# data[].attributes.headline
Over verbod mobiele telefoons in de klas

# data[].attributes.subject
Over verbod mobiele telefoons in de klas

# data[].attributes.body
Vanuit onderzoek, didactiek en pedagogiek bekeken. Bron: onderzoekonderwijs.net.

Doorlezen:

Kennisrotonde | Smartphones in de les en effect op de leerprestaties

Kennisnet | Rondetafel mobieltjes in de klas; er is geen one size fits all oplossing

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Er is de laatste tijd enig rumoer over een mogelijk wettelijk verbod van mobieltjes op scholen. De voorstanders van zo'n verbod beroepen zich op de wetenschap die zou hebben aangetoond dat het gebruik van mobiele telefoons schadelijk is voor het leerproces. Zo schreef de Financial Times: "Smartphones and social media are destroying children's mental health; evidence of the catastrophic effects of increased screen-time is now overwhelming." Zulke alarmerende uitspraken vragen erom kritisch te worden getoetst. Dan blijkt dat de aanwijzingen voor 'catastrofale effecten' lang niet zo overweldigend zijn als voorstanders van een wettelijk verbod suggereren. Het zijn vaak de oudere leraren (en onderzoekers?) die moeite hebben met ICT-gebruik (inclusief smartphones) in de klas. Wanneer we naar individuele jongeren kijken, blijkt maar een kleine groep schadelijke effecten te ondervinden. Daarbij is de vraag of dat wordt veroorzaakt door mobieltjesgebruik of dat er al eerder sprake was van depressie of andere psychische klachten. Het is bovendien verstandig te overwegen dat als we mobieltjes in scholen verbieden, we de nieuwe generatie niet kunnen leren hoe ze er verantwoordelijk mee omgaan.
In deze discussie mengde zich onlangs het RED Team Onderwijs, dat zich tot doel stelt de problemen in het onderwijs te analyseren, en plannen, maatregelen en wetgeving voor het onderwijs te beoordelen met een groene, gele of rode kaart. De leden van het team zijn afkomstig uit de wetenschap en de praktijk.

Hier geen kwaad woord over deze intiatiefgroep. Verschillende van hun standpunten onderschrijf ik, al krijg ik bij andere de indruk dat ze vanuit een eenzijdige, conservatieve vooringenomenheid zijn ontstaan. Zie de uitspraak "Traditioneel is het nieuwe progressief," een lekker bekkende kreet waarvan men de consequenties eens goed tot zich moet laten doordringen.

Onlangs gaf het RED-Team een groene kaart aan scholen die leerlingen verbieden hun mobieltjes tijdens de lesuren te gebruiken. Op de website staat deze uitspraak:

Op basis van een inventarisatie van de relevante onderzoeksliteratuur concludeert het RED-Team Onderwijs dat de schadelijkheid van mobieltjes voor het leren en voor de sociale ontwikkeling van de leerlingen als een paal boven water staat. Ook voor de meeste leraren zijn de mobieltjes een grote stoorzender.

Die uitspraak bevat twee beweringen: 1) De schadelijkheid staat, op basis van onderzoek, als een paal boven water, en 2) Het is storend voor leraren.

Vanuit mijn eigen ervaring - als leraar en als coach van gedemotiveerde leerlingen - kijk ik hier iets anders tegenaan. Dat bewijst natuurlijk niets, maar zo'n stellige uitspraak prikkelt mijn nieuwsgierigheid naar met name de geldigheid van bewering 1. Spoiler alert: bewering 1 blijkt minder hard te zijn dan het RED-Team ons wil doen geloven. Ik vraag me dan ook af in hoeverre bewering 2 hier de bril van de teamleden heeft gekleurd.

Ik belicht de kwestie hier van drie kanten, vanuit een wetenschappelijk, een praktisch en een pedagogisch standpunt. Ik nodig de lezer uit mijn overwegingen met een onbevangen blik te lezen en daarbij voor even alle vooronderstellingen en gekoesterde zekerheden los te laten. Ik sta open voor een dialoog op dit podium.

1. Wetenschappelijk

Het RED-Team en andere voorstanders van een algeheel verbod blijken nogal selectief te zijn in de keuze van literatuur die ze aanvoeren om hun standpunt te ondersteunen; 'cherry picking' met andere woorden. Een zoektocht op Google Scholar met de zoekterm "Harmful effect mobile phones in the classroom" levert veel artikelen op die een ander beeld van het probleem geven. Allereerst wat publicaties die de schadelijkheid lijken te ondersteunen.

Sommig onderzoek volgt redeneringen als: 'Gebrek aan concentratie gaat ten koste van de leerprestaties. Mobieltjes geven voortdurend afleiding. Dat gaat ten koste van de concentratie. Daarom is mobieltjesgebruik schadelijk.' Of: 'Online sociale contacten zijn geen echte sociale contacten en staan daardoor de sociale ontwikkeling van tieners in de weg.' Dat is de argumentatie van het RED-Team. Heel aannemelijk, maar zo'n argumentatie is niet hetzelfde als onderzoek dat onomstotelijk - "als een paal boven water" - het oorzakelijke verband tussen deze redeneerstappen aantoont. Het verbaast mij dat de RED-Team-wetenschappers zo weinig nieuwsgierig zijn naar de vraag: Hoe werkt het echt? Het lijkt alsof ze het al weten.

Er wordt gezegd dat het werkgeheugen maar beperkte opnamemogelijkheid heeft. Dat wil ik wel aannemen, maar hoeveel ruimte neemt mobieltjesgebruik dan precies in en hoeveel blijft er nog over voor leren? Is dat te meten, en zo ja, wie heeft dat gedaan?

Een andere belangrijke vraag is: Hoeveel jongeren ondervinden echt schade van intensief schermgebruik, waaruit bestaat die schade, en is die blijvend of gaat het over als ze ouder worden?

Om de vraag naar de precieze mechanismen (Hoe werkt het?) te kunnen beantwoorden is veel diepgravender onderzoek nodig, bij voorkeur multidisciplinair. Om te beginnen zou ik als wetenschapper willen weten wat er precies gebeurt met leerlingen die in de klas op hun smartphones zitten. Wat doen ze precies, hoe vaak, alleen of met anderen, hoeveel nemen ze op van de les, enzovoort. Dat vraagt om zorgvuldig waarnemen tijdens lessen, formatief werken en gesprekken met individuele leerlingen. Er is enig, ook Nederlands, onderzoek dat daarmee een begin maakt. Ik kom daar hierna op terug.

Correlatie, geen causaliteit

De studies die schadelijke effecten van screen time suggereren, laten vooral correlaties zien, geen oorzakelijke verbanden. Bijvoorbeeld de Amerikaans sociaal-psycholoog Jean Twenge:

[...] we found several much larger relationships than previously reported. In particular: among girls, there is a consistent and substantial association between mental health and social media use [...]. These associations were stronger than links between mental health and binge drinking , sexual assault, obesity, and hard drug use, suggesting that these associations may have substantial practical significance as many countries are experiencing rising rates of depression, anxiety, and suicide among teenagers and young adults.

"Op zoek naar een centrale oorzaak stelt Twenge een tweeledige test: het moet negatief gecorreleerd zijn met geestelijke gezondheid, en het moet in dezelfde tijd en richting veranderd zijn als geluk," schrijft New York Magazine in een review van Twenges boek De volledige titel van haar boek luidt iGen. iGen: Why Today's Super-Connected Kids Are Growing Up Less Rebellious, More Tolerant, Less Happy - and Completely Unprepared for Adulthood - and What That Means for the Rest of Us. "Maar dat beschrijft nog steeds slechts een correlatie tussen twee variabelen; schermtijd en iGen-ongeluk kunnen beide worden veroorzaakt door de beweging van een derde, niet erkende variabele."

Als leerlingen helemaal niets uitvoeren, leren ze niets, zegt een grote studie.

The results of this meta-analysis showed that smartphone addiction has negative effects on students' academic performance. When students spend time on their phones to the extent of neglecting their practices of daily life, engaging in excessive smartphone use, or excessively texting on their phones, there is a tendency to develop behavioral addiction to smartphone use, thereby experiencing a decline in academic performance. Given this, active engagement in exercising control and minimal smartphone use may be beneficial for student learning and academic performance.

Met andere woorden, als leerlingen helemaal niets uitvoeren, leren ze niets. Dát wisten we nog niet.

[...] it should be noted that the effects observed could be indicative of an association rather than causation. For example, those who are predisposed to overuse mobile devices may simply be less likely to achieve academically in the first place.

Onderzoek is niet eenduidig

Er is heel interessant Spaans onderzoek naar de effecten van een algeheel mobieltjesverbod op scholen.Beneito, P. and Vicente-Chirivella, Ó. (2022), "Banning mobile phones in schools: evidence from regional-level policies in Spain", Kessel, Dany; Lif Hardardottir, Hulda; Tyrefors, Björn (2019). The impact of banning mobile phones in Swedish secondary schools, Applied Economic Analysis, Vol. 30 No. 90, pp. 153-175. IFN Working Paper, No. 1288, Research Institute of Industrial Economics (IFN), Stockholm. http://hdl.handle.net/10419/210929 Dat maakt mij nieuwsgierig: waarom in Spanje wel en in Zweden niet? https://doi.org/10.1108/AEA-05-2021-0112 Daaruit blijkt dat de leerprestaties, gemeten naar PISA scores, op scholen waar mobieltjes verboden zijn, beter zijn dan op scholen waar dat niet het geval is. Zweeds onderzoek, daarentegen, laat geen effect zien.

Though these datasets provide a valuable resource for highly powered investigations, their many variables and observations are often explored with an analytical flexibility that marks small effects as statistically significant, thereby leading to potential false positives and conflicting results. [...]

The association we find between digital technology use and adolescent well-being is negative but small, explaining at most 0.4% of the variation in well-being. Taking the broader context of the data into account suggests that these effects are too small to warrant policy change.

Allerminst " overwhelming evidence of catastrophic effects " dus, en geen wetenschappelijke basis voor een algeheel verbod.

Individuele verschillen

Een ander probleem bij dit soort onderzoeken is dat niemand echt een idee heeft hoe het digitale leven van jongeren eruitziet. Er bestaan allerlei cliché's over, maar precies in kaart brengen wat ze in cyberspace uitspoken, doet nog bijna niemand. Steevast zijn het oudere mensen, die zich moeilijk kunnen inleven in het mediagebruik van jongeren en jongvolwassenen, die over datzelfde mediagedrag allerlei (voor)oordelen debiteren. Dat blijkt al uit de inleidingen van veel publicaties.

De meeste onderzoeken gooien de gegevens over grote groepen jongeren op een hoop en leggen statistische verbanden tussen mobieltjesgebruik en leerprestaties. Maar welke leerlingen schade ondervinden en hoe groot die schade is, blijkt niet uit die grootschalige meta-studies.

Een uitzondering is het werk van de onderzoeksgroep van professor Patti Valkenburg van de Universiteit van Amsterdam.Patti M Valkenburg, Ine Beyens, J Loes Pouwels, Irene I van Driel, Loes Keijsers, Social Media Browsing and Adolescent Well-Being: Challenging the "Passive Social Media Use Hypothesis", Patti Valkenburg (1 maart 2023). Opinie: Liever maatwerk en een leidraad dan een wettelijk verbod op mobieltjes in klas. De Volkskrant. https://www.project-awesome.nl/publications De groep onderzoekt de sterke individuele verschillen tussen jongeren in de gevoeligheid voor de effecten van sociale mediagebruik. De UvA-onderzoekers vinden dat het welzijn van de meeste jongeren niet verandert door hun sociale mediagebruik, en dat het op sommigen zelfs een gunstige invloed heeft. Journal of Computer-Mediated Communication, Volume 27, Issue 1, January 2022, zmab015, https://www.volkskrant.nl/columns-opinie/opinie-liever-maatwerk-en-een-leidraad-dan-een-wettelijk-verbod-op-mobieltjes-in-klas~bb9f4e62/ https://doi.org/10.1093/jcmc/zmab015 Maar ook ondervindt ongeveer tien procent er wel degelijk schade van. Professor Valkenburg in De Volkskrant:

Op basis van onze bevindingen verwacht ik dat ook de schoolprestaties van een kleine groep jongeren terugloopt door hun telefoon- en socialmediagebruik binnen en buiten de klas.

Ook bij de algemene uitspraak dat 'passief' gebruik van sociale media schadelijk is voor het welbevinden van jongeren kunnen we grote vraagtekens zetten. Alles bij elkaar nog steeds geen overweldigend bewijs voor de schadelijkheid voor de leerprestaties van jongeren in het algemeen.

Ik wil hiermee allerminst zeggen dat we alles maar goed moeten vinden in de klas. Integendeel, zie de paragrafen 'Praktisch' en 'Pedagogisch'. Wel dat enige nuance op zijn plaats is en dat de wetenschap minder eenduidig is dan het lijkt.

2. Praktisch

"In dit lokaal doen we aan natuurkunde," zeg ik tegen mijn leerlingen. "Al het andere mag je ergens anders doen." Alles wat mijn leerlingen bij mij in de klas doen, heeft tot doel natuurkunde te begrijpen. Dus ook smartphones of andere digitale hulpmiddelen gebruiken. Mijn natuurkundecollega's en ik laten leerlingen hun mobieltjes gebruiken om zelf uitgevoerde experimenten te filmen om ze later te analyseren. Ze kunnen hun mobieltje gebruiken om uitwerkingen van opdrachten op te zoeken. Als ze geen boek bij zich hebben, downloaden ze de digitale versie. Ze zoeken allerlei interessante zaken op het internet waarover we interessante gesprekken kunnen hebben. Als ze rustig aan het werk zijn, kunnen ze hun oortjes indoen en naar muziek luisteren. Ze kunnen voor klasgenoten die ziek zijn aantekeningen fotograferen. Er zijn allerlei handige apps waarmee ze lesstof kunnen oefenen. En zo zijn er nog veel meer toepassingen waarvoor smartphones handig zijn.

Gaat dat nooit eens mis? Natuurlijk, en dat is aanleiding voor een goed gesprek. De vraag is: 'Gaat dit jou helpen natuurkunde te begrijpen?' Dan mag iemand de telefoon bij mij in bewaring geven, of anders in de mediatheek aan de slag te gaan. En wanneer ik de volledige aandacht van de klas nodig heb bij de uitleg van een lastig onderwerp, blijven de mobieltjes in de rugzak.

Intussen hebben scholen vaak de hele communicatie met leerlingen online staan. Het rooster, roosterwijzigingen, cijfers, afspraken. Dat gaat lastig worden als er een algeheel verbod op mobiele telefoons komt. Natuurlijk hoeven leerlingen niet elke minuut te reageren op allerlei mededelingen van de schoolorganisatie. Als de smartphones niet nodig zijn in de les, kunnen we ze aan het begin van het lesuur in een telefoontas laten doen die bij de ingang van het lokaal hangt.

3. Pedagogisch

'Ja, maar dan moet ik steeds in discussie met mijn leerlingen.' Dat klopt. Dat heet opvoeding en ook als vakdocent hebben we een opvoedende taak. Wanneer we menen dat onderwijs meer is dan alleen de overdracht van kennis, en dat die kennisoverdracht in dienst staat van de ontwikkeling van kinderen tot volwassen wereldburgers, aanvaarden we daarmee een pedagogische opdracht.

Sommige scholen verbieden petjes, als onderdeel van het beleid om de straatcultuur buiten de deur te houden. Daarover is goed nagedacht en de resultaten zijn dan ook vaak goed zichtbaar. Dat betekent niet dat alle scholen dit beleid moeten volgen. Iedere school kan zelf bepalen welke doelen ze nastreven en welke regels daarvoor nodig zijn - liefst in overleg met de leerlingen.

Mobieltjes kunnen afleiden van de taak waarmee leerlingen bezig zijn. Daarover kunnen we het eens zijn. Als ik de leerlingen in mijn klas, of de leerlingen die ik coach, vraag wat ze kunnen doen om slimmer te leren, komen ze meestal zelf met een oplossing. 'Als ik een toets heb en niet afgeleid wil worden, leg ik mijn telefoon weg, doe hem uit, of geef hem aan iemand in huis.' Zo leren ze op een verantwoordelijke manier omgaan met hun mobieltje.

Ouders kunnen daarin ook een rol spelen. Laat (in goed overleg) je kind door de week de telefoon inleveren als het bedtijd is, spreek een maximaal aantal schermuren af en geef zelf het goede voorbeeld. Dus zit niet elke minuut met je neus in je scherm, zeker niet tijdens de gezamenlijke maaltijd. En, alsjeblieft, bel je kind niet tijdens de les. Als er iets heel dringends of ernstigs is, bel de administratie of de schoolleiding. Die kunnen dan beslissen of een kind uit de les gehaald moet worden. Al het andere kan wachten tot de pauze.

Smartphones zijn inmiddels een onlosmakelijk onderdeel van onze leefwereld geworden, en leerlingen moeten leren hoe ze daarmee om moeten gaan. Dat kán door smartphones toe te staan tijdens de lessen, maar ook door er gesprekken over te voeren. Of door op andere manieren te oefenen met impulscontrole.

Onze taak als opvoeders is kinderen executieve vaardigheden bij te brengen. Daarbij hoort de hier genoemde impulscontrole, maar ook concentratie, time-management, plannen en doorzettingsvermogen. Dat zijn vaardigheden die de meeste kinderen niet vanzelf aanleren. Daarvoor hebben ze volwassenen nodig. Dwang en straf zijn daarvoor niet de aangewezen weg.

Zelfdeterminatie en motivatie

Afgelopen week had ik een interessanter ervaring. Ik was met een groep van 70 leerlingen van 4V naar de TU Delft. Daar volgden ze een aantal workshops: vliegtuigjes bouwen en testen, bruggen bouwen, robotjes programmeren. Er was geen verbod op mobieltjes, maar ik heb ze de hele dag amper gezien. De leerlingen waren urenlang enthousiast, bijna fanatiek, in de weer. Heel geconcentreerd en in goede samenwerking.

Hetzelfde zien we als we in onze natuurkundelessen leerlingen in groepjes zelf laten experimenteren met zelfgebouwde autootjes, blijdes, parachutes, enzovoort. Ze gebruiken hun smartphones om filmpjes te maken en berekeningen uit te voeren. Voor TikTok en YouTube hebben ze dan geen tijd.

Bij de lessen van mijn collega's geschiedenis zie ik iets vergelijkbaars. Als ze met de klas gesprekken hebben over onderwerpen die de leerlingen interessant vinden, bijvoorbeeld over heldenmoed en verraad in WOII, zit niemand op zijn mobieltje. Leerlingen doen mee met het gesprek, luisteren naar elkaar, stellen goede vragen en maken aantekeningen.

Wat leren we daarvan? De activiteit wordt als zinvol ervaren en de leerlingen doen dingen samen. Dat zijn elementen van zelfdeterminatie. Zie de boekbesprekingen van Leerlingen intrinsiek motiveren en 4 wegen naar motivatie. Er is sprak van verbondenheid, tussen de leerlingen onderling en met de leraar. Leerlingen hebben een gevoel van competentie: de opdracht is moeilijk maar met flinke inspanning uitvoerbaar. Leerlingen hebben autonomie: ze bepalen zelf hoe ze een opdracht uitvoeren.

Tenslotte

Het zal duidelijk zijn dat een wettelijk verbod op mobieltjes in scholen mij onwenselijk lijkt. Ik ben prima in staat mijn lessen te organiseren zoals mij dat goeddunkt zonder de steun van een wettelijk verbod. Een aantal zaken is al prima wettelijk geregeld; geweld in de klas is niet toegestaan, net als roken, alcohol en drugs. Het is voor iedereen duidelijk waarom.

Een wettelijk verbod op mobieltjes in scholen maakt zinvol gebruik in de les onmogelijk. Ik wil graag zelf bepalen hoe ik lesgeef en niet worden belemmerd door de wetgever. Het wordt ook lastig voor de schoolorganisatie. Als het bij wet verboden is, welke sanctie staat er dan op overtreding? Een boete? Wie gaat die innen?

Of scholen zelf mobieltjes willen weren, is aan hen. Ze kunnen daarmee een groene kaart winnen van het RED-Team. Wel doen ze er goed aan de praktische consequenties zorgvuldig te overwegen voor zowel de communicatie met leerlingen als bepaalde lesactiviteiten waarvoor mobieltjes handig zijn. Telefoontassen bij de ingang van de klas zijn een goed alternatief voor een algeheel verbod. Daarmee hebben de leraren de vrijheid mobieltjes zinvol in te zetten voor de les.

Tip 1: Besteed aandacht aan zelfregulatie.

Tip 2: Besteed aandacht aan zelfreflectie.

Tip 3: Kijk verder dan de smartphone.

Tip 4: Houd rekening met de invloed van smartphones op het schoolklimaat.

Tip 5: Bevorder de ict-bekwaamheid van het team.

Als blogger en onderwijsauteur denk ik na over onderwijs en pedagogiek. In 2016 verscheen bij Uitgeverij Ten Brink mijn boek 'Verwondering' waarin ik een lans breek voor onderwijs op basis van vragen die leerlingen zelf bedenken. In 2020 verscheen mijn boek De Denkende Klas bij LannooCampus met praktische aanwijzingen om met leerlingen dieper te denken. Als vo-docent heb ik talentvolle en begaafde leerlingen begeleid die meer uitdaging nodig hebben, en leerlingen gecoacht met diverse problemen - onderpresteren, perfectionisme, levensvragen. Na een lang leven in het onderwijs en de wetenschap ben ik in 2017 een filosofische praktijk begonnen, De Verwondering, in Amsterdam. Daar heb ik gesprekken met volwassenen zowel als jongeren over levensvragen, zingeving, werk, studie, relaties.

# data[].attributes.attachment_link.title
Een wettelijk verbod op mobieltjes in de klas?

# data[].attributes.attachment_link.description
Er is de laatste tijd enig rumoer over een mogelijk wettelijk verbod van mobieltjes op scholen. De voorstanders van zo'n verbod beroepen zich op de wetenschap die zou hebben aangetoond dat het gebruik van mobiele telefoons schadelijk is voor het leerproces. Zo schreef de Financial Times: "Smartphones and social media are destroying children's mental health;...

# data[].attributes.headline
Hoe je ChatGPT kunt gebruiken in een geschiedenisles

# data[].attributes.subject
Hoe je ChatGPT kunt gebruiken in een geschiedenisles

# data[].attributes.body
Uit de Didactiek van januari 2023

# data[].attributes.body
Bron: De Telegraaf (december, 2022)

# data[].attributes.body
Mijn Cyberrijbewijs is een gratis lesprogramma dat bijdraagt aan de digitale weerbaarheid van leerlingen uit groep 7 en 8 van het primair onderwijs. Aan de hand van illustrerende thema’s zoals online hate speech, online fraude, doxing, hacking en sexting leren en ervaren kinderen meer over online slachtoffer- en daderschap. Van kennis, via inzicht naar gedrag met handelingsperspectief.

Het is ontwikkeld een initiatief van het ministerie van Justitie en Veiligheid. Ontwikkeld door FutureNL en bevat uitgebreid materiaal voor in de klas, je leerlingen en voor de begeleidende docent.

# data[].attributes.attachment_link.description
Mijn Cyberrijbewijs is een gratis lesprogramma dat bijdraagt aan de digitale weerbaarheid van leerlingen uit groep 7 en 8 van het primair onderwijs.

# data[].attributes.attachment_caption
12 werkvormen om aan mondelinge taalvaardigheid te werken met filmpjes en podcasts

# data[].attributes.headline
Werkvormen mondelinge taalvaardigheid met filmpjes een podcast

# data[].attributes.subject
Werkvormen mondelinge taalvaardigheid met filmpjes een podcast

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Bij mijn lessen in mondelinge taalvaardigheid maak ik vaak gebruik van filmpjes. Dat kunnen video's zijn die bij de zaakvakmethode horen, maar ook korte filmpjes van schooltv en losse items van het jeugdjournaal zijn erg geschikt.

Mondelinge taalvaardigheid bestaat uit de subdomeinen luisteren, spreken en gesprekken voeren. Hoe kun je filmpjes inzetten om met deze subdomeinen aan de slag te gaan? In deze blog geef ik ideeën voor werkvormen aan de hand van een jeugdjournaalfilmpje over hangjongeren die overlast veroorzaken bij een school. In dit filmpje vertellen kinderen over de troep en de schade bij school, en wat ze daar van vinden. Ook de directeur van de school en een politieagent komen aan het woord.
De werkvormen die ik beschrijf zijn geschikt voor het werken met een klein groepje leerlingen uit de bovenbouw van het speciaal basisonderwijs. De ideeën zijn ook bruikbaar voor andere groepssamenstellingen of voor individueel werken, maar dan zijn er misschien wat kleine aanpassingen nodig.

Luisteren

Doelen op het gebied van luisteren zijn onder andere: gesproken tekst begrijpen, hoofdpunten herkennen, en onderscheid maken tussen mening en feit.

1. Voor het begrijpen van (gesproken) tekst is een bepaalde mate van voorkennis nodig. Daarom bespreek ik als dat nodig is eerst kort het onderwerp, of leg ik moeilijke woorden uit. Bij het filmpje over hangjongeren zullen de meeste kinderen wel een koppeling kunnen maken met iets dat ze zelf gezien of gehoord hebben, dus een uitgebreide introductie is niet nodig. Wel zal ik de uitspraak dat de kinderen in het filmpje 'iets dwars zit' ook even in andere woorden zeggen: 'In deze video vertellen leerlingen over wat ze dwarszit, dus ze gaan vertellen over iets dat ze vervelend vinden.'

2. Geef een luisterdoel voorafgaand aan het kijken en luisteren. Tijdens het filmpje mogen de leerlingen aantekeningen maken, desgewenst in de vorm van tekeningetjes. Voorbeelden van vragen bij dit filmpje zijn: 'Welke dingen doen de hangjongeren?' of 'Welke gevoelens hebben de kinderen? En hoe komt dat?' De tweede vraag is geschikt om de gevoelswoordenschat uitbreiden, hierbij kun je een woordtrap maken met woorden zoals boos, gefrustreerd, woedend. Ook ná het bekijken van het filmpje kun je vragen stellen, bijvoorbeeld 'Wat is er al geprobeerd om de overlast te stoppen? Heeft dat geholpen? Waarom wel/niet?'

'Wij kunnen niet een agent continu aan de school plakken'

1. Sta stil bij figuurlijk taalgebruik. De politieagent zegt dat ze niet 'een agent continu aan de school kunnen plakken', wat bedoelt hij daarmee?

2. Maak een visuele verwerking van wat je gehoord hebt. De leerlingen kunnen een tekening maken bij het filmpje, en die later gebruiken om over in gesprek te gaan. Een schematische weergave van de inhoud helpt om het begrip te versterken. Maak bijvoorbeeld een schema waarin je laat zien waarom de bedachte oplossingen niet werken.

Bespreek met elkaar welke uitspraken een mening zijn en welke een feit. Dit kun je in een schema weergeven. De lijst kan aangevuld worden met andere meningen en feiten over vandalisme.

Gesprekken voeren

Bij gesprekken voeren gaat het onder meer om deze doelen: informatie uitwisselen, mening verwoorden, reageren op de visie van anderen, informatie verzamelen door middel van een interview, doelgericht doorvragen

1. Ervaringen uitwisselen na het bekijken van de video: Hebben de leerlingen wel eens (het resultaat van) vandalisme gezien? Laat ze zo duidelijk mogelijk omschrijven wat ze gezien of meegemaakt hebben. Dit kan in tweetallen of in kleine groepjes, waarbij de leerlingen moeten doorvragen. Afhankelijk van het niveau kan het nodig zijn om eerst uit te leggen en voor te doen wat doorvragen is.

2. Het doelgericht doorvragen kun je ook oefenen door iemand te laten interviewen. Een leerling speelt de rol van leerling, schooldirecteur, politieagent of hangjongere en een ander stelt vragen. De vragen kunnen vooraf in tweetallen bedacht worden. De geïnterviewde mag zelf antwoorden bedenken, als ze maar binnen de rol passen. Het is leerzaam om het interview op te nemen en samen terug te luisteren. Je kunt dan af en toe stoppen en met elkaar bedenken hoe je zou kunnen dóórvragen op dit antwoord. Ik gebruik hiervoor een draadloze microfoon met ingebouwde opnamemogelijkheid, leerlingen vinden dit over het algemeen erg interessant!

1. Aan de slag met stellingen: Noem een stelling over het onderwerp, de leerlingen laten weten of ze voor of tegen zijn door naar een hoek van de ruimte te lopen of een gekleurde kaart op te steken. Vraag steeds ook een of meer leerlingen om te vertellen waarom ze voor of tegen zijn. Misschien is er wel een stelling bij waarover je echt in debat kunt gaan met elkaar. Dan is het goed om eerst in groepjes argumenten te laten voorbereiden. Mogelijke stellingen bij dit filmpje:

Het rondhangen van jongeren moet verboden worden

De gemeente moet zorgen dat er genoeg te doen is voor jongeren zodat ze niet rondhangen

Als jongeren spullen slopen ligt dat aan de opvoeding door hun ouders

Er moeten veel meer camera's opgehangen worden op openbare plaatsen

Enz.

2. Op de website van het jeugdjournaal staan ook stellingen en vragen. Er is geen stelling over hangjongeren. Als er wél een passende stelling is, dan is het leuk om samen naar de reacties te kijken en te bespreken waarom iemand wel of niet goed zijn mening heeft verwoord. En dan tot slot natuurlijk zelf ook een reactie geven (dit kan onder pseudoniem).

Spreken

Een aantal doelen die bij spreken horen, zijn: ervaringen en gebeurtenissen onder woorden brengen, een kort verhaal vertellen, een voorbereide presentatie geven en daarover vragen beantwoorden.

1. Maak samen met de kinderen een woordveld met belangrijke woorden uit het filmpje, of laat ze dat in groepjes doen. Aan de hand van dit woordveld kunnen enkele leerlingen een korte presentatie geven over het onderwerp.

2. Laat de leerlingen zelf het nieuws presenteren, maar dan over een eigen ervaring met vandalisme. Dit kun je eerst laten oefenen in tweetallen. Maak vooraf duidelijk waarop je gaat letten, bijvoorbeeld de verhaalopbouw of de verstaanbaarheid.

3. De leerlingen kunnen zelf een reclamefilmpje of radioreclame maken bij een onderwerp dat gerelateerd is aan het filmpje. Ze kunnen bijvoorbeeld reclame maken voor een camera met ingebouwde ruitenwissers, zodat de chocopasta er niet op blijft zitten. Of voor een nieuw soort lijm, waarmee je agenten aan een school kunt vastplakken. Bespreek eerst met elkaar wat het doel en de kenmerken zijn van reclame. Deze kenmerken moeten terugkomen in de zelfbedachte reclame.

Video versus audio

Bij video heb je natuurlijk niet alleen te maken met geluid maar ook met beeld. Dit kan het begrip ondersteunen, want je ziet wat er gebeurt. Het kan er óók juist voor zorgen dat kinderen informatie missen omdat ze vooral kijken in plaats van luisteren. Voor sommige kinderen komt er zóveel informatie tegelijk binnen via ogen en oren, dat ze het niet meer kunnen filteren. Luisteren naar alleen audio is dan ook een heel andere ervaring. Voor de hierboven genoemde activiteiten rond mondelinge taalvaardigheid kun je in plaats van filmpjes ook podcasts gebruiken. Er is dan geen ondersteuning maar ook geen afleiding door beeld.

De podcasts van het jeugdjournaal zijn vrij lang, rond de twintig minuten. Als ik die in zijn geheel zou gebruiken, heb ik geen tijd meer om met werkvormen aan de slag te gaan. Maar het is ook mogelijk om er een klein gedeelte van te nemen, omdat er steeds een ander aspect van het onderwerp wordt besproken. Als je leerlingen wilt laten interviewen of een nieuwsuitzending wilt laten maken, dan is het leuk om eerst samen te luisteren naar een podcast van Radio Vrijstaat. Deze podcasts zijn opgenomen door kinderen. Op www.kinderpodcasts.nl is een grote verzameling podcasts te vinden, gesorteerd naar luisterleeftijd.

Welke werkvormen, filmpjes en podcasts gebruik jij bij mondelinge taalvaardigheid?

# data[].attributes.attachment_link.title
12 werkvormen om aan mondelinge taalvaardigheid te werken met filmpjes en podcasts

# data[].attributes.attachment_link.description
Bij mijn lessen in mondelinge taalvaardigheid maak ik vaak gebruik van filmpjes. Dat kunnen video's zijn die bij de zaakvakmethode horen, maar ook korte filmpjes van schooltv en losse items van het jeugdjournaal zijn erg geschikt. Mondelinge taalvaardigheid bestaat uit de subdomeinen luisteren, spreken en gesprekken voeren.

# data[].attributes.body
Slow pedagogy: mag het wat trager in je kleuterklas? | Kleutergewijs

# data[].attributes.body
Het verschil tussen leerlingen die goed kunnen leren en leerlingen die er meer moeite mee hebben dreigt nog groter te worden als basisscholen oefensoftware inzetten zonder daar goed over na te denken.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Schriften waren niet meer nodig, want oefenen met rekenen en taal ging op de Casimirschool in Gouda voortaan digitaal. Leerlingen vanaf groep 6 konden - na de uitleg van de leraar - aan de slag met Gynzy. Daarmee kunnen leerlingen op hun eigen niveau oefenen, want de opgaven veranderen als kinderen goede of juist foute antwoorden geven.

Omdat docenten geen schriften meer nakijken, moeten ze in een digitaal overzicht bijhouden hoe het met de leerlingen gaat. "Ik zat vooral te kijken waar de rode kruisjes verschenen", vertelt Mariëtte Aben, die destijds lesgaf aan groep 8. "Dat betekent dat een kind een fout heeft gemaakt. Ik zat daar achter mijn bureau, voor mij zaten 25 kinderen achter een scherm te werken, en ik dacht: wat zit ik eigenlijk te doen?"

Gynzy is een van de aanbieders van oefensoftware die zich aanpast aan het niveau van de leerling, een vorm van leren die de afgelopen tien jaar een opmars heeft gemaakt. De markt is miljoenen waard: Nederland telt zo'n zesduizend basisscholen voor bijna 1,4 miljoen kinderen. Een licentie kost een paar tientjes per leerling, afhankelijk van de aanbieder.

Oefeningen passen zich aan niveau leerling aan

De oefenprogramma's passen het niveau aan op basis van de antwoorden. Als een kind goede antwoorden geeft, wordt het moeilijker. Als het minder goed gaat, blijven de opgaven op hetzelfde niveau of wordt het makkelijker. Dit heet adaptief leren.

Twee grote bedrijven die deze oefensoftware aanbieden, zijn Snappet en Gynzy. Scholen kunnen deze software aanschaffen en op zichzelf inzetten, maar ook gebruiken naast de lesmethode van een onderwijsuitgever.

De vier grote onderwijsuitgeverijen bieden zelf ook de mogelijkheid aan om adaptief te leren. Het gaat bijvoorbeeld om lesmethoden voor taal en rekenen van Malmberg (Bingel), Noordhoff (Nieuw Nederlands, Getal & Ruimte), ThiemeMeulenhoff (Spelling in de lift, Alles telt Q) en Zwijsen (Taaljacht, Veilig leren lezen, Schatkist).

Ongemerkt of onbedoeld lager niveau

Scholen denken niet altijd goed na over hoe zij deze oefensoftware inzetten. Dat ziet ook de Onderwijsraad, die in een onderzoek dat vandaag verschijnt wijst op de risico's. Scholen vervangen de werkboeken en schriften bijvoorbeeld zomaar door oefenprogramma's. Of leraren laten kinderen zonder goede uitleg digitaal oefenen.

Het grote gevaar is dat kinderen onvoldoende leren, waarschuwt de Onderwijsraad. Dit risico geldt vooral voor kinderen voor wie leren niet vanzelf gaat. Kennisnet, een stichting die adviseert over technologie in het onderwijs, wees pas al op het gevaar dat de leerkracht de regie verliest. De computer bepaalt dan of een leerling het goed doet, en niet langer de leraar.

Aben van de Casimirschool zag dit gebeuren toen sommige leerlingen de Franse leenwoorden nog niet onder de knie hadden, zoals 'bureau'. "Als je weet hoe je dat schrijft, snap je 'cadeau' en 'niveau' ook. Maar kinderen die 'bureau' fout schreven, hoorden niet waarom."

"Ze konden het ook niet bij een klasgenootje of vriendje afkijken, omdat elk kind op zijn eigen niveau en tempo oefent. Opgaven werden makkelijker, dus op een gegeven moment geeft het kind wel weer goede antwoorden. Maar als je niet ziet hoe het wel moet, kom je niet verder. Dan leer je niks meer bij."

Lees ook:

Grote zorgen bij Onderwijsinspectie: basis niet op orde, ommekeer nodig

Een ander gevaar is dat het computerprogramma kinderen onterecht op een lager niveau plaatst. Dat ziet ook lerares Michelle van den Helder van basisschool De Venen. Op die school in Reeuwijk werken de leerlingen met Snappet.

"De software is zwart-wit in of iets goed of fout is", zegt Van den Helder. "Als het antwoord op een vraag 10.000 is, maar het kind gebruikt een komma in plaats van een punt, zegt Snappet heel hard: fout. Dan besluit Snappet dat het leerdoel niet is gehaald. Terwijl ik als leraar zeg: het antwoord was goed, maar let op dat je wel een punt gebruikt. Je moet als leerkracht dus heel kritisch kijken wat de computer vertelt. Zo voorkom je dat een leerling naar een lager niveau gaat."

Lees ook:

Zij-instromer onderwijs moet het vooral zelf uitzoeken: 'Er is te veel willekeur'

'Lerarentekort vergroot risico'

Aanbieders van oefensoftware erkennen de risico's. Docenten moeten dus niet alles aan de software overlaten, zegt Sjoerd Groot van Gynzy. "Het is niet: 'Hier zijn wat oefeningen, ga maar aan de slag'. De leraar moet nog steeds goede uitleg geven en in de gaten houden of alles goed gaat."

"Het grootste risico is dat de leerkracht denkt dat-ie niks meer hoeft te doen", zegt John Nouwens van uitgeverij Malmberg. Ook hij ziet dat leraren soms kinderen aan het werk zetten zonder goede uitleg. "Je kunt kinderen niet achter de computer zetten en denken dat het vanzelf gaat."

De hoge werkdruk en het lerarentekort vergroten de risico's, vermoedt Joris de Kok van uitgeverij ThiemeMeulenhoff. "Scholen zetten daardoor stagiairs en onderwijsassistenten voor de klas. Die zijn nog minder goed in lesgeven dan ervaren leerkrachten. Zij zullen eerder vertrouwen op het oordeel van de computer."

Lees ook:

Lerarentekort lastig voor leerlingen: 'Structuur is cruciaal'

Oefensoftware slim inzetten

Leraren zien ook de voordelen van oefensoftware. "Ik ben blij met het systeem", zegt Van den Helder van basisschool De Venen. "Het bespaart tijd met nakijken en je kunt snel zien waar leerlingen extra ondersteuning nodig hebben. Maar je moet er als leraar wel goed mee omgaan. Dat is de sleutel."

Voor de meeste leerlingen van de Casimirschool gaat oefenen niet meer standaard via de software. "Leerlingen staren nu niet meer alleen naar hun eigen scherm, maar leren weer samen", zegt Aben, die nu groep 5 lesgeeft. "Ze zitten niet meer opgesloten in hun eigen apparaat."

Toch heeft de school Gynzy niet helemaal afgeschreven. "Ik heb nu een leerling die zich niet kan concentreren als ze in het schriftje werkt", zegt Aben. "Maar achter een apparaat laat ze zich niet afleiden. We gebruiken Gynzy ook voor kinderen met dyslexie. Als die woorden oefenen, helpt het als ze die op het scherm zien. Op die manier werkt het goed."

Daar zit het verschil, zegt de Onderwijsraad. "Als scholen er wél goed over nadenken, kunnen kinderen er veel aan hebben. Het is aan alle scholen en leraren om daar goed over na te denken. Anders zullen sommige kinderen achterblijven."

# data[].attributes.attachment_link.title
Kinderen dreigen minder te leren door verkeerd gebruik van oefensoftware

# data[].attributes.attachment_link.description
Het verschil tussen sterke en zwakke leerlingen dreigt nog groter te worden als basisscholen oefensoftware inzetten zonder daar goed over na te denken. Daarvoor waarschuwt de Onderwijsraad vandaag. Leraren gaan niet altijd goed om met digitale oefenprogramma's die zich aanpassen aan het niveau van de leerling. Duizenden scholen maken gebruik van dit soort oefensoftware.

# data[].attributes.headline
De onderwijsraad | Inzet van intelligente technologie

# data[].attributes.subject
De onderwijsraad | Inzet van intelligente technologie

# data[].attributes.body
De Onderwijsraad constateert in de verkenning 'Inzet van intelligente technologie' dat technologie het onderwijs kan verrijken, maar het onderwijs ook kan verschralen.
Lees het rapport in deze post of de website voor een korte samenvatting

# data[].attributes.body
Ik houd meer padlets bij, o.a. over leren en lesgeven met ICT, maakonderwijs, escaperooms in de klas, mediawijsheid etc. Je vindt ze hier: https://padlet.com/petranmeertens/themas

# data[].attributes.body
Benieuwd naar artikelen, onderzoeken en andere zaken omtrent onderwijs die ik voorgaande studiejaren tegenkwam? Ga dan naar het overzicht.