezja dysocjacyjna)

Zniekształcenia poznawcze, nieadekwatne poczucie winy

Nasilone negatywne stany emocjonalne

Izolacja

4. Objawy nadmiernej pobudliwości:

Drażliwość, wybuchy złości.

Impulsywne, autodestruktywne zachowania

Nadmierna czujność, bycie w stanie ciągłej „gotowości"

Wzmożona reakcja na zaskoczenie

Trudności z koncentracja

Zaburzenia snu

(za: Briere, Scott, 2015).
WSPIERAĆ i NIE SZKODZIĆ.

Wiedza o ostrym zaburzeniu stresowym jest bardzo ważna. To taki czas, w którym nieodpowiednio prowadzone działanie, może znacznie zwiększyć prawdopodobieństwo wystąpienia PTSD.
Ostra reakcja na stres, w dużym uproszczeniu, to czas, w którym mózg „układa" traumatyczne doświadczenie. Nie należy mu przeszkadzać. Nasz umysł posiada naturalne, wrodzone mechanizmy „samoleczenia" i z wieloma traumatycznymi doświadczeniami psychika dziecka wie, jak sobie radzić.
W literaturze przedmiotu, na szkoleniach, podkreśla się zagrożenia płynące z nieprawidłowo pokierowanej pomocy psychologicznej/psychoterapeutycznej.
I tu bardzo chcę to podkreślić: okres ostrego zaburzenia stresowego to NIE czas na psychoterapię.
To nie czas na zachęcanie do odtwarzania traumy.
Wiem, że zdarza się na tym etapie wpadać w pułapkę, „że przecież mówi się o tym, że nie można milczeć o tym, co trudne i należy zachęcać do rozmowy o traumie."
Nie w trakcie ostrego zaburzenia stresowego.
Wszelkie próby zachęcania, (o zgrozo!) zmuszania do opowiadania o traumatycznym wydarzeniu, odtwarzania go, mogą być bardzo szkodliwe i zwiększyć ryzyko PTSD.
Dlaczego? Powtórne opowiadanie o traumatycznym wydarzeniu, może powtórnie traumatyzować i utrudniać przetwarzanie traumy. Pojawia się zatem pytanie: czy to oznacza, że mamy za wszelką cenę unikać rozmawiania z dziećmi o ich doświadczeniach wojennych? Że gdy przyjadą do naszych domów, zaczną rozmawiać, mamy szybko zmienić temat?
Nie. Tutaj ważne jest podążanie i empatia. Bycie z dzieckiem. Tu i teraz. To ma znaczenie.
Jeżeli dorosły, dziecko chce rozmawiać - rozmawiajmy. Jednak, nie wyprzedzajmy, nie dopytujmy, bądźmy z dzieckiem, akceptujmy i nazywajmy emocje. Ważne jest towarzyszenie.
Autentyczność.
Bycie obok.
To ma moc.

(I o tym więcej dalej)

Podsumowując o ASD i PTSD
Nie każde dziecko lub dorosły, który doświadczył wojny, rozwinie PTSD lub inne zaburzenie psychiczne.
Czas ostrej reakcji na stres to nie jest czas na psychoterapię.
Doświadczanie ASD nie wymaga pomocy specjalisty - wymaga obecności drugiego człowieka, wsparcia.
Natomiast (i mam poczucie, że mamy tutaj sporo nieporozumień) nie oznacza to, że przez pierwszy miesiąc dzieci i dorośli nie mają korzystać z pomocy specjalistycznej, że nie mamy być czujni.
Czas ostrego zaburzenia stresowego, tak, jak pisałam, jest zdrową reakcją, ale jest także trudne w doświadczaniu - ważne by zwracać uwagę, jak dziecko/nastolatek je przeżywa, czy rozumie reakcję i być, wspierać, towarzyszyć.

Natomiast istotna jest jednoczesna obserwacja stanu psychicznego, zebranie wywiadu (z opiekunem!), czy dziecko leczy się psychiatrycznie lub czy wcześniej się leczyło, czy ma leki, które zażywało.
Ważne jest pytanie (dziecka/nastolatka) o samopoczucie, o myśli rezygnacyjne i myśli samobójcze (gdy dziecko zgłasza myśli samobójcze, kierujemy je na pilną konsultację do lekarza psychiatry dzieci i młodzieży).

Tak, jak badamy, sprawdzamy stan zdrowia fizycznego, tak i pytajmy o samopoczucie i objawy w zakresie zdrowia psychicznego.

Bądźmy obecni i bądźmy czujni.

To, w jaki sposób i czy poradzimy sobie z doświadczeniem traumatycznym, zależy to od wielu czynników.
Na część z nich nie mamy wpływu, ale na część z nich mamy wpływ.
Nasze wsparcie i działanie ma znaczenie.
I o tym, co ma znaczenie, w kontekście wspierania dzieci i młodzieży, przeczytacie w dalszej części.
Jak wspierać dzieci z Ukrainy ?

Po pierwsze: bezpieczeństwo i stabilizacja.

Najważniejszą pomocą dla osoby z doświadczeniem wojny jest...zapewnienie jej bezpieczeństwa i zaspokojenie podstawowych potrzeb.

Bez względu na to ile ma lat.
To, że pomagamy, to że wielu z nas przyjęło dzieci z Ukrainy do swojego domu, pod swój dach, zapewniło im bezpieczne i domowe warunki, realnie wpływa na ich życie - znacząco zwiększa szansę na zniwelowanie konsekwencji psychologicznych wojny.

Poczucie bezpieczeństwa to podstawowa potrzeba każdego z nas.
Dzieci potrzebują jej szczególnie dużo. Od tego zależy ich zdrowie psychiczne.

Wojna znacznie naruszyła bezpieczeństwo.

Nie można zdrowieć, bezpiecznie przetwarzać traumy, jeżeli jesteśmy w centrum traumy.
Nie można zdrowieć, gdy nie mamy poczucie bezpieczeństwa i nasze podstawowe potrzeby nie są zaspokojone - u dołu każdej pomocy jest bezpieczne miejsce do spania/mieszkania, jedzenie, picie - zadbanie o podstawowe potrzeby.

Wsparcie, empatia i słuchanie

Gdy zapewnimy poczucie bezpieczeństwa, bardzo ważne jest pokazanie wsparcia. Dopytanie o potrzeby.
I tak, jak zadajemy to pytanie dorosłym, tak warto zapytać dzieci i nastolatków.

Jak to zrobić? Np.
„Wiem, że jesteś w nowym miejscu i jest Ci trudno. Czy jest coś czego potrzebujesz?"
„Chciałabym, żebyś wiedział, że jestem tu z Tobą i z Twoją rodziną. Czy jest coś, co może Ci pomóc tutaj być?

„Za Tobą długa i trudna droga. Jesteś w Polsce i jesteś już bezpieczny. Ja jestem tutaj z Tobą i Twoją rodziną. Spójrz - mam kosz pełen przytulanek - czy chciałbyś jakąś zabrać ze sobą?"

Będąc przy pluszakach : gdy mamy możliwość, korzystajmy z tego, co dziecięce. To zbliża.

np. „Cześć, tu Miś Tolek. Tolek chciałby zapytać, czy czegoś potrzebujesz/ czy chciałbyś go przytulić/ położyć go na swojej poduszce?"

Tak. Możemy się spotkać z różnymi odpowiedziami i ważne, by każdą przyjąć.
Możemy się spotkać z dziecięcą odpowiedzią „Chciałabym Misia", „Lubię rysować", „Chciałbym pić". Czasami to będzie: „Chcę wysłać babci zdjęcie z nowego miejsca".

Możemy się także spotkać z tym, co trudne. „Chciałbym, żeby mój tata przyjechał".
I wówczas, ważne, by przyjąć te emocje, być i „nie zaklepywać".
„Tęsknisz za swoim tatą i chciałbyś, żeby tutaj był. To bardzo trudne i smutne. Nie jestem w stanie sprawić, by twój tata tutaj przyjechał, ale jestem przy Tobie i chcę Cię wysłuchać".

Czasami najcenniejsze co możemy dać, to towarzyszenie...

Może się zdarzyć, że dzieci nie będą chciały naszego towarzystwa. Powiedzą: „Chcę być sam" ,„Chcę być tylko z mamą". To ok. To potrzeba i ważne, by o nią zadbać (z uważnością, czy „Chcę być sam" nie jest przedłużającą się izolacją).

Kiedy pytamy o wsparcie, potrzeby, pojawia się „problem" - język (oczywiście, gdy wspierającym jest osoba z Polski).
Owszem, gdy nie znamy języka trudniej jest pomagać.
Jednak brak znajomości ukraińskiego nie wyklucza wsparcia. Można skorzystać z translatora, można nauczyć się bazowych pytań - w social mediach znajdziemy aktualnie mnóstwo materiałów, które uczą podstawowych zwrotów.
Można po prostu...być.
Towarzyszyć.

Wspólnie napić się herbaty, coś narysować, podarować misia.
Słuchać po ukraińsku, odpowiadać po polsku.
Używać języka ciała.

Autentyczność i bycie to nie tylko słowa.

Z resztą nie zawsze dzieci (i dorośli) potrzebują porozmawiania.

Czasami potrzebują pobawienia się kukiełkami, porysowania i to może być najbardziej pomocna czynność na tu i teraz.

Troska o potrzeby dziecka i rodzica

O podstawowe potrzeby dziecka troszczy się rodzic. Pamiętajmy, że mówimy o sytuacji, w której rodzic opiekujący się dzieckiem, być może kilka dni uciekał przed wojną, doświadcza objawów ostrej reakcji na stres.

Jeżeli rodzic nie jest zaopiekowany, nie zaopiekuje się dzieckiem. Obrazuje to, często przytaczana metafora maski z tlenem w samolocie. Najpierw maskę zakłada rodzic, potem dziecko.
Dziecko bez rodzica nie poradzi sobie.

Największą pomocą dla dziecka jest wsparcie rodzica. Ważne, by pytać o samopoczucie, o potrzeby opiekuna. Ważne, by w razie potrzeby, kryzysu, maksymalnie wesprzeć w opiece nad dzieckiem.

To my - dorośli jesteśmy regulatorami dziecka. Najważniejszym regulatorem jest rodzic.

Zdarza się, że po znalezieniu się w bezpiecznym miejscu, zaspokojeniu podstawowych potrzeb, osoba w ostrym stresie, w kryzysie, zapomina o podstawowych potrzebach. To aspekt, który często nam umyka.
Pytanie: Co dziś jadłeś? Czy masz potrzebne leki? Czy potrzebujesz środków higienicznych? Czy masz ubrania? Czy masz myśli, emocje, zachowania, których nie rozumiesz/z którymi nie możesz sobie poradzić? Czy chciałabyś o coś zapytać? Czy potrzebujesz rozmowy?

To ważne pytania.

Pozwól przeżywać. „Każda emocja jest ważna". „To ok, co czujesz". „Płacz jest zdrowy".
NORMALIZACJA ma znaczenie.

Na początku artykułu pisałam o znaczeniu wiedzy na temat ostrej reakcji na stres. Pomaga to nam- dorosłym opiekującym się dziećmi rozumieć ich zachowanie, reakcje - przyjąć je i akceptować. Jak wiecie, możemy się spotkać z wieloma różnymi zachowaniami, emocjami.
Czasami to będzie odtwarzanie doświadczeń w zabawie, czasami drażliwość, czasami zaobserwujemy, że dziecko przez 30 min bazgroli bez celu, czasami dostrzeżemy regres (np. ssanie kciuka). To wszystko ma prawo się dziać w czasie ostrej reakcji na stres.

I dla dzieci ważne jest NORMALIZOWANIE.

Pod pojęciem normalizowanie, nie mam na myśli szczegółowego zagłębiania się w objawy ASD, a komunikat „To, co czujesz jest w porządku".

Chodzi o nazwanie i przyjęcie tego, co się dzieje tu i teraz.

„Usłyszałam, ze martwisz się tym, że pomaga Ci rysowanie wojny. To sposób, który Cię wspiera. Gdy widzieliśmy wojnę, rysowanie jej pomaga nam poradzić sobie z tym wspomnieniem".
Warto także dodać: „Jeżeli będziesz się czymś martwił, pojawi się w tobie uczucie, myśl zachowanie, którego nie rozumiesz - przyjdź do mnie. Chcę Cię słuchać i pomóc Ci zrozumieć, co się dzieje"

RYSOWANIE i ZABAWA! Przyzwolenie na przeżywanie.

Dzieci mają dodatkowy zasób wspierający w zdrowym przetwarzaniu doświadczenia traumatycznego oraz w radzeniu sobie ze stresem. To rysowanie i zabawa.
Kredki, blok to, w moim odczuciu, przedmioty podstawowej potrzeby. One naprawdę wspierają i pomagają w przetwarzaniu traumy. Ważne, by zapewnić dziecku możliwość rysowania, gdy ma na to ochotę.
Wspierające będzie także dostarczenie maskotek, kukiełek - często dzieci, by przetworzyć traumę odtwarzają przy ich pomocy wydarzenia.

Powyżej napisałam o wspierających właściwościach zabawy i rysowania.
Chcę podkreślić aspekt, który wydaje mi się bardzo ważny: dziecko ma być dzieckiem.
To, co możemy zrobić to pozwolić dzieciom być dziećmi i stworzyć im ku temu warunki.
Najważniejszą aktywnością dziecka jest zabawa.
Plac zabaw, rysowanie, wygłupy, kontakt z rówieśnikami, układanie klocków, dużo aktywności na świeżym powietrzu.
Dziecięca ZWYCZAJNOŚĆ ma moc.

Rozmowa

W poprzednim artykule (link tutaj) dużą część poświęciłam rozmowie i temu, jak rozmawiać. Zachęcam Was, by do niego wrócić. Wiele z przedstawionych tam informacji będzie aktualnych.
Wspierając dzieci z doświadczeniem wojny, otwartość na rozmowę ma znaczenie.
Z uważnością, że tutaj, nie wypytujemy, nie zaczynamy tematu - towarzyszymy i dajemy sygnały, że jesteśmy.
Ważne, byśmy opierali się o tu i teraz, zwracali uwagę na katastrofizację, przedstawiali fakty (a nie kłamstwa) dostosowane do wieku rozwojowego dziecka i przekazywali je w sposób maksymalnie bezpieczny.

Istotne jest przyzwolenie i podkreślenie, że chcemy rozmawiać, jeżeli dziecko tego potrzebuje i chcemy słyszeć oraz odpowiadać na jego pytania.
Do powyższych wskazówek dodam jeszcze jedną.

Znaczenie ma także
PODKREŚLANIE ODPOWIEDZIALNOŚCI DOROSŁEGO.
Dzieci, które są w nowym miejscu, czują się zagrożone, straciły swój dom, mają poczucie braku kontroli, mogą mieć w głowie mnóstwo pytań o to, co dalej. Podejrzewam, że dorośli będą mieli w głowie te same pytania. Wielu z nich jest na etapie "ucieczki od zagrożenia".
Mogą pojawić się pytania:
„Czy my tu będziemy zawsze mieszkać?" „A co teraz z nami będzie?" „Z czego będziemy żyć?" „Skąd weźmiemy pieniądze na mieszkanie?" - to nie są dziecięce problemy. To problemy dorosłego i ważne, by zaznaczać ten aspekt.
„Rozumiem, że martwisz się tym, gdzie będziemy mieszkać. Na ten moment mamy pokój u Pani Zosi. O kolejne miesiące zatroszczę się ja. Jestem dorosła, wiele razy sobie poradziłam z trudnymi momentami i wierzę, że zadbam o dobre miejsce dla nas".
„Słyszę, że pytasz, czy będziecie mieć pieniądze na mieszkanie. Chcę Ci powiedzieć, że jesteś w otoczeniu dorosłych ludzi, którzy chcą pomóc Tobie i Twojej mamie. Ekipa dorosłych, z twoją mamą na czele, ma już kilka pomysłów na to, co zrobić, byście mogli zostać w tym mieszkaniu tak długo, jak będziecie potrzebować."

Wyeliminowanie obrazów wojny. Uważność na treści, z którymi dziecko ma styczność.

Obrazy wojny w telewizji, informacje o kolejnych bombardowaniach. To obrazy, informacje, z którymi dzieci z doświadczeniami wojny absolutnie nie powinny mieć styczności. Mogą powtórnie traumatyzować.

Istotne jest także zwrócenie uwagi na inne treści, z którymi dzieci mają styczność.
To ok, by dzieci oglądały bajki (oczywiście będące w odpowiednim wieku i dostosowane do wieku), natomiast zwróćmy uwagę, co to za bajki. Wiemy, że animacje są różne. I książki są różne. Zanim zdecydujemy się włączyć cokolwiek w TV, dać książkę do poczytania, powinno być to sprawdzone. Czasami bajka jest wartościowa, natomiast są w niej momenty, kiedy np. bohaterom burzy się dom. Potrzeba ogromu uważności i czujności na treści, które pokazujemy dzieciom.

Pokazanie sprawczości i kontroli. Pytanie o zgodę.

Zadbanie o sprawczość, pokazanie wpływu ma znaczenie.
Jest na to wiele sposobów. Jednym z nich jest dawanie wyboru.
„Chcesz soku, czy wody?"

„Wybierz sobie z kosza maskotkę, która najbardziej ci się podoba."

„Którą koszulkę chcesz założyć?"

Kolejnym niezwykle istotnym obszarem jest PYTANIE O ZGODĘ. Czasami reagujemy impulsywnie, oczywiście w dobrej intencji, działając w oparciu o własne potrzeby i przekonania. Dziecko może chcieć i potrzebować inaczej. Pamiętajmy, by nie wyprzedzać i nie odbierać poczucia sprawczości.
„Czy mogę Cię złapać za rękę?"
„Czy chciałbyś, żebym Cię przytuliła?"
„Czy zgadzasz się, bym porysowała obok?"

Wielu z nas doświadczyło bardzo silnej reakcji emocjonalnej w poprzedni czwartek. Wówczas rozpoczęła się wojna. Obserwowaliśmy jak zmieniają się nasze emocje, jak z szoku przechodzimy w działanie, pomaganie.

Owszem, to różne pod względem złożoności sytuacje. Nikt z nas nie był w centrum wojny (a przynajmniej taki kontekst tutaj opisuję), natomiast dla dzieci, które jej doświadczyły, gdy emocje zmniejszą swoje nasilenie i pojawi się gotowość, pomaganie także może być wspierające.

Co może być pomocne? Napisanie listu dla dzieci, które przyjechały z Ukrainy, przygotowanie dla nich wstążeczek z flagą, ponowne podarowanie, czegoś czym możemy się podzielić na zbiórkę.

Powyższa propozycja nie jest pomysłem na „tu i teraz", natomiast z czasem pomaganie, sprawczość i doświadczenie wspólnotowości może być wspierające.

Oczywiście i tutaj, przy każdym działaniu pytamy dziecko, co o tym sądzi i, czy ma ochotę.

Poczucie przynależności - ma moc

Adaptacja. Ograniczenie zmian do minimum.

Gdy zostaną zaspokojone potrzeby, dziecko będzie miało swoje mikro miejsce na ziemi - nowy, tymczasowy lub stały dom, ważne, by zatroszczyć się o jego kontakt z rówieśnikami, o przynależność do grupy.
Bardzo wspierającym rozwiązaniem jest stworzenie przestrzeni, zadbanie o kontakt z dziećmi z Ukrainy.
I nie chodzi tutaj o podobne doświadczenia, tylko o ilość zmian. Pamiętajmy, że dzieci będą w zupełnie nowym środowisku. Nie tylko będą zmagały się z doświadczeniem wojny, z tęsknotą za bliskimi, za domem, ale będą także w procesie adaptacji do nowego miejsca.
Gdy dziecko adaptuje się do przedszkola, szkoły ważna jest metoda małych kroków oraz ograniczenie zmian do minimum.

Nowe miejsce, język, różnice kulturowe - to dużo.
Stąd rozwiązanie o tworzeniu małych grup dla dzieci z Ukrainy jest mi bardzo bliskie.
Rozwiązanie, by dzieci nie trafiały do placówki same, zatroszczenie się, by były w niej dzieci z Ukrainy, które będą towarzyszyć, wspierać językowo - również.
Uważam, że to ważne, by proces adaptacji dzieci z Ukrainy do przedszkola/szkoły był poprzedzony adaptacją do mniejszej grupy, z którą będzie w nowej placówce.

Wiem, że nie zawsze to możliwe i że część dzieci już jest w przedszkolu/ w szkole.

„Wiem, że mówimy w innych językach, ale chcę byś wiedział, że jestem tutaj dla Ciebie".
-Zrobienie, wspólnie z dziećmi rysunku powitalnego, przypięcie do koszulek wstążeczek w niebiesko-żółtych barwach. Każdy gest, wysyłający informację „Dobrze, że jesteś".

Cennym rozwiązaniem może być pomysł, by nauczyciele zadbali o kontakt rodziców i wsparli ich w zorganizowaniu spotkania z jednym, dwoma rówieśnikami z nowej grupy po szkole.
Wielu rodziców jest bardzo zaangażowanych w pomoc. Czasami wysłanie wiadomości, zapytanie: „Czy ktoś z Państwa byłby gotowy w najbliższą sobotę spotkać się z Olkiem na placu zabaw, by dzieci mogły się lepiej poznać, a Olek poczuł się bezpieczniej?"
...to pierwszy krok.

...to ważne.

W tym ostatnim akapicie, chcę zwrócić uwagę na jeszcze jeden niezwykle ważny aspekt.
Pisząc ten artykuł skupiam się na doświadczeniach wojennych i wsparciu dzieci z Ukrainy.
Jednak, nie zapominajmy o dzieciach z Rosji i Białorusi, które również są wśród Nas.
Wiem, że bardzo potrzebują wsparcia, uważności, rozmowy.
Wiem, że dla wielu dzieci (i dorosłych oczywiście także) z Rosji i Białorusi to bardzo trudny czas. Wiele z nich rozumie, co się dzieje.
Rozumie, że prezydenci ich krajów podjęli decyzję o zaatakowaniu Ukrainy, że ich koledzy i koleżanki musieli uciekać ze swojego kraju.
Wstydzą się, cierpią, czują się wykluczone, spotykają się z obwinianiem.
Otoczmy ich ciepłem i pomocą.
Bądźmy czujni.
Bądźmy blisko.

Podsumowanie

Długo mogłabym pisać i o skutkach doświadczeń traumatycznych i o możliwościach wsparcia.
To materiał na książkę i wiem, ze ten artykuł nie wyczerpuje całej wiedzy dotyczącej traumy i wyczerpuje zaledwie część możliwości i pomysłów, które mogą wspierać dzieci w radzeniu sobie z doświadczeniem wojny.
Starałam się zebrać najważniejsze (w moim odczuciu) informacje i zostawić Wam kilka oddziaływań, które możemy wprowadzić, jako rodzice dzieci z Ukrainy, osoby, które goszczą rodziców i dzieci, nauczyciele, specjaliści i jako społeczeństwo.
Gdybym miała zostawić najważniejsze myśli na koniec, to w głowie przyświecają mi takie:

Dziecko ma być dzieckiem.
Gdy nie wiemy, jak zadziałać, pamiętajmy: wspierające jest stworzenie warunków do bycia dzieckiem.
Gdy nie wiemy, jak zadziałać, coś nas niepokoi, czujemy się przytłoczeni - poprośmy o pomoc DLA SIEBIE.
Zadzwońmy na infolinię, zgłośmy się do punktu interwencji kryzysowej, skorzystajmy z usług osób, wspierających osoby z Ukrainy i pomagającym Pomagaczom.
Zasięgnijmy informacji, dbajmy o wsparcie.
Podstawą pomocy dziecku jest wyedukowany i zaopiekowany rodzic.
Podstawą pomocy rodzinie z Ukrainy jest wyedukowany i zaopiekowany POMAGAJĄCY.
Dbajcie o siebie,
Korzystacie ze wsparcia i edukacji.

Źródła, z których korzystałam:

American Psychiatric Association (2015). Kryteria Diagnostyczne z DSM- 5. Wrocław: Edra&Partner.

Briere J.N., Scott C. (2020) Podstawy terapii traumy. Diagnoza i metody psychoterapeutyczne. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego

Kołakowski A. (red.). (2020) Psychoterapia poznawczo-behawioralna dzieci i młodzieży. Przewodnik praktyka. Sopot: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne

Jerzak M. (red.). (2022) Zaburzenia psychiczne i rozwojowe dzieci, a szkolna rzeczywistość. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN

Rothschild B. (2014) Ciało pamięta. Psychofizjologia traumy i terapia osób po urazie psychicznym. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego

Yohani S. (2015) Applying the ADAPT Psychosocial Model to War-Affected Children and Adolescents. https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/2158244015604189 (dostęp: 3.03.2022)

# data[].attributes.attachment_link.title
Gdy w dziecięcych wspomnieniach jest...wojna.

# data[].attributes.attachment_link.description
Wojna. Słowo niegdyś tak odległe, dzisiaj tak bliskie. Wojna i dzieci - to słowa, które nigdy nie powinny stać obok siebie. Dzieci z doświadczeniem wojny są tuż obok nas. W Polsce. Setki tysięcy dzieci z Ukrainy znalazło w naszym kraju schronienie.

# data[].attributes.attachment_link.title
Jak wspierać koncentrację uwagi u dzieci? Wskazówki i ćwiczenia.

# data[].attributes.attachment_link.title
Depresji w szkole nie widać - Katarzyna Zielińska, Hanna Buchner, Patrycja Kurowska

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Kolejne „nietypowe" objawy depresji, które występują u dzieci, to zaburzenia koncentracji uwagi i trudności z zapamiętywaniem. To powoduje, że ci uczniowie opuszczają się w nauce, przestają odrabiać lekcje i nie chcą chodzić do szkoły. W skrajnych przypadkach nie chcą nawet wyjść z pokoju, ponieważ towarzyszy im silny lęk. Z kolei lęk i napięcia mogą wywołać pobudzenie psychoruchowe. Dziecko wierci się na krześle, nie może usiedzieć w jednym miejscu i myśli tylko o tym, żeby uciec do swojego pokoju lub gdzieś, gdzie poczuje się bezpieczne. Zamyka się w czterech ścianach i czasami jedynym jego „przyjacielem" pozostaje komputer, przed którym spędza bardzo dużo czasu. Długotrwałe poczucie smutku i niezrozumienia powoduje, że dzieci doświadczające depresji wycofują się z kontaktów międzyludzkich. Na każdą próbę zbliżenia się do nich mogą reagować agresywnie.

Objawy chorobowe zależą od wieku dziecka i etapu jego rozwoju. U nastolatków najczęściej obserwuje się zmiany zachowania, a u maluchów - objawy somatyczne. U młodszych dzieci diagnoza jest trudniejsza, ponieważ nie potrafią one powiedzieć, co im dolega i dlaczego źle się czują. Depresja u nich może przebiegać nietypowo. Mogą cofać się w rozwoju, przestać mówić, zacząć się moczyć. Ponadto pojawiają się objawy, które są charakterystyczne dla innych chorób, w tym zwykłego przeziębienia, na przykład bóle głowy, brzucha, biegunki, duszności itp. Nie będę wymieniać w tym miejscu wszystkich objawów depresji, ponieważ pozostałe są takie same jak w przypadku osób dorosłych, na przykład problemy ze snem, zmniejszenie apetytu, uczucie niepokoju, myśli samobójcze itd. Jeżeli dziecko nie może normalnie funkcjonować w domu i w szkole, ponieważ doświadcza powyższych objawów dłużej niż przez dwa tygodnie, należy niezwłocznie udać się z nim po fachową pomoc.

# data[].attributes.attachment_link.description
Kolejne „nietypowe" objawy depresji, które występują u dzieci, to zaburzenia koncentracji uwagi i trudności z zapamiętywaniem. To powoduje, że ci uczniowie opuszczają się w nauce, przestają odrabiać lekcje i nie chcą chodzić do szkoły. W skrajnych przypadkach nie chcą nawet wyjść z pokoju, ponieważ towarzyszy im silny lęk.

# data[].attributes.headline
I-III Wsparcie uczniów w samodzielnym uczeniu się

# data[].attributes.subject
I-III Wsparcie uczniów w samodzielnym uczeniu się

# data[].attributes.headline
Kolorowanka jako wstęp do tematu dotyczącego zdrowia psychicznego

# data[].attributes.subject
Kolorowanka jako wstęp do tematu dotyczącego zdrowia psychicznego

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
10 października obchodzimy Światowy Dzień Zdrowia Psychicznego. Problemy zdrowia psychicznego dotykają wielu ludzi na całym świecie. Zrozumienie, wsparcie i otwarta rozmowa są kluczowe dla troski o dobre samopoczucie psychiczne w społeczeństwie. Warto dbać o siebie i innych, rozbijając tabu wokół tematów związanych z zdrowiem psychicznym. A im wcześniej zaczniemy, tym lepsza świadomość będzie towarzyszyć nam w przyszłości. Dlatego powinniśmy na ten temat rozmawiać także z dziećmi.

By zaprosić dzieci do rozmowy na temat zdrowia psychicznego przygotowałam kolorowankę, którą chciałabym się z Wami podzielić. Być może będzie pierwszym krokiem do wprowadzenia tego tematu z najmłodszymi.

Jeżeli potrzebujesz więcej kart pracy - zajrzyj tutaj.

Zapraszam do bezpłatnego pobierania kolorowanki.

pobierz

Jestem psychologiem dziecięcym i specjalistą terapii pedagogicznej. Specjalizuję się w pracy z dziećmi i młodzieżą oraz rodzicami. Dzieciom towarzyszę w przeżywanych trudnościach oraz pomagam w wyrażaniu emocji z nimi związanymi.

więcej o autorze

# data[].attributes.attachment_link.title
Światowy Dzień Zdrowia Psychicznego - kolorowanka - Emocje Dziecka

# data[].attributes.attachment_link.description
10 października obchodzimy Światowy Dzień Zdrowia Psychicznego. Problemy zdrowia psychicznego dotykają wielu ludzi na całym świecie. Zrozumienie, wsparcie i otwarta rozmowa są kluczowe dla troski o dobre samopoczucie psychiczne w społeczeństwie. Warto dbać o siebie i innych, rozbijając tabu wokół tematów związanych z zdrowiem psychicznym.

# data[].attributes.body
https://psychologiadziecka.org/wdziecznosc-w-klasie/

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Uczenie dzieci praktykowania wdzięczności może być czasami zadaniem trudnym. Szybko jednak da się zauważyć długoterminowy zwrot tej inwestycji w postaci chociażby lepszego samopoczucia u dzieci czy zmniejszenia liczby wewnątrzklasowych konfliktów. Wdzięczność jest darem, który należy ofiarować dzieciom, dając im możliwość wywoływania pozytywnych emocji w ich własnym życiu. Praktyka wdzięczności - czy to w domu, czy w szkole - nie tylko uczy dzieci umiejętności wywoływania pozytywnych emocji na całe życie, lecz także buduje głębsze więzi w rodzinie, klasie czy społeczności.

Nauczanie dzieci o wdzięczności jest ważnym zadaniem. Zacznij od pytania, co dzieci wiedzą na ten temat. Kluczową częścią pracy jest pomaganie dzieciom w zrozumieniu, że wdzięczność to coś więcej niż tylko mówienie „dziękuję". Emocje są pojęciami abstrakcyjnymi i subiektywnymi, przez co rozmowa o nich może być trudna. Wyjaśnienie dziecku, szczególnie małemu, że wdzięczność polega na skupieniu się na tym, co jest dobre w naszym życiu, a bycie wdzięcznym za wszystkie rzeczy, które już mamy, powinno być codzienną praktyką, może być zadaniem karkołomnym. Pokazanie dziecku wdzięczności w praktyce jest najpotężniejszym sposobem na wzmocnienie definicji. Poświęć czas na zademonstrowanie, co to znaczy zatrzymać się i docenić rzeczy, które uznajemy za oczywiste. Pokaż, jak to jest być w pełni świadomym rzeczy, za które jesteśmy wdzięczni. Pomóż dzieciom wyobrazić sobie, jak by to było żyć bez Wi-Fi, komputera czy smartfona.

Potrzebujesz pomysłów na to, jak wprowadzić wdzięczność do klasy? Oto kilka łatwych do wykonania zadań, z których wiele można dostosować do każdego poziomu nauczania, pracy indywidualnej czy grupowej. Można je też wykonać w domowym zaciszu.

Dzienniki wdzięczności

Niech każdy uczeń stworzy swój dziennik wdzięczności lub ozdobi okładkę gotowego. Niech raz w tygodniu uczniowie napiszą trzy rzeczy, za które są wdzięczni, z wyjaśnieniem dlaczego. Dobrym sposobem na rozpoczęcie pracy z dziennikiem wdzięczności są wcześniej zaplanowane podpowiedzi dla uczniów.

Oto kilka przykładów:

„Jestem wdzięczny za mamę i tatę, kiedy..."

„Jestem wdzięczny, że mogę się uczyć..."

„Jestem wdzięczny, że mogę jeść..."

„Jestem wdzięczny za moje ulubione..."

Klasowa księga wdzięczności

Stwórz księgę wdzięczności, którą co tydzień będziesz wysyłać do domu z innym dzieckiem. Poproś rodzinę każdego ucznia o dodanie strony ze zdjęciami i opisami tego, za co są wdzięczni. Na koniec roku pamiętaj, aby uczcić ukończoną klasową księgę wdzięczności!

Drzewo wdzięczności

Na dużej kartce papieru narysuj drzewo. Drzewo może być też wyklejone z papieru czy plasteliny przez dzieci. Poproś dzieci, by raz w tygodniu przyklejały do drzewa liście wycięte z kolorowego papieru, na których zapiszą, za co są wdzięczne. Takie drzewo można powiesić w klasie lub na szkolnym korytarzu i zachęcić do uzupełniania liści wdzięczności wszystkie dzieci i pracowników.

Zdjęcia wdzięczności

Niech każdy uczeń napisze na dużej kartce papieru, za co jest wdzięczny, a następnie zrób zdjęcie dziecka trzymającego kartkę w górze. Opraw zdjęcie w ramkę i wyślij je do domu dziecka jako prezent świąteczny.

Kolaż wdzięczności lub tablica ogłoszeń

Poproś dzieci, aby wycięły zdjęcia rzeczy, za które są wdzięczne, a następnie wykorzystały je do stworzenia własnego kolażu lub do ozdobienia klasowej tablicy ogłoszeń.

Papierowy łańcuch wdzięczności

Poproś dzieci, aby napisały na paskach papieru, za co są wdzięczne, i wykorzystały je do zrobienia łańcucha wdzięczności, który można powiesić w klasie.

# data[].attributes.attachment_link.title
Wdzięczność w klasie - Psychologia Dziecka

# data[].attributes.attachment_link.description
Uczenie dzieci praktykowania wdzięczności może być czasami zadaniem trudnym. Szybko jednak da się zauważyć długoterminowy zwrot tej inwestycji w postaci chociażby lepszego samopoczucia u dzieci czy zmniejszenia liczby wewnątrzklasowych konfliktów. Wdzięczność jest darem, który należy ofiarować dzieciom, dając im możliwość wywoływania pozytywnych emocji w ich własnym życiu.

# data[].attributes.headline
IV-VIII Samodzielna nauka - strategie działań nauczyciela

# data[].attributes.subject
IV-VIII Samodzielna nauka - strategie działań nauczyciela

# data[].attributes.headline
I-III Samodzielna nauka - strategie działań nauczyciela

# data[].attributes.subject
I-III Samodzielna nauka - strategie działań nauczyciela

# data[].attributes.headline
IV-VIII Wsparcie uczniów w samodzielnym uczeniu się

# data[].attributes.subject
IV-VIII Wsparcie uczniów w samodzielnym uczeniu się

# data[].attributes.attachment_link.provider_name
Forum Przeciw Depresji | Kampania Społeczna

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Antydepresyjny Telefon Forum Przeciw Depresji
(czynny w każdą środę - czwartek od 17.00 do 19.00)
koszt połączenia jak na numer stacjonarny
wg taryfy Twojego operatora telefonicznego
Telefon zaufania dla osób dorosłych
w kryzysie emocjonalnym
(poniedziałek-piątek od 14:00-22:00, połączenie bezpłatne)
Telefon Zaufania dla Dzieci i Młodzieży ITAKA - Antydepresyjny telefon zaufania
Czynny od poniedziałku do piątku tel. 22 484 88 01
od 15:00 do 20:00
ITAKA - Telefon Zaufania Młodych
tel. 22 484 88 04
Dyżury psychologów od poniedziałku do soboty, od 12:00 do 20:00

Warszawski Ośrodek Interwencji Kryzysowej
woik.waw.pl
Pomoc udzielana jest nieodpłatnie w poniższych lokalizacjach na terenie m.st. Warszawy.

Interwencja Kryzysowa i Krótkoterminowa Pomoc Psychologiczna
Punkt Interwencyjny (Śródmieście)
Pl. Dąbrowskiego 7, 00-057 Warszawa
tel./fax: 22 837 55 59, kom. 535 430 902
czynne od poniedziałku do piątku w godzinach 8.00-20.00

Dział Interwencji Kryzysowej (Ursynów)
ul. 6-go Sierpnia 1/5, 02-843 Warszawa
tel./fax: 22 855 44 32, kom. 514 202 619
interwencjakryzysowa@woik.waw.pl
czynne całodobowo

Przeciwdziałanie Przemocy w Rodzinie
Poradnia ds. Przeciwdziałania Przemocy w Rodzinie (Mokotów)
ul. Belgijska 4, 02-511 Warszawa
tel/fax: 22 845 12 12, kom. 667 833 400
poradnia-przemocdomowa@woik.waw.pl
czynne od poniedziałku do piątku w godzinach 8.00-20.00
Bezpłatna linia wsparcia dla osób po stracie bliskich Telefoniczna Pierwsza Pomoc Psychologiczna Telefon interwencyjny w sprawie zaginionych dzieci - Linia Nadziei
Stowarzyszenia Animo - Odważ się żyć!
Wsparcie psychologiczne osób trudności z powodu zaburzeń lękowych.

tel. 22 270 11 65
Infolinia (w języku polskim) czynna jest od poniedziałku do czwartku w godzinach 18:00-21:00

Porady mailowe (w języku polskim i angielskim) pod adresem:
psycholog@stowarzyszenieanimo.pl

Więcej o stowarzyszeniu:
stowarzyszenieanimo.pl
facebook.com/StowarzyszenieAnimo/

POMOC DLA NAUCZYCIELI I RODZICÓW
Całodobowa bezpłatna infolinia dla dzieci, młodzieży, rodziców i nauczycieli Telefon dla rodziców i nauczycieli w sprawie bezpieczeństwa dzieci Infolinia dla wychowawcy - pierwszy ogólnopolski telefon zaufania dla nauczycieli POMARAŃCZOWA LINIA - program informacyjno-konsultacyjny dla rodziców dzieci pijących alkohol i zażywających narkotyki
POMOC DLA DZIECI I MŁODZIEŻY
Całodobowa bezpłatna infolinia dla dzieci, młodzieży, rodziców i nauczycieli
Biuro Rzecznika Praw Pacjenta
Bezpłatna infolinia

Dziecięcy Telefon Zaufania
Rzecznika Praw Dziecka
Infolinia Rzecznika Praw Obywatelskich Telefon Zaufania dla Dzieci i Młodzieży Młodzieżowy Telefon Zaufania
Młodzieżowy telefon zaufania do rozmów o seksie
Piątkowe Pogotowie Pontonowe
Telefon dla dzieci i nastolatków zaniedbanych, seksualnie wykorzystywanych, których rodzice piją - Telefon Stowarzyszenia Opta
(poniedziałek-piątek od 15:00 do 18:00)

POMOC DLA OFIAR PRZEMOCY
Ogólnopolski Telefon Dla Ofiar Przemocy w Rodzinie
„Niebieska Linia"Poradnia Telefoniczna „Niebieskiej Linii"Policyjny Telefon Zaufania
ds. Przeciwdziałania Przemocy w Rodzinie
tel. 800 120 226
(poniedziałek-piątek, od 9.30-15.30, połączenie bezpłatne)
Telefon dla rodziców i nauczycieli w sprawie bezpieczeństwa dzieci Całodobowy telefon dla kobiet doświadczających przemocy Anonimowa policyjna linia specjalna - zatrzymać przemoc Telefon zaufania dla kobiet w ciąży i rodziny Telefon zaufania - Centrum Praw Kobiet Telefon Interwencyjny - Centrum Praw Kobiet Telefon zaufania dla osób dotkniętych przemocą seksualną w Kościele
Telefon wsparcia działa we wtorki w godzinach 19:00-22:00.
Kontakt telefoniczny przeznaczony jest przede wszystkim dla osób,
które same doświadczyły wykorzystywania seksualnego, oraz ich najbliższych.
Inicjatywę tworzą świeccy katolicy, telefon świadczy pomoc osobom dorosłym.
Więcej informacji: www.zranieni.info

POMOC DLA OSÓB Z UZALEŻNIENIAMI
Ogólnopolski Telefon Zaufania „Uzależnienia behawioralne"
tel. 801 889 880
(Czynny codziennie od godz. 17.00-22.00 z wyjątkiem świąt państwowych)
Dzwoniąc płacisz tylko za pierwszy impuls połączenia
Ogólnopolski Telefon Zaufania
„Narkotyki - Narkomania"
tel. 801 199 990
(codziennie od godz. 16.00-21.00)
Dzwoniąc płacisz tylko za pierwszy impuls połączenia
Infolinia stowarzyszenia Karan (problemy narkotykowe)Infolinia pogotowia makowego „POWRÓT Z U"
tel. 801 109 696
(poniedziałek - piątek od 10:00 do 20:00, sobota od 10:00 do 19:00)
Narkomania - pomoc rodzinie infolinia towarzystwa rodzin i przyjaciół dzieci uzależnionych „POWRÓT Z U"
CENTRUM POSZUKIWAŃ LUDZI ZAGINIONYCH

Numery 24/H - linie wsparcia
Telefon w sprawie zaginionego dziecka i nastolatka
tel. 116 000
POMOC ZWIĄZANA Z OBAWĄ ZAKAŻENIA HIV/AIDS
Telefon Zaufania HIV/AIDS
tel. 22 692 82 26 lub 801 888 448
(poniedziałek-piątek od 9:00 do 21:00)
połączenie płatne tylko za pierwszą minutę

# data[].attributes.attachment_link.title
Ważne telefony antydepresyjne | Forum Przeciw Depresji

# data[].attributes.attachment_link.description
POMOC W KRYZYSIE PSYCHICZNYM Antydepresyjny Telefon Forum Przeciw Depresji tel. 22 594 91 00 (czynny w każdą środę - czwartek od 17.00 do 19.00) koszt połączenia jak na numer stacjonarny wg taryfy Twojego operatora telefonicznego Telefon zaufania dla osób dorosłych w kryzysie emocjonalnym tel.

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Agencja interaktywna EURA7 - www.eura7.com

# data[].attributes.attachment_link.title
Filmik instruktażowy do procedury Niebieskie Karty

# data[].attributes.headline
Wzór pisma o wgląd w sytuację dziecka. Wzór, ale nie musi tak wyglądać.

# data[].attributes.subject
Wzór pisma o wgląd w sytuację dziecka. Wzór, ale nie musi tak wyglądać.

# data[].attributes.body
Wniosek o wgląd w sytuację rodziny i dziecka należy skierować do Sądu właściwego dla miejsca zamieszkania małoletniego. Pismo powinno zawierać precyzyjne dane dziecka, rodziców, opis niepokojących sytuacji (zaniedbania, przemoc, alkohol) oraz uzasadnienie zagrożenia dobra dziecka, co umożliwi kuratorowi podjęcie interwencji.

# data[].attributes.body
Czy smartfony i media społecznościowe naprawdę zmieniły dzieciństwo? A jeśli tak – czy rozumiemy, co to oznacza dla zdrowia psychicznego młodego pokolenia? W filmie dokumentalnym „W cyfrowej matni” przyglądamy się temu, jak technologie cyfrowe – smartfony, media społecznościowe i algorytmy projektowane do przyciągania uwagi – wpływają na sposób, w jaki dorastają dzieci i nastolatki. Jeszcze kilkanaście lat temu dzieciństwo wyglądało zupełnie inaczej: więcej czasu spędzało się na podwórku, relacje budowało się twarzą w twarz, a presja społeczna kończyła się wraz z wyjściem ze szkoły. Dziś wiele z tych doświadczeń przeniosło się do świata cyfrowego.

# data[].attributes.attachment_link.title
Czy można to jeszcze zatrzymać? Cyfrowa matnia nas pożera. 