# data[].attributes.headline
Аслан Ибадулла

# data[].attributes.subject
Аслан Ибадулла

# data[].attributes.body
2 курс
Мамандық: Әлеуметтік жұмыс

# data[].attributes.headline
Каиргелді Алина

# data[].attributes.subject
Каиргелді Алина

# data[].attributes.body
2 курс
Мамандық: Цифрлық экономикадағы қолданбалы математика

# data[].attributes.headline
Дүйсек Қуандық 

# data[].attributes.subject
Дүйсек Қуандық 

# data[].attributes.body
2 курс
Мамандық: Цифрлық экономикадағы қолданбалы математика

# data[].attributes.headline
Кемелбай Санжар

# data[].attributes.subject
Кемелбай Санжар

# data[].attributes.body
2 курс
Мамандық: Әлеуметтік жұмыс

# data[].attributes.headline
Ашматулла Арсен

# data[].attributes.subject
Ашматулла Арсен

# data[].attributes.body
2 курс
Мамандық: Мемлекетті басқару

# data[].attributes.headline
Владимир Мацкевич, философ и методолог. Бұл видеода Владимир Мацкевич 8:25 минуттан бастап Мамардашивилидын үш "К" принципын түсіндіріп өтеді.

# data[].attributes.subject
Владимир Мацкевич, философ и методолог. Бұл видеода Владимир Мацкевич 8:25 минуттан бастап Мамардашивилидын үш "К" принципын түсіндіріп өтеді.

# data[].attributes.body
https://www.youtube.com/watch?v=k8uB2EFi8tM
Менің түсінгенім бойынша үш К принципы үш ойшылдын атымен белгіленеді. Бірінші бұл Картезий (Декарте). Бұл принцин "Мен не біле аламын?" деген сұраққа тоқталады.
Екінші К бұл Кант. Бұл принцин "Мен не істей аламын?" деген сұраққа тоқталады.
Үшінші К бұл Кафка. ол алғашқы екеуінің жоқтығынан көрінеді.

# data[].attributes.headline
Жоба-презентация 

# data[].attributes.subject
Жоба-презентация 

# data[].attributes.attachment_link.title
Бүгінгі таңда Ағарту дәуірінің принциптері мен негізгі идеяларының өзектілігі-10

# data[].attributes.headline
Проект экзамен

# data[].attributes.subject
Проект экзамен

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Куандык Дуйсек

# data[].attributes.attachment_link.title
Проект Экзамен Философия

# data[].attributes.headline
Жоба тақырыбы: Ағарту дәуірінің принциптері мен негізгі идеяларының өзектілігі

# data[].attributes.subject
Жоба тақырыбы: Ағарту дәуірінің принциптері мен негізгі идеяларының өзектілігі

# data[].attributes.headline
Кант: Что такое просвещение?

# data[].attributes.subject
Кант: Что такое просвещение?

# data[].attributes.body
«Просвещение - это выход человека из состояния своего несовершеннолетия, в котором он находится по собственной вине.»
Кант считает, что единственным условием осуществления цели просвещения, направленной на преобразование образа мышления, является свобода: по его словам, «для такого просвещения не требуется ничего, кроме свободы». Он также пишет, что «возможно, что публика сама себя просветит, а если только предоставить ей свободу, так это почти неизбежно».

Под свободой он понимает свободу суждения, свободу «самостоятельного пользования рассудком» и называет ее обеспечением основной задачей нового просвещенного общества. При таком понимании свободы суждения в качестве свободы как таковой Кант считает ограничение свободы суждения ограничением свободы вообще, то есть несвободой, и объявляет его главным преступлением перед обществом и человечеством.

# data[].attributes.headline
Канттың просвещение жайлы анықтамасы. 

# data[].attributes.subject
Канттың просвещение жайлы анықтамасы. 

# data[].attributes.body
Кант неміс философы. Кант "Что такое просвещение" эссесінде несовершеннолетний и совершеннолетие деген терминдер айтылған болатын. Несовершеннолетний бұл санаулы ойлауға кіріспеген, біреудін әрекетінсіз шешім қабылдай алмайтын адам. Ал просвещение бұл сол несовершеннолетиеден шығу жолы. Менің ойымша бұл қазіргі заманда әлі де өзекті. Қазіргі заманда жастарға аз ойлауға, өмірі жайлы алаңдамауға барлық жолдар жасалған. Біз үшін барлығын қоғам системасы жасайды. Сейчас наши будущее и наши решений зависит от наших родителей. Адамдар зона комфортаға кіріп одан шыққылары келмейді. Адам бұдан шығу үшін ағарту жолынан өтуі қажет. Ол білім арқылы, проблемаларды кездесу, қателесу арқылы кәмелеттік жастан өтеді.

# data[].attributes.headline
Ответ на вопрос:Что такое Просвещение? И. Кант

# data[].attributes.subject
Ответ на вопрос:Что такое Просвещение? И. Кант

# data[].attributes.body
Кант өзінің негізгі идеясын эссенің алғашқы жолдарынан былай деп білдірді: Просвещение — это выход человека из состояния своего несовершеннолетия, в котором он находится по собственной вине. Несовершеннолети деп турғаны бұл жерде біреудің нұсқауынсыз өз ақылын пайдалана алмауы туралы айтылып түр, яғни адамда өз бостандығы болмауы, өзінің жеке ойы болмауын айтып тұр. Несовершеннолетия ақылдың жоқтығынан емес, оны басқа біреудің нұсқауынсыз пайдалануға жігер мен батылдықтың жоқтығынан деп түсіндіреді.
Мысалға айта кетсем қазіргі таңда көп жастар қорқат жаңа затты бастауға потому что во-первых думают про стереотипы поведения во- вторых өзіне ынғайлы өмірде сүргісі келеді. Және де көп ата - аналар баласына еркіндік бере бермейді яғни мамандық тандағанда баласы қалаған мамандыққа емес өздерінін қалаған мамандыққа берип жатады. Баласының істеген әр-бір әрекети ата-аналарының қалағандарындай болғанын калайды. Және де менің ойымша балада сондайға үйреніп рамкадан шығуға қорқатын боп қалады деп ойлаймын. Кант айтып кеткендей "имей мужество пользоваться собственным умом!" деп айтылғанға толықтай келісемін, өте орынды айтылған деп санаймын

# data[].attributes.headline
Хосе Ортега-и-Гассет: Что значит быть человеком?

# data[].attributes.subject
Хосе Ортега-и-Гассет: Что значит быть человеком?

# data[].attributes.body
Животное - самоотчуждение в чистом виде, полная неспособность самоуглубляться.
Человек способен на время забыть о своих заботах, отвлечься от окружающего мира, не обращать на него внимания. Указанное действие, абсолютно немыслимое в мире животных, заключается в том, чтобы повернуться, если можно так сказать, спиной к миру, уйти в себя. Иными словами, человек принимает во внимание собственный внутренний мир: проявляет заботу о самом себе, а не о чем-то другом, всецело принадлежащем внешнему миру.
Біздің жануарлардан айырмашылығымыз - жануарлармен салыстырғанда біз әлемнен үзіліс жасап, іштей үңіліп, айналадағы әлемге елемей аламыз. Және бұл қабілет бізге жайдан жай берілген мүмкіндік емес. Адам бұл мүмкіндікті даму барысында өзі құрған.

# data[].attributes.headline
Адамның бүкіл қадыр-

# data[].attributes.body
Адамның бүкіл қадыр-қасиеті - оның ойлай білуінде.
Ендеше, ой өзінің табиғаты жағынан тамаша да теңдессіз, және тек құлақ естімеген кемшіліктер ғана оны өрескелдікке айналдыра алар еді. Мінеки, ой дегеніңіз ұшан-теңіз, олардың барынша күлкілісі де аз емес. Өзінің табиғаты жағынан ол қаншама асқақ! Ал әлгі кемшіліктер салдарынан қаншалық пасық!

# data[].attributes.attachment_link.title
Блез  Паскаль. Ойлар

# data[].attributes.headline
Ф. Вольтер: Дерексіз философ.

# data[].attributes.subject
Ф. Вольтер: Дерексіз философ.

# data[].attributes.body
Вольтер писал: "Утешимся в том, что мы не знаем соотношений между паутиной и кольцом Сатурна, и

будем продолжать наследовать то, что нам доступно. " По-моему, именно этим он и занимается. И, считая

дальнейшее изучения бытия недоступным, Вольтер переходит к рассуждениям на тему религии.
Важное место в философии Вольтера занимает его отношение к религии и к богу. Формально Вольтера

можно отнести к деистам, так как он писал, что верит в бога, но при этом бог рассматривался только как разум,

сконструировавший целесообразную "машину природы" и давший ей законы и движение. Бог не пускает в ход

механизмы деятельности мира постоянно. "Бог однажды повелел, Вселенная же подчиняется вечно. " Вольтер

определяет бога как "необходимое бытие, существующее само по себе, в силу своей разумной, благой и могущественной природы, разум, во много раз превосходящий нас, ибо он совершает вещи, которые едва ли мы можем понять. "

Вольтер, размышляя над тем, что есть материя, какова её роль в мировоззрении и т.п. в итоге начинает придерживаться

взглядов, которые в чём-то совпадали со взглядами материалистов (в частности, Вольтер был полностью согласен с тем, что материя вечна) , а в чём-то отличались от них: Вольтер не согласен с тем, что материя первична и считает, что только пустое пространство существует необходимо, а материя благодаря воле Бога, так как пространство - необходимое средство существования Бога.

По его словам вечность материи

следует из того, что "нет никакой причины, по которой она не существовала бы ранее", Бог творил мир не из

ничего, а из материи, а "мир, в каком бы облике он не являлся, столь же вечен, как и Солнце. " "Я воспринимаю

вселенную вечной, ибо она не могла образоваться из небытия, из ничего ничто не происходит. "

К тому же в своих суждениях о душе Вольтер недалеко ушёл от материалистов: он не согласен с

утверждением о том, что человек состоит из двух сущностей - материи и духа, не имеющих ничего общего между собой и соединённых только благодаря воле Бога. По Вольтеру человек мыслит не душой, а телом, следовательно, душа смертна и не является субстанцией. Душа - это способность, свойства нашего организма.

По своим размышлениям о душе и материи Вольтер находится где-то между идеалистами и материалистами.

# data[].attributes.headline
Ф.М.Вольтер - бұл ең

# data[].attributes.body
Ф.М.Вольтер - бұл еңбегінде бірнеше сұрақтарға жауап береді. Ол сұрақтар адам баласының болмысы жайында. Ал еңбектің “Дерексіз философ” аталу себебі де осыда. Вольтердің болмыс тұралы негізгі идеясының өзі адамды іштей мазалайтын сұрақтармен ғана шектелмейді. Ол адамның еркіндіктерін, осалдықтарын, қадір - қасиеттері мен қабілеттерін де адам болмысының негізгі көрінісі етіп көрсетеді.

# data[].attributes.body
Онтология жайлы анықтама

# data[].attributes.headline
1. Таным теориясы не

# data[].attributes.body
1. Таным теориясы немесе гносеология философияда оның ең алғашқы даму кезеңінде ақ пайда болған. Гносеология грек тілінен аударғанда, таным туралы білім деген мағына береді. Гносеология-адамның табиғатын, нақты білімге қатынасын, оның мәдениет пен коммуникация жүйесіндегі өмір сүру шартын, ақиқат білімге жетудің заңдылықтары мен тәсілдерін оқытады. Гносеология адамның дүниені танып білу қабілетін, танымның негізгі заңдылықтарын, әдістерін, жолдарын зерттейтін философиялық ілім. Кейіннен «эпистемология» термині пайда болды, ол да өте кең таралды. Бұл термин ғылыми таным теориясын білдіреді.

Таным субектісі дегеніміз-мақсатпен бағытталған заттық-практикалық, белсенді таным әрекетін ұстанушы, ол индивид те, ұжым да, әлеуметтік топ, қоғам да болуы мүмкін.

Таным обьектісі дегініміз-субьектінің таным әрекеті бағытталған нәрсе.

2.  Философиялық концепцияларда танымның екі түрі бар:

сезімдік таным (түйсік, қабылдау, елестету)

рационалды (логикалық) таным (түснік, пайымдау, ой-тұжырым)

Сезімдік таным бойынша біз әлем туралы алғагқы білімдерді түйсік, қабылдау, елестету түрінде аламыз. Алынған сезімдіктер рационалды сферада ой тұжырым, пайымдау, түсінік көмегімен өңделеді. Таным процесі адамның практикалық іс-әрекетімен тығыз байланысты. Қоғамдық практика таным процесніңі негізі және мақсаты. Сезімдік таным түрлері:

Түйсік-материалды заттың адам сезім органдарына тікелей өзара әрекет ететін қарапайым, элементарлы көрінісі. Олар белгі немесе сигналды қызметтер атқарады.

Қабылдау-сезімдік таным формасы, онда обьект тікелей сезім органына әсер етіп, санада тұтастай көрініс беруі. Қабылдау түйсік негізінде пайда болады. Ол да образдық-белгі бірлігімен сипатталады.

Елестету-заттың жанама-сезімдік бейнесі, ол қабылдау негізінде пайда болады.

Рационалды таным түрлері:

Түсінік-бұл ой формасы, онда жеке заттар мен олардың топтары жалпыланады, кластарға бөлінеді.

Пайымдау-бұл ой, онда әлдене бекітіледі немесе шындық заттармен терістелуі мүмкін.

Ой-тұжырым-бұл ойлау формасы, ой-тұжырым арқылы бір немесе бірнеше пайымдаудан жаңа пайымдау шығару. Ойлауды-жалпы түрде сезімдік немесе түсінікті бейнелермен интеллектуалды операцияларды өңдеп шығару тәсілі ретінде айтуға болады.

3.  Ақиқат гносеологияның ең басты сұрақтарының бірі. Философияда ақиқат мәні туралы анықтамалар өте көп. Біреулер үшін ол сәйкестік пен корреспонденция болса, екіншілер үшін эмпирикалық концепция, үшіншілері үшін конвенционалды теория, төртіншілер үшін өзімен келіскен білім, бесіншілер үшін практикаға қолдануға өте ыңғайлы, т.б. Ақиқат-субьектінің шындықты танудағы практикалық білімді игерудегі адекватты көрінісі немесе обьектіге ойдың сәйкес келуі. Ақиқат өлшемдері:

Салыстырмалы ақиқат-бұл біріншіден, толық емес білім, ол қоғам дамуының білгілі-бір деңгейімен сәйкес келеді, екіншіден, белгілі-бір шартқа, орын мен уақытқа тәуелді білім.

Абсолютті ақиқат-бұл біріншіден, шексіз әлем туралы толық білім, екіншіден, болашақта терістелінбейтін білімдер.

Ақиқат – танымның негізгі мақсаты. Өйткені таным процесіндегі субъектінің белсенділігіне байланысты қалыптасқан жаңа білім зерттеліп отырған объектіге сәйкес келуі немесе сәйкес келмеуі керек. Осыған орай ғылым мен философияда ақиқат проблемасы алға тартылады. Ақиқат дегеніміз субъект пен объект арасындағы өзара байланыс негізінде жүріп жататын әлеуметтік-тарихи процесс. Ақиқат біреу, ол объективті. Объективті ақиқат деп қоғамдық адам түсінігіндегі, біліміндегі субъектіге, адамға, адамзатқа тәуелсіз мазмұнды айтады. Ақиқат өзінің мазмұны жағынан объективті, ал формасы жағынан субъективті. Сонымен ақиқат дегеніміз объективтік пен субъективтіктің диалектикалық бірлігі. Зерттеліп отырған объект жөніндегі толық емес білімді – салыстырмалы ақиқат, ал толық және дәл білімді – абсолютті ақиқат деп атайды. Салыстырмалы ақиқат пен абсолютті ақиқат – әлеуметтік, тарихи процесс ретіндегі объективті ақиқаттың көріністері. Объективті ақиқат салыстырмалы – абсолютті түрде ғана өмір сүреді.

# data[].attributes.headline
Қоршаған дүниені тан

# data[].attributes.body
Қоршаған дүниені танып білуде тек сезіну жеткіліксіз, сезімдік таным арқылы
заттар мен құбылыстар тұралы үстірт, қарапайым білімдерге ғана қол жеткізе аламыз.
Заттар мен құбылыстардың ішкі құрылымы, қатынастары мен байланыстары ойлау арқылы бір-бірімен байланыстыра отырып танылады.

Ойлау адам санасы мен объективті шындық арасындағы диалектикалық бірлікті білдіреді. Ол адамның сыртқы дүниемен қарымқатынас процесінде туындап отыратын, өте күрделі және маңызды, түпкілікті процесс. Ойлау – қарама-қарсы қайшылықтарға толы процесс. Бұл ойлаудың дамуы мен іске асуының қозғаушы күші. Ойлаудың пайда болуы – белгісіз нәрселерге зер салу мен таныпбілуге деген қызығушылықтан туындайды.

Әлем шексiз, соған орай дүниенi танып бiлу де шексiз. Адамның ойы сол шексiз әлемдегi нәрселердiң сырын, құпиясын бiлуге бағытталады. Әрбiр адам ойланып-толғанғанда өзiне беймәлiм нәрселердiң сырын ашып, жаңалықты бiледi.

Ойлау дегенiмiз- әлеуметтiк жағдаймен ұштасқан, тiлiмен тығыз байланысты
психикалық үрдiс, сол арқылы болмыстың, дүниедегi нәрселердiң жалпы және жанама
бейнеленуi. Бұл бейнелену адам ойының талдау және бiрiктiру әрекеттер арқылы
танылады. Бiр сөзбен айтқанда, ойлау – сыртқы дүниедегi болмыстың жалпы жанама
жолмен бiздiң санамыздағы ең биiк сатыдағы бейнесi. Ойлау адамның өмiр тәжiрибесi мен практикалық iс-әрекеттерi нәтижесiнде пайда болып, тiкелей сезiм үрдiсiнiң шеңберiнен әлдеқайда асып түседi.

# data[].attributes.headline
Бұл видео дәрісте фи

# data[].attributes.body
Бұл видео дәрісте философия ғылымына анықтама беріледі. Философияның көзқарастық негіздерін, тарихи кезеңдерін және философия ғылымы нені зерттейтіндігін түсіндіреді.

# data[].attributes.attachment_link.title
Философияның пайда болуы және дамуы  Ойлау мәдениетінің пайда болуы

# data[].attributes.body
https://abai.kz/post/91823
Бұл Нұрғали Маханның “Абайдың білім және ғылым туралы ойлары” мақаласында Абайдың ғылым мен білім жайлы түсініктерін оның негізгі идеясын сипаттайды. Бұл мақалада Абайдың ғылымды қаншалықты биікке қоятындығы оны Ислам дініменде тығыз байланыстырғандығы жайлы баяндалады. Абай Алланы ғылым арқылы тану керек екендігін оның басты сипаты ғылым мен білім екендігін және дүниені, қоршаған ортаны, өзін - өзі тану, ақиқатты тану ғылымнан бастау алатындығын өзінің философиялық діни көзқарасы арқылы айқындайды. Абай өзінің 38 - қара сөзінде ғылым жайлы айтады.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Қазақ әдебиетінің арғы-бергі тарихында шығармашылығының өзегіне білім мен ғылымды арқау еткен Абайдай ақын болған емес.Ол білім мен ғылымды барлық жайдан жоғары қойды.Неге? Себебі,Алланың өзі де рас,сөзі де рас,-деген хәкім Абай: "Ғылым-Алланың бір сипаты,ол хакиқат,оған ғашықтық өзі де хақылық һәм адамдық дүр",-дейді өзінің отыз сегізінші қара сөзінде.[1.186-бет]
Егер ғылым Алланың бір сипаты болса,сонда ғылым деген не?

Ұлтымыздың бас кітабы Ұлттық Энциклопедия:"Ғылым-адамның табиғат пен қоғам туралы объективті білімін қалыптастыруға мүмкіндік беретін танымның ең жоғарғы пішімі",-дей келіп:"Ғылымның басты мақсаты-ғылым заңдарының негізінде ашылып отырған болмыс құбылысымен процесін болжау,түсіндіру және жүйелеп мазмұндап беру",-деп жазады.[2.115-бет]

Абай ғылымды Алланың ғылымы және адамның ғылымы деп екіге бөле отырып:"Адамның ғылымы,білімі,хақиқатқа,растыққа құмарлық болып,әр нәрсенің түбін,хикметін білмекке ынтық бірлән табылады ",-дейді.[1.186-бет] Энциклопедия ғылымды болмыс құбылысы мен процесін болжау,түсіндіру,жүйелеу десе,Абай ғылымды әр нәрсенің түбін,хикметін,яғни себебін білмек,-деп түсіндіреді.Ғылымға анықтама беріп түсіндіруде Абай Ұлттық Энциклопедиядан алшақ кетпеген.Ғылымға анықтама беріп,оны түсінгендей болдық.Біз түсініп,пайымдадық деп отырған осы ғылым Алланың бір сипаты болғанда,Алла деген кім?Болмаса,Алла деген не?Жоқ,ол әлде болмыс па?

Қасиетті Құран Кәрімде ұлы жаратушы Аллаһ туралы:"Алла біреу.Алла мұңсыз.(Әр нәрсе оған мұқтаж) Ол тумады да,туылмады.Әрі оған ешкім тең емес",-деп айтылған.(Ықылас сүресі) Сонда біз,жай пенделер жаратушы бір Алланы қалай танып білуіміз керек?Қалай дегенде де біз,адамдар бір Алла туралы ойланбай тұра алмаймыз.Алланы танып,білгісі келген Абай:

Көңілге шәк,шүбәлі ой алмаймын

Сонда да оны ойламай коя алмаймын.

Ақылдың жетпегені арман емес,

Құмарсыз құр мүлгуге тоя алмаймын,-дейді.

Жаратушы хақ тағаланы іздеп,оның тылсым сырларын ұққысы келген Абай,құрғақ діни фанатизмге бармайды.Ол бір Алланы жан-тәнімен,бар болмысы,ақыл-санасымен түсінгісі келеді.Сонда,жаратушы бір Алланы қалай танып білеміз? Әрине,Аллаға деген сенім арқылы.Сенім дегеніміз-иман.Ал,әрбір мұсылманға иман шарт.Абай:"Иман дегеніміз бір ғана инамақ емес,сен Алла тағаланың бірлігіне,уа Құранның оның сөзі екендігіне,Мұхаммед Мұстафа с.ғ.у. оның елшісі екендігіне инандық...Сіз әмәнту билләһи кәмә хуа би исмайһи уа сифатиһи,-дедіңіз.(Құдайға оның есімдері мен сипаттарына иман келтіремін) Егер де ол сипаттар бірлән тағрипламасақ (айыру,анықтап білу)бізге мағрифатулла(Алланы тану) қиын болады[1.189-бет]",-дейді хәкім Абай өзінің отыз сегізінші қара сөзінде.

Ұлы жаратушы Алла тағаланың өзіне тән сегіз ұлы сипаты бар.Олар:

1.Хаят-тіршілік тірі болу

2.Ғылым

3.Құдірет-күш

4.Басар-көру,көруші

5.Сәміғ-есту,естуші

6.Ирада-тілеу,қалау

7.Кәлам-сөз,сөздер

8.Тәкин-болдыру [1.188-бет] (38-қара сөз)

Жаратушы Алланың осы сегіз ұлы сипаты туралы Абай:"Бұлардың хәммасы Алла тағаланың зәтия(өзіне лайық) суббутия уа фиғлия (өзі істейтін) сипаттары дүр.Мен мұнда сіздерге төртеуін білдіремін.Оның екеуі-ғылым,құдірет.Сегіз сипаттан қалған алтауы-бұларға шарқ.(түсіндіру,түсініп беру)",-дейді.[1.190-бет]

Алла тағаланың сегіз сипаты ішінен ғылым мен құдіретті басты орынға шығарған Абай,қалған алты сипатты осы екі сипатқа түсінік берушілер,-деп түсіндіреді өзінің 38-қара сөзінде."Ол сипаттармен тағрипламасақ (анықтап білу) бізге мағрифатулла (Алланы тану) қиын болады",-деген Абай,Алланың сегіз ұлы сипатының ішінен өзі екшеп,бөліп алған дәл осы екі сипат арқылы яғни,құдірет пен ғылым арқылы Алланы танып білуді ұсынады. Әрине,Алланың құдіретті екені анық.Ол әркімге белгілі ақиқат.Сонда,Абай бізге Алланы,оның екінші сипаты ғылым арқылы танып білу керек деген ой ұстанымын ұсынып отыр.

Алланы,оның басты сипаты ғылым арқылы тану керек деген ұлы ойшыл Абай,дүниені яғни,қоршаған ортаны тану,ақиқатты тану,өзін-өзі тану,өз адамдығын бұзбай жаман нәрседен қашып,жақсы пайдалыны үйрену де ғылымнан,-дей келіп ,адам бойындағы күллі жақсы қасиеттердің бәрі де ғылым арқылы келеді,-деген аса күрделі ой қорытындысын түйіндейді өзінің философиялық діни көзқарасын айқындайтын 38-қара сөзінде.Абай өзінің 38-қара сөзінде ғылымнан хабарсыз,білімсіз моллалар мен ғылымды оқытпайтын схолостикалық діни медреселерді бітіріп шыққан надан шәкірттерді сынайды.Абай сынында шындық мол.Абай заманындағы дін ұстаздарын былай қойғанда, қазіргі таңдағы дін ұстаздарының ең үлкен қателігі Алланың сөзі Құран Кәрімді заманауи ғылымдар химия, физика,биология,гидрология,медицина секілді ғылымдармен байланысты түсіндіре алмауында.Олар үшін дін мен ғылым екі бөлек,екі дүние.Ал,хәкім Абай үшін дін мен ғылым біртұтас бір дүние.Екеуі де яғни дін де ғылым да ақиқат пен бір Алланы тану жолында қызмет етуі керек.Абайдың дәл осы пікірін көкірек көзіміздегі ой безбеніне салып көрейікші...

Бір Алланың құдіретінен жаратылған неше мың өсімдіктерді танып білу үшін ғалымдар "Ботаника" деген ғылымды,аспан денелерін зерттеп білу үшін "Астрономия" деген ғылымды,жан-жануарларды танып білу үшін "Зоология"деген ғылымды,неше түрлі тастардың сырын білу үшін "Минерология"деген ғылымды ойлап тапты.Міне,бір Алланың құдіретімен жаратылған осы нәрселерді біз ғылым арқылы танып,біліп жүрген жоқпыз ба? Мына мәселені жете түсініп,біліп алуға тиістіміз.Алла тағаланың құдіретімен жаратылды дейтін түрлі нәрселер,дәл біз көріп жүрген қалпында жаратыла салған жоқ.Олар әртүрлі жағдайда өзгеріске түсе отырып,біз көріп жүрген түрге енді.Мәңгілік еш нарсе жоқ.Болашақта олар біз білмейтін мүлдем басқа кейіпке енуі бек мүмкін.Біз осы жағдайды түрлі сыртқы факторлардың әсері деп ойлаймыз.Сол сыртқы фактордың өзі де жаратушының құдіретімен болып жатқан құбылыс екенін көп жағдайда түсініп,біле бермейміз.Сондықтан да көзге көрінген объективті денелерді жаратушының құдіретімен түрлі өзгеріске түсіп отыр деп түсінген абзал.

Дәл қазіргі таңда заманауи ғылым,айналамыздағы қоршаған орта,дүние-жаратылыс көзге көрінбейтін ұсақ бөлшектен яғни материядан пайда болып,өсіп жетілді деп,жаратушы бір Алла тағаланы жоққа шығарып жүргені жасырын сыр емес.Егер,ғылым ғаламдағы түрлі денелердің тіршілігі мен олардың қалай жаратылғанын тек қана ғылым арқылы дәлелдеп,түсіндіріп бере алса,онда біздің жаратушы бір күшке күмәнмен қарауымызға болар еді.Бірақ,дәл қазіргі таңда,бүкіл ғаламдағы тіршілік пен оның жаратылыс сырларын ғылым дәлелдеп түсіндіріп бере алмай отыр.

Жаңа технология,ғылымымыз жетілді,атом,компьютер, жаһандану заманында өмір сүріп жатырмыз дегенде,ғарышта жеткен жеріміз күн жүйесіндегі Жер серіктері Ай мен Марс планеталары.АҚШ секілді техникасы мен технологиясы жетілген елдердің 12 км\сек жылдамдықпен 7 ай ұшып жеткен жері Марс планетасы.Олар қазіргі таңда Марс планетасын зерттеу үстінде.Жер,Ай,Марс күн жүйесіндегі 9 планетаның үшеуі болғанда,әлі адамзат зерттемеген күн жүйесіндегі 6 планета бар.Дәл қазіргі таңдағы дамып жетілді деген техникаларымызбен секундына 12км/сек жылдамдықпен ұша отырып,қалған алтауына жету үшін бірнеше жыл керек екен.Бірнеше жыл үздіксіз ұшуға адамзат ойлап тапқан жаңа технологиялардың мүмкіншілігі жоқ көрінеді.Яғни,біздің ойлап тапқан технологияларамыз бен ақыл ойымыздың мүмкіншілік шегінің әзірге жеткен жері осы болып тұр.

Ал,енді түнде далаға шығып,көк жүзіне көз салыңыздаршы, миллиардтаған жұлдыздарды көресіздер.

Жер шарындағы тіршілік,Күн,Ай,көк жүзіндегі миллиардтаған жұлдыздар...Абайдың жазуындағы Алла ғылыммен жаратушы күш бір Алла жаратқан ғалам осы.Ең кішкене жұлдыз Жер шарынан жүз есе үлкен деп жүр астроном ғалымдар.Ол жұлдыздарда тіршілік бар ма,бар болса ол қандай?Олар қалай өмір сүріп жатыр? Планеталар құлап кетпей тепе-теңдікті қалай сақтап тұр? И.Ньютонның "Бүкіл әлемдік тартылыс заңы" меніңше,ол әлі дәлелденбеген ғылыми болжам.Біз қазір жоғарыда айтып өткен Ай мен Марстан басқа (бұлардың өзі толық зерттелген жоқ) ғаламдағы миллиардтаған планеталар тіршілігінен еш хабарымыз жоқ.Ғалам қалай өмір сүріп жатыр?Ақылымыз жетпейді. Ғаламның қалай өмір сүріп жатқанын бізге қазіргі ғылым да түсіндіріп бере алмай отыр.Осындай жағдайда неге біз жаратушы бір Алла құдіретіне күмәнмен қарауымыз керек?

Қайта біз бір Алланың құдіретін ғылым арқылы пайымдасақ,жаратылыстың сырын түсіну бізге жеңілге соқпай ма?Алланың құдіретін ғылым арқылы танудың өзі,Алланы тану емес пе?Неге сонда біз ғылым мен жаратушы бір Алланы екі бөлек дүние деп қарастыруымыз керек?Бір Алладан басқа мәңгілік ешнәрсе жоқ.Ерте дүние дәуірінде жаратушы бір Алла мен ғаламды тану үшін ғылымды бірге меңгерген дін мен ғылым XIV-XV ғасырларда екіге айырылса,қазіргі XXI ғасырдың озық ойлы ғалымдары мен дінбасылары тарапынан Алланың сөзі Құран Кәрімді ғылыми талдап,дін мен ғылымды бірге қарастыру керек деген пікірлер белең ала бастады.Ирландия діни Епископаль университетінің ректоры,халықаралық теологиялық комиссиясының мүшесі,Рим папасының теология жөніндегі кеңесшісі,профессор Майсиль Ледвит:"Ғалымдар діни конондар туралы ешнәрсе білмесе,өкінішке орай дін қызметкерлері де ғылым туралы ешнәрсе білмейді.Жаратылысты дін арқылы не ғылым арқылы түсіну-бұл ақиқатты танып білудің тәсілдері ғана екенін біз ұмытпауымыз керек",-деп жазып,[3.7-бет] дін мен ғылым бір-біріне кереғар дүние емес,ол тек ақиқатты танып білудің тәсілдері ғана деп дін мен ғылымды бірге қарастырса,Қазақстан мұсылман діни басқармасының бұрынғы бас муфтиі,профессор Әбсаттар қажы Дербісәлі өзінің "Ғылым және дін" атты ғылыми еңбегінде ғылым мен құран туралы өз ойын былай сабақтайды:"Кейінгі ғасырларда ашылып жатқан көптеген ғылыми жетістіктердің Құран Кәрімде осыдан он төрт ғасыр бұрын яғни микроскоптан,телескоптан мақұрым ғасырда қорытынды түрде дөп басып айтылуы бұл күнде батыс,шығыс ғалымдарын таң қалдырып,бас идірген.Бұл Құранды с.ғ.у пайғамбар жазбағанын,Алла тарапынан жіберілген иллаһи кітап екендігін айқын білдіреді ",-дей келіп,өсімдіктердің аталық-аналық ұрықтары,бір-бірімен қосылып жатса да сулары арласпайтын теңіздер мен жердің айналу бағыты,ана құрсағындағы сәбидің өсу кезеңдерін баян ететін Құран сүрелері мен аяттарынан нақты мысал-дәлелдер келтіреді.

Ал,белгілі ғалым Морис Бюкай өзінің "Библия,Құран және қазіргі ғылым"кітабында:"Жер мен ондағы тіршіліктің пайда болуы,баланың жатырда жетілуі секілді,тіпті физика мен математиканың күрделі мәселелеріне дейін толып жатқан ғылыми тұжырымдармен таныс кісілердің оның Құран мәтінімен толық сай келетінін көрмеуі мүмкін емес.Көптеген сүрелер мен аяттардағы құпия хабарларды ашу қазіргі ғылымның алдында тұрған міндет",-деп жазады.

Құрандағы құпияларды ашу ғылымның алдында тұрған міндет,-дегеннен шығады,қарақұрт не жылан секілді үлы жәндіктер шаққан адамды заманауи медицина ұзақ уақыт емдейді.Ал,жаратушы бір Алланың сөзі Құран Кәрімдегі"Фатиха","Ықылас" сүрелерін "суф"деп бірнеше рет оқи отырып,жылан не қарақұрт шаққан адам бойындағы уды қайтарған сауатты моллаларды өзіміз күнде көріп жүрміз.Сонда тек қана Құран аяттарын оқу арқылы адам бойына жайылған уды қалай қайтаруға болады?Тек бұл емес жүйке ауруларына шалдыққан адамдарды білімді моллалар Құран аяттарын оқу арқылы ауруларынан емдеп жазғанын талай адам көзімен көрді.Бұл да болса Құран Кәрімнің ғылым әлі ашпаған құдіретті құпиясы болса керек.

Иә,қазіргі заманауи ғылымның алдында тұрған үлкен бір міндет,ол-Құранның сүрелері мен аяттарын ғылыми түрде талдап,түсіндіру.Бұл оңай шаруа емес.Құранды ғылыми түрде талдау үшін,Құранды түсіндіріп талдаушы ғалым ғылымның бар саласын жете білуі шарт.Өйткені,Құран-бар ғылымның тоғысқан жері.Осыны білген ұлы Абай:

Құран рас,Алланың сөзі-дүр ол

Тә̓уиліне жетерлік ғылымың шақ,-дейді

Құранның мағынасын терең біліп,түсіну үшін адамға үлкен ғылым мен ғылыми даярлық керек екенін айтады ұлы ақын,хәкім Абай.

XIX ғасырдың екінші жартысында патриархалды мешеу қазақ қоғамында өмір сүріп,XXI ғасырдың алдыңғы қатарлы ойшыл ғалымдарының Құранды ғылым арқылы түсіну керек деген терең ғылыми пікірлерін олардан бір жарым ғасыр бұрын айтқан ұлы Абайдың жан-жақты терең біліміне еріксіз таң қаласыз.Абайдың 38-қара сөзінде айтылатын:"Ғылым-Алланың бір сипаты,ол хақиқат,оған ғашықтық өзі де хақлық һәм адамдық дүр",-деген Абай сөздерінің байыбына біз әлі жете алмай жүрміз.

Ғылым-жаратушы бір Алланың жаратқандарын,оның себебі мен нәтижесін зерттеумен айналысады.Сондықтан да біз айнала қоршаған ортаны ғылым арқылы түсінуге тырысамыз.Бірақ,ғалымдар қоршаған ортаны зерттей жүріп,зерттеуді ақиқатты білу,жаратылыс сырларын түсіну,жаратушы күшті танып білу үшін істеп жүргендерін көп жағдайда өздері де сезіп біле бермейді.Себебі,ғалымдар өз зерттеу объектісін қоршаған жаратылыстан бөле-жара жеке зерттейді.Олар көп жағдайда бүкіл ғаламдық үйлесімділікті жете түсініп ескере білмейді.

Ал,ғаламдық үйлесімділікті терең де нәзік түсінген Абай:"Жаратушы бір Алла бүкіл ғаламды қандай құдірет үйлесімділікпен жаратқан,еш адам ұғылының ақылы жетпейді",-деп таң қалады(38-қара сөз)Абайдың қазіргі ғалымдардан басты ерекшелігі,ол-бүкіл ғаламдық үйлесімділікті жан-жақты терең сезіне білуінде.

Барлық жайдан ғылымды жоғары қойған Абай,ғылымның түрлеріне кеңінен тоқталып,оларды жан-жақты жүйелемесе де, 32-қара сөзінде білім-ғылым үйренгісі келетін талапкерлерге өзінің ақыл-кеңесін береді.Оқып отырып,32-қара сөзді жазған адамның ғылыммен кәсіби түрде айналысқанына титтей де күмәніңіз қалмайды.

Білім-ғылым үйренбекке талап қылушыларға әуел білмек керек,-деп басталатын [1.174-бет] Абайдың 32-қара сөзін қарапайым тілде қысқаша жүйелесек,Абай былай дейді:

Бірінші-Ғылымды әйтеуір бір керек болып қалар деген есеппен үйренбе.Ол үшін ғылымға шын махаббатпен құмар болып,білуді анық мақсат етіп,білмеген нәрсеңді білгеннен көңілің рахат алып,енді тағы да біле түссем екен деген ойдан ғылымға деген сүйіспеншілік-махаббатың жоғарылай түседі.Сонда ғана әрбір естіген,көргеніңді анық ұғып,оны өз суретімен ішке жайғастырасың.Көңілің өзге нәрседе болып,ғылымды оған себеп қана қылмақ үшін үйренсең,ондай білімге көңілдің мейірімі шала болады.Шала мейір шала байқайды.

Екінші-Ғылымды ақиқат мақсатпен,білмек үшін үйрену керек.Бахастық яғни бақталастық үшін үйренбе.Азырақ бахастық өзіңді өзің пысықтау үшін керек те шығар.Көбірек бахастық,бақталастық адамды бұзады.Себебі,бақталас адам-ақиқат үшін бақталас болмайды.Жеңбек үшін бақталас болады.Ондай бақталастық күншілдікті зорайтып,адамгершілікті азайтады.Ондайлар ғылымды мақсат етпейді.Бақталастық яки Абай тілімен айтқанда бахастық ғылым жолындағы адамдарға жат емес.Бірақ оған берілу адамды өзімшіл,менмен етіп,мақтаншаққа айналдырады.Ондай адамдар өсектен де,өтіріктен де,ұрыс-төбелестен де бойын аулақ ұстамайды.

Үшінші-Ақиқатыңмен,бар болмысыңмен көзің жетсе,одан еш уақытта бас тартпа,өлсең айрылма.Өзің көзің жетпеген нәрсеге өзгенің көзін қалай жеткізбексің?

Төртінші-Білім-ғылымды көбейту үшін адам бойында ойласып,пікір алысатын,екінші,ол пікірді сақтап қорғайтын екі түрлі қуатты қасиет болу керек.Бұлар зораймай,ғылым зораймайды.

Бесінші-Ақылға кесел нәрселерден сақ болған жөн.Естіген нәрсені ұмытпасқа төрт түрлі себеп бар.

1.Көкірегі байлаулы берік болу керек.

2.Сол нәрсені естігенде я көргенде бірдемеге үлгі етіп,ұқсатып,бар ынтамен ұғу керек.

3.Бірнеше рет қайталап,көңілге бекіту керек.

4.Ой кеселді нәрселерден қашық болу керек.Ол кеселді нәрселер:салғырттық,уайымсыздық,ойыншы-күлкішілдік,я бір қайғыға салыну,болмаса бір нәрсеге құмарлану,бұл төрт нәрсе ақыл мен ғылымды тоздыратын нәрселер.(31-қара сөз) [1.173-174-беттер]

Адам бойындағы кеселді нәрселердің ең жағымсызы,Абайдың пікірінше,ол-уайымсыз-салғырттық.

Салғырттық-құдайдың да,елдің де,үлгінің де,ақылдың да,ардың да қас дұшпаны.Ол бар жерде бұлар болмайды-дейді ғұлама Абай.

Алтыншы-Ғылымды,ақылды сақтайтын мінез деген сауыт бар.Сол мінез бұзылмасын.Ол үшін көрсеқызарлық пен біреудің орынсыз мінезіне,я сөзіне немесе кез-келген қызыққа еріп кеткіш мінездің тұрлаусыздығынан аулақ болған жөн.Олай болмаған жағдайда мінездің беріктігі бұзылады.Онан соң оқып үйреніп те пайда жоқ.Мінезде арды,ақылды сақтарлық қайраты бар болсын.Бұл ақыл үшін,ар үшін болсын,-деп аяқтайды хәкім Абай өзінің 32-қара сөзін.

Меніңше,ғылым жолына түскен әрбір жас Абайдың дәл осы 32-қара сөзін терең түсініп,біліп қана қоймай,оны өмірлік ұстаным-кононына айналдыруға тиіс деп ойлаймын.

Абай ғылым үйренуші талапкерлер үшін моральдық-философия тұрғысындағы адамгершілік пен биік рухани қарым-қатынас-этика мәселесін басты орынға шығарған."Ғылымсыз ахиретте жоқ,дүние де жоқ.Ғылымсыз оқыған намаз,тұтқан руза,қылған қаж ешбір ғибадат орнына бармайды",-деген Абай (10-қара сөз)[1.144-145 бет] білім мен ғылымды жан-тәнімен,жанталас қимыл үстіндегі ой арпалысымен насихаттады.Неге? Себебі,ендігі заман білім мен ғылым заманы екенін,білім-ғылым кімнің қолында болса,бақ та,береке де,билік те соның қолында болатынын Абай басқалардан тез болжады,терең түсінді.Сондықтан да ол білім мен ғылымды бар болмысымен,жан-тәнімен насихаттады һәм оны бар жайдан биік қойды.

Осы орайда абайтанудың негізін салушы,ұлы ғалым М.О.Әуезовтің 1927-31 жылдары жазған Абайдың тұңғыш ғылыми өмірбаянында жазып қалдырған Абай өмірінің бір дерегі есімізге түсіп отыр.

Құнанбай Абайға үш түрлі сын айтады.Біріншісі,жұрттың бәрімен күліп сөйлесесің,жайдақ су сияқтысың ,екінші,көрінгенмен жақын боласың,кісі талғамайсың,үшінші орысшылсың,орыстың дұшпандығын ұмытасың дейді.Абай Құнанбай тарапынан өзіне айтылған осы үш сынның үшеуіне де ұтымды жауап қайтара келе,орысшылсың дегенге:"Заман орыстыкі,ол-жеңген,біз-жеңілген елміз.Ендігі күнде алысатын дұшпанының айласы мен әдісін білмесең,алысқа шығудан мағына жоқ.Мен орыстың өзін сүймесем де,өнері мен ебінен үлгі алуға керек ",-депті.[4.123-бет] Абайдың бұл сөзінен болашақ ұлы ақынның халықты өнер-білімге,ағартушылыққа шақырған ойларының"түп темірқазығын"аңғарамыз.

Иә,орыс бізді жеңсе қуатты мемлекеттілігі мен от қаруы арқылы,сол от қаруды жасап шығарған өнері мен білімі,ғылымы арқылы жеңді.Жеңген жаудың тәсілі болған өнер-ғылымын үйреніп,солардың өзіне қарсы қолдану,бұл-жеңілген елдің басқыншы жауға қолданар жалғыз әдісі.Абай бұл жерде дүниежүзіндегі отарланған елдің,отаршыл жауларына қолданар жалғыз тәсіліне жүгініп отыр.Абай сол дәуірдің гео-саяси жағдайын да,орыс империясының отаршыл саясатын да терең түсінді.Түсінбесе:

Өздеріңді түзелер дей алмаймын

Өз қолыңнан кеткен соң енді өз ырқың,-деп айтар ма еді.

Білімді ел ешкімге де құл болмайды.Осы қағиданы терең түсінген Абай,халқының ұлттық санасын көтере отырып,қабырғалы дамыған елдердің қатарына қосу мақсатында,өз шығармашылығындағы басты орынды білім мен ғылымға берді.Халқына өсиет айтып,үлгі-өнеге таратқан Абай,ғылым жайын сөз еткенде де құрғақ дидактикаға барған жоқ.Жалпы,Абай шығармашылығында үйрету,ақыл айту(зерцало)бір сөзбен айтқанда дидактика аз,тіптен жоққа тән.

Абайдың ғылым туралы жазылған өлеңдерін ойлағанда,біздің назарымызға ең алдымен ілігетіні 1882-1885 жылдары жазылған "Жасымда ғылым бар деп ескермедім"өлеңі мен 1886 жылы жазылған "Интернатта оқып жүр" және "Ғылым таппай мақтанба" өлеңдері.

Абайдың "Жасымда ғылым бар деп ескермедім" өлеңінде қымбат уақытын босқа өткізіп,ғылым оқуға кешіккен ақынның өзекті өртеген өкініші мен мұңында эллегия сарыны басым.Сол дәуірдегі қазақ қоғамындағы өз орны мен бағасын жақсы білген ақын:

Өзім де басқа шауып,төске өрледім,

Қазақта қара сөзе дес бермедім,-дей отырып,халқы үшін еткен еңбек,төккен тердің зая кеткенін өкінішке толы наламен есіне алады.Оқуға баласын лауазымды қызмет үшін емес,адамның ой-өрісі мен адамгершілігін кеңейтер білім үшін бергенін айтқан ақын өзінің кім болғанына тоқталып өтсе де,автордың айтқысы келген негізгі ойы,ол-ғылымды насихаттау екені көзі қарақты оқушыға айқын көрініп тұр."Жасымда ғылым бар деп ескермедім" өлеңінде өзі де бірталай оқып,жан-жақты өсіп,өткен өміріне ойлана қарап,оны қатты сынап,мінеп өткен ойшыл ақынды көреміз.

Тегінде,Абайдың 1882-1885,1886 жылдары жазылған өлеңдер мазмұнына тереңдеп барып,барлай қарасақ,ақын өз өлеңдерінде биік адамгершілікке,сезімнің тереңдігіне,дүние-көзқарастың кеңдігіне қарай бұрылады.Ол мынадан үйрен деп халқын өнер-білімге шақырды,мынадан жирену керек деп,өз қоғамының кеселді жақтарын әшкереледі.

Абайдың 1880 жылдары жазылған "Бір дәурен кемді күнге бозбалалық","Ғылым таппай мақтанба","Интернатта оқып жүр","Сабырсыз,арсыз,еріншек","Патша құдай сыйындым","Жігіттер,ойын арзан,күлкі қымбат","Өлең-сөздің патшасы,сөз сарасы",т.б. өлеңдері тек қана жақсы тәрбиеге бағытталып,жастарды үлгілі өнегеге шақырады.

Айта кететін бір сөз,Абай еш уақытта білім мен тәрбиені бір-бірінен бөліп алып,жеке қарастырмаған.Жақсы тәрбие білім арқылы келеді,-деп есептеген Абай,білім мен ғылымның адам өміріндегі орнын өте терең түсінді.Ол ғылым мен білімді тәрбиемен ұштастыра қарастырып,адамгершілік негізі-білім мен ғылым,-деген өте күрделі ой ұстанымда болды.Өз шығармашылығында білім мен ғылымды басты орынға шығарған Абай бар күш-жігерін халқының ұлттық санасын көтеруге жұмсады.Осы орайда еске түсіп отыр.Белгілі ақын,қоғам қайраткері Мұхтар Шаханов ақпарат құралдарының біріне берген сұхбатында күрескерлік рухы үшін Махамбетті Абайдан жоғары қоямын деді.Ақындығы мен азаматтық көзқарасын қанша жерден сыйласам да,Мұхтар ағаның бұл пікірімен келісе алмаймын.Үстірт айтылған пікір.Біріншіден,қазақ әдебиетінің ұлылары Жүсіпбек пен Бейімбетті,Сәкен мен Мағжанды,енді келіп Абай мен Махамбетті бір-бірімен салыстыруды қою керек.Одан ешкім де ұтпайды.Тек әдебиетіміз ғана ойсырай ұтылады.Біз қазір бірімізбен біріміз қызыл кеңірдек болып,қанша жерден айтсақ та,жоғарыда аты аталған біздің классиктеріміз әрқайсысы өз орнында ұлы.Егер біз солардың біреуін қазақ әдебиеті тарихынан алып тастасақ,алып тасталынған адамның қазақ әдебиетіндегі орны үңірейіп тұрары анық.

1836-38 жылдары Бөкей ордасының ханы Жәңгірге қарсы "Ағатай-Беріш ұраным",-деп,Исатай мен Махамбет бастаған көтерілістің мән-жайы Қазақстан тарихынан белгілі.Кез-келген көтерілістің мақсаты мен себебі болады.Көтерілістің себебі-жер,жер тапшылығы және түрлі алым-салықтар мен әлеуметтік ауыр жағдайлар.

Ал,көтерілістің мақсатын "Қара қазан сары баланың қамы үшін",- деген Махамбет:

Еділдің бойы ен-тоғай

Ел қондырсам деп едім.

Жағалай жатқан сол елге

Мал толтырсам деп едім,-деп,бір-ақ ауыз сөзбен түйіндеген.Исатай-Махамбет бастаған көтеріліс тас-талқан болып жеңілді.Исатай соғыста қаза тапты. Көтерілістен соң бой тасалап жүрген Махамбеттің басын берілетін сыйақы ақшасы үшін өз қандас бауырлары Баймағамбет сұлтанға тарту етті.

Мойындауға тиістіміз,бұл-біздің ұлттық тарихымыздың қара жүзді азалы беттерінің бірі.Махамбеттің өз қандас бауырлары болмайтын бір сыйақы ақша үшін қаншелек жауыздыққа не үшін барды?Әлде олар Махамбеттің кім екенін білмеді ме?Білді.Біле тұра барды.Неге? Біріншіден,Махамбеттің басына сұлтан Баймағамбет Айшуақұлының тіккен қомақты сыйақы ақшасы үшін.Себебі,қай заманда да сананы тұрмыс билеген.Екіншіден,зерттеушілердің жазуына қарағанда Махамбеттің басын алған қандықол қарақшылардың жалпы жиыны түрлі рулардан жиналған 15-20 шақты адам болған секілді.Олардың әрқайсысы Махамбетке өз руының көзқарасымен келді.Олар үшін Махамбет-"түбі шикі беріш,қызылбас"Құлмәлінің немересі ғана.Бар болғаны сол.Олар дәл осылай ойлады.Себебі,олар өздері өмір сүріп отырған феодалдық-патриархалдық қоғамның төл перзенттері еді.Санасы ұлттық деңгейге көтерілмеген адамдар бар мәселеге өздерінің рулық көзқарасымен қарайды.Шындық сол:"Ағатай-Беріш ұраным",-деп,өз руының ұранын көтеріп,кейіннен:

Он екі ата Байұлы

Тізгін берсе қолыма

Заулар едім бір көшке,-деп,армандаған Махамбет өзге руларды неге соңынан ерте алмады?Себебі,ұлттық санасы оянбаған,әрқайсысы өз руының мүдде деңгейінде ғана ойлайтын сол кезеңдегі өзге руларды,Жайықтың арғы бетіндегі Жәңғір ханға қарайтын Беріш руының көкейтесті мәселелері қызықтырған жоқ.Ойландырмады да.Бұл бір.Екіншіден,өзге рулар да Махамбетке "түбі шикі қызылбас"деп қарады.Дәл осылай болғаны тарихи шындық.Осы тарихи шындықты Махамбет өмірін зерттеушілердің барлығы бірдей бір ауыздан атап өтеді.Осыны білген Махамбет оларды көтеріліске шақырғанымен,үгіттеген жоқ.Қолынан келмейтінін білді ме,олардың ұлттық санасын оятуға тырыспады да.Исатай-Махамбет көтерілісінің жеңілісі,ол-санасы ұлттық деңгейге көтерілмеген бүкіл қазақ халқының жеңілісі.Ақиқатына келгенде,Исатай-Махамбет көтерілісі-Беріш руының Жәңгір ханға қарсы көтерілісі еді.

Күрескер атану үшін халықты көтеріліске үндеу шарт емес.Күрескерліктің басты шарты,ол-халқының рухани санасын ояту.Сан ғасырлар жинаған рухани байлығы-рухы оянған халық қана ұлт дәрежесіне көтеріле алады.Ал,халықтың рухын санаулы ғана факторлар оятары анық.Сол факторлардың бірі-ұлт мүддесін ту етіп көтерген сол ұлттан шыққан ұлылардың сөзі.

Махамбет сөз жоқ ұлы ақын,бірақ оның поэзиясында ұлттық сананы оятатындай "қазақ","қазағым" деген бір ауыз сөзі кездестіре алмайсыз.Ол үшін мен ақынды кінәлаудан аулақпын.Мүмкін оған сол кезеңдегі қазақ қауымы өмір сүрген феодалдық-патриархалдық қоғам кінәлі болар.

Махамбеттің Абайдан жасы үлкен болғанымен,заманы бір еді.Олар өмір сүрген сол кезеңдегі рулық-патриархалдық қоғамда ұлттық санадан гөрі рулық санасы басым түрлі рулардан құралған қазақ халқы,тұтас бір ұлт дәрежесіне көтеріле қойған жоқ болатын.Осы тұрғыдан келгенде,қазақ халқын алғаш рет,ең бірінші болып,"Қалың елім қазағым",-деп атай отырып,саналы түрде қазақ халқына тұтас бір ұлт ретінде қараған тұңғыш ұлт ақыны Абай болғанын біз ұмытпауымыз керек.Халқын сан ғасырлық ұйқысынан оятып,оларды ұлттық тұтастыққа шақыру тұрғысына келгенде,Абай нағыз күрескер ақын.Халқының ұлттық санасын көтеру жолындағы күрескерлік жолынан Абай өмір бойы айныған жоқ.Абайды басқа ақындардан бөліп алып,ерекшелеп,оқшау биікке көтеріп тұрған да оның дәл осы күрескерлік рухы.

Сол дәуірде,қазақ халқына бір ұлт ретінде қарау керек деген сапалы ой Абайдан өзге қазақ ақындарына орала қоймаған кез.Өзіне дейінгі рулық санадағы ақындардан Абайдың ең негізгі басты айырмашлығы сол,ол-қазақ халқына тұтас бір ұлт ретінде қарады.Абай қазақ халқын ұлттық тұтастық пен бірлікке шақырған,оның намысы мен рухын биік мақсатты сапалы ой тұғырына көтерген тұңғыш қазақ ақыны болды.Қоғамдық дамудың қай сатысында болса да ерекше құбылыс болып саналатын ұлттық сана-ұлттың өзін-өзі сынай алу дәрежесімен өлшенеді.Сондықтан да ақын Абай,халқының ұлттық санасы мен намысын көтеру мақсатында өз ұлтын,қазақ халқын өлшеусіз мінеді,аямай сынады.

Бұл-өз ұлтын шексіз сүйген данышпан ұлылардың өз халқын биік моральдық адамгершілікке,саналы ой,сапалы тәрбиеге жеткізудегі бірден бір қолданар әдісі еді.Абай да осы әдеіске жүгінді.Ол өз халқын,өз ұлтын шексіз сүйгендіктен де осылай етуге мәжбүр болды.

Білімді,рухани дүниесі бай халық қана қоғамдық дамудың биік сатысына көтерілмек.Осы қағиданы берік ұстанған Абай 1880 жылдары жазылған өлеңдерінде рухани дүниенің қайнар көзі-білім,ғылымды сөз етіп,адамгершілік пен ақыл,ар-ұят яғни адам бойындағы рухани байлықты басты орынға шығарды.Бұл жылдары Абай әрі жазып,әрі тереңдей оқи түседі.Әлеуметін терең танып,азаматтық идеясы жан-жақты өскен білімді ақын,өзі өмір сүрген қоғамды әр қырынан тани түсіп,жаңа үлгідегі ақын болып қалыптаса бастайды.

Абайдың осы кезеңде яғни 1886 жылы жазған "Интернатта оқып жүр" өлеңінің өзегінде шынайы тарихи шындық жатыр.Өлеңде әлеуметін терең таныған ақынның өз қоғамының оқығандарына деген сыни көзқарасы жан-жақты тереңнен ашылған.XIX ғасырдың екінші жартысында өзінің отаршылдық саясатын одан ары жүзеге асыру үшін Ресей империясы жергілікті ұлт өкілдерінен тілмәш-аудармашылар мен ұсақ патшалық шенеуніктер даярлайтын мектеп ашқаны белгілі.Оларды қазына есебінен интернатта жатқызып,оқытқаны да рас.Абайдың "Интернатта оқып жүр" өлеңі сол алғашқы орыс оқуында оқып жүрген қазақ балаларына арналады.

Интернатта оқып жүр,

Талай қазақ баласы,-деп басталатын өліңінде Абай ,"шариғаты шала"білімсіз де тоғышар қазақ оқығандарының орыстың тілі мен жазуын біліп,"прощение-арыз" жазуға ғана шамасы жететін шала оқуын:

Прощение жазуға

Тырысар келсе шамасы,-деп әжуалай мысқылдайды.Шариғаты да,оқуы да,білімі де шала оқушыларды:

Ойында жоқ бірінің,

Салтыков пен Толстой.

Я тілмәш,я адвокат

Болсам деген бәрінде ой,-деп қатты сынаған ақын,оқуды қызмет үшін оқыма,Салтыков,Толстой секілді ойшылдардың еңбегін оқып біл,солардан үйрен,халқыңа пана бол,еліңе пайдаң тисін,сол үшін оқы,-дейді.

Абайдың "Интернатта оқып жүр"өлеңінде алғашқы қазақ оқығандарының жиынтық бейнесі шынайы тұрғыда әдемі суретелген.Көмекке зәру халқы мен еліне жаны ашымас безбүйрекке айналған олар,мансапқор әрі құлқынның құлы ынсапсыз.Өлеңді оқып болған соң,қазақ оқығандарының адамгершілік тұрғысынан осыншама құлдырауына олардың ғылымнан хабарсыз білімсіздігі себепкер,-деген түйінді ойға оқушы еріксіз байлам жасайды.Абайдың данышпандығы сонда,ол-адам бойындағы жағымсыз қасиеттердің барлығының бастауында білімсіздік тұр деген астарлы ойды ақындық түйсікпен ғажайып түрде бейнелеп жеткізген.

Қазақ оқығандарының бойындағы жағымсыз қасиеттерді санамалап көрсеткен Абайдың "Интернатта оқып жүр"өлеңінің жазылған уақытынан бері тура 133 жыл уақыт өтіпті.Содан бері қазақ оқығандарының бойындағы Абай сынаған жаман қасиеттерден не өзгерді?Ешнәрсе де!

Иә,"Жаңа жылдың басы" болған жаңа толқын,жақсы леп жан-жақты білім иелері,ұлтын жан-тәнімен сүйіп,тәуелсіз мемлекет құруды армандаған ,сол жолға өмірін арнап,басын бәйгеге тіккен,шын мәніндегі ұлт зиялылары"Алаш арыстарын"қызыл террор қан-қасап қырғынға ұшыратқан соң,қаймағынан айырылған сүттей болып,білімдіміз,оқығанбыз дейтін кейінгі толқын ұлтшылдық,елшілдік тұрғыдағы бар қасиетінен айырылып,құлдық сананың таз кепешін қайта кигені ешкімге де жасырын сыр емес.Бұл біздің ұлттық тарихымыздың ішіне ауыр сыр бүккен,ең қаралы беттері.

Аллаға сансыз алғыс,мың шүкір!Ата-бабамыз ғасырлар бойы армандаған тәуелсіз ел болдық!Бодандық,құлдық қамыттан құтылған соң,біздің зиялы қауымның ұлтшылдық қасиеттері молая түсіп, елшілдік сезімі жоғарылауға тиіс еді ғой.Міне,парадокс!Бізде бәрі керісінше болып шықты.Сол баяғы Абай заманындағы рухсыздық,мансапқорлық,ашкөзді ынсапсыздық,мансап жолында ешнәрседен тайынбайтын "туфли жалағыш"жағымпаздық қаз-қалпында сақталып,сол күйінде міз бақпай тұр.Қазақ оқығандары үшін Абай заманынан бері ешнәрсе өзгермеген секілді.Абай заманындағы оқығандар "тілмәш","адвокат" болуды армандаса,бұл күндегі қазақ оқыған зиялыларының арман ауқымы өсіп "әкім" не "депутат" болғысы келеді.Бар айырмашылық осы ғана!Ұлттық мүддені басты орынға шығаруға тиіс зиялы қауым жалтақ әрі қорқақОлар ұлт алдындағы өз жауапкершілігін сезінер емес.Ақылды,оқымысты болғандықтан болар,қарапайым халық бар үмітін өзінің оқыған зиялы қауымына артады.Дене еңбегімен емес,ой еңбегімен өмір сүріп,жақсы,жайлы өмірге ерекше құштар зиялы қауым табиғатында өте қорқақ.Сондықтан да болар,олардың ішінінде батылы жетіп,ұлттың көкейкесті мәселелерін қорықпай айтатын қайраткерлер өте сирек кездеседі.Менің бұл сөзіме"жаппарқұлданып"бас шұлғып,президенттің қолын сүйіп,оны Пайғамбарға теңейтін "нұротаншыл" зиялылар толық дәлел.

Хәкім Абай:
Үш-ақ нәрсе адамның қасиеті
Ыстық қайрат,нұрлы ақыл,жылы жүрек,- дейді.

Зиялы қауымда нұрлы ақыл,жылы жүрек бар шығар,бірақ,бойында"ыстық қайрат" болмағандықтан болар, олар "әліптің артын баққыш" екіжүзді қорқақ.Адам бойындағы күллі нәрсіз,жаман қасиеттердің түп негізінде қорқақтық тұр.

Ал,біздің екіжүзді зиялы қауым,өзінің қорқақтығын ақылды да жылтыр сөзімен бүркемелегісі келеді.Олардың бұл қылығы басын құмға жасырғанымен,арты дөңкейіп көрініп тұратын түйеқұстың бейнесін елестетеді.Қазақ халқының ұлы трагедиясы сонда,біздің әлі күнге ұлттық санамыз қалыптасқан жоқ! Неге? Бұған кім кінәлі?Енді не істеу керек? Сұрақ көп,жауап жоқ!

Қазір ойлаймын,Абай ғайыптан тіріліп ортамызға келсе,ұлттық санасы оянбаған бейшара халдегі ұрпағы мен құлқынынан басқа ешнәрсе ойламайтын мәңгүрттенген зиялы қауымын көріп,қайтадан тіл тартпай өліп кететін шығар.

Қашан бала ғылым,білімді махабатпен көксерлік болса,сонда ғана оның адам аты болады,-деген (38-қара сөз) Абай іліміне сүйенсек:Адамның ішкі жан дүниесі-адамгершілігі мен ақылының,сабыры мен қайратының,мейірімі мен әділетінің рухани қайнар көзі-білім мен ғылым.Білімі мен ғылымы жоқ немесе білім-ғылымы шала адам рухани дағдарысқа тез ұшырары хақ.Оның арғы жағында-адами азғындық тұр.

Негізгі дені Кеңес өкіметі тұсында қалыптасқан бүгінгі қазақ зиялыларын білім мен ғылымнан хабарсыз еді деп айта алмаймыз.Олай болса,олар неге осындай бейшара халге түсті?

Оның негізгі себебі мынау:Ұлтының болашағын ойлаған ұлт зиялылары Кеңестік "қызыл қырғынның" құрбаны болып,"халық жауы"деген жаламен атылып кетті.Кейінгілерге үлгі жоқ.Халық кімді тыңдап,кімнен үлгі аларын білмеді.Ұлттық санасы қалыптасып үлгермеген қазақ халқы,ұлт зиялыларынан айырылған соң,сең соққан балықтай мәңгіріп қалды.Сол кезеңде "ұлттар достығы" деген желеумен,орыс тілін неғұрлым тезірек білсек,соғұрлым коммунизмге ертерек жетеміз деген Кеңес өкіметінің отаршыл саясатын бүркемелейтін жалған идеологиясына,отарлық езгіде ұзақ уақыт болып,ұлттық санасы қалыптаспағандықтан болар,басқаларға қарағанда қазақтың оқыған зиялылары тез бейімделді.Бірақ,осы "бейімделгіш" қазақ оқығандарының көбі білімді һәм ғылымды "ғалым"адамдар еді.Онда себеп неде? Әлде,адамның күллі жақсы мінезінің бастауында білім мен ғылым тұр,-деген хәкім Абай қателесті ме? Жоқ, Абай қателеспепті.

Хәкім Абай өзінің 32-қарасөзінде:"Ғылымды үйренгенде,ақиқат мақсатпен білмеу үшін үйренбек керек.Егер дін көңілің өзге нәрседе болса,білім-ғылымды соған себеп қана қылмақ үшін үйренсең,ондай білімге көңіліңнің мейірімі асырап алған шешеңнің мейірімі секілді болады.Адам көңілі шын мейірленсе,білім-ғылымның өзі де мейірленеді,тезірек қолға түседі.Шала мейір шала байқайды",-дейді.[2.174-бет]

Біздің қазақ оқығандарының көбісі дерлік ғылымды ақиқат мақсатпен білмек үшін үйренген жоқ.Олардың шын көңілі өзге нәрседе болды.Ол-қызмет пен мансап еді.

Баламды медресеге біл деп бердім
Қызмет қылсын,шен алсын,деп бермедім,- деген Абай,қызмет,мансап үшін оқыма десе,біздің қазақ оқығандары керісінше,қызмет үшін оқып, "... білім-ғылымды оған себеп қана қылмақ үшін"[2.174-бет] (Абай.32-қарасөз) лауазымды биік қызметтерге қол жеткізу мақсатында білім-ғылымды баспалдақ ретінде пайдаланды.Шала ғылым шала байытады,шала байқайды.Нәтижесінде рухани дүниесі өте кедей, құлқынынан өзге ойы жоқ,ұлтына жаны ашымайтын ашкөз,ынсапсыз "шала зиялылар" қазақ қауымында қаптап кетті.Олар Абай шенеген,Абай заманындағы оқығандарының қатарына адасып барып,осылай қосылды.Ахмет Байтұрсынұлының 1913 жылы айтқан:"Алашқа аты шыққан адамдар!Көсемдіктеріңді адаспай,түзу істеңдер.Сендер адассаңдар, арттарыңнан ерген Алаш адасады.Арттарыңнан ергендердің обал-сауабына сендер қаласыңдар",-деген жанайғайына оқыған зиялы қауым құлақ аспады.[5.208-бет] Байыбына тереңдеп бара алмады.Аты шыққан оқығандар адасқан соң,соңынан ерген бүкіл халық,бәріміз адастық.Егер,біз Абай ілімімен ертерек таныс болып,тереңірек білгенімізде,бәлкім осы күнде ұлттық санасы қалыптасқан,іргелі елдердің қатарында болар ма едік,кім білсін?

Қызметқұмар дегеннен шығады,атақты сөз зергері,қазақ әдебиетінің классигі Ғабит Мүсіреповтің Бейімбет Майлин,Би ағаң туралы естелігінде: "Бейімбет жиналысқа да президум сайланып болған соң кіреді екен.Ондағысы жиналыста басқаруға сайланып қалам ба деп қорқады.Бірдемеге бастық болуға жоламау Бейімбеттің ерекше мінезі еді.Өзгеміз ондайдан қашып көрген емеспіз",-деп еске алады Ғабит ағамыз Бейімбет Майлинді өз естелігінде.[6.12-бет]

Меніңше,шынайы шығармашылық тұлға,тап сол Бейімбет Майлин секілді өзінің тәуелсіздігі мен ішкі еркіндігін сақтап,қызмет атаулыдан қашып жүруге тиіс.Ғабит "өзгеміз" ,-деп жазғанымен,ол өзін айтып отыр.Көзі тірісінде-ақ "сөз зергері" атанған ғажайып дарынды жазушы Ғабит Мүсірепов өл-өлгенше Қазақстан Министрлер Кеңесінің төрағасы,Жазушылар Одағының бірінші басшысы,түрлі басылымдардың бас редакторы секілді сүбелі қызметтерден бас тартпаған мансапқұмар кісі болғанын,оның көзін көрген замандастарының көбі өз естеліктерінде жазып кеткен."Алаш" партиясының мүшесі болғандықтан,Кеңес өкіметі өмір бойы сенімсіздік көрсеткен ұлы жазушымыз Мұхтар Әуезов,тек қана шығармашылық жұмыспен айналысып,басқа қызмет істемеді.Жан-жақты дарын иесі М.Әуезов жазушы әрі ғалым ретінде өзінің соңында 50 том академиялық,20 том тамдамалы шығармалар жинағын қалдырды.Ал,М.Әуезовтен жазушылық та,ғалымдық та таланты бірде кем емес,қызметқұмар Ғабит Мүсіреповтің соңында 7-8 томдай ғана шығармалар жинағы қалды.Егер,Ғ.Мүсірепов саналы ғұмырын лауазымды қызметке емес,шығармашылыққа арнағанда,ол да М.Әуезов секілді соңында мол әдеби-рухани байлық қалдырған болар еді.Кім ұтты? Ешкім де.Бұдан тек қазақ халқының ұлттық әдебиеті мен рухани мәдениеті ғана ойсырай ұтылды.

Осы орайда еске түсіп отыр,қазақтың тағы бір заңғар жазушысы Оралхан Бөкей студенттермен болған бір кездесуінде айтып еді.Орыстың анау Белов,Шукшин,Распутин секілді жазушылары айлап,жылдап деревняларда тұрып,болашақ кейіпкерлерімен араласып,қоян-қолтық өмір сүрген соң,орыс өмірін барынша шынайы суреттеген тамаша туындылар жазды.Ал,біз қызметқұмар,шенеунік қазақ жазушылары,қызметімізден айырылсақ тура бір өліп қалатындай болып,кабинетімізден шықпаймыз.Стол басында отырып бақылағаннан шынайы өмір туралы қай бір жөні түзу шығарма жазылады,-деген сөзі есте қалып қойыпты.

Біз осы қазақтар неге қызмет құмармыз?Мұндай ауыр дертке қалай шалдықтық?

Шындықтың бетіне тура қарап,тарихымыздың тереңіне үңілсек,бұл-құпиясы тереңде жатқан ауыр сыр.Орыс империясы өздері жаулап алған қазақ жеріне мәңгілік иелік ету үшін,отаршылдардың жаулап алған еліне қолданар бірден бір әдісі "Жабайыларды жабайылардың қолымен тұншықтұру немесе сексеуілді сексеуілмен ұру" саясатын қолданғаны мәлім.Олар рулық санадағы қазақ тайпалары мен руларын бір-біріне айдап салып,жауластыра отырып,олардың кейбір басшыларына лауазымды қызмет беріп,оларға міндетті салық түрлерінен түрлі жеңілдіктер қарастырды.Қарны мен қара басының қамы үшін халқының бостандығы мен тәуелсіздігін сатқан олар,мойындарына құлдықтың қамыты киіліп,қалай құлға айналғандарын олардың өздері де сезбей қалды.Құлда ынсап,қанағат,рақым,ар-ұят деген сезімдер болмайды.Ар-ұяты өліп,рухани тұрғыдағы құлға айналған олар,барлық мәселеге жеке қара басының қамын күйттеген құлқын көзімен қарады.Міне,осылай құлға айналып,өзгені зор тұтқан сатқындар,өз қандастарына қарағанда жеңіл өмір сүрді.Тіптен,олар жақсы өмір сүргісі келетін кейбіреулерге үлгі бола бастады.Міне,қызмет құмарлық дертіне біз осылай шалдықтық.Мансапқорлық пен қызметқұмарлық дерті,бұл-тексіздер арқылы ұлтымызға отаршылдар салып берген құлдық таңба еді.

Ұлтының тілі мен дінін,тарихын,әдебиеті мен мәдениетін ұмытқан мәңгүрттіктің түп негізінде жақсы,жеңіл өмір сүруге ұмтылған-мансапқорлық пен қызмет құмарлық жатыр.Бұл-ақиқат!

Құлдық пен қорлық таңбасының айғағы-қызмет құмарлықтан біз қалай құтыламыз?

Тек,ұлттық санамызды көтеру арқылы ғана!Ұлттық санасы көтерілген халық қана өзіне-өзі сын көзбен қарай алады.Ұлттық санамыз көтерілмегендіктен болар,біз еш уақытта,ешнәрсені өзімізден көрмейміз.Барлық уақытта қасіретіміз үшін біз өзге біреулерді кінәлаймыз.Өмір бойы тек қана қожайынның айтқанын істеп,өздігінен ойланып көрмеген құл ғана ар ұялар ісіне өзін емес,өзгелерді айыптайды.Ол өз ар-ұятының алдында еш уақытта жауап беріп көрмеген арсыз һәм ойсыз.Себебі,ол үшін басқалар ойланады.Онда бір ғана ой бар.Ол-қожайынның ойынан шығу.Міне,құлдық психологияның ең жоғарғы түрі осы!Құлдық санадан құтылудың төте жолы,ол-ұлттық сананы көтеру!Ұлттық сананы көтеру жолында жауапкершілік пен жетекші рөлді зиялы қауым алуы тиіс.Бұл-заман талабы!Ұлттық сананы көтеру,ол-халқымыз ғасырлар бойы қалыптастырған тілі мен діні,ділі,тарихы мен әдебиеті,мәдениеті арқылы келген рухани байлығымызды басты орынға шығару.Біз сонда ғана ұлт ретінде сақталып қала аламыз.Басқаша болған жағдайда,адамзат тарихынан мәңгілікке жойылып кеткен мыңдаған халықтардың қатарына барып қосыларымыз айдан анық!Осы ұлттық қатерді алдын-ала сезген ұлы санаткер хәкім Абай:

Жарлы емеспін,зарлымын,-дей келіп:

Өздеріңді түзелер дей алмаймын,

Өз қолыңнан кеткен соң,енді өз ырқың,-деп күңіренуі жайдан-жай айтыла салған сөз емес.

Дәл қазіргі таңда,үлгі көрмей,қызмет құмарлық дертіне шалдыққан қазақтың қаншама зиялылары,ұлттың емес,қара басының қамын күйттеп,жайлы өмір мен қу құлқынның қамы үшін өзінен жоғарыда тұрғандардың "туфлиін жалап" қор болып өмір сүруде.Біздің ұлттық трагедиямыз сонда,халқына жол көрсетіп,жөн нұсқайды,-деген қазақ зиялылары ұлт алдындағы жауапкершілігін терең сезініп,түсіне алмай отыр.Ұлтқа тұлға болады деген зиялыларымыздың жағдайы осындай болғанда,үлгі етер қауымы жоқ қарапайым халықтың ұлттық санасы қалай көтерілмек?Біз қазір құлқыннан өзге ойы жоқ,ашкөз ынсапсызға айналдық.Ашығын айтсақ,дәл бүгінгі қазақ халқы рухани дағдарыс үстінде.Осы дағдарыстан шығар жол бар ма?Меніңше,бар.Ол-Абай ілімі.Адамгершілік бастауында тұрған білім мен ғылым-"Иманигүлді","Толық адамды" насихаттайтын Абай іліміне бастап апарар ақиқат жолы екені анық!Бірақ,бұл өз алдына бөлек әңгіме.Себебі,"Абай ілімі"- адамгершілік,иман,ар-ұят туралы ғылым.
Пайдаланған әдебиеттер
1.Абай (Ибраһим) Құнанбаев.Шығармаларының екі томдық толық жинағы.2-том. Алматы,"Ғылым"-1977

2.Қазақстан.Ұлттық Энциклопедия.3-том."Қазақ Энциклопедиясының" Басредакциясы. Алматы,2001 жыл

3.Артц.У.Чейс.Б.Кроличья нора или что мы знаем о себе и вселенной. Москва, "Эксмо"-2012

4.Әуезов.М. Абайды білмек парыз ойлы жасқа.Алматы,"Санат"-1997

5.Ісімақова.А. Алаш әдебиеттануы.Алматы,"Мектеп"-2009

6.Би аға. Б.Майлин туралы естеліктер.Алматы,"Жазушы"-1991
Нұрғали Махан
Abai.kz Түркістан облысы, Созақ ауданы

# data[].attributes.attachment_link.title
ХХI ғасыр көзімен: Абайдың білім және ғылым туралы ойлары

# data[].attributes.attachment_link.description
Қазақ әдебиетінің арғы-бергі тарихында шығармашылығының өзегіне білім мен ғылымды арқау еткен Абайдай ақын болған емес.Ол білім мен ғылымды барлық жайдан жоғары қойды.Неге? Себебі,Алланың өзі де рас,сөзі де рас,-деген хәкім Абай: "Ғылым-Алланың бір сипаты,ол хакиқат,оған ғашықтық өзі де хақылық һәм адамдық дүр",-дейді өзінің отыз сегізінші қара сөзінде.[1.186-бет] Егер ғылым Алланың бір сипаты болса,сонда ғылым деген не?

# data[].attributes.headline
Ей, жүрегімнің қуаты, перзентлерім! Сіздерге адам ұғылының мінездері туралы біраз сөз жазып ядкар қалдырайын. Ықыласпенен оқып, ұғып алыңыздар, оның үшін махаббатың төлеуі - махаббат. Әуелі адамның адамдығы ақыл, ғылым деген нәрселерменен. Мұның табылмақтығына себептер - әуелі хауас сәлим һәм тән саулық. Бұлар туысынан болады, қалмыс өзгелерінің бәрі жақсы ата, жақсы ана, жақсы құрбы, жақсы ұстаздан болады. Талап, ұғым махаббаттан шығады. Ғылым-білімге махаббаттандырмақ әлгі айтылған үшеуінен болады. Ғылым-білімді әуелі бастан бала өзі ізденіп таппайды. Басында зорлықпенен яки алдауменен үйір қылу керек, үйрене келе өзі іздегендей болғанша. Қашан бір бала ғылым, білімді махаббатпенен көксерлік болса, сонда ғана оның аты адам болады. Сонан соң ғана алла тағаланы танымақтық, өзін танымақтық, дүниені танымақтық, өз адамдығын бұзбай ғана жәліб мәнфағат дәфғы мұзарратларны айырмақлық секілді ғылым-білімді үйренсе, білер деп үміт қылмаққа болады. Болмаса жоқ, ең болмаса шала. Оның үшін көбінесе балаларды жасында ата-аналары қиянатшылыққа салындырып алады, соңынан моллаға берген болады, я ол балалары өздері барған болады - ешбір бәһра болмайды

# data[].attributes.subject
Ей, жүрегімнің қуаты, перзентлерім! Сіздерге адам ұғылының мінездері туралы біраз сөз жазып ядкар қалдырайын. Ықыласпенен оқып, ұғып алыңыздар, оның үшін махаббатың төлеуі - махаббат. Әуелі адамның адамдығы ақыл, ғылым деген нәрселерменен. Мұның табылмақтығына себептер - әуелі хауас сәлим һәм тән саулық. Бұлар туысынан болады, қалмыс өзгелерінің бәрі жақсы ата, жақсы ана, жақсы құрбы, жақсы ұстаздан болады. Талап, ұғым махаббаттан шығады. Ғылым-білімге махаббаттандырмақ әлгі айтылған үшеуінен болады. Ғылым-білімді әуелі бастан бала өзі ізденіп таппайды. Басында зорлықпенен яки алдауменен үйір қылу керек, үйрене келе өзі іздегендей болғанша. Қашан бір бала ғылым, білімді махаббатпенен көксерлік болса, сонда ғана оның аты адам болады. Сонан соң ғана алла тағаланы танымақтық, өзін танымақтық, дүниені танымақтық, өз адамдығын бұзбай ғана жәліб мәнфағат дәфғы мұзарратларны айырмақлық секілді ғылым-білімді үйренсе, білер деп үміт қылмаққа болады. Болмаса жоқ, ең болмаса шала. Оның үшін көбінесе балаларды жасында ата-аналары қиянатшылыққа салындырып алады, соңынан моллаға берген болады, я ол балалары өздері барған болады - ешбір бәһра болмайды

# data[].attributes.body
Абай Құнанбайұлының 38 - қара сөзінен үзінді.

# data[].attributes.headline
Кант. Что такое просвещение?

# data[].attributes.subject
Кант. Что такое просвещение?

# data[].attributes.headline
Сана философиясы жай

# data[].attributes.body
Сана философиясы жайлы анықтама.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Сана, рух және тіл

1. Сана болмысы деген не?

2. Тілдің санаға әсері қандай және ол неден көрінеді?

3. Рух факторы деген не?

4. Тіл, ой және әрекет арасындағы байланыстан нені көруге болады?

Сана - философияның зерттеу объектісі. Философия - қоғамдық сананың маңызды формасы ретінде көрініс беретін, болмыс пен танымның жалпылама заңдылықтары туралы ойлар мен идеялардың жиынтығы. Демек, болмыс пен сана философияның зерттеу объектілері болып табылады.

Өзге ғылымдардың бәрі болмысты, дәлірек айтқанда, оның бір құраушы элементін зерттейді. Мысалы, астрономдар - аспан денелерін, географтар - жер бедерін, ботаниктер - өсімдіктерді, зоологтар - жануарларды, тарихшылар - адамзаттың басынан өткергенін, физиктер - қозғалысты, химиктер - элементтердің қасиеттерін,... зерттейді. Ал философияның болмысты зерттеуінің мәні бұлардан өзгеше. Философия болмысты тұқтастай қарастыра отырып, оның генезисіне үңіледі, қазіргісіне сипаттама береді және бұдан былайғы даму бағыттарын айқындауға тырысады.

Сананы , екінші сөзбен айтқанда, ойлау мен танымды алатын болсақ, ол - адамға ғана тән, әлі қыры мен сыры ашылмаған, тылсым, психикалық үдеріс.

Кейбір философтар, мысалы, материалистік бағыттағы ойшылдар ойлау мен танмның экономикалық жағдаймен айқындалатынын алға тартады. Бірақ, философтардың бәрі бұл тұрғыны қуаттамайды, адамның сана деңгейі оның рухани даму жағдайымен айқындалады деп есептейді.

Тіл және сана . Тіл - жанды табиғаттың өмірлік қызметі үдерісінде танымдық және қатынастық міндет атқаратын белгілер жүйесі. Сөйлеу - тек адамға ғана тән, оны өзге организмдерден бөліп тұратын, ерекше қасиет. Адамзат дамуының алғашқы кезеңінде, еңбек және қорғаныс құралдары әлі жетілмей тұрғанда, өмір үшін күрес ширығып, адамның өзін өзі сақтап қалуы ұжымдық әрекетке тәуелді болған жағдайда тілдің қажеттігі туды. Еңбек үдерісін жақсарту үшін адамдар өзара байланыста болуы, ақпарат алмасуы қажет болды. Тіл адам ойының дамуында шешуші рөл атқарып, оладың өміріне маңызды өзгерістер алып келді.

Біртіндеп адамдардың бірі бірімен қауышып, пікір алмасуы күрделілене және түрлене берді. Қару дайындау және оны пайдалану, аңдарды айдап кіргізетін тосқауыл жасау, бағыттау, ұстау жұмыстарын атқару барысында ұжымның барлық мүшелеріне түсінікті сигналдар жүйесі пайда болды және уақыт өткен сайын жетіле берді.

Белгілі бір объектілер тобы үшін қолданылатын жалпылама белгілер еңбек үдерісіне қатысушылардың тануы үшін де жалпылама болуы тиіс болды. Бұл талаптарды, тек көруге негізделгендіктен, ишаралар атқара алмады.

Ұжымдық еңбекте адамдар бірін бірі үнемі көріп жүрмейді. Сондықтан, оқиғалардың, заттардың белгілі бір топтарына олардың жалпылама қасиеттерін көрсете алатындай тілдік белгілердің дыбыстық жүйесі қажет болды. Құбылыстардың тұтас тобына тән жалпы белгілердің (жүру, жүгіру, ұру, лақтыру) көрініс беруі мен шағылуы олардың арасындағы айырмашылықтарды бөліп алу, олардың тәуелділіктері мен байланыстарын қарастыру үшін ойлау қажеттігі туды.

Дүние жүзiне танымал тiлтанушы данышпандардың бiрi - Вильгельм фон Гумбольдт: "Адамдардың халықтарға және тайпаларға бөлiнуi және олардың тiлдерiнiң әр түрлiлiгi арасында, әрине, өзара байланыс бар, алайда сонымен қоса, олардың бәрi олардан да жоғары реттегi үшiншi құбылысқа - әр қашанда жаңа және көбiнесе мейiлiнше жетiлген формада көрiнетiн адамның рухани күшiнiң әрекетiне тәуелдi "- дегендi айтқан екен [9: 46]. Осы ойын шыңдай келе ол келесі бір тұста тілді оның иесi болып отырған халықтың рухының сыртқы көрiнiсi ретiнде қарастырады. "Халық тiлi - оның рухы, халықтың рухы - оның тiлi, бұлардан басқа осындай шендесетiндi табу қиын" - деп категориялы қорытынды шығарды [9: 68].

# data[].attributes.attachment_link.title
Сана, рух және тіл

# data[].attributes.attachment_link.description
Сана, рух және тіл 1. Сана болмысы деген не? 2. Тілдің санаға әсері қандай және ол неден көрінеді? 3. Рух факторы деген не? 4. Тіл, ой және әрекет арасындағы байланыстан нені көруге болады? Сана - философияның зерттеу объектісі. Философия - қоғамдық сананың маңызды формасы ретінде көрініс беретін, болмыс пен танымның жалпылама заңдылықтары туралы ойлар мен идеялардың жиынтығы.

# data[].attributes.body
https://abai.kz/index.php/post/107084

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Қашанда ойшыл адамдардың көңіл бөлетін мәселесі адам мен қоғамның болмысына бағытталып отырған. Қоғам мен адам болмысының негізінде ел мүддесі, мемлекет құрушы ұлттың болашағына қатысты мәселелер тұр. Ұлттың ішінен шыққан тұлғалар тарихта бұны ескермей өткен емес. Ұлттық тәрбие, рухани өмір, ортаның берер өнегесімен қалыптасып отыратын өзіндік сана, кісілік қоғамның жағдайын терең біліп, түсінуге және оған қызмет етуге жетелеп отырған.

Әлем мәдениетінде, әр елдің қоғамында Абай сынды ойшыл адамдар болмаса қоғамдық сананы түзу жолға бастап отыратын мәдениет пен философия да болмас еді. Кез келген қоғамның өркениетті дамуының, өркениеттілікке бет бұруының негізінде филоcофия мен мәдениеттің қызметі (әлеуметтік танымдық) ерекше көзге түседі. Әлеуметтік философияның қалыптасу себебі де осында. Тарихи уақыт жағдайында қоғамның ақыл-ойына қызмет етіп отыратын рухани құндылықтарды, даналық тәжірибелерін сақтап отыру философияның еншісіндегі дүние. Бұған қатысты Әл-Фараби, "біз философияның арқасында бақытқа жетеміз. Ал оны біз жақсы ақыл-парасат арқылы меңгереміз" деп жазып кеткен[1.232-б]. Даналық иелерінің міндеті, әсіресі олардың тарих өрісінде сақталып, қызметін жалғастырып қалатын руханияты қоғамдық сананың деңгейінің сақталуына (уақыт талабына сай жетілуіне) қызмет етіп отыруында.

Қоғамдық ақыл-парасат, сана дегеніміз не нәрсе? Біздің ойымызша қоғамдық зерде оны алға жетелеп отыратын ортақ сананың, ортақ идеяның, ұлттық және азаматтық бірегейліктің болуы, қоғамда қатар өмір сүріп отыруы. Қоғамда өткен уақыт пен бүгінді, елдің өткені мен болашағын біріктіріп отыратын тарихи сананың тегістей өмір сүруін қоғамдық ақыл-ой, соның негізгі дейміз. Ұлттық мінездің ең тамаша қасиеттерінің сақталып, ұлттық құндылықтардың мемлекет пен қоғам тарапынан дәріптеліп отыруы, оның өскелең ұрпаққа кеңінен дұрыс насихатталуы қоғамның деңгейін айқындап отырады. Бұл болмаса, қоғам тарапынан тарих тағылымы дәріптеліп, тәжірибесі игеріліп отырмаса қоғамдық сана түрлері өз деңгейінде дами алмайды. Қоғамның, ел мәдениетінің дамуына негіз болатын тәрбие, білім, өнер осы үшеуін қатар меңгерген ұрпақ тұлғасы, қарапайым сөзбен айтқанда қоғамда ортақ ұстанымды негіздейтін тарихи сананың өмір сүруі жасампаздықтың, бәсекеге қабілетті болудың берік жолы болып табылады. Сонау Әл-Фарабидің заманынан бастап ойшыл адамдардың көксеген нәрсесі осы болды. Даналықты, білім мен өнер рухын өркениетті дамудың негізгі бағытына айналдыру ісі ойшыл адамдарды адамзат дүниесіне ортақтастыра түскен.

Өркениеттілік, өркениетке қоғамдық бет бұрыстың негізінде мәдени игіліктердің құндылығы ерекше көзге түсіп отырады. Мәдениет, мәдениеттілік және мәдени игіліктер болмаған уақытта өркениет туралы ұғым да болмас еді. Өркениет ұғымының өзі тұлғалық мүмкіндіктен шығады. Яғни даналық, білім, өнер мен ғылым және осы бір адамзаттық игіліктердің қалыптасуы мен дамуына себепкер болған рухани адамдар өркениеттіліктің мәнін зерделеп, адамзаттық прогресстің күш алуына ықпал етіп отырған. Абайдың өзі айтып кеткендей:

Абай әлеуметтік уақыт құбылысына қатысты өзінің бірінші қара сөзінде былай деген. "Бұл жасқа келгенше жақсы өткіздік пе, жаман өткідік пе, әйтеуір бірталай өмірімізді өткіздік: алыстық, жұлыстық, айтыстық, тартыстық - әурешілікті көре - көре келдік. Енді жер ортасы жасқа келдік: қажыдық, жалықтық; қылып жүрген ісіміздің бәрінің баянсызын, байлаусызын көрдік, бәрі қоршылық екенін білдік. Ал енді қалған өмірімізді қайтіп, не қылып өткіземіз? Соны таба алмай өзім де қайранмын"[3. 5-б.]. Өркениетке бет бұрған қоғамның, әсіресе қоғамының болашағын, ұрпақтың мәдениетті болуын ойлаған мемлекеттің және оның зиялыларының ұлттық санасы, ұстанымы уақыт туралы дүниетанымдық білімнен бастау алған. Абай қоғамды алға бастайтын екі нәрсе, яғни уақыт туралы білім мен оны дұрыс пайдалануға жетелейтін қоғамдық сана (ақыл-парасат) екендігін айтып кеткен.

Уақытпен байланысу дегеніміз адамның бар болуының, өмір сүруінің белгісі. Уақыт жаратылыс болмысының негізгі белгілерінің бірі. Адам баласы осы жер бетіндегі уақыт ішінде өмір сүреді, әлеуметтік уақыт ішінде өзінің қолтаңбасын қалдыра алады. Адамның рухани болмысымен байланысты уақыт құбылыстарын тарихи немесе әлеуметтік уақыт, рухани өмір дейміз. Абай өз заманында әлеуметтік уақыт құбылыстарына қатысты терең ойлар айтқан санаулы ойшылдардың бірі. Жоғарыда айтып өткеніміздей Абай заманы адамзат әлемінде әлеуметтік уақыттың құбылыстарын негіздеп отыратын жаңа дүниелердің пайда болып жатқан дәуірі. Өркениет биігіне қарымды қадам жасап жатқан жаңа ғасыр жағдайында қазақ қоғамына да әлеуметтік ұстаным, ортақ идея мен өзіндік сана қажет. Елдің болашағы қоғам тарапынан, ұрпақтың тарапынан зерделенбесе, оны зерделейтін ұлттық сана, халықты уақыт талабына бейімдеп отыратын орта болмаса ел қанша тырмысса да уақыттың талабына ілесуден қала бермек. Сондықтанда Абайдың пікірі бойынша жеке адамның болмысымен ұштасатын рухани өмір әлеуметтік уақыттың талабына бейімделуі қажет, оны бейімдетін мемлекет, қоғам, адамның өзі. Байыппен зерделеген адамға соңғы ғасырларда қарқынды түрде жүріп жатқан жаңа өркениеттің (ғылыми техникалық, ақпараттық технологиялардың ) дамуы ат жарыс сияқты. Алаш зиялылары жазғандай, жүйрік озады, шабан қалады. Уақыт қашанда бәйге үйлестіруші.

Абайдың, алаш зиялыларының ойынша өркениет бәйгесінен қоғамы кейін қалмауы үшін оның адамы қоғамына адал, еңбекқор, өнерлі болу қажет. Өркениеттің дамуында қоғамға жүктелетін міндет оның рухына салмағын артып отырады. Мәдениет жүзінде қоғамдық сананың шабан болуы тарихи сананың жұтаңдығынан, ұлттық сананың жоқтығынан шығады. Әрине Абай тұсындағы қазақ қоғамына кінә арта берген болмас. Тәуелсіздігінен айрылған халықтың қиындыққа қарамастан Абай сынды, алаш зиялылары сияқты тұлғаларды шығарған ортаға қарап, оның мәдениеті төмен болды деген ой тумаса керек. Бұған қатысты Әлихан Бөкейханов "Григорий Николаевич Потанин" атты мақаласында, "Қазақты автономия қылсақ, Қараөткел Алаштың ортасы, сонда университет салып қазақтың ұлын, қызын оқытсақ, "Қозы-Көрпеш - Баянды" шығарған, Шоқан, Абай, Ахмет, Міржақыпты тапқан қазақтың кім екенін европа сонда білер еді-ау" дейтін Г.Н. "Қозы Көрпеш - Баянда" Баян махаббат жолына өзін құрбан қылған. Мұны шығарған жұрт махаббатты сынай, бағалай біледі. Мұндай жұрттың қатыны келешекте ұл тауып тұр, аты бәйгеден келіп тұр. Қазақ жұрты келешекте кіммен болса да қатар отыруға ұялмайды" деген Г.Н. Потанин сөзін келтіреді"[4.278-б.].

Әлеуметтік уақыт қоғамнан да, жеке адамнан да ортақ ойды, ұлттық зердені, жасампаздық қасиетті талап етіп отырады. Әлеуметтік ортадағы қоғамдық сана құбылыстары, әіресе ақыл-парасат оның болмысын тығырыққа тіремейтін, керісінше оның дамуына бастама болып отыратын дүниелерді қалыптастырудан шығады. Тарихи уақыт орамындағы қоғам дамуының қозғаушы күші әлеуметтік уақыттың талаптары және қоғамдық сананың (оның түрлерінің) өз шеңберінде қызмет атқарып отыруына ықпал ететін мәдениет, әлеуметтік таным халық санасының қайталанатын, үйреншікті нәрсерлермен шектеліп қалмауын қажет етеді. Абайдың бірінші қара сөзінде айтылған ойлар осы мәселеге бағытталып отырса керек: "Ел бағу? Жоқ, елге бағым жоқ. Бағусыз дертке ұшырайын деген кісі бақпаса, не албыртқан, көңілі басылмаған жастар бағамын демесе, бізді Құдай сақтасын" [3. 5-б.].

Абайдың ұғымында ұлттық сана қоғамды көркейтетін, алға жетелейтін ойға толы болуы тиіс. Елді бағу қыйын емес, елдің мүддесін қорғайтын, мәдениетінің өрісін кеңейтетін ғылым мен өнерді қоғамда дамыту одан да қыйын. Өркениетті елдердің ұлттық идеясында қоғамды дамытуға атсалысып отыратын өнер мен ғылым жолын өз еркімен таңдаған адам қоғамның үлгі тұтатын тұлғасына айналады. Ал құр атаққа малынған атақ құмарлық пен содан шығатын билік құмарлықтың негізінде адам мен қоғам болмысын тайыздатып отыратын мансапқорлық психология жатыр. Адамды құр мақтанға салып, қоғамынан оқшаулайтын атақ құмарлық, даңғойлық адамның өзіне ізгілік, қоғамына игілік әкелетін құндылықтарды білмеуінен көрінеді. Бұл бір мәселе. Сонымен қатар Абайдың бірінші қара сөзінде ел бағу туралы айтқан ойының екінші жағы бар. Кемеңгер, зиялы адамдардың қоғамға билік жүргізуі тәуелсіздік тұсында да аса қажет . Абайдың ойынша ақыл тоқтатқан, тәжірибесі мол адам ұрпаққа мол тәжірибе болатын мұра қалдыруды ойлауы керек. Патша өкіметі мен кеңес билігі тұсында қазақ қоғамының өзінің ішкі құрылымынан қол үзуі Абайды, сол кездегі ұлтжанды адамдарды осындай ойға жетелеген. Ұлттың игілігіне қарсы орнатылған биліктің қоғамның табиғатына сай саясатты жүргізбейтіндігін қазақ ойшылдары жете түсінген. Осы себептен олардың тарапынан ел арасында жүріп жатқан идеология ұлттың, қоғамның болмысын қорғау болған. Біз Абай арқылы ненің жақсы ненің ұлт, ел, қоғам үшін зиян екенін оңай білеміз.

Абайдың бірінші қара сөзінде айтылған мал бағу, ғылым бағу, софылық қылып дін бағу, бала бағу сынды нәрселердің мағынасы өздігінен белгілі. Жаңа айтып өткеніміздей Абай заманында қазақ қоғамына сырттан жүргізіліп отырған саясат ел мәдениетінің одан әрі дамуына үлкен бөгет болды, қоғамға қай жағынан болсада үлкен дағдарыс, шығын әкелді. Ғасырлар бойы қалыптасып отырған ұлт пен қоғам болмысын күштеп өзгерту ақылға сыймайтын нәрсе. Осындай жағдайдан кейін қоғам ортақ құндылықтардан қашықтап отырады, әлеуметтік танымның деңгейі тайыздай түспек.

Абайдың мал бағу, ғылым бағу, софылық қылып дін бағу туралы ойларын бірнеше қырынан зерделеуге болады. Шаруашылық, ғылым, дін қоғамдық сананың тарихи түрлері. Бұлар қоғам өмірінде заман талабына сай оның мүддесіне қызмет ету үшін мемлекетке дербестік, ұлттың рухына еркіндік қажет. Ұлт өзінің дәстүрлі шаруашылығынан қол үзсе, мемлекеттің территориясын, қоғамның тұтастығын сақтап отырған нағыз ұлтқа жаны ашитын адамдар патша билігі тарапынан үлкен қысымға ұшырап жатса мал бағып кәсіп етудің де жөні жоқ. Екіншіден мал бағу үреншікті нәрсе. Қайталанатын кәсіп. Қоғамдық сана өзгеруі үшін, ол патша билігінің қоршауынан асып әлемдік дамудың зердесімен ұштасуы үшін қоғамға күнделікті қайталанбайтын жаңа нәрселерді танып, қоғамға жеткізіп отыратын зиялы адамдар қажет. Қазіргі сөзбен айтқанда саяси элита керек. Осы мақсатта Абай өз заманында бірінші болып ел мүддесі үшін жаңа үлгідегі элиталық сананы қазақ қоғамына ұсынған адам.

Дін бағу мен ғылымды дамытудың өзі интеллигенттік сананы қажет етеді. Интеллигенттік сананы Абай сынды санаулы адамдар үлгі етіп көрсетіп отырмаса, ол кездегі қоғамның өзін өзі рухани жақтан қамтамасыз ете алатын мүмкіндігі болған жоқ. Мәдениет пен білім тұмшаланып отырған сәтте мемлекет тарапынан оған дұрыс көңіл бөлінбесе, дін мен ғылымның толық қызмет атқаруына қоғам кепіл бола алмайды. Қоғамдық сананың дамуына қолдау көрсететін қоғамның мүмкіндігі жетіспеген жағдайда мәдениетте әлсірейді. Қоғамына өкпелі, бірімен-бірі аңдысып, тартысып өтетін орта қалыптасады.

Тарихтағы қазақ ойшылдары ұрпаққа "өсиетке терең бол" деп бекер айтпаса керек. Өсиет өнегесі бар ортада өмір сүріп отырған. Өнеге қоғамдық өмірде күш алып, халықтың зерделейтін дүниесіне айналуы үшін мемлекет тарапынан зиялыларға қолдау көрсетіліп, олардың шындығына зер салу қажет. Абайдың қоғамның рухани болмысына, деңгейіне қатысты айтып кеткен ойларының мазмұны осыны аңғартады.

Қоғамның мәдениеті, әлеуметтік уақыт шындығы кез келген адам үшін, халық үшін де болашақты айқындап отырады. Адам қоғамы арқылы уақыт талабына сай қалыптасып отырмаса, қоғам өзінің әрбір мүшесін қамқорлай алмаса, жеке адам қанша талант иесі болғанымен төңірегінен озып шыға алмайды. Ұрпақ заманынан қалмай, озып отыруы үшін елдің болмысы терең, кәсібі озық, өміршең болуы керек. "Балаларымның өзіне ілгері өмірінің, білімінің пайдасын тыныштықпен көрерлік орын тапқаным жоқ, қайда бар, не қыл дерімді біле алмай отырмын, не бол деп бағам? Оны да ермек қыла алмадым" - дейді ойшыл [3. 6-б.]. Қай ұлттың болмасын мемлекетін, мәдениетін алға жетелейтін ұлттық сана үш нәрседен күш алып отырған. Бірінші тәуелсіздік, яғни ұлттың төл мәдениетінің болуы. Екінші халықтың руханияты, яғни қоғам болмысының рухани терең болуы. Үшінші уақыт туралы білімнің қоғамда өмір сүруі. Қоғамға қажет нәрсе уақыт туралы білім, яғни философиялық ұғым. Ағартушылық философияда да қоғамдық зердеге бірінші көңіл бөлінеді. Атамекен кеңістігін иегеру, қауіпсіздігін қорғау жолында уақыт пен ұлттық зердде мәселесіне қазақ тұлғалары да ерекше көңіл бөлгендігін тарихтан байқаймыз.

Ұлттық сана дегеніміз ұлттық мүддені қорғаудан туындаған қоғамның зердесі, парасаты, халықтың ортақ ұғымы мен ұстанымын айтамыз. Ұлттық сананың негізінде қоғамның ортақ қасиетін сақтап отыру, ұлттық мүддені қамтамасыз етуге бағытталған ортақ принцип жатыр. Ол неден білінеді? Абай айтқан жеке адамнан бастап қоғамның өз болмысына сынмен қарап, кемшілігін танып отыруы, сынмен қарауда өзге халықтардың да жақсы қасиеттерін біліп отыру, тәжірибені иелену қоғамдық сананың өрісін кеңейтеді. Ұлттық сананың негізі қоғамның өзіне-өзі сынмен қарауында жатыр. Қоғам алдыменен өзіне талап қоюы қажет.

Ғылым жетілген сайын ел мен елдің арасында мәдени, экономикалық байланыс күшейе түседі. Экономика мен мәдениеттің дүниелері жүрген жерде бәсекелестіктің де қарқыны күшеймек. Экономика мен ғылымдағы ашық бәсекелестіктің күшейуі адамзат әлемінде жаңа өзгерістердің орын алуына әкелді. Абай өз заманында адамзат қоғамында пайда болып жатқан жаңа дүниелерді, тың өзгерістерді ескере отырып қазақ қоғамында ұлттық сананың (жаңа уақыт жағдайына сай) қалай дамуы керектігі жөнінде ойлар айтқан. "Өзіңді өзге жұртпен салыстыр, өзгені жақсы қасиеті болса оны да біл, өнерін сенде үйрен, көршіңнің етіп отырған кәсібін сенде біл, үренбесең уақыттан ұтыласың. Уақыт талабынан ұтылған ел, қоғам заман көшінің соңында қалмақ" - деген ой жатыр Абайдың қара сөздерінде.

Абайтың айтуы бойынша өткінші нәрселермен қоғамға сырттан еніп жатқан нәрелер, мінез түрлері қоғамның әдетіне айналмауы қажет.

Қазақ ойшылының тұлғалық қасиетіне, танымына қарап сол кездегі қазақ қоғамының ішкі өрісінде терең идеологияның өмір cүргендігінде сезуге болады. Абайдың әкесі Құнанбайда тегін адам болмаған. Ұлттының азатығы үшін күрескен қазақтың ең соңғы ханы Кенесарылардың күресін көрген сол кездегі қазақтың ауқатты адамдары ұлт ісіне іштей қоғамды дайындап, Абай сияқты талант иелерін шығарып отырғандығы ақиқат. Дәлрек айтсақ Абайдың, одан кейінгі алаш зиялыларының қоғам алдына шығуына негіз болған ұлттық сана. Ұлтының тарихын, қоғамның жағдайын, өз заманының шындығын жетік білген сол кездегі қазақ зиялылары ендігі жерде халықты алға жетелейтін тарихи сана, ортақ идея екендігін терең білген. Қоғамды әлсірету үшін оған сырттан еніп жатқан идеологияны сол кездегі билік қолдап жатыр. Патша билігінде мәселені әріден көру, ойлау, ақылға салу, ел мүддесінің талабына тұрақтау деген жоқ. Қайткенде де қоғамды әлсірету арқылы ұлтты жойып жіберу саясаты мықтап бекітілген. Осыны халық, жастар білуі тиіс деген көзқарас жатыр Абай шығармаларында. Яғни оның мұраларының басым көпшілігі қоғамға ұлттық мүдде мәселесін түсіндіруге бағытталған:

Қоғамның негізі, болашағы оның (адамының) өзіндік санасына тәуелді. Санада бірегейлік, тереңдік, шынайылық болмаса қоғамның рухынан мән, болмысынан жарастық кете бастайды. Рухтың негізі трихи сана, ақыл-парасат, білім болса, қоғамда дамуы үшін сөзді түсінетін орта қажет. Ортаны ұлттық мүддеге қызмет етуге біріктіріп отыратын ұлттық сана. Қоғам тығырыққа тірелген сәтте, рухты жоймай алып шығатын халықтың өзі. Сондықтанда халық тарихи санадан қол үзбеуі қажет. Абай ұғымында ұлттық сана дегеніміз ұлтты біріктіруші негіз, қоғамдық парасаттың негізі, негізгі тұтқасы.

Тарихи сана халықтың әлеметтік танымынан (жадынан) өшпеуі тиіс. Қоғамдағы кез келген адамның өзіндік санасы тарихи санамен қалыптасуы қажет. Тарихи сана жойылмаса рух түбі оянады, оянып келіп халықтың ұлттық санасын күшейтуге қызмет етеді. Абай осының барлығын зерделеп бірғана тоқтамға келген адам. Абайдың тоқтамы ұлттың мүддесіне қызмет ететін сөз қалдыру болды. Бүгін Абайдың идеясы шыныменде ұлттың игілігіне айналып отыр. Әр ұрпақ өз заманының есігін Абайдың идеяларымен ашатын болса елдің болашағы да айқын болмақ. Ел болашағының айқын болу себебі ойшыл айтқан ар мен мінезді, білім мен өнерді және осы құндылықтардың басын біріктіріп отыратын ақыл-парасатты иелену, қоғамда нығайту қажет.
ӘБУ НАСЫР ӘЛ-ФАРАБИ. "ҚАЙЫРЫМДЫ ҚАЛА" - Алматы, RS: Халықаралық Абай клубы, 2015. - 284 б. Абай. Қалың елім, қазағым...Өлеңдер - Алматы: Атамұра, 2002. - 224 бет. Абай. Қара сөздері. - Алматы: Өнер, 2010. - 124 бет. Бөкейханов Ә. Шығармалар. - Алматы: Өнер, 1994. - 383 бет. Сәрсембин Үмбетқан Қуандықұлы Abai.kz

# data[].attributes.attachment_link.title
Абайдың ұлттық сана туралы ұғымы

# data[].attributes.attachment_link.description
Қашанда ойшыл адамдардың көңіл бөлетін мәселесі адам мен қоғамның болмысына бағытталып отырған. Қоғам мен адам болмысының негізінде ел мүддесі, мемлекет құрушы ұлттың болашағына қатысты мәселелер тұр. Ұлттың ішінен шыққан тұлғалар тарихта бұны ескермей өткен емес. Ұлттық тәрбие, рухани өмір, ортаның берер өнегесімен қалыптасып отыратын өзіндік сана, кісілік қоғамның жағдайын терең біліп, түсінуге және оған қызмет етуге жетелеп отырған.

# data[].attributes.headline
Фрэнсис Бэкон білім жолында тұрған адам қателерінің көздерін төрт топқа бөлді

# data[].attributes.subject
Фрэнсис Бэкон білім жолында тұрған адам қателерінің көздерін төрт топқа бөлді

# data[].attributes.headline
Эпоха Просвещения: кратко об основных идеях и деятелях

# data[].attributes.subject
Эпоха Просвещения: кратко об основных идеях и деятелях

# data[].attributes.body
https://www.all-theories.com/post/эпоха-просвещения-кратко
Основные идеи эпохи Просвещения:
1.  Равенства всех людей перед законом
2. Преобладание разума
3. Оптимистичный взгляд на мир

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Валерия Шмидт

# data[].attributes.attachment_link.title
Эпоха Просвещения: кратко об основных идеях и деятелях

# data[].attributes.attachment_link.description
Эпоха Просвещения — историческая эпоха, представляющая собой духовно-нравственное и интеллектуальное движение конца XVII — начала XIX века. О том, при каких обстоятельствах зародилась эпоха Просвещения, какие главные тезисы и идеи включала в себя и деятельность каких мыслителей объединяла будет расс…

# data[].attributes.headline
Канттың просвещение жайлы анықтамасы. 

# data[].attributes.subject
Канттың просвещение жайлы анықтамасы. 

# data[].attributes.body
Кант неміс философы. Кант "Что такое просвещение" эссесінде несовершеннолетний и совершеннолетие деген терминдер айтылған болатын. Несовершеннолетний бұл санаулы ойлауға кіріспеген, біреудін әрекетінсіз шешім қабылдай алмайтын адам. Ал просвещение бұл сол несовершеннолетиеден шығу жолы. Менің ойымша бұл қазіргі заманда әлі де өзекті. Қазіргі заманда жастарға аз ойлауға, өмірі жайлы алаңдамауға барлық жолдар жасалған. Біз үшін барлығын қоғам системасы жасайды. Сейчас наши будущее и наши решений зависит от наших родителей. Адамдар зона комфортаға кіріп одан шыққылары келмейді. Адам бұдан шығу үшін ағарту жолынан өтуі қажет. Ол білім арқылы, проблемаларды кездесу, қателесу арқылы кәмелеттік жастан өтеді.

# data[].attributes.headline
Круглый стол "Актуальность принципов просвещения сегодня"

# data[].attributes.subject
Круглый стол "Актуальность принципов просвещения сегодня"

# data[].attributes.body
https://benevole.ru/ru/круглый-стол-актуальность-принципов/

# data[].attributes.headline
Біріншіден бізге керегі Ағарту дәуіріндегі негізгі идеялармен өзгеріс  бағыттары. 

# data[].attributes.subject
Біріншіден бізге керегі Ағарту дәуіріндегі негізгі идеялармен өзгеріс  бағыттары. 

# data[].attributes.attachment_link.title
Cream Brown Creative Design Process Infographic

# data[].attributes.headline
 Диалектика. Жалпы ұғым.

# data[].attributes.subject
 Диалектика. Жалпы ұғым.

# data[].attributes.body
https://gtmarket.ru/concepts/6984

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
1. Понятие диалектики

Диалектика - это логико-философский метод рефлексивного теоретического мышления, имеющего своим предметом противоречия его мыслимого содержания. Диалектика подразумевает философскую концептуализацию развития, понятого как в онтологическом, так и в логико-понятийном его измерениях, и - соответственно - конституирующаяся в философской традиции (см. Философия) как в качестве теории (см. Теория), так и в качестве метода (см. Метод). Первоначально, в Античности, под диалектикой понималось учение об искусстве вести беседу посредством рассуждения, вопросов и ответов - диалог, противостоящий риторике и софистике. Термин "диалектика" впервые использован Сократом для обозначения плодотворного и взаимозаинтересованного достижения истины (см. Истина) в процессе диалога путём столкновения противоборствующих мнений.

Центральную роль в диалектике играет понятие о диалектическом противоречии. Последнее является источником изменения и развития объекта, источником его "самодвижения". В самом общем смысле диалектическое противоречие можно определить как единство противоположных характеристик, принадлежащих объектам. Эти характеристики одновременно исключают и предполагают друг друга, находясь во взаимодействии, тем самым обеспечивают "самодвижение" объекта. Применение законов диалектики опирается на ряд принципов: принцип отражения и творческой активности субъекта, принцип историзма, принцип конкретности истины, принцип определяющей роли практики и ряд других. В марксизме некоторые идеи диалектики были догматизированы, что с неизбежностью вело к отрыву теории от практики. Современная философия выявляет наличие как диалектической культуры мышления, так и существование в ней достаточно жёсткой оппозиции диалектике, и не только со стороны "плоской" формально-логической культуры мышления, но и не менее глубокой, чем диалектическая, метафизической культуры, наиболее ярко и заметно представленной в феноменологии, экзистенциализме, структурализме.

2. Диалектика как теоретическая деятельность и продуктивный диалог

Первые дошедшие до настоящего времени содержательные формы теоретической деятельности традиционно принято делить на два вида.

Первый вид - это представления о началах бытия, сохранившие надреальные по содержанию и мифологические по традиционной форме принципы их осознания, потому и наделяющие творящей силой всеобщие искусственные, идеально-реальные средства меры, выделения, определения и объяснения всеобщих смыслов бытия (понятия, символы, знаки, числа, геометрические фигуры, имена и так далее), например Пифагор и пифагорейцы. При этом обычно приходится относить к первому разряду и отдельные, но тоже претендующие на определения начал (архэ) бытия образы духовного истока, порядка и меры даже у натурфилософов-ионийцев (демоны Фалеса, логос Гераклита и другие), антропоморфные их определения у Анаксагора (нус), Эмпедокла (дружба и вражда), идеи и благо у Платона и так далее.

Второй вид - это ионийцы, известные как натурфилософы, которые первыми увидели в природных явлениях, веществах и силах творящую основу бытия. Этой мнимой направленности на φυσις отдали дань Анаксагор, Эмпедокл, Демокрит, Аристотель, Архимед, Гиппократ и другие.

При всей видимой справедливости вывода о разных подходах к онтологии суждений о бытии первых теоретиков, следует заметить и иное: все первые теоретики, не случайно заслужившие славу философов, единственным предметом своих рассуждений (предметом преображающего понимания) имели не что иное, как интеллигибельные средства, способы и формы умозрительного выделения, определения, меры и их органичной смысловой связи со всеми другими смыслами речи о переживаемой целостности бытия и о любом его фрагменте. Предметом творческого осмысления для них были внутренне двуединые логические формы (категории) содержательного мышления. Вода (Фалес), воздух (Анаксимен), даже нечто неопределённое и беспредельное, но собой порождающее всю целостность бытия и каждое его явление απειρον (апейрон Анаксимандра), огонь (Гераклит) и изначальная неделимость первоосновы - атомы (Демокрит), как и все четыре стихии первоматерии - вода, воздух, земля и огонь, а также дружба и вражда (Эмпедокл), бытие и небытие (элейцы), идеи (Платон) и так далее - все эти находки равно претендовали на абстрактно-всеобщий смысл порождающих начал, из которых мысленным выведением можно получить все истинные суждения о воспринимаемом и осмысливаемом бытии. Сам Аристотель называл слова, обозначающие начала бытия, категориями (κἁτἑγοριαε - то, что сказывается о... - см. Категория), справедливо замечая, что о них самих уже ничего не сказывается. Скажем, качество не принадлежит ни человеку, ни какой-либо вещи как их собственное свойство, так же и количество, мера, причинение, претерпевание и другие категории Аристотеля. Каждое слово, имеющее статус категории, обозначает мысленный логический приём организации мыслимого для понимания. Например, качество - самая общая и самая первая логическая форма определения отличия мыслимого по любым его отмеченным мыслью признакам; его формула - это не то, что другое. Количество - логическая форма мысленного определения различия величин у качественно в данном отношении не различаемых предметов мысли, его формула - этого больше (меньше), это ближе (дальше), быстрее (медленнее), выше (ниже) и так далее. Мера - качественно определяемое количество и так далее.

Категории, как логические формы содержательного мышления, своей исходной для мышления всеобщностью сразу же стали претендовать на постулаты теоретического мышления вообще - теории, точно так же, как прямая и кривые линии, как фигуры, мысленно из них образованные, как всеобщность понятий величины и числа уже выполнили роль постулатов для математики, а всеобщность понятий "тело", "вес", "объём", "сила" и другие постулировали, то есть определяли общее пространство (означили его пределы) содержания всех сказываний о φυσις, чем и закладывали основание для выведения всех дальнейших общих принципов мышления о физической реальности мира. Власть всеобщего смысла этих понятий над отдельным и преходящим заставляла искать в них самих первопричину происходящего в мире, а, следовательно, признать, что физическая реальность болезней и смерти, реальность плавания по воде предметов тяжелее её, реальность резкого уменьшения силы, прикладываемой к предмету через рычаг или ворот, и тому подобные эмпирические осмысления всего действительно реального в этом мире оказываются в зависимости от скрытой в них силы, причиняющей им данные свойства. (Аристотель: мы ценим тех, кто умело обжигает на огне глиняные сосуды, превращает руду в полезные предметы из металла и так далее, но прежде и больше мы ценим тех, кто знает, почему огонь способен превратить сырую глину в твёрдый и прочный сосуд, руда - стать железом и так далее). Знание причин зависит от проникновения в первопричины бытия, в его начала. Для древних греков было ясно: ни на чём не основанный разброд в суждениях о какой угодно реальности и бесполезные споры ждут тех, кто в мышлении своём не согласует всё многообразие реального с его единым началом, с его единой формой - с космосом и его одним словом обозначенной сутью (упорядоченный хаос, гармоничный порядок, логос, благо, Бог или вечная и никем не сотворённая природа).

Осмысление такого понимания начала возможно лишь в поиске исходного смыслового единства для контрарных противоположностей, как внутренний их диалог. Ведь любой диалог - процесс поиска, одновременного опровержения различных позиций находкой новой идеи, содержанием своим объясняющей возможность появления и той, и другой позиции как односторонних проекций их единого начала на другие односторонности в многообразии противоречий бытия.

Все философские теории начал бытия (см. Бытие) строились исходно диалогично. Вода Фалеса при всей её надмирности, не сводимой к обычной воде, всё же стягивает многообразие сущего к чему-то определённо особенному. Ученик Фалеса Анаксимандр противопоставил воде то, что самим своим всеобщим смыслом исключает особенное в основании бытия: апейрон (ἄπειρον) - беспредельное и неопределяемое через какую-либо частность. В начале было то, что определяет все, но само ни через что не определяется, - таков смысл его антитезы к тезису Фалеса. Потому и естественна для диалогического мышления попытка Анаксимена в воздухе как духе, оживляющем, питающем всё сущее (и тем его образующем), найти в качестве синтезиса нечто третье, изначальное, столь же основательное, однако и не столь неопределённое, как апейрон, и не столь определённое, как вода Фалеса, подобная не знающему своей исходной формы сыну бога всех вод - Протею, беспричинно перетекающему из любой формы в любую другую (в чём, собственно, и проявляет себя его единая и истинная протеическая сущность). В этом же русле - парные категории и числа Пифагора, образующие через единство своей противоположности друг другу гармонию Космоса. И убеждённость Гераклита в том, что путь встречного противодвижения разных состояний и форм огня как основы основ физического мира предначертан логосом - творящим словом, то есть самим смыслом бытия. А смысл его всегда и во всём и в основе всего есть не что иное, как борьба и единство противоположностей. И бесконечно многие семена вещей - гомеомерии Анаксагора, до бесконечности же делимые на части, каждая из которых равна всему целому (все во всём), вынужденно противостоят как нечто пассивное двигательной силе бытия - уму (νους). Здесь, как и у элеатов, прерывное и непрерывное, часть и целое, делимое и неделимое так же претендуют на начало своей взаимоопределяемостью, своей неразрывностью, в самом своём едином основании разорванном на противоположности и всё же по истине - одной двуединой природой.

Период высокой классики античной теории - это едва ли не всеобщий культ спора, когда активно развивалось словесное, театральное и политическое творчество. Философские школы возникали одна за другой и рядом друг с другом. Софисты оттачивали в диалоге с учениками своё умение доказывать истину каждой из противоположностей. Все это вкупе с риторикой ораторов (на агоре или в суде на Ареопаге), построенной на взаимном выявлении противоречий, дало начало не только для исследования Аристотелем всех возможных форм и модусов непротиворечивого вывода в ассерторических силлогизмах, но и для расцвета культуры интенционально содержательного диалога при решении проблем чисто теоретических и прежде всего философских. "О категориях" Аристотеля - книга, посвящённая мыслительным всеобщим способам сказывания об отдельном (о "первых сущностях"), но с высоты всеобщего смысла его родов и видов ("вторых сущностей"). Категории мышления впервые выступили здесь в своём первоначальном и истинном роде: они оказались не чем иным, как всеобщими формами мышления о раздвоенности и единстве сущего, своим содержанием, своим смыслом раскрывающими способ выделения, определения и познающего преобразования наличных суждений об отдельном.

Диалектика - как способность познающего мышления вести спор с собой в диалоге мыслящих - была осознана именно в качестве метода поиска общего родового начала для частных противоположных смыслов одного понятия. Так, Сократ, по свидетельству Ксенофонта, считал тех, кто владеет "методом разделять в теории и на практике предметы по родам ... очень счастливыми и весьма способными к диалектике" (Ксенофонт Афинский. Сократические сочинения. - М., 1935, с. 167). Но диалектика ещё не предстала перед ними как естественная и необходимая форма теоретического мышления вообще, позволяющая ясно выражать и разрешать противоречия в содержании мыслимого не чем иным, как преобразующим условия проблемы поиском их общего корня (их тождества), их общего рода. Креативно (творчески) мыслить о сущем невозможно иначе, как выделить, определить, осмыслить данный тип мышления именно как форму. И хотя философы Античности умело разделили мир по мнению и мир по истине, это деление ещё не ставило проблемы истинного пути к истине - проблемы всеобщего способа (формы) теоретического мышления. Их удел - постоянное возвращение к нему как априорно постулируемому единству и борьбе противоположностей в самой реальной действительности мыслимого. Иллюзорность суждений по мнению для них прежде всего была связана с ограниченностью перцептивных возможностей органов чувств, со слабостью разума перед вековыми предрассудками, со склонностью людей выдавать желаемое за действительное и так далее, что позже Ф. Бэкон назовёт призраками пещеры, рода, рынка и театра. Перед ними ещё не разверзлась пропасть между противоречиями в суждениях в результате нелогичного их построения, что ставит под сомнение истинность вывода, и объективно противоречивым становлением и развёртыванием процессов всего реально сущего.

Диалектика была унаследована теми, кто оставался верен поиску единства противоположностей в мыслимом. Диалогическая мысль в Античности влилась в менталитет эпохи эллинизма. Начиная с отцов церкви и философов-богословов Средневековья для всей истории европейской культуры встала задача выявления исходных оснований в, казалось бы, вполне обоснованных, но противоречащих друг другу, сказываниях о принципах и началах, о чувственном опыте и разуме, о страстях души, о природе света, об истинном знании и заблуждении, о трансцендентальном и трансцендентном, о воле и представлении, о бытии и времени, о словах и вещах.

В восточной мудрости теоретическое мышление прошло тот же путь: опора на парность категорий мышления, поиск единого основания у различных, до прямой противоположности дозревших понятий и идей, образов и символов как в эзотерических, так и в известных всем философских направлениях и школах. Хотя для европейца их экзотическая форма не совсем привычна, но она - форма единства и борьбы противоположностей в содержании мыслимого. Она настраивала теоретическое мышление египтян, арабов, персов, индийцев, китайцев и других восточных мыслителей на осознание всеобщих его форм, на их содержательную классификацию, на поиск разумного основания их взаимоопределяемости. И в центре большинства из них - противоположность мудрого созерцания вечного смысла бытия суетному действию в мире преходящего. Путь достижения такой способности в смыслочувственно-телесном достижении гармонии с собой и миром преодолением противоположных моментов переживания и действия.

Мышление первых философов в форме явного диалога настойчиво и упорно формировало всеобщий способ выявления и разрешения противоречий в содержательно мыслимом. Этому способствовало и то, что начиная с Античности наибольшую трудность для мышления составляли прежде всего прямые смысловые взаимоисключения (противоречия) "парных" всеобщих категорий мышления как такового. При их одновременно смысловой неразрывности, при полагаемом этой неразрывностью исходном их тождестве, до которого и требовалось докопаться. И уже в Средневековье внутренний диалогизм мышления осознавался не только как норма для мышления теоретического, но и как его проблема, требующая для своего разрешения особой мыслительной формы, особого правила и канона. Такой формой (каноном, правилом) длительное время оставался сократический диалог.

Однако от эллинизма и до Нового времени диалектикой назывался отнюдь не всеобщий продуктивный способ философствования, каким он утвердил себя при формировании и первых шагах развития теоретической деятельности, а учебный предмет, теологическая дисциплина (включавшая в себя логику и силлогистику), призванная научить обучающихся схоластов вести диалог по всем правилам искусства обоюдоострой мысли, которые исключают эмоциональную беспорядочность обыденного спора. Всё искусство такого диалога заключалось в том, что противоположные высказывания о том или ином предмете (тезис и антитезис) должны были быть построены строго по фигурам и модусам ассерторических силлогизмов Аристотеля, не должны содержать controdictio in adjecto (противоречия в определении) и всех других погрешностей против правил Аристотелевой логики, ибо только тот выйдет победителем в диалогическом противоборстве, кто ни в чём эти правила не нарушит. Так исподволь укреплялось убеждение, радикально противоположное исходной формуле теоретического сознания: мыслить истинно значит мыслить непротиворечиво, формально безошибочно, ибо в мыслимом (в природе, сотворённой замыслом Бога) нет и не может быть ни ошибок, ни противоречий. Ошибается несовершенный разум человека. Противоречие в высказываниях - первый и главный признак его ошибочности. "Диалектика" спора призвана выявить ошибки либо в высказываниях одного из спорящих, либо в высказываниях того и другого. Так обозначилась и стала явной вышеупомянутая пропасть между логикой мышления о противоречиях в высказываниях и логических следованиях из них и логикой теоретического (прежде всего философского) мышления о внутренних противоречиях мыслимого. С Нового времени эта пропасть стала стремительно углубляться.

3. Диалектика в механической картине мира

В Новое время заявила о себе новая форма теоретической деятельности - наука, то есть деятельность, цель которой - не обыденно-эмпирическое, но собственно теоретическое знание об инвариантах природных процессов, а непосредственный предмет - способы, средства и формы определения и меры этих инвариантов: механика, астрономия, начала химии, медицины и другие. Пытливые умы просвещённых монахов, алхимиков, магов и профессоров-богословов средневековых университетов подготовили ряд глубоких теоретических гипотез о свойствах веществ и сил природы, проявляющих себя с убедительным постоянством при закономерно повторяющихся взаимодействиях природных явлений. Но так как их мышление было теоретическим, то они сформулировали и целый ряд рефлексивно теоретических (философских, методологических и логических) фундаментальных проблем, не случайно совпавших с проблемами научного познания. Так, реалисты и номиналисты, обсуждавшие контроверзы проблемы бытия универсалий (всеобщего в имени и в реальном бытии), оставили в наследство тем, кто задумывался в XVII-XVIII веках о путях, способах и средствах научного познания, проблему соотношения в познании истин теоретического мышления (разума) и чувственного опыта с веществами и силами природы. Теперь уже нельзя было уйти от проблемы метода получения истинных знаний. И, решая её, эмпирики, и рационалисты продолжили диалог реалистов и номиналистов, правда, при радикально ином типе общественного осознания исторической реальности бытия.

Непреложные истины Священного Писания и тексты отцов церкви (как и тексты Аристотеля, Фомы Аквинского, Августина Блаженного, Николая Кузанского и других богословских авторитетов), ещё недавно бывшие единственным предметным полем приложения теоретической мысли, ищущей истинного пути к божественному откровению, получили в Новое время весьма активного соперника - не менее непреложные общие знания о пространстве и времени природных процессов. Постижение хронотопов природных процессов осуществлялось теперь в иной реальности, "предварительная" и интенсивная разработка которой началась уже иным, не дедуктивным методом ещё в XIV-XV веках теми же астрологами, магами и особенно алхимиками.

Более чем на три столетия индуктивный метод, торжествуя победу над Аристотелевой дедукцией, предопределил эмпиристскую парадигму понимания пути теоретического мышления, познающего мир вещей. Утвердилась в сознании естествоиспытателей и следовавших за ними философов убеждённость в том, что начало знания - в чувственно опытном освоении частных проявлений мировых закономерностей и дело разума (теоретического мышления) в опыте повторяющееся обобщить до одного общего имени как существенного признака реальных универсалий - видов, родов, отрядов и классов. Когда же удавалось математически точно установить неизбежность вечного повторения одних и тех же сил взаимозависимости природных частностей, то тут уже один шаг отделял это открытие от превращения его в принцип продуктивного действия безликих механических систем машин с подключением к ним и однообразных действий человека, превращавшегося тем самым в её живой "придаток". Для механизма действия в ней природных сил человек становился внешней, но столь же природно-механически действующей, причиной их "запуска".

Таким же внешним механизму машин стала творческая сила воображения учёного, живописца, поэта, музыканта. И сам творящий дух человеческой души оказался вне мира телесного, механического. Единство мира утратилось - мир механически распался на противоположности: идеального (души) и материального (тела), духа и природы. Диалог между теоретиками той и другой противоположности стал безнадёжно непродуктивным. Р. Декарт первым признал этот факт, отведя в качестве несовместимых оснований каждой из них особую субстанцию. Но никому из философов не давало покоя абсолютизированное механицизмом противопоставление в самом бытии его тела и духа (вместе с ним и разума человека, способного лишь в формах всеобщего осознать себя и мир), а, следовательно, разума и чувственного опыта, имеющего дело лишь с особенным, единичным, преходящим. Теоретическое сознание Декарта, картезианцев и окказионалистов могло обмануть себя и помириться (в разных вариантах оно временно мирилось) с необъяснимым на таком основании фактом органичной взаимосвязи души и тела, разума и чувства в жизнедеятельности каждого человека. Но исходная сущность теории как "диалога мыслящих" упорно требовала поиска реальных онтологических предпосылок генезисного единства этих, казалось бы, принципиально несовместимых противоположностей. И хотя постдекартовская история этого поиска (до И. Канта включительно) не покидала почвы картезианского дуализма, нашедшего логическое воплощение и завершение в антиномиях чистого разума Канта, философская мысль, бросаясь из крайности чистого спиритуализма в крайность вульгарного материализма, оставалась внутренне диалогичной, в постоянных обострениях противостояния эмпиризма и рационализма, рациональности и иррациональности ищущей их единого начала (их рода), снимающего односторонность каждого полюса, ищущей тем самым своей исходной и родной формы - диалектики.

4. Диалектика как логика разрешения противоречий

Из-за идеологических (в частности религиозных) противоборств, весьма острых и в XVII веке, оставался надолго не понятым первый прорыв к преображению традиционно эмпиристских условий решения задачи единства и тождества противоположных атрибутов бытия - духа и тела, рационального и чувственного, всеобщего и отдельного (как особенного и единичного). Этот решительный и на целых два столетия самый продуктивный прорыв осуществил Б. Спиноза, приняв за постулат аподиктической философской теории единичность и единство творящей себя во всех своих атрибутах и модусах субстанции - природы. Единую субстанцию (природу) можно и даже должно, как считал Спиноза, именовать и Богом, поскольку креативной силой самотворения (Natura naturalis - природа творящая) эта единая субстанция обязана своему атрибуту - мышлению, полагающему все сотворённые ей отдельные свои модусы (Natura naturata - природа сотворённая) в качестве ей необходимых, но не достававших для творимой целостности органов. Единая субстанция Спинозы тем самым "осознает" себя в каждом из своих проявлений (модусов), и каждый из её модусов есть произведение её целостности со всеми её бесконечными атрибутами, прежде всего мышлением. Наиболее выраженным атрибутом мышления обладает лишь человек.

Тем самым Спиноза был первым, кто решился на преобразование (пусть не полное) тех условий постановки проблемы неразрешимости противоречий всех атрибутов бытия, в которых развивалась, принимая их за непреодолимые, философская мысль в механической картине мира. Природа-Бог Спинозы как единое и единственное начало всего сущего - это шаг истинно теоретической мысли, преображающей условия неразрешимой задачи для выявления единства противоположностей. Это позволило ему понять идеальность мышления как неотъемлемое от процесса самовоспроизводства субстанции бытие вещи в другой вещи - как способность одного её телесного модуса своим внутренне мотивированным движением воспроизводить в себе и собой свойства и особенности любого другого модуса той же субстанции. При всей телесности акта такого движения творимый им образ иной вещи (процесса, качества и так далее) приобретает существование не только вне своей, копируемой, вещности, но он не является и вещной особенностью воспроизводившего его модуса. Бытие образа вещи как бы парит между двумя вещными модусами, существуя для них как послание одного другому, как вещественная невещественность, сама по себе вне их отношения друг к другу не существующая. Уже этим подрывалась основа вечного спора материализма и спиритуализма.

Но такое постулирование единого начала бытия, столь многообразного в своих противоположностях, было ещё слишком умозрительным. Поэтому только отождествление природы и бога заметили у Спинозы его многочисленные оппоненты. После долгих взаимоопровержений эмпиристов и рационалистов, весьма продуктивных для обнаружения тупика механицизма, должен был прийти осознавший этот тупик И. Кант, чтобы своими тщательными исследовательскими преобразованиями "рабочих" априорных форм теоретического мышления - форм перцепции, рассудка и разума, с необходимостью вечного закона установить принципиальную неразрешимость противоречий в определениях начал и атрибутов бытия, картезиански полагаемого как нечто изначально внешнее и уже потому чуждое креативной субъективности человека. И тогда то, что в теоретическом и философском сознании Нового времени принималось за всеобщие естественные условия их противопоставления, заколебалось, что и послужило сигналом для поиска иных условий - условий теоретического обоснования их исходно и объективно необходимого единства, в том числе и генезисного единства исключающих друг друга Кантовых антиномий чистого разума.

В этом направлении главный шаг при определении онтологических предпосылок генезисного единства противоположностей-духа и тела, разума и чувственного опыта, антиномичных (по Канту) атрибутов бытия, сделан был уже после Канта. И. Г. Фихте своим утверждением исходного тождества креативной субъективности "Я" (духа, сознания, мышления) и полагаемой им в-себе-и-вне-себя самим своим становлением и развитием пространственно-временной реальности " не-Я" поставил под сомнение, по крайней мере одно из следствий непреодолимой антиномичности атрибутов бытия - картезианский дуализм. Фихте, как и Спиноза, строил весь свой мыслимый мир на этом исходном тождестве как на онтологически не обоснованном, хотя феноменологически абсолютно истинном постулате. Поэтому здесь важнее отметить другое: динамичное, процессом самотворения рождающее и утверждающее себя тождество фихтевского "Я" и " не-Я" подрывало вневременную (неисторическую) суть всеобщих определений этих атрибутов. Их всеобщность полагалась предшественниками Фихте столь изначально постоянной и неизменной, что время оказывалось бессильным что-либо в этой всеобщности изменить.

Первую в истории философии развёрнутую систему диалектики создал Г. В. Ф. Гегель. Грандиозная система объективного идеализма, разработанная Гегелем, стала высшей и завершённой формой развивающегося понятия о тождестве противоположностей абстрактно понятых духа и природы. Именно диалектический метод позволил Гегелю критически переосмыслить все сферы современного ему знания и культуры. Всех своих предшественников Гегель в "Лекциях по истории философии" представил как сотворцов его собственного видения начал и процесса становления бытия как логики разрешения постоянно назревающих во времени глубинных противоречий процесса самополагания его - бытия - духа. Гегель принимает безоговорочно изначальное постулирование античными мыслителями самого предмета теоретической деятельности (философии прежде всего) как всеобщего в понятиях, стараясь обосновать столь "непредметный" (реально-идеальный) предмет теории внутренней логикой саморазвития её понятий. Этим он противопоставил кантовской рационалистической априорности "невесть откуда взявшихся" форм чувственности, рассудка и разума не что иное, как реальность идеального мира интерсубъективной (надындивидуальной) духовности (духа) - реальность мира всеобщих смыслов всех понятий, всех категорий и всех канонов эстетического освоения бытия, предзадающих индивидуальному сознанию каждого человека правила их взаимоопределения и неизбежных следований из них эмоционально окрашенных смысловых выводов. Под именем духа у Гегеля впервые заявила о себе реальность интерсубъективного, смыслочувственного поля общечеловеческой духовно-практической культуры.

В "Феноменологии духа" обращением к двуединому процессу исторического и индивидуального формирования интра- и интерсубъективной духовности Гегель именно феноменологически обосновал для себя необходимость пошагового следования за внутренней логикой самополагания духовности. "Фихтеанская" раздвоенность рефлексивного (к себе обращённого) интеллектуального начала (интеллигенции), образующая противоположные полюса напряжения противоречащих друг другу смыслов, - это и есть внутренняя сила креативного полагания их общего, более глубокого смыслового определения или самоопределения. В своей "Логике" Гегель последовательно воспроизвёл это движение рефлексивной мысли актами снятия (aufheben) противоречия её парных категорий, смысловым содержанием противоречия следующей "пары", определив тем самым порядок, правило, закон развития и углубления живой мысли в самую суть мыслимого. Но логика Гегеля - неформальная логика. Прежде всего потому, что, раскрывая смысловое противоречие в каждом из двуединых всеобщих понятий (категорий) - этих смысловых опор и всеобщих мер живого процесса мышления, она не затрагивает правил формально непротиворечивого следования возможного перехода от несущей смысл структуры (формы) одного мысленно состоявшегося высказывания к структуре другого, призванной сохранить правильность и непротиворечивость самого перехода (что было и остаётся прерогативой формальной логики). Тем не менее, логика Гегеля - это логика, так как она также обосновывает общее правило (закон), но не форм речью высказываемых мыслей, а мышления в момент создания им себя каждым актом диалога с собой. Это логика рождения смысла как такового, при этом обеспечивая осознание принудительности перехода от неразрешимого внутреннего противоречия тезиса-антитезиса к их обоюдному снятию видением иного смысла в мыслимом предмете, способного удержать собой генезисное единство и тезиса, и антитезиса. Осознание правил этой логики и их целесообразное использование приводят к радикальному, открывающему скрытое, самоизменению содержания мысли и мыслеобразов сознания, спонтанно проявлявшему себя лишь в интуиции при натренированности мышления на формальные выводы из, казалось бы, непререкаемо аподиктических суждений.

Начиная с конца XIX века и особенно в XX веке необходимость разных видов неформальной логики (не только логики категориального мышления) для понимания смыслотворящих актов живого речения противоречий мысли стала остро ощущаться (Ф. Брентано, Э. Гуссерль, поздний Л. Витгенштейн, школа "Анналов", Р. Барт, М. Фуко, Г. Тард, Д. Д. Макколи и многие другие). В обоснование разных планов логики живого творчества значительный вклад внесли М. М. Бахтин и Л. С. Выготский.

Феноменологически обоснованная логика Гегеля, хотя сам подход к ней и основывался на постулируемом тождестве мышления и бытия, не смогла, однако, диалектически снять в чём-то ином, более основательном, картезианское противопоставление естественных процессов и длящегося преобразования форм, телесной протяжённости природы процессам самополагания (становления и развития) надындивидуальной и индивидуальной духовности. Гегель (как Спиноза и Кант, Фихте и Шеллинг) вслед за естественной наукой XVIII-XIX веков находил в телесности природы только вещества и вещные силы, а исток, начало, причину динамизма их постоянного преобразования - в рождающей понятие о них творческой силе духовности, действительно не выводимой из его веществ и вещных сил, как, впрочем, и из материи всей окружающей человека природы. Поэтому диалектика Гегеля живёт жизнью духа когнитивного творчества. Природа - её инобытие, её воплощение, только для того и существует, чтобы служить её антитезисом, то есть её противоположностью, снимаемой Абсолютной идеей. Саморазвитие природы - покорное повторение в "материале" каждого шага движения саморазвития духа как идеи, самотворящей себя в его логике и себя же узнающей и познающей в телесно бытийных формах и явлениях бездушной природы. Творческую силу самопознания идеи Гегель находит в "объективном" и "субъективном" духе реально мыслящего человечества. Исторические формы объективного духа - это, по Гегелю, переходящие друг в друга формы общности людей от первобытной общины до государства конституционной монархии, базирующиеся на их представлениях о боге (богах), о высших ценностях жизни, о должном, о нравственном и безнравственном, о справедливости, о собственности, о праве и так далее, выраженных всех многообразием всеобщих (общих для всех) эстетических, интеллектуальных и духовно-практических канонов, представлений, идей, регулирующих жизнедеятельность каждого индивида определённой исторической формы человеческого общения. Субъективный дух соответственно осуществляется в онтогенетическом формировании индивидуального самосознания, последовательно повторяющем шаг за шагом ключевые этапы развития объективного духа.

В историзме всеобщих законов гегелевской логики, в историзме всех её особенных воплощений, представленных им в многотомных "философиях" - природы, гражданской истории, религии, права, эстетики, самой философии и так далее, трудно не заметить новое условие полагания задачи определения всеобщего способа отношения мышления к бытию, решение которой было невозможно при традиционном для Нового времени условии: мышление - это естественный свет разума индивида, осмысливающего бытие как нечто бесконечное, но заведомо неразумное и уже потому разуму индивида чуждое, от него отличное, ему противоположное. Философские теории, претендовавшие при таких условиях постановки данной задачи на тот или иной альтернативный вариант её решения, вынуждены были либо последовательно выводить силы разума из свойств материи (например, из абстракции - "способности отражения, лежащей в самом её, природы основании" - Д. Дидро и другие), либо из самого разума как особой нематериальной субстанции, в сознании индивида себя проявляющей.

Гегель радикально преобразовал это условие, введя принципиально новый аргумент, предопределивший все функции когнитивного отношения сознания к бытию: его историзм - историю возникновения, становления и развития всех форм, средств и способов этого отношения. Так как любой предмет истинно философского мышления полагается именно данным отношением, то и он в своей предметной особости возможен не как некоторое состояние, представшее мышлению своими наличными определениями, а только как процесс. Поэтому любая теория, если она теория, а не рационализация общих представлений об эмпирии, именно историзмом подхода к мыслимому обрела, наконец, своё предметное поле - процесс рождения всеобщности смыслов интеллигибельных средств и способов его полагания. В этом случае логической формой осмысления предмета теории как процесса может быть только разрешение противоречий при мыслимом обосновании общего истока исключающих и определяющих друг друга противоположностей. А это не что иное, как постоянный внутренний диалог противоположных смыслов в мыслимом. Так непроизвольная диалектика античных теоретиков, формировавших сам предмет и способы теоретического мышления, диалогизм всех последующих философских школ и направлений, став предметом философской теории, получили статус особой логической формы - формы креативного самопорождения теоретической мысли, разрешающей противоречия мыслимого, то есть диалектики.

К. Маркс избрал предметом теоретического осмысления не только её категории (в то время гегелевские), но прежде всего категории предметно мыслимой объективной реальности - например, не категорию справедливости, получавшую у Гегеля своё полное развитие и воплощение в идее права в процессе самополагания "объективного духа", а прямо наоборот, зафиксированные всеми историками реальные формы права, регулирующие отношения людей и их групп друг к другу, опосредствованные их вполне реальным отношением собственности. Или, например, Маркс рассматривает не род как понятие, образованное общим смыслом его разных видов, а род как реально исходную кровнородственную общность людей, разными формами естественного разделения труда определявшую разные виды семейных отношений. То, что в дальнейшем слова "род", "вид", "семейство", "отряд", "класс" во всех языках получили более широкое значение определителей степени общности элементов классифицируемого множества, не только обычное явление речевой антропоморфизации имён, но и результат интуитивного понимания процесса развития в его всеобщей форме.

Отсюда вытекает и самое показательное различие логики категорий Гегеля и Маркса, и вместе с тем - самое важное для демонстрации сделанного Марксом фундаментального и радикального преобразований условий задачи снятия противоположности сознания и бытия. У Гегеля - субъективность как атрибутивная категория изначальной духовности своим всеобщим смыслом предопределяет категорию целесообразности, включающую в себя полагание средства, - заведомо внешнего и безразличного субъективности каждого акта целеполагания, а потому и выступающего как её объективизация (см. Гегель Г. В. Ф. Наука логики, т. 3. - М., 1972, с. 195-196). У Маркса - субъективность есть изначально человеческая способность к внутренне мотивированной произвольной и целесообразной деятельности. В своей исторической реальности само бытие людей возможно лишь постольку, поскольку оно осознается или субъективируется. Иными словами, осознание реального бытия людей той или иной общности - отнюдь не "субъективный образ объективного мира", возникший в сознании познающих мир индивидов, к тому же иллюзорный. Это именно бытийный способ целесообразного достижения практических целей - реальное бытие сознания людей, ибо и само физическое их бытие возможно лишь как целесообразная и произвольная со-деятельность, то есть как вместе осознаваемое бытие. Уже в ранних работах, а затем в "Немецкой идеологии", "Капитале" и других, Маркс оперирует категорией не "сознание", понимая под ним осознанное бытие, а "бытие", принимая его только как осознаваемое (das Bewußtsein = das bewußte Sein). И всем своим творчеством обосновывает их смысловое (категориальное) тождество тем, что, начиная с первобытно-родовой общины, жизнедеятельность человека есть общественная предметная деятельность, ставящего каждого индивида (в разных исторических вариантах общественного разделения труда) в прямую и опосредованную, субъективно переживаемую и осознаваемую связь и зависимость от объективной реализации субъективных мотивов и целей других людей и их групп. Это и есть вполне реальное онтологическое основание субъективности как внутренней мотивации полагания целей и средств. Маркс, видя в целеполагании мысленное (воображаемое) разрешение общей практической или теоретической задачи, уже тем самым придаёт статус реально-идеального не только вербальной и любой другой форме этого мыслительного процесса, но и его результату, даже в том случае, когда процесс осуществляется в материале объективной предметности, а его результат физически вполне осязаем. Для понимания диалектики Маркса (как логической формы и способа разрешения противоречий мыслимого) существенно прежде всего то, что её основание и его предпосылки не подменяются феноменологией, а впервые реально онтологичны. Тождество мышления и бытия не просто утверждается как единственно возможный постулат логики познающего мышления в его отношении к бытию, а вскрывается как факт истории и предыстории.

Противопоставляя эмпиристской логике логику своего подхода к предмету теоретической деятельности, то есть диалектику, Маркс утверждал, что теоретик-эмпирик берёт какую-либо модную сегодня категорию или выдумывает свою, а затем разыскивает её в истории людей или своей науки. Задача же диалектически мыслящего теоретика прямо противоположная - погружаясь в историю людей или в историю науки, искать и находить: в первом случае - такие радикальные изменения в структуре человеческих общностей, которые порождают целую новую историческую эпоху, а во втором - такие новые способы познания предмета данной науки, которые предопределили её дальнейшее продуктивное развитие. Их самоопределение - в языке ли народа, в терминологии ли данной науки - и будет категорией данной теории, её исторически рефлексивного диалектического развития. Дальнейшее погружение во вновь открываемые факты истории людей или в иные аспекты последствий новых способов научного познания должно, как правило, внести новые смыслы в выделенную категорию, а то и вовсе заменить её другой, столь же исходно всеобщей для изучаемых явлений и процессов. Маркс следовал этому правилу и в своей работе над логикой развития докапиталистических формаций (в частности, ему пришлось изменить принятую им вначале за исходную категорию доисторической семьи на категорию род), и в процессе критики политической экономии, и при анализе актуальных экономических и социально-политических событий.

Опираясь на эту логику, Маркс исторически предметно обосновал постулаты теории хозяйственной деятельности людей как её абстрактно-всеобщие категории (труд - абстрактный и конкретный, производство, потребление, обращение, товар, потребительная и меновая стоимость и другие), выявил реальные тенденции в изменении субъектов хозяйственной деятельности и в их производственных и социальных отношениях (обобществление производства и развитие форм обобществления собственности, решающая роль науки как производительной силы и прямое включение её в процессы воспроизводства постоянного капитала, резкое повышение роли обращения, быстрый рост среднего класса и многие другие).

Отвергая идеологию эпохи индустриализации капитала, видя в абсолютном идеализме Гегеля и идеализме младогегельянцев одно из её проявлений, Маркс называет свой диалектический анализ исторических реалий материалистическим пониманием истории, хотя именно ему принадлежит заслуга снятия контрарных противоположностей классических материализма и идеализма. Маркс неоднократно писал о том, что обобществление собственности на основе полного обобществления труда - длительный исторический период, но активное участие в политических противостояниях стихийного рабочего движения классическим формам капиталистической эксплуатации, и "теоретические" (идеологические) противоборства с идеологами революционных группировок I Интернационала увлекло философа иллюзией более скорого, едва ли не при его жизни осуществления его же тезиса: "чтобы мир стал философским, философия должна стать мирской". Его идеологические усилия по обоснованию превращения теоретически (категориально) вскрытых противоречий общественного бытия в боевую программу превращения мира в истинно философский повторили крах аналогичных попыток Платона, а воплощение отдельных харизматизированных абстрактов его теории не в меру ретивыми последователями, мало того, что превратило социализм из науки в антиутопию, но, очевидно, слишком дорого обошлось человечеству в XX веке.

Диалектика как логическая форма и способ разрешения противоречий в теоретически мыслимом была в XX веке предметом исследований не только марксистов, но и представителей иных культурных сообществ. В СССР до периода тотальной идеологизации философии 1930-х годов был опубликован ряд работ о диалектике Гегеля и Маркса (А. М. Деборин, Л. А. Маньковский, Я. Стен и другие); к диалектике античных мыслителей постоянно обращался А. Ф. Лосев, великолепно владел диалектикой как формой своей творческой мысли M. M. Бахтин. Фетишизация статьи И. В. Сталина "О диалектическом и историческом материализме", ставшей четвёртой главой "Краткого курса истории ВКП(б)", на долгие годы превратила диалектику в пустой идеологический штамп, и только со второй половины XX века работы ряда философов, заново "открывших" диалектику Гегеля, логику "Капитала" и других произведений Маркса (М. А. Лившиц, Э. В. Ильенков, ранний А. А. Зиновьев, Г. С. Батищев, М. Б. Туровский и другие) вернули интерес отечественных философов к проблемам диалектики как одной из форм теоретического мышления.

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Ф. Т. Михайлов.

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Т. X. Керимов.

# data[].attributes.attachment_link.description
Диалектика - это логико-философский метод рефлексивного теоретического мышления, имеющего своим предметом противоречия его мыслимого содержания. Диалектика подразумевает философскую концептуализацию развития, понятого как в онтологическом, так и в логико-понятийном его измерениях, и - соответственно - конституирующаяся в философской традиции (см. Философия) как в качестве теории (см. Теория), так и в качестве метода (см.

# data[].attributes.headline
 Философияның п

# data[].attributes.body
Философияның пəні мен əдісі • “Философия” термині үш мағынада қолданылады: біріншіден, философия – дүниеге көзқарастың бір түрі; екіншіден, философия - өзінің зерттеу пəні бар ерекше ғылым саласы; үшіншіден, философия адамзат өмірінде айрықша орын алатын адамның рухани қызметінің үлкен бір саласы, қоғамдық сананың ерекше формасы. • Философияның бұл үш мағынасы оның тарихында мəселе түрінде, немесе “философия” ғылым ба, əлде рухани қызметтің өз алдына саласы ма деген тұрғыда қойылып келеді. • Философия адамның дүниеде болуының көптүрлі формалары мен жолдарын, сол формалар мен жолдардың ең алдымен мəнділігі мен мəндігін айқындау, сол мəндерді адам көңіл күйінде, жан толғанысында игеріп, əркімнің жеке басының өзіндік рухани ырзығы етудің түрі, соны жасаудағы рухани қызмет. • “Адам-əлем” қатынасы философияның көптеген мəселелерін қамтитын танымның жүйелі субстанциясы. Сондықтан философияның негізгі қызметі – адамның дүниеде болуының белгілі бір мəнді жолдарын көрсету, өмірдің осындай формаларын бейнелеу. • Философияның негізгі мəселесі: ойлаудың болмысқа (немесе рухтың табиғатқа) қатынасы. Философияның бұл өзекті мəселесі философия тарихының өне бойынан өтіп, оны мол рухани құндылық ретінде анықтайды. • Философия – жалпы методология, яғни əдістердің теориясы, ал теория білімнің адекватты формасы. Философиялық заңдардың, принциптердің, ұғымдар мен категориялардың табиғат, қоғам, адам ойлауының дамуын, жалпы дүниетаным үшін маңызы зор. • Философияның негізгі функциялары (қызметі): экспликациялық, рационализациялық, жүйелеу, сыншылдық, интегративтік, синтездеу, дүниеге көзқарастық, гносеологиялық, логикалық, гуманистік, аксиологиялық, тəрбиелілік.

# data[].attributes.headline
 Ойлау мәдениетінің пайда болуы. Философия пәні және әдістері.

# data[].attributes.subject
 Ойлау мәдениетінің пайда болуы. Философия пәні және әдістері.

# data[].attributes.body
• «Философия» пәнінің негізгі бөлімдері • Философия пәні деп философия қарастыратын мәселелер мен сұрақтарды айтады. Философия пәні мынадай негізгі бөлімдерден құралады • 1) онтология (болмыс туралы ілім); • 2) гносеология (таным туралы ілім); • 3) антропология (адам туралы ілім); • 4) аксиология (құндылықтар туралы ілім); • 5) этика (мораль туралы ілім); • 6) логика (ойлау заңдары туралы ілім); • 7) эстетика (сұлулықтың заңдары мен канондары туралы ілім).

# data[].attributes.headline
Ойлау мәдениетінің қалыптасуы: ойлаудың философиялық түрі:

# data[].attributes.subject
Ойлау мәдениетінің қалыптасуы: ойлаудың философиялық түрі:

# data[].attributes.body
Ойлау дегенiмiз- әлеуметтiк жағдаймен ұштасқан, тiлiмен тығыз байланысты
психикалық үрдiс, сол арқылы болмыстың, дүниедегi нәрселердiң жалпы және жанама
бейнеленуi. Бұл бейнелену адам ойының талдау және бiрiктiру әрекеттер арқылы
танылады. Бiр сөзбен айтқанда, ойлау – сыртқы дүниедегi болмыстың жалпы жанама
жолмен бiздiң санамыздағы ең биiк сатыдағы бейнесi. Ойлау адамның өмiр тәжiрибесi мен практикалық iс-әрекеттерi нәтижесiнде пайда болып, тiкелей сезiм үрдiсiнiң шеңберiнен әлдеқайда асып түседi.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Тақырыбы: Ойлау мәдениетінің қалыптасуы: ойлаудың философиялық түрі - 2 сағ.
Жоспар:
1. Ойлау мәдениетінің қалптасуы. Көркемдік рефлексия.
2. Философия - даналыққа құштарлық ретінде.
3. Өткенге сыни көзқарас - қазіргі Қазақстанның рухани жаңғыруы мен
ұлттық санасындағы өзгерістер шарты.

1. Қоршаған дүниені танып білуде тек сезіну жеткіліксіз, сезімдік таным арқылы
заттар мен құбылыстар тұралы үстірт, қарапайым білімдерге ғана қол жеткізе аламыз.
Заттар мен құбылыстардың ішкі құрылымы, қатынастары мен байланыстары ойлау арқылы бір-бірімен байланыстыра отырып танылады.

Ойлау адам санасы мен объективті шындық арасындағы диалектикалық бірлікті білдіреді. Ол адамның сыртқы дүниемен қарымқатынас процесінде туындап отыратын, өте күрделі және маңызды, түпкілікті процесс. Ойлау - қарама-қарсы қайшылықтарға толы процесс. Бұл ойлаудың дамуы мен іске асуының қозғаушы күші. Ойлаудың пайда болуы - белгісіз нәрселерге зер салу мен таныпбілуге деген қызығушылықтан туындайды.

Әлем шексiз, соған орай дүниенi танып бiлу де шексiз. Адамның ойы сол шексiз әлемдегi нәрселердiң сырын, құпиясын бiлуге бағытталады. Әрбiр адам ойланып-толғанғанда өзiне беймәлiм нәрселердiң сырын ашып, жаңалықты бiледi.

Ойлау дегенiмiз- әлеуметтiк жағдаймен ұштасқан, тiлiмен тығыз байланысты
психикалық үрдiс, сол арқылы болмыстың, дүниедегi нәрселердiң жалпы және жанама
бейнеленуi. Бұл бейнелену адам ойының талдау және бiрiктiру әрекеттер арқылы
танылады. Бiр сөзбен айтқанда, ойлау - сыртқы дүниедегi болмыстың жалпы жанама
жолмен бiздiң санамыздағы ең биiк сатыдағы бейнесi. Ойлау адамның өмiр тәжiрибесi мен практикалық iс-әрекеттерi нәтижесiнде пайда болып, тiкелей сезiм үрдiсiнiң шеңберiнен әлдеқайда асып түседi.

2. Дүниені танып білуге деген қызғушылық философияның пайда болуына түрткі
болды. Философия - даналыққа құштарлық (Пифагор). "Философия - сенің ойлауыңның жемісі болып табылады және сенің өзіңде өмір сүреді" (Т. Гоббс). Философиның пәніойлаудың жалпы заңары болып табылады. Философиялық ойлау түрі - сын және күмәндану. Сондай-ақ. философияға сұқбаттық сипат және эвристикалық мүмкіндіктер тән.

3. Өткенге сыни көзқарас - қазіргі Қазақстанның рухани жаңғыруы мен ұлттық
санасындағы өзгерістердің шарты.
Өзіндік бақылауға арналған сұрақтар:
2)Ойлау бұл -
A. Адам соның арқасында заттар мен шындық құбылыстарын олардың елеулі белгілері
бойынша бейнелендіретін және олардың ішінде әр түрлі байланыстарды ашатын
психикалық процесс*
B. Затттар мен құбылыстардың мида тұтастай бейнеленуі
C. Адам санасынығ белгісіз затқа бағыттала тұрақталуын көрсететін құбылыс
D. Адам ойының түрлі формаларын есте қалдыра алу қабілеті
E. Адамның оқыс қимыл-қозғалыстан, лорынсыз сөйлеуден, юосқа кұйіп-пісуден бойын
тежей алу қабілеті

Дереккөз: "Алматы технологиялық университеті" АҚ , Тағам өндірісі факультетінің дәрісі
Басқа материалдар:

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Сымбат Айдархан

# data[].attributes.attachment_link.title
Ойлау мәдениетінің қалыптасуы: ойлаудың философиялық түрі * Martebe.kz білім сайты

# data[].attributes.attachment_link.description
Тақырыбы: Ойлау мәдениетінің қалыптасуы: ойлаудың философиялық түрі - 2 сағ. Жоспар: 1. Ойлау мәдениетінің қалптасуы. Көркемдік рефлексия. 2. Философия - даналыққа құштарлық ретінде. 3. Өткенге сыни көзқарас - қазіргі Қазақстанның рухани жаңғыруы мен ұлттық санасындағы өзгерістер шарты. 1. Қоршаған дүниені танып білуде тек сезіну жеткіліксіз, сезімдік таным арқылы заттар мен құбылыстар тұралы үстірт, қарапайым білімдерге ғана қол жеткізе аламыз.

# data[].attributes.headline
Білім философиясы

# data[].attributes.subject
Білім философиясы

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Білім философиясы - білім теориясының тарауы, осы әлеуметтік мекеменің мәнін, қоғамдағы маңызын және адамның дамуындағы рөлін зерттейді. Білім философияның маңызды міндеті - ұзақ перспективаға есептелген білім беру стратегиясының базалық принциптерін жасау.[1] Білім беруді құндылық ретінде қарастырудың өзі үш блоктан тұрады: 1) білім бері мемлекеттік құндылық ретінде; 2)білім беру қоғамдық құндылық ретінде; 3) білім беру тұлғалық құндылық ретінде. Білім беру мен тұлғаның дамуын ұштастыру тәжірибелері бар. 1)Біз нені оқып үйренуіміз керек? 2)Біздің қалай оқып үйренуіміз тиімді? 3)Нені оқып жатқанымызды қалай біле аламыз? деген сұрақтар төңірегінде ұйымдастырылғаны тиімді болады. Білім философиясының арнайы ғылыми сала ретінде бөлініп шығуына себеп болған маңызды негіздерге мыналар жатады: 1)білім берудің технологияларының өзгеруі; 2)білімнің көлемінің өсуі; 3)қоғам мен оқу-білім саласы арасындағы қайшылықтардың тереңдей түсуі. Білім философиясында білімділік идеясы, білім берудің мақсаты, білім беретін жүйелердің тарихы сияқты маңызды педагогикалық сұрақтар талқыланады. Оқу-білім жүйесінің ұзақ мерзімді стратегиясының негізінде әлеуметтік-педагогикалық мақсаттылықтың мәселелерін шешу жоспарлары қойылады. Осындай мақсаттардың иерархиясын жасақтауда білім философиясының көмегі қажет. Глобалды философиялық тұрғыдағы мақсаттардан нақты жағдайлардағы мақсаттарға көшудің механизмі болады. Оны анықтау күрделі процесс, мұндай жұмысты атқару тек педагогиканың күшімен жүзеге аса алмайды. Осы мақсатта да білім философиясы өзінің мүмкіндігін паш ете алады. Осы мәселелерді сыңар жақты шешетін болсақ, субъективизмге орын беріледі, тәрбие жұмыстарында схематизм, шаблон бойынша жұмыс істеу сияқты кемшіліктерге жол беріледі. Сондықтан, оқу-білім саласында әлеуметтік-педагогикалық мақсаттылықтың теориясын және методологиясын жасақтау маңызды шарт болып табылады. Жаһандық адамзаттық құндылықтарды білім саласына трансформациялау - оқу-білім философиясының негізгі міндеттерінің бірі. Білім философиясының зерттеу объектісі ретінде "Білім беру - бұл құндылық" және "оқу-білім саласындағы құндылықтар" деген екі доктринаның ара салмағы мен байланысы мәселесін де алуға болады. Сондай-ақ, социум және білім беру слаларының даму параметрлерінің түйілістіруі мәселесі де - білім философиясының зерттеу нысаны. Білім берудің мазмұны қоғамның негізгі салаларымен детерминацияланады. Мәдени-әлеуметтік орта оқу-білім жүйесіне прогностикалық фон бола алады, әрі мәдени-әлеуметтік орта білім жүйесінің нәтижелерін тұтынушы да бола алады. Бүгінгі таңда оқу-білім жүйісі экстенсивті де, интенсивті де өзгеріске ұшырауда: 1)мектепке дейінгі, мектептегі білім алу шеңберінен шығып, ересек адамдар да білімін жетілдіруді жалғастыра береді; 2)білім беру қызметін ұйымдастырудың формаларын, әдістерін жетілдіру. Қазіргі заманда ғылыми жаңалықтарды жай ғана оқу курстарына кірістіріп қоя салу жеткіліксіз. Инновациялық үрдістермен жаңашалау қажет. Білім философиясының мәселелерін қарастыру көптеген ағымдардың назарын аударып отыр. Сол ағымдардың бірі - постмодернизм. Постмодернизм өкілі М.Фуко өзінің "Білім археологиясы" атты шығармасында білім беру жүйелерін реформалау мәселесіне назар аударады. Практикалық және теориялық білім беру мен университеттік білім беруді бөліп қарау керек екенін айтады. М.Фуконың пікірінше, білім берудің құрылымы инвертизацияланған (дағдылы тәртіптің орын алмастырылуы). Ол білімді қабылдау және оны меңгеру арасында сәйкестік жоқ деп санады. Бұл екеуін үйлестіретін әдістемелер дайындау қажеттігін айтады. Фуконың ойынша шәкірттік кеңістік екіге бөлінеді: 1)оқытылатын білім шеңберінің жабықтығы; 2)ашық сала (өзінен-өзі айқын шындық). Ұстаз бен шәкірттің диологы мәселесіне де Фуконың қосары болды. Постмодернизмнің өкілі ретінде ол сөйлеушінің мәдениет кеңістігіндегі орнын анықтайды. Сөйлеуші - бұл текстті ұғынушы, оны талдау барысында өз үлесін қосушы. Текст постмодернисттердің түсінігінде - бұл әлем. М.Фуко өзінің дискурсивті практика атты теориясын білім мен өкіметтің бірлігі түсінігімен ұштастырды. (Дискурс - правила речевого объяснения реальности). Постмодерн кезеңінде тілдік ойын маңызды орынға шығады. Ж.Ф.Лиотар наррациялық білімді ғылыми біліммен, классикалық біліммен салыстырады. Наррация - дәстүрлі, қарапайым, ғылыми емес білім. Лиотардың пікірінше, білім "кең ағартушылық" түрде болуы мүмкін, немесе денотивті пікірлердің жиынтығы ретіндегі мәдениет болуы мүмкін. Оның пікірінше білім - бұл ғылым да емес, таным да емес. Білім - кумулятивтік сипатқа ие феномен. (Лиотардың еңбегі "Постмодерннің күйі"). Білім - бұл рухани өсудің маңызды саласы. Ол қоғамның рухани өркендеуінің көрінісі ғана емес, сондай-ақ, экономикалық базасын да құрайды. Ол сол рухани мәдениетті болашақ ұрпаққа шып-шырғасын шығармай жеткізе отырып, сақтаудың және трансформациялаудың басты құралы болып саналады. Тәуелсіздік алғаннан бері Қазақстан өткеннен сабақ алып, білім мен ғылымды дәуір дамуына сай жетілдіріп келеді. Әлемдік білім кеңістігінің озық үлгілерін отандық үрдіске, халықтық қалыпқа, ұлттық үлгіге бейімдеу негізінде реформалар жасалуда. Қазір Қазақстан төрткүл дүниедегі 177 мемлекеттің арасында сауаттылық жағынан 14 орыңды иеленіп отыр. Білім алушылардың ұзын саны 4,5 миллион адам. Білім-ғылым саласында 500 мыңнан астам оқытушылар мен ғалымдар қызмет етеді. Білім мен ғылымды қар-жыландыру соңғы 10 жыл ішінде 7 есеге өсті. 2008 жылы білім саласына бөлінген каржы 25,7 пайызға көтеріліп, 604,2 млрд. теңгеге жетті. Білім сапасын арттыру жолында өткен жылы қабылданған "Білім туралы" Заңның алар орны ерекше. Бұл құжат елімізде жетілдірілген жаңа білім беру ортасын қалыптастырудың тұжырымдамалық идеясына жауап береді. Заңнамада білім беру қызметі нақты жүйелендіріліп, оның барлық аспектілері бір негізге бағындырылған. Осы заңның басты міндеттерді шешуге арналған тармақтарын атап айтсақ: оның біріншісі, әлемдік білім кеңістігіне кіруге (интеграцияға), екінші, педагог қызметкерлердің мәртебесін арттыруға, үшінші. сапалы білім берудін қолжетіңділік кепілдігін көтеруге, төртінші, басқару және қаржыландыру жүйесін дамытуға мүмкіндік беруі, т.б. Сонымен бірге, білім берудің парадигмасы "өмір бойына алған біліммен" қажеттілік пен мүмкіндікке сүйенуге, "бүкіл өмір бойы білім алуға" қол жеткізу. Бұған сәйкес білім берудің жана технологиялары мен әдістері, білімді өзгелерге жеткізу мен білім алушылардың талап-тілегін орындауды жүзеге асыру. Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың 100 мектеп, 100 аурухана салу жөніндегі кемел ойын іске асыру 2008-2009 жылдары қолға алынды. Елбасының "Тілдердің үш тұғырлылығы" идеясын мүлтіксіз жүзеге асыру мақсатында 32 мектеп ашылып, онда оқушыға математика, физика, информатика, химия, биология, экономика пәндерін ағылшын тілінде оқытатын болады. 2008-2009 оқу жылынан бастап республика мектептеріне 60 шетелдік мүғалімдер тартылып, тәжірибе алмасу жүргізіледі. Астанадан 20 интел-лектуалдық мектеп ашу да жүзеге асырылады. Еліміздің мектептеріндегі таланты ерен, қарымы бөлек жастар тек қана өз Отанымызда ғана емес, әлемдік білім сайыстарында бақтарын сынап, мемлекет абыройын биік деңгейге көтеріп жүр. Бұрын осындай олимпиадалық жарыстарды өз республикамызда өткізудің сәті қашан түсер екен деп жүруші едік. Сол күн де жақындап келеді. 2010 жылы елордада әлемнің 100 мемлекетінен жүзден жүйрік деп танылған мыңнан аса оқушы математикадан өтетін халықаралық олимпиадада сын төзіне түседі. Бұл қазақ елінің білім саласында да танылуына жол ашады деп білемін. Осы заманда кәсіптік білім мен нәсіп айырудың тиімді жолдары ұсынылуда. Бұл туралы да Елбасы жиі еске салумен қатар, техникалық және технологиялық мектептерді көбейту, сөйтіп, қажетті мамандықтарды дайындау мәселелері туралы нақты тапсырмалар берді. Бір кездері ешкімге кажеті болмай қалған кәсіптік мектептер, қазір аяғынан тік тұрып келеді. 2007 жылдың өзінде 18 сондай оқу орны бой көтерді. Тек қана республикалық бюджеттің, не болмаса жергілікті жердің қаржысымен бұл саланы дамыту, әрине, мүмкін еместігі белгілі. Осы мәселеге ұлттық компаниялар мен жеке құрылымдар да назар аударып, колледждер жүйесін салуға көмектесіп жатыр. Әрине, бұл жаппай көрініс тапқан жоқ. Егер солай болып жатса, нұр үстіне нұр болып, мамандық алам деушілерге жан-жақты мүмкіндік туар еді.[2]

Дереккөздер Өңдеу

1. Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Педагогика / О 74 Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын - Павлодар: "ЭКО" ҒӨФ. 2006. - 482 б. ↑ ISBN 9965-808-85-6

2. ↑ "Философия" Есіркепова Г.К., Шымкент, 2008.

# data[].attributes.attachment_link.title
Білім философиясы - Уикипедия

# data[].attributes.attachment_link.description
Білім философиясы - білім теориясының тарауы, осы әлеуметтік мекеменің мәнін, қоғамдағы маңызын және адамның дамуындағы рөлін зерттейді. Білім философияның маңызды міндеті - ұзақ перспективаға есептелген білім беру стратегиясының базалық принциптерін жасау.[1] Білім беруді құндылық ретінде қарастырудың өзі үш блоктан тұрады: 1) білім бері мемлекеттік құндылық ретінде; 2)білім беру қоғамдық құндылық ретінде; 3) білім беру тұлғалық құндылық ретінде.

# data[].attributes.headline
1. Тектік елестер;

# data[].attributes.body
1. Тектік елестер;
2. Үңгір елестері;
3. Базар елестері;
4. Театр елесі.

Бэкон Аристотельдің еңбектері  тәуелсіз ойлауға және табиғат туралы жаңа білім алуға кедергі келтіреді деп есептеді. Ол ғылымның алға жылжуы адамдардың өмір сүру сапасын жақсартуға әкеледі, сондықтан бұдан былай ежелгі философтардың еңбектеріне сенбеу керек деп тұжырымдады. Бэконның өз заманындағы философиялық ойдан түңілгені сонша, ол білім жолында тұрған адам қателерінің көздерін төрт топқа бөліп, оларды «идолдар» деп атады

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Бэкон считал, что труды Аристотеля (с которыми до того момента ученые-схоласты были согласны) препятствуют независимому мышлению и приобретению новых знаний о природе. Он утверждал, что прогресс науки ведет к повышению качества жизни людей, поэтому не стоит больше полагаться на работы древних философов. Бэкон настолько разочаровался в философской мысли своего времени, что разделил источники человеческих ошибок, стоящих на пути познания, на четыре группы, которые назвал "идолами".

1. "Идолы рода" - ложные убеждения, общие для всех, следствие самой человеческой природы. Например, она заставляет людей искать доказательства, поддерживающие их убеждения, пытаться на всё навешивать удобные для них ярлыки и верить в то, во что они хотят верить.

2. "Идолы пещеры" - личные ошибки восприятия, как врожденные, так и приобретенные. Например, некоторые люди легче принимают что-то схожее, некоторые - нечто отличное, а некоторые - только то, что подтверждает уже сформировавшиеся у них заключения.

3. "Идолы площади" - ошибки, возникающие вследствие использования языка в процессе коммуникации с другими людьми. Например, в слова можно вкладывать разный смысл; кроме того, человек способен называть и представлять то, чего на самом деле не существует.

4. "Идолы театра" - Бэкон полагал, что философские учения ничем не лучше театральных пьес. По его мнению, софистика, например труды Аристотеля, больше сосредоточена на заумных рассуждениях, чем на реальном мире; эмпирическая философия касается ограниченного круга экспериментов и исключает многие другие возможности; философия сверхъестественного, основанная на религии и суевериях, - искажение. Бэкон считал философию сверхъестественного худшим из заблуждений.

# data[].attributes.attachment_link.title
Четыре "идола" Бэкона

# data[].attributes.attachment_link.description
Бэкон считал, что труды Аристотеля (с которыми до того момента ученые-схоласты были согласны) препятствуют независимому мышлению и приобретению новых знаний о природе. Он утверждал, что прогресс науки ведет к повышению качества жизни людей, поэтому не стоит больше полагаться на работы древних философов.

# data[].attributes.headline
Ағартушылық кезеңдегі Батыс Еуропа

# data[].attributes.subject
Ағартушылық кезеңдегі Батыс Еуропа

# data[].attributes.body
Ағартушылық — қоғамдық-саяси ағым. Батыс ағартушылар қатарында Вольтер, Руссо, Монтескье, Гёрдер, Лессинг, Шиллер, Гёте, Десницкий, Козельский т.б. болды. Яғни бұл постта батыс ағартушыларының көзқарастары туралы айтылған. Олар қоғамдағы адамның жасап жаткан мәдениетсіздігі олардың өз надандығынан, олардың өз табиғатын өзі түсінбеуінен деп білді.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Ағартушылық - қоғамдық-саяси ағым. Оның өкілдері ізгілік, әділеттілік идеялары мен ғылыми таным-білім негіздерін тарату жолдары арқылы қоғам кемшіліктерін түзетуге, оның талғам-талаптарын, саясатын, тұрмысын өзгертуге күш салды. Ағартушылар қатарында Вольтер, Руссо, Монтескье, Гёрдер, Лессинг, Шиллер, Гёте, Десницкий, Козельский т.б. болды. Олар өз уағыздарын қоғамның барлық топтары мен жіктеріне, әсіресе билік иелеріне бағыштады. Қоғамдағы кертартпа көріністердің бәрі адамдардың надандығынан, олардың өз табиғатын өзі түсінбеуінен деп білді. Ағартушылық шіркеулік идеология ықпалына, діни догматтарға, схоластик ой ағымдарына қарсы болды. Ағартушылар қоғам дамуындағы сананың айқындаушы рөлі туралы түсініктерге ден қойды. Ағартушылық 18 ғасырда әлеуметтік көзқарастардың қалыптасуына едәуір ықпал етті. Шығыс елдерінде бұл ағым біршама өзіндік сипатта өркен жайды.

XVIII ғасырдағы Франция мемлекеті Еуропаның рухани өмірінің негізгі ошағына айналды. Француз халқының философиясында, әдебиетінде, өнерінде және т.б. жаңа леп, соны бағытгар аңғарыла бастады. Осы уақытқа дейін ездерін Францияның қарсыласымыз деп есептеп келген Испания, Германия, Польша, Ресей, тіші Англия сияқты өркениетгі елдер француз мәдениетін мойындауға мәжбүр болды.

Қоғамдық өмірдің қарама-қайшылықтары шиеленіскен Францияда "ағартушылық идеологиясы" 1789-1793 жылдары ұлы француз революциясының, ал одан кейін бүкіл Еуропаны жайлаған реформаторлық қозғалыстың теориялық және рухани алғышарттарына айналды. Дегенмен Францияда да ағартушылық идеялары біртектес болған жоқ, олар реформизмнен бастап, ашық революциялық қимылдарға дейін нағыз эволюцияны басынан кешірді. Егер ағартушылардың аға буынының өкілдері - Монтескье мен Вольтер конституциялық-монархиялық құрылыс орныққан көршілес Англияның үлгісімен феодалдық ағымды біртіндеп буржуазия- ландыру идеясын ұсынса, феодалдық құрылысқа жан-тәнімен қарсы келесі ұрпақтың өкілдері - Д. Дидро, К. Гельвеций, П. Гольбах басқа пікірде болған болатын. Олар помещиктік меншік пен сословиелік артықшылықтарды мүлде жойып, деспоттық өкіметті құлатуға шақырды.

Ағартушылық дәуірі Еуропаның мәдени дамуына үлкен ықпалын тигізді. Ағартушылық идеялары шенеуніктер мен буржуазияның санасында және ойында, әрекетінде берік сақталып қалды. Ағартушылық идеялары Батыс Еуропаның университеттерінің өміріндегі белсенділіктің артуына, неміс мәдениетінің жоғары өрлеуіне ықпалын тигізді.

# data[].attributes.attachment_link.title
Ағартушылық кезеңдегі Батыс Еуропа - Уикипедия

# data[].attributes.attachment_link.description
Ағартушылық - қоғамдық-саяси ағым. Оның өкілдері ізгілік, әділеттілік идеялары мен ғылыми таным-білім негіздерін тарату жолдары арқылы қоғам кемшіліктерін түзетуге, оның талғам-талаптарын, саясатын, тұрмысын өзгертуге күш салды. Ағартушылар қатарында Вольтер, Руссо, Монтескье, Гёрдер, Лессинг, Шиллер, Гёте, Десницкий, Козельский т.б. болды. Олар өз уағыздарын қоғамның барлық топтары мен жіктеріне, әсіресе билік иелеріне бағыштады.

# data[].attributes.body
Сана-бұл адамға ғана тән және сөйлеуге байланысты мидың ең жоғары функциясы, ол объективті шындықты жалпыланған және мақсатты түрде көрсетуден, іс-әрекеттердің психикалық құрылысында және олардың нәтижелерін болжауда, адамның мінез-құлқын ақылға қонымды өзін-өзі реттеуде. Сана-объективті әлемнің субъективті бейнесі. Сана мәселесі: 1. бұл ең қиын және жұмбақ философиялық мәселелердің бірі. 2. Білу, сананы сипаттау өте қиын, өйткені ол жеке зат немесе зат ретінде жоқ. 3. Сана сезімдермен қабылданбайды, сана көрінбейді, материалдық емес, массасы мен формасы жоқ, кеңістікте орналаспайды. Сана адамды қоршаған әлемнен ерекшеленуге қабілетті етеді. Сананың тікелей негізі-еңбек қызметі. Ол еңбек процесінде пайда болады, әлеуметтік-мәдени шындықтың әсерінен дамиды және байытылады. Тәжірибе шешуші рөл атқарады.

# data[].attributes.headline
Сана және тіл

# data[].attributes.subject
Сана және тіл

# data[].attributes.body
Тіл сананың өмір сүру тәсілі ретінде әрекет етеді. Сананың тілмен байланысы жеке сананың пайда болуы мен қалыптасуы адам ауызша тіл әлеміне енген жағдайда ғана мүмкін болатындығында көрінеді. Сөйлеумен бірге адам ойлау логикасын игереді, әлемнің және өзінің бар екендігі туралы ойлана бастайды. Рухани әлемнің мазмұны неғұрлым бай болса, оны жеткізу үшін соғұрлым көп тілдік белгілер қажет. Тіл-сананың әмбебап материалдық тасымалдаушысы, оны білдіру, сақтау және басқаларға беру тәсілі.

Тіл-сананы безендіруге және таратуға арналған белгілер жүйесі.

Тіл-сана әлемді және өзін түсіну үшін қолданатын құрал.

Тіл функциялары

1. Тіл-бұл адамдар байланысатын жүйе (тілдің коммуникативті қызметі),

2. Адамдар әлемді тануды және өзін-өзі тануды жүзеге асырады (тілдің номинативті және танымдық қызметі),

3. Адамдар ақпаратты сақтайды және береді (тілдің ақпараттық функциясы),

4. Адамдар бір-бірінің мінез-құлқын басқарады (тілдің прагматикалық қызметі).

# data[].attributes.body
Рух (лат. "тыныс алу", "ең жақсы ауа"). Кең мағынада, адам Мен әлемді сөзсіз құндылыққа көтеретін және көтеретін шығармашылық күш пайда болатын идеалды бастаманы білдіретін ұғым. Жан-тарихи тұрғыдан психика терминінің синонимі ретінде қолданылған алғашқы термин. Философия тарихындағы бұл ұғым идеализмде ерекше материалдық емес затпен анықталған адамның ішкі әлеміне деген көзқарастарын білдірді. Жан деген не:

философия тарихынан көзқарас. 1. Жан-тірі және тіпті жансыз (ежелгі философия) тән денесіз бастама. 2.Жан-адам бойындағы тәнсіз жоғары, құдайлық принцип (діни-философиялық жүйелер). 3. "Жан" - бұл XIX ғасырдың ортасында" психика","психикалық өмір" ұғымдарымен сәтті ауыстырылған нәрсе.

# data[].attributes.attachment_link.title
Философия сознания от А до Я

# data[].attributes.attachment_link.description
Философия сознания — это направление, изучающее природу сознания и проблему соотношения тела и психики человека. Понимание природы сознания — одна из самых сложных проблем, с которой приходилось сталкиваться науке.

# data[].attributes.body
Жаратылыс-философиялық категория,
философиялық принципті жүйелеу
әлемнің суреттері, қайшылықты қамтамасыз етеді,
әлемнің біртұтас бірлігі.
Болу-бұл туралы жалпы түсінік
бар, жалпы бар туралы.
Жаратылыс-материалдық (зат, өріс)
Жаратылыс-идеал (психикалық және рухани
құбылыстар)
Жеке болу және әлеуметтік болу.
Болу өзекті, әлеуетті, құнды.

# data[].attributes.body
"Біз болу туралы және тек болу туралы сөйлескенде,
бұл бірлік тек мынада болуы мүмкін,
бұл барлық тақырыптар, мәні,
бар". - Фридрих Энгельс "табиғат диалектикасы".
"Экзистенциализм ұшу философиясы емес
шындықтан, пессимизмнен, квиетизмнен,
өзімшілдік пен үмітсіздік, бұл болмыс философиясы
адам " - Дж. П. Сартр. "Экзистенциализм-гуманизм".

Мартин Хайдеггер
"Ойлау нені білдіреді?»
"Болу-қатысуды білдіреді".
"Бірақ бұл оңай айтылатын негізгі қасиет,
қатысу, бір сәтте қайтадан болады
жұмбақ, тек біз оянамыз және
Біздің сілтеме жасайтын нәрсеге жүгінеміз
біз қатысу деп атайтын ойлау.
Қатысушы-бұл ұзақ уақытқа созылатын, ол-
жасырындық және оның ішінде болады. Қатысу
бұл Қанықпау билік еткен жерде ғана болады.
Бірақ қатысушы бар, өйткені ол
қазіргі заманның сапасыздығына дейін ұзартылады".

# data[].attributes.body
Болу-бұл шындық
бар, тұрақты,
тәуелсіз, объективті,
мәңгілік, шексіз зат,
ол бәрін қамтиды
бар.

Философия тарихында жаратылыс ұғымы алғаш рет
грек философиясында ұсынылған. Гераклит. Болу мен болмыстың, болмыс пен қалыптасудың арақатынасы мәселесін қойды. Гераклит бәрі үздіксіз қозғалыста, қалыптасуда, сондықтан "бір өзенге екі рет кіруге болмайды"деп мәлімдеді.

# data[].attributes.headline
Болу және материя

# data[].attributes.subject
Болу және материя

# data[].attributes.body
Жаратылыс-бұл мәңгілік және шексіз өмір сүретін бүкіл әлемді білдіретін категория. Болмыстың маңызды белгісі-оның маңыздылығы.
МАТЕРИЯ ҚОЗҒАЛЫСЫНЫҢ НЕГІЗГІ ФОРМАЛАРЫ. Фридрих Энгельс бесеуін анықтады
заттың қозғалыс формалары: физикалық; химиялық; биологиялық; әлеуметтік; механикалық.
1. Заттың қозғалыс формалары-қозғалыстың негізгі түрлері және
материалдық өзара іс-қимыл
оларды білдіретін объектілер
өзгерістер.
2. Әр денеге бір емес, бір тән
материалдық қозғалыстың бірқатар формалары.
3. Үш негізгі топ ерекшеленеді,
олардың да өзіндік ерекшеліктері бар
қозғалыстың ерекше формалары.

Бейорганикалық табиғатта: кеңістіктік орын ауыстыру; элементар бөлшектердің қозғалысы және
өрістер; атомдардың қозғалысы және
макроскопия құрылымындағы өзгерістер-
геологиялық процестер; ғарыштық жүйелердің өзгеруі: планеталар, жұлдыздар, галактикалар;
Жабайы табиғатта: метаболизм, өзін-өзі реттеу, Биологиялық жүйелердегі көбею; бүкіл биосфераның Жердің табиғи жүйелерімен өзара әрекеттесуі; ішіндегі биологиялық процестер организм;
Қоғамда: әр түрлі көріністер адамдардың саналы іс-әрекеті; рефлексия мен мақсатты қайта құрудың барлық жоғары формалары шындық.

# data[].attributes.headline
Гносеология = білім теориясы = эпистемология.

# data[].attributes.subject
Гносеология = білім теориясы = эпистемология.

# data[].attributes.body
Бұл философиялық ғылым: әлемді тану мүмкіндігі; адамның өзін-өзі тануы; білімнің надандықтан білімге ауысуы; білімнің табиғаты осы білімде көрініс табатын пәндермен байланысты. Бұл адам танымының формалары, көздері және шекаралары туралы ғылым.
Еуропалық философияда эпистемологиялық проблемалар XVII ғасырға дейін тәуелсіз ретінде ерекшеленбеді. Және тек жаңа заман философиясында эпистемология философиядағы барлық басқа мәселелерді өзіне бағындырады.

Ежелгі: алғашқылардың бірі эпистемологиялық проблема парменидті енгізу арқылы қояды,яғни ақиқат пен шындық арасындағы айырмашылықтар пікірімен. Шындық-бұл білім жаратылыс, сондықтан оның негізгі критерийлер дәйектілік, өзгермейтіндік және мәңгілік.
Ежелгі дәуір: Сократ білімнің алғашқы әдістерінің бірі — майевтиканы дамытады — шындық оның пікірімен белгілі бір тақырыптан жасырылған деген түсінікке сүйенеді.
Ежелгі дәуір: Платон шынайы білімді жанның идеялар әлеміне бұрынғы қатысуы нәтижесінде мүмкін болатын естелік ретінде түсіндірді. Аристотель аналитика сияқты таным әдісін дамыта отырып, рационализмнің негізін қалап кеткен.

# data[].attributes.body
Аудармадағы "скептицизм" термині күмәндануды білдіреді. Күмән екіұштылықты, әртүрлі пікірлерді білдіреді. Скептиктер біздің біліміміз тек пікір деп есептеді, ал пікір әрқашан салыстырмалы, субъективті, = > бұл шынайы білім бола алмайды. Пиррон заттардың табиғатын танылмайтын деп жариялады. Адам өміріндегі белгілі бір білім әлі де қажет, демек олар мүмкін.
Орта ғасырлар.
Еуропалық ортағасырлық философия білімді Құдайдан келетін рақым ретінде қарастырады. Құдай өзін жаратылыста және аянда ашады, сондықтан эпистемология герменевтикаға айналады — Киелі кітапты түсіндіру өнері. Таным туралы ілімнің тақырыбы, ең алдымен, білім мен сенімнің, Аянның құдайлық шындықтары мен адам санасының рухани мүмкіндіктерінің арақатынасы мәселелерімен байланысты болды.
Жаңа уақыт.
Дәл осы кезеңде теориялық және танымдық
мәселелер философиялық зерттеудің алдыңғы қатарына шығады. Қазіргі уақытта танымды түсінудің бастапқы дүниетанымдық алғышарты-адамның әлемдегі орны мен рөлі туралы идеялардың өзгеруі. Адам өзін-өзі қамтамасыз ететін, "автономды" күш ретінде танылады, бұл еркін белсенділікті шектейтін кез-келген жоғары билікке қарамастан, өзінің жауапты белсенділігі негізінде әлемде адекватты бағдарлауға қабілетті. Теориялық және танымдық тұрғыдан алғанда, бұл адам шындықты шынайы тануды өз күшімен жүзеге асыра алатындығын білдіреді. Жаңа заман философиясында адамның ақыл-ойының өз күшінің шегі жоқ, ал ғылымның қоршаған әлем мен адам туралы білімінде шексіз мүмкіндіктері бар деген идея барған сайын үстемдік ете бастады. Философияның дамуының осы кезеңі үшін бәрін материализм тұрғысынан түсіндіру үрдісі ерекше сипатталады. Бұл жаратылыстану ғылымының жоғары құрметке ие болуымен және қоғамның барлық салаларына қатты әсер етуімен байланысты болды.
Жаңа еуропалық философияда деп аталатындар жүзеге асырылады. Эпистемологиялық бұрылыс, яғни білім мәселелері философияның негізгі тақырыбына айналады. Мұнда рационализм (Декарт, Лейбниц) және эмпиризм (Бэкон, Локк, Юм) дәстүрлері бәсекелеседі, олардың біріншісі дедуктивті танымның схоластикалық дәстүрін жалғастырады, ал екіншісі барлық білім тәжірибеден туындайды деген тезисті бекітеді. Эмпиризм мен рационализм - қазіргі заманның эпистемологиялық "антиподтары". Олар адам танымының автономиясы идеясын жүзеге асырудың екі нұсқасы ретінде әрекет етті.

# data[].attributes.headline
Таным деген не?

# data[].attributes.subject
Таным деген не?

# data[].attributes.body
Таным-бұл қоршаған әлемді және осы әлемде өзін түсінуге бағытталған адам қызметінің ерекше түрі. Танымдық іс-әрекеттің маңызды ерекшелігі-оның хабардарлығы.
Таным-бұл ақпаратты қалыптастыру, ол
ол алдыңғы білім негізінде жүзеге асырылады, ал
ол сондай-ақ мүлдем жаңаларын қамтиды.
Таным-бұл мақсатты процесс
шындықты белсенді түрде көрсету
адамның санасында.

Таным субъектісі мен объектісі.
Таным субъектісі мен объектісі - екі жағы танымдық іс-әрекет.
Таным субъектісі-белсенді бастама танымдық үдеріс. Бұл болуы мүмкін жеке адам, Ғылыми- зерттеу ұжымы, қоғам.
Таным объектісі – бұл бағытталған нәрсе субъектінің танымдық қызметі қоршаған әлемнің бір бөлігі танымдық қызығушылық бағытталған субъектінің.

ГНОСТИЦИЗМНІҢ ҰСТАНЫМЫ.
Таным-таным мүмкіндігіне сенімді болу;
объективтілік-біздің ерік-жігеріміз бен санамызға қарамастан заттар мен құбылыстардың тәуелсіз болуын тану; шындықты шығармашылық бейнелеу белсенділігі;
шындықтың нақтылығы - нақты шарттарда шынайы шындықты іздеу.

ГНОСТИЦИЗМ: ПРИНЦИПТЕРІ.
Диалектика: даму тұрғысынан таным мәселесіне жақындау; диалектиканың заңдарын, категорияларын, принциптерін қолдану;
Историзм: барлық заттар мен құбылыстарды олардың тарихи пайда болуы мен қалыптасуы тұрғысынан қарастырыңыз;
Практика: танудың негізгі тәсілі-практиканы тану;

Ақиқат пен қате түсінік.
Ақиқат-Бұл субъектінің шындықтың барабар және бірдей көрінісі.
Қате түсінік-бұл қоршаған шындықтың субъектісінің жеткіліксіз, дұрыс емес көрінісі, бұл танымның бұрмаланған, шындыққа сәйкес келмейтін нәтижесі.

Ақиқат.
Салыстырмалы шындық-бұл объективті әлемді шамамен және толық қайталамайтын білім.
Абсолютті шындық-бұл сөзсіз, өзгермейтін, біржола қалыптасқан білім. Абсолютті ақиқат тақырыпты толығымен жояды және танымның одан әрі дамуымен жоққа шығаруға болмайды. Абсолютті шындықты біздің біліміміз ұмтылатын үлгі (идеал) немесе шек ретінде қарастыруға болады.

# data[].attributes.headline
Білім және ағарту

# data[].attributes.subject
Білім және ағарту

# data[].attributes.body
Білім-бұл білім алу процесі.
Ағарту-білім беруді тарату МИССИЯСЫ.

Білім.
Білім-бұл жеке тұлғаны тәрбиелеу және оқыту жүйесі, дағдылар, құндылық көзқарастар, функциялар, қызмет тәжірибесі мен құзыреттер жиынтығы.
Білім-бұл адамның ақыл-ойын, мінезін және физикалық қабілеттерін қалыптастыру процесі. Бұл мәдениетте жинақталған білімді жаңа ұрпаққа беру процесі.
Білім беруді қоғам оқу орындары: балабақшалар, мектептер, колледждер, университеттер және басқа да мекемелер арқылы мақсатты түрде жүзеге асырады, бұл мүмкіндік пен өзін-өзі тәрбиелеуді жоққа шығармайды.
Білім беру тек білім алуды ғана емес, сонымен бірге адамның жеке басын қалыптастыруды да қамтиды.

# data[].attributes.headline
Ағарту дегеніміз не?

# data[].attributes.subject
Ағарту дегеніміз не?

# data[].attributes.body
"Ағарту-бұл адамның өз кінәсінен болатын кәмелетке толмаған күйінен шығуы. Кәмелетке толмағандар-бұл басқа біреудің басшылығынсыз өз ақылын пайдалана алмау.
Өз кінәсінен кәмелетке толмағандар-бұл шешімнің болмауы және оның себебі басқа біреудің басшылығынсыз ақыл-ойды қолдануға батылдық. Sapere aude! - батылдық өз ақылыңызды пайдаланыңыз! - бұл ұран Ағарту.Жалқаулық пен қорқақтық-бұл үлкен себептер табиғат бұрыннан азат еткен адамдардың бір бөлігі біреудің басшылығы, әлі де өмір бойы қалуға дайын
кәмелетке толмағандар. Өйткені, кәмелетке толмаған болу өте ыңғайлы!»
Канттың пікірінше, ағарту дәуірі кәмелетке толмағандардың жағдайынан кәмелетке толған күйге көшуді белгіледі, өйткені ағартушылық пайымдаудың ақылға қонымды қабілетіне, дәлірек айтсақ, ақыл – ойды өз бетінше пайдалану қабілетіне негізделген жаңа мәдениетті қалыптастырды. Тараптар: "ағарту-бұл адамның кәмелетке толмағандардың жағдайынан шығуы", ол "имидждің шынайы өзгеруін" жүзеге асырды ойлау". "Ағарту-өз ақылын қолдана білу". Барлық ағартушылықтың негізі - "ақылдың нұры".

Ағарту бұл күндері.
Ағартушылықтың міндеті - адамдарға бағыт-бағдар беру
және біздің өркениетіміздің нормалары (Э. Фромм "сау
қоғам").
Қазіргі уақытта ағарту-бұл басқа ештеңе емес гуманистік (яғни тұлғаға бағытталған) білім.
Қазіргі ағартушының дүниетанымдық бағдарлары адам: бұл гуманизм, рационализм және скептицизм идеялары, еркін ойлау, діни төзімділік, адам құқықтары, дәстүрлі билікке сыни көзқарас және сенімдер, әлеуметтік мораль мен адамгершілікті жақсарту алалаушылықпен, надандықпен және ақымақтық, ақылға жүгіну.
Ағарту-адамның жетілген санасы, оның тәрбиесі, Білім және мәдениет.

# data[].attributes.headline
Білім және ғылым

# data[].attributes.subject
Білім және ғылым

# data[].attributes.body
Ғылым.
Қазіргі ғылымның орны бөлек,  ол болған ғылымнан ерекшеленеді бір ғасыр немесе тіпті жарты ғасыр бұрын пайда болсада. Оның бүкіл келбеті мен қарым-қатынасының сипаты қоғам осы уақытқа дейн өзгерді деп айтса болады.
гипостаздар:
Бұл нақты білім (мысалы, биология, физика, химия және т. б.)
Бұл белгілі бір танымдық қызмет (таным)
Бұл әлеуметтік институт (адамдар мен қатынастар
олардың арасында).
Ғылым білім ретінде-ерекше форма ретінде қарастырылады қоғамдық сана және  кейбір білім жүйесін білдіреді.

Ғылым әлеуметтік институт ретінде-ерекше пайда болады ғалымдар арасындағы өзара әрекеттесу түрі, нормалары және ғылыми еңбек принциптері (ғалымның жауапкершілігі).
Мұндағы ғылым мекеменің формасын алады: ғылыми-зерттеу институты немесе ғылыми мектеп.
Ғылымның әлеуметтік ретінде бірқатар функцияларын ажыратуға болады институт:
- қоғамдық дүниетанымды қалыптастыру, ғылыми әлем суреттері;
- ғылым жаңаларын жасайтын өндірістік күш ретінде технология;
- ғылыми әдіснаманы қолдануды кеңейту, оны қоғам мен әлеуметтік талдау үшін пайдалану.
Біріншіден, қызметкерлерге деген талаптар артты . Олар үлкен білімді қажет етеді, ал сондай-ақ жаңа технологияларды түсіну процестер қарастырады.
Екіншіден, жұмысшылардың үлесі ақыл-ой еңбегі артты , жұмысы талап етілетін адамдар терең ғылыми білімді болып келді.
Үшіншіден, ғылыми-техникалық прогресс арқылы әл ауқаттың өсуі сенім тудырды адамдар ғылымның проблемаларды шешу қабілеті адамзат және өмір сапасын арттырды. Мұндай ғарышты игеру, құру сияқты жетістіктер атом энергетикасы саласындағы алғашқы жетістіктер робототехника сөзсіз деген сенім тудырды.

# data[].attributes.headline
Диалектика теория және әдіс ретіндетаным

# data[].attributes.subject
Диалектика теория және әдіс ретіндетаным

# data[].attributes.body
Диалектика (басқа грек. διαλεκτική " өнер дауласу, пайымдау") - туралы ілім дамудың ең жалпы заңдары мен формалары табиғат пен қоғамдағы байланыстар, сондай-ақ осы ілімге негізделген таным әдісі.
Сократтық диалектика-қарастыру әр түрлі жақтағы ұғымдар, оны зерттеу әр түрлі жағдайлар.
Диалектика-философиялық таным әдісі, оған метафизика қарсы тұрады.

Диалектиканың үш кезеңі.
1. Стихиялық антикалық диалектика (Гераклит: "бәрі ағып жатыр, бәрі өзгереді", " бір өзенге кіруге болмайды екі рет").
2. Неміс тіліндегі идеалистік диалектика классикалық философия (Гегель бірінші берді жалпыға ортақ және саналы бейнелеу қозғалыс формалары / "Логика ғылымы")
3. Материалистік диалектика (Маркс жасады идеалистік материалистік қайта өңдеу г.Гегельдің диалектикасы) Маркс былай деп жазды: "Гегельдің қолындағы диалектика бастан өткерген жалғандық оның жалпы қозғалыс формаларын жан-жақты және саналы түрде бейнелейтін бірінші Гегельдің болуына кедергі болмады. Гегельдің басында диалектика бар. Мистикалық қабықтың астындағы ұтымды астықты ашу үшін оны аяғына қою керек " / Маркс к."Капиталдың" 1–томының екінші неміс басылымына кейінгі сөз.

Диалектикаға қарсы метафизика.
Метафизика-ойлаудың белгілі бір тәсілі, құбылыстарды олардың өзара байланыстарынан тыс қарастыру және дамудан тыс.
1. Диалектика жалпыға ортақ қатынастан туындайды
метафизика оларды зерттеуге болады деп санайды
оқшауланған, бөлек.
2. Диалектика тұтастық төмендемейді деп санайды
бөлшектердің қосындысы, метафизика-тұтастықты түсінуге болады, оның бөліктерін зерттеу.
3. Диалектика шындықты қарама-қайшы деп санайды
процестер, метафизика қайшылықтарды қарастырады
ойлау қателіктерінің белгісі.
4. Диалектика дереккөз деп санайды объектінің дамуы-оның ішкі процестер, метафизика-сыртқы әсер ету.
5. Диалектика таным деп санайды – бұл шындыққа шексіз жақындау, метафизика-шындықты білуге болады бірден.

Диалектиканың негізгі принциптері.
1. Жалпы байланыс принципі: бүкіл әлем біртұтас, бір организм. Бұл принцип дәуірде көрінеді жаһандану және экологиялық дағдарыс.
2. Жүйелілік принципі: объектілер арасындағы байланыс
реттелген, әлем-басқарылатын біртұтас жүйе жалпы заңдар.
3. Себептілік принципі-кез-келген адамның пайда болуы
нысан табиғи түрде шартталған. Дәл солай ештеңе пайда болмайды.
4. Жалпыға бірдей даму принципі - әлемдегі барлық нәрсе дамиды.
5. Историзм принципі-мәнін түсіну зерттелетін объектінің тарихын ашу керек даму.

Диалектика категориялары.
Категориялар-бұл ғылыми ұғымдар, ең жалпы және негізгі өрнектер объективті қатынастар мен байланыстар шындық.
Әр Білім саласының өзіндік ерекшелігі бар ғылыми ұғымдар (категориялар): физикада – "атом", "масса" және т. б.
Философия категориялары әмбебап сипат, өйткені олар барлық салаларда қолданылады адам білімі.

ДИАЛЕКТИКА ЗАҢДАРЫ.
объективті, қажетті, арасындағы тұрақты, қайталанатын байланыстар бұл заңдар субъектілерімен ерекшеленеді әмбебаптық және әмбебаптық.
қарама-қайшылықтардың бірлігі мен күресі (даму көзін көрсетеді);
санның сапаға ауысу коэффициенті (көрсетеді даму қалай, қалай жүреді);
теріске шығару теріске шығару (көрсетеді бағыт, циклдік,
даму сабақтастығы).

# data[].attributes.headline
Синергетика спецификация ретіндедиалектика

# data[].attributes.subject
Синергетика спецификация ретіндедиалектика

# data[].attributes.body
Белгілі бір жағдайларда жүйелер ауыса алады хаостан тәртіпке дейін. Хаос тәртіпті тудырады. Хаос туа біткен шығармашылық күшке (қабілетке) ие жаңа тәртіп. Бұл құбылыс өз атын алды өзін-өзі ұйымдастыру.
Жас ғылым (ХХ ғасырдың соңы.), Біріккен өзін-өзі ұйымдастыруға байланысты әрекет деп аталады
Синергетика (ежелгі грек тілінен аударғанда "бірлескен"). Оның принциптері мен тұжырымдамалары биология және физика, тарих пен экономикаға.
Синергетиканың негізін қалаушылар Герман болып саналады Хакен және Илья Пригожин.
Синергетика-бұл өзін-өзі ұйымдастыру туралы ғылым және өзін-өзі ұйымдастыратын жүйелер.
Синергетика терминдері: сызықтық жабық процестер
сызықтық емес ашық процестер, хаос, өзін-өзі дамыту,
тербеліс, бифуркация нүктесі.
Синергетика тәртіпсіздік процестерін зерттейді және ашық жүйелердегі тұрақсыздық.
Синергетиканың пайда болуы бастауды білдіреді жаңа ғылыми революция, өйткені ол өзгереді ғылыми таным стратегиясы және дамуға әкеледі әлемнің түбегейлі жаңа бейнесі және жаңа негізгі принциптерді түсіндіру
жаратылыстану ғылымдары.
Ашық жүйелерде шешуші рөл-бірге табиғи және қажет-олар ойнай алады тербелмелі (кездейсоқ) факторлар және процестер.
Теңгерімсіздік селективтілікті тудырады жүйелер, оның ерекше (болжау мүмкін емес) қоршаған ортаның сыртқы әсерлеріне реакциялар.
Ашық жүйелер пайда болуымен сипатталады және
ауытқулардың өсуі - кездейсоқ ауытқулар орташа мәндерден физикалық шамалар жүйесі.
Ауытқулар энтропияның жоғарылауына әкеледі –
(хаотикалық, тәртіпсіздік), пайда болуы жүйедегі хаос.
Жаңа тәртіп әрқашан қалпына келтіріледі хаос.
Ауытқулар жүйені босатады, ол айналады тұрақсыз және кез келген шамалы әсер оны өзін – өзі жоюға, содан кейін таңдауға итермелейді жолдар.
Жүйе бифуркация (таңдау)нүктесіне келеді, мұнда бірнеше балама бар одан әрі дамыту.

Синергетиканың еңбегі:
өзін-өзі ұйымдастыратындарды ашты және зерттеді процестер ең қарапайым түрде және бірліктің ашылуына ықпал етті және жансыз және тірі арасындағы байланыс
табиғат.
процестерді зерттеуге мүмкіндік береді заттың нүктеден асқынуы мен эволюциясы оның өзін-өзі ұйымдастыруының әртүрлі көзқарастары оның даму деңгейлері.
философиялық және дүниетанымдық маңызы: оның
қорытындылар мен нәтижелер табиғи түрде қызмет етеді- өзін-өзі басқаруды ғылыми растау және заттың ішкі белсенділігі.

# data[].attributes.headline
Антропология 

# data[].attributes.subject
Антропология 

# data[].attributes.body
Гректің антропос – «адам» және логос «ілім» сөзінен құралған, антропология дегеніміз – адам туралы ғылым.

Антропология адамның табиғи құрылысын, оның бейімдері мен дағдысын, тілін, өнерін, діні мен өркениетін зерттейді.

Антропологияның үш маңызды бағыты бар.
Біріншісі, адамның табиғаттағы орнын қарастырып, басқа тіршілік иелерінен айырмашылығын анықтайды. Осы мақсатта адамның табиғи қасиеттері мен дамуының, өркениетінің өзара байланысына назар аударады.

Екіншісі, адамның нәсілдерін анықтап, жүйелеумен тығыз байланысты. Ол этнология деп аталады. Алғашқы адамдардың қаңқасы мен бассүйектерін қазіргі адамдармен салыстыра отырып, әртүрлі халықтар мен нәсілдердің дәстүрлері мен дінін зертейді. Сөйтіп, әр халықтың өзіндік тарихи, мәдени ерекшеліктерін анықтайды.

Үшінші бағыт антропометрия деп аталады. Бұл ғылым адамның табиғи  өлшемдерін бойын, салмағын, әртүрлі нәсілдің өкілдерінің сүйектерінің көлемін зерттейді.

Адам - философияның өзекті, байырғы және өте маңызды мәселесі. Философияның адам мәселесін арнайы зерттейтін бөлігі антропология деп аталады. Оның негізгі сұрағы – «Адам дегеніміз не» мәселесі. Адам туралы толық мәліметті пәнаралық зерттеу аясында көптеген ғылымдардың көмегімен жинақтауға болады. Сондықтан да соңғы жылдары адамтану ғылыми танымның ерекше саласы және оқу пәні ретінде жеке қарастырылады. Философия адамды тиянақты, бүтін, біртұтас жүйе деп анықтап, барлық мәндік қасиеттері мен құбылыстарының өзіндік рухани – практикалық іс - әрекетінің жүйесі ретінде, көпжақты, әмбебап жан етіп көрсетеді

# data[].attributes.headline
Антропосоциогенез

# data[].attributes.subject
Антропосоциогенез

# data[].attributes.headline
Н.Н.Моисеев «әмбебап эволюционизм»

# data[].attributes.subject
Н.Н.Моисеев «әмбебап эволюционизм»

# data[].attributes.body
Н.Н.Моисеев «әмбебап эволюционизм» теориясын жасады. Оның идеяларының бастауын В.И.Вернадский мен Н.Ф:Федоров еңбектерінен табуға болады. Моисеев адамды жер мен космостың қасиеттері жиынтығының өзара тоғысуының нәтижесі деп қарастырады. Адамның қалыптасуымен материя өзін - өзі түсініп, даму заңдылықтарын білім арқылы бақылауға мүмкіндік алды. Тіршілік пен адамның қалыптасуы - әлем тарихындағы ең үлкен төңкеріс.

# data[].attributes.headline
Тейяр де Шарден «эволюциялық мәре

# data[].attributes.subject
Тейяр де Шарден «эволюциялық мәре

# data[].attributes.body
Тейяр де Шарден «эволюциялық мәре» теориясын ұсынды. Ол Адам мен әлемнің пайда болуын түсіндіру үшін ғылым мен дінді, ақыл – ой мен мистиканы өзара біріктіруге тырысты. Тейярдың ойынша, әлемнің тарихы – оның ұдайы күрделене түсуінің және саналылыққа ұмтыла түсуінің тарихы. Осы тарихи процесте әлем дамуының белгісіз бір бағыты, косомстық діңгек қалыптасты. Соның аясында тіршілік пен сананың негізгі болатын Жер рухы пайда болады.

Осының нәтижесінде туындаған Адам өзінің даму эволюциясында ең соңғы нүктеге, яғни «Омега нүктесіне» жетуге ұмтылады. Философтың ойынша, «Омега» нүктесі эволюцияның аяқталып, сүйіспеншілік негізінде бір – біріне ұмтылатын жалпы бірігу мен әлемдік гармонияның бастауы болып табылады. Бұл әлем бөлшектерінің бірін – бірі іздестіріп, өзара гармонияда бірігуі. Омега нүктесі - Әлем мен Адамзаттың болашағы, эволюцияның ең жоғарғы полюсі. Онда барлық индивидтер мен халықтардың өзара келісуі болады. Барлығы сүйіспеншілік арқылы бірігеді. Православие дінінің көрнекті уағыздаушысы. А.Меньнің пікірінше «Адамның әлемдегі орны туралы тейярдизм ілімін», «оптимистік мәре» деп атауға болады.
Омега нүктесі – бұл жарық.

# data[].attributes.headline
Б.Хамзеева өзінің ма

# data[].attributes.body
Б.Хамзеева өзінің мақаласында антропология ғылымына анықтама береді. Оның  ойынша Антропология дегеніміз адамзат тарихы мен адам мəдениетін ғылыми зерттеу. Сөзбе-сөз адам туралы ғылым дегенді білдіреді. Шын мəнінде тарихи тұрғыдан өзгеріске түскен тұрғындардың əлеуметтік жəне биологиялық сипаттамасын зерттеуге арналған ғылыми білімнің бір бұтағы. Антропология салааралық пəн. Ол адамдардың биологиялық, мəдени жəне əлеуметтік дамуын зерттейді. Алғашқы кезде антропология адамның пайда болып дамуы туралы ғылым ретінде түсінілді. Оның əлеуметтік-мəдени сипаттамасы ескерілмеді. Ал қазіргі антропология ежелгі жəне қазіргі қоғамның алуан түрлі типтерінің экономикалық жүйесін, əдет- ғұрыптардың, діни наным-сенімдердің, өмірдің алуан-түрлі əлеуметтік формаларының ұқсас- тықтары мен айырмашылықтарын табуға ұмтылады.

# data[].attributes.headline
Экзистенциализм жайлы

# data[].attributes.subject
Экзистенциализм жайлы

# data[].attributes.body
Экзистенциализм мақсаты
Французский философ Жан-Поль Сартр говорил, что есть “Я”, которым мы являемся в определённый момент, потому что существуем, и есть “Я”, которым мы становимся, потому что работаем над собой;

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Смысл слова "экзистенциальный"

Экзистенциализм образован от латинского слова экзистенция (existentia) - существование.

Сложность в том, что синонима для него в русском языке нет, поэтому самыми простыми словами экзистенциализм - это философия существования, а экзистенциальный - это относящийся к существованию.

Экзистенциализм - это...

Экзистенциализм - это направление, в котором предметом изучения становится существование человека с его обыкновенными проблемами, трагедиями, эмоциями.

Перекос в сторону трагичности человеческого существования делает экзистенциализм "философией отчаяния". Это одно из самых популярных течений западной философии XX века.

Многоголосье экзистенциалистов разнообразно, но всех объединяет интерес к основным темам - человеческие бытие, свобода, выбор, смерть, смысл жизни.

Экзистенциальный советский анекдот:

"Умер мужик, перед райскими вратами видит апостола Петра и говорит ему: - Извините, апостол, у меня к вам есть один вопрос. Я долго жил, но так и не понял, в чем был смысл моей жизни?

- Ты действительно хочешь это знать?

- Очень!

- Помнишь в 1975 году ты ехал в поезде Воркута-Москва?

- Ну... кажется, припоминаю.

- Вы еще с попутчиком разговорились.

- Что-то такое было...

- А потом вы с ним пошли отметить знакомство в вагон-ресторан.

- Возможно...

- Там за соседним столиком сидела рыжеволосая женщина.

- Да-да, что-то такое было...

- Она попросила тебя передать ей соль.

- Точно! Вспомнил, попросила солонку передать!

- И ты передал ей соль.

- Да-да, передал.

- Ну и вот..."

Экзистенциализм сформировался как отдельное философское направление перед Первой мировой войной и просуществовал до середины 1960-х годов, пройдя через все катастрофы XX века.

Но истоки этой философии нужно искать в XIX столетии - в творчестве Ф.М.Достоевского, идеях Ф.Ницше, учении датского мыслителя Сёрена Кьеркегора, которого называют основоположником экзистенциализма.

Именно Кьеркегор выводит понятие экзистенции, ставшее центральной категорией экзистенциальной философии.

Он впервые за всю историю философии ставит вопрос ребром - почему, собственно, философы занимаются чем угодно - сущностью бытия, первичностью материи, Богом, познаваемостью мира, универсалиями, волей и прочими туманными понятиями - но воротят нос от насущных проблем простого человека с его переживаниями, проблемами, страхами?

Кьеркегор повернул философию лицом к обычным людям. Отныне она должна помогать человеку делать внутренний выбор, нащупывать свое Я, находить идею, ради которой стоит жить.

Неудивительно, что экзистенциальные вопросы часто звучат в произведениях художественной литературы. Пожалуй, это философское направление как никакое другое отразилось в литературном творчестве.

Ф.М.Достоевский, Л.Н.Толстой, Франц Кафка, Жан-Поль Сартр, Альбер Камю, Симона де Бовуар, Райнер Мария Рильке, Альберто Моравия - далеко не полный список писателей, поднимающих экзистенциальные темы в своих произведениях.

Таким образом, цель человеческой жизни - экзистенция, обретение себя.

Экзистенциальная истина - это не то, что познается, а то, что переживается каждым человеком индивидуально.

Экзистенциальные проблемы

Экзистенциальные проблемы или экзистенциальный кризис - это состояние, которое появляется у человека, когда он не может понять, в чём смысл его жизни, в чём её ценность и для чего он живёт.

Например:

"В чём смысл строить отношения, если все люди умирают в одиночку?"

"Какова цель моей жизни?"

"Какой смысл того, чем я занимаюсь, если меня скоро забудут?"

"Как понять, что то, что я делаю, - хорошо?"

Цели экзистенциализма

Экзистенциализм уделяет большое внимание образованию человека. В частности, образование должно подготовить ребёнка к жизни.

А именно:

научить его распознавать своё истинное "Я". Французский философ Жан-Поль Сартр говорил, что есть "Я", которым мы являемся в определённый момент, потому что существуем, и есть "Я", которым мы становимся, потому что работаем над собой;

помочь ему самореализоваться. Для самореализации очень важно понимать себя, свои эмоции;

подготовить его к трагедиям в жизни. А именно принять факт своей будущей смерти и научиться наслаждаться жизнью;

научить принимать собственные решения; объяснить, что человек свободен в своём выборе;

помочь ему социально приспособиться. Экзистенциализм учит, что в первую очередь под социальной адаптацией понимается умение ценить не только свою свободу, но и свободу других людей;

помочь ребёнку развить в себе уникальные черты характера;

привить ему чувство ответственности. Экзистенциалисты уверены, что человек сам делает свой выбор и сам же за него отвечает.

Экзистенциальные проблемы человека

Устремленность на саморазвитие является естественным механизмом выживания, поскольку без него род людской никогда бы современный уровень развития не достиг.

Проблема в преградах, подкарауливающих на этой стези, одной из преград нередко становится экзистенциальный кризис, формирующийся из противоречий внутри личности.

Появляется неврозоподобное состояние, когда отсутствует необходимость тревожиться о минимальных потребностях бытия.

Стремление аргументировать собственное существование появляется у большинства субъектов, но у одних доводы получаются примитивными и складными вследствие глубокой религиозности либо заложенным "инструкциям" иного порядка.

Экзистенциальные проблемы зарождаются в момент прихода разочарования в избранных ранее идеалах. Индивид перестает чувствовать удовлетворение от роста статуса либо теряет веру в небывалую ценность собственного бытия. Иной причиной подобных переживаний может являться ощущение неотвратимости смерти.

Порой может показаться, будто такие размышления приходят на ум лишь обладателям большого количества времени, поскольку тяжело трудящимся необходимо ежедневно решать множество насущных проблем и все силы идут на выживание.

Отчасти подобное воззрение верно, так как чаще экзистенциальные размышления посещают субъектов творческих профессий, индивиды, занимающиеся физической деятельностью, менее предрасположены к копаниям в "кулуарах" собственной личности, однако и они полностью от этого не защищены.

Можно выделить нижеприведенные предпосылки к возникновению экзистенциального переживания:

- утрата родного человека;

- применение психоделиков;

- угроза собственному существованию;

- продолжительная изолированность;

- разлука с детьми, любимым.

В ходе экзистенциального размышления индивиду приходится сталкиваться с противостоянием, порождаемым ощущением значительности собственного бытия и одновременным пониманием его бесполезности.

Неумение отыскать разрешение сложившейся ситуации трансформируется в экзистенциальное уныние, которому присуща потеря заинтересованности собственным будущим.

Кризиса нередко провоцирует желание завершить свое якобы бессмысленное бытие. Поскольку, кажется, что оно не способно принести пользы. Когда индивид сталкивается с подобным противоречием, ему самостоятельно неимоверно трудно разрешить проблемную ситуацию.

Как Преодолеть Экзистенциальный Кризис?

Если вы понимаете, что вас настиг экзистенциальный кризис, как преодолеть его - вторая мысль, которая посещает умного человека.

Выход из экзистенциального кризиса осуществляется четырьмя способами:

Можно закрыть для себя эту тему, поставить запрет мысли о тщетности существования, изолироваться от тревожных размышлений.

2. Отключить критическое мышление, зафиксировав себя на правилах и убеждениях (моральных, религиозных, общественных). Можно выбрать те, что подходят именно вам.

3. Иногда срабатывает отвлечение. В таком случае люди погружаются в развлечения, путешествуют, фокусируют внимание на разных задачах. Это может быть хобби, азартные игры, экстремальные виды спорта.

4. Творческие люди направляют своё отчаяние и страх в созидательное русло.

Преодоление экзистенциального кризиса возможно, когда человек осознаёт, что может управлять своей жизнью.

Он уже не хочет делать то, что предписано и решено заранее. Он обретает свободу, к которой стремился готов принять ответственность за неё.

Ставя перед собой задачи, опираясь на интуицию, оценивает результаты. Такой кризис означает взросление и созревание личности.
Контролировать свои мысли
Заменить негативные мысли позитивными. Сделать всё, чтобы вложить смысл в свою жизнь: заниматься любимым делом, стать добровольцем или просто проявлять сострадание к ближнему.

Дневник благодарности

Чтобы преодолеть негативные чувства, человек может записывать в дневнике всё то, за что он благодарен (свои таланты, достижения, семью и т. д.)

Познать самого себя

Человеку может помочь и самопознание. Если ему сложно, он может попросить близких определить его положительные качества, какое положительное влияние он оказал на их жизни, какие у него есть сильнейшие, самые замечательные качества.

Не пытаться найти сразу все ответы

Это не значит, что не нужно их искать, но на некоторые вопросы ответов не будет. Человек может попробовать разбить глобальные вопросы на более мелкие ответы. Затем работать над тем, чтобы быть удовлетворённым изучением ответов на более мелкие вопросы. Они же и составляют картину в целом.

# data[].attributes.attachment_link.title
Экзистенциализм. Что это?

# data[].attributes.attachment_link.description
Экзистенциализм образован от латинского слова экзистенция (existentia) - существование. Сложность в том, что синонима для него в русском языке нет, поэтому самыми простыми словами экзистенциализм - это философия существования, а экзистенциальный - это относящийся к существованию. Экзистенциализм - это направление, в котором предметом изучения становится существование человека с его обыкновенными проблемами, трагедиями, эмоциями.

# data[].attributes.headline
Абай 15-ші қара сөз

# data[].attributes.subject
Абай 15-ші қара сөз

# data[].attributes.body
Абайдың он бесінші қара сөзімен танысып, үлкен ойда қалдым. «Өз ісіме есеп бере алам ба? Қымбат уақытымды дұрыс пайдаланып жүрмін бе, әлде «қолымды мезгілінен кеш сермеп» окініп қалам ба?» деген ойлар мазалап отыр. Дәл бугінге дейінгі жасаған істерімді қарасам, біртіндеп көтерілу бар. Бірақ, әлі де көп іздену, талпыну, талаптану керек. Ата-анамнын умітін ақтауым керек.

Акыннын он бесінші қара сөзінде адамның өзін-өзі тәрбиелеуі, өз ісіне өзі сынмен қарауы, өзінен-өзі есеп алуы керек деген пікір өте орынды деп ойлаймын. Өзін-өзі тексермеген адам, өз ісіне жауапкершілікпен қарай алмаған адам Адам емес. Өзін-өзі тексеру не ушін керек? Абайша айтқанда «не білімге, не ахиретке, не дуниеге жарамды іс істедін бе, осыларға пайдалы өмір сүрдін бе» соны ажырату ушін керек екен. Кара создін негізінде жаткан осы бір маржан ойды менгерту – Абайдың басты максаты деп ойлаймын.

# data[].attributes.headline
Экзистенциализм

# data[].attributes.subject
Экзистенциализм

# data[].attributes.body
Экзистенциализм философиясы – бостандық философиясы және адам индивидінің бірегейлігі мен тәуелсіздігіне сену.
Нағыз өлім – адам өмірінің соңы. Қараңғылық.

Экзистенциализм дегеніміз не?
Экзистенциалдық философия дүние өзінің бастапқы мағынасын жоғалтты дейді. Адам – дүние мен оның бар болмысын білмейтін жаратылыс. Ол өзін бұл дүниеде тастап кеткендей сезінеді. Бізден ешкім туылғымыз келе ме, жоқ па деп сұраған жоқ.

Дүниенің мағынасыздығынан біз алаңдаушылықты, өзімізді түсінбеушіліктен - үмітсіздікті сезінеміз. Бірақ өлім мәселесі және оған біздің реакциямыз экзистенциалды ойдың орталығына айналады. Өлгеннен кейін ештеңе болмайды, бірақ кереғар, өлім әрекетінде адамның болмысы туады.
Дүниеде және өзімізде мағынаның жоқтығы экзистенциалды ойды толық еркіндік постуляциясына әкеледі. Біз өзіміз туралы ештеңе білмегендіктен және әлемде ешқандай бастапқы мағына болмағандықтан, біз абсолютті еркіндігімізбен 1:1 болып қала береміз. Бізді ештеңе алдын ала белгілемейді, бізді ештеңе шектемейді, бізді ештеңе қолдамайды. Бостандығыма мен және мен ғана жауаптымын. Әр нәрсенің экзистенциалисті үшін бостандық жауапкершіліктің ауыртпалығымен байланысты. Экзистенциализм сыртқы инстанцияларға: Құдай, заң, тәртіп, билік немесе құмарлық болсын, жауапкершіліктен бас тарту әрекеттерін бұзады. Мен барлық істеріме жауаптымын. Немесе Сартор айтқандай: «Бостандық - бұл мен жасаған нәрседен өзім жасаған».

Жан-Поль Сартр
«Существования предшествует сущности»
«Человек появляется в этом мире, действует и только потом определяется. Мы есть то, что мы делаем. Именно наше существование, наш постоянный выбор и есть мы».
Бастапқыда адам ештеңе, тек адам болудың жобасы. Біздің өмірімізде біз әрекеттер жасаймыз, таңдау жасаймыз. Олардың әрқайсысы біздің болмысымызды құрайды.
Ал мен өлген бойда – менің тіршілігім бітеді, мен өзімнің басты қасиетім – «болу еркіндігінен» айырыламын. Міне, дәл осы сәтте менің мәнім пайда болады. Яғни, менің болмысым өмірімнің аяқталуымен ғана пайда болады, өйткені оны өзгерту мүмкін болмайды.
Біздің болмысымыздың басты ерекшелігі неде? Бостандықта.
«Адам еркін болуға сотталған»
Бостандық адамға керемет жауапкершілік жүктейді, өйткені біздің әрбір шешіміміз өзімізде қалады, содан кейін біз бостандыққа сотталамыз, бірақ біздің бостандығымыз абсолютті.

Нәтижесінде, экзистенциализм - бұл мағынасыз әлемге лақтырылған бірегей адам жеке тұлғасының еркіндік философиясы және оған өзін және өзінің болмысының мәнін жасау ғана қалады.

# data[].attributes.headline
Ж.П.Сартр.ЭКЗИСТЕНЦИАЛИЗМ – ЭТО ГУМАНИЗМ.

# data[].attributes.subject
Ж.П.Сартр.ЭКЗИСТЕНЦИАЛИЗМ – ЭТО ГУМАНИЗМ.

# data[].attributes.body
Сартр философиясының негізгі мағынасы - еркіндік ұғымы болып табылады. Сартрдың ойынша адам баласы еркін болуы үшін дүниеге келген. Еркіндікті адамнан тартып алуға болмайтын, таңдау құқығы болып есептеледі. Адам өзінің еркін екенін өзінің саналы іс-әрекеттерімен көрсетуі қажет. Экзистенциализм-гуманизм. Мен осы жерде экзистенимге айтылған бірқатар жаман пікірлерлерге қарсы өз ойымды айтқым келеді: біріншіден, экзистенциализмде үмітсіздік кейіпіне енуге шақырды делінген, ешбір мәселелер мүлде шешілмейтіндіктен, іс-әрекеттің мүмкіндігі де болуы мүмкін емес болып келеді. Екіншіден, адамдар сыпайы болуды алға тартады, кей жерлерде қараңғылықты, жабырқаулықты көрсетіп, кейбір әдемі көріністерге мән бермейді деп жаман пікірлерде айтылған. Христиандар да өз тараптарынан - бізде адам шындығы мен маңыздылығын жоққа шығарамыз деп қорлайды. Себебі, біз өсиеттер мен құндылықтарды бұзып, озбырлықтан өзге ештеңені қалдырмаймыз. Әр адам өз қалауынша істегісі келгенді істеуге құқысы бар және ешкімде адамның іс-әрекетіне шағым айта алмайды.  Осы жаман пікірлердің барлығына жауапты экзистенциализм-гуманизм еңбегім деп атадым. Адамдардың арасында экзистенциалистердің екі түрі кездеседі. Біріншісі, христиандық экзистенциалистер, оларға Ясперс пен Габриэль Марсельді жатқызамын. Екіншісі, экзистенциалист-атеисттер, оларға Хайдеггер мен француз экзистенциалистерін жатқызуға болады

# data[].attributes.attachment_link.title
Ж-П. Сартр. Экзистенциализм

# data[].attributes.attachment_caption
Экзистенциальные проблемы или экзистенциальный кризис — это состояние, которое появляется у человека, когда он не может понять, в чём смысл его жизни, в чём её 

# data[].attributes.headline
Экзистенциализм проблемалсы

# data[].attributes.subject
Экзистенциализм проблемалсы

# data[].attributes.attachment_caption
Кемелбай Санжар

# data[].attributes.headline
Өмір мен өлім мәні, мәселесі.

# data[].attributes.subject
Өмір мен өлім мәні, мәселесі.

# data[].attributes.body
Әр адам өмірінде кем дегенде бір рет өмір мен өлімнің мәні туралы ойлады. Әрине, бұл сұрақтарға жауап беру мүмкін емес. Біреу өз отбасында өмірдің мәнін көреді, Біреу махаббатта, біреу достықта, біреу Отанды қорғауда, біреу кедейлерге, науқастарға және кедейлерге көмектесуде, ал біреу өмір сүріп, өмірден бәрін, дәлірек айтсақ, барлық ләззаттарды алуда бұл әлем. Бұл адамдардың әрқайсысы өзінше дұрыс, өйткені жоғарыда айтылғандардың бәрі біздің өміріміздің құрамдас бөліктері болып табылады.

Өлімнің өзі жұмбақ. Сондай-ақ, өмірдің мәні сияқты, адам да өлім туралы басқаша ойлайды. Мысалы, біреу сені өмір сүрді және жоғалып кетті деп санайды, басқаша айтқанда, сен жоқсың. Адамдардың тағы бір бөлігі, әсіресе діндар адамдар, өлім – бұл өмір кезеңі, дәлірек айтсақ, жердегі өмірден көктегі өмірге көшу, бұл жердегі өмірден әлдеқайда жақсы деп санайды. Алайда, ол жер бетіндегі өмірден де жаман болуы мүмкін, өйткені егер сіз өзіңізді жер бетінде орынсыз ұстасаңыз, онда сіз жұмаққа кіресіз немесе тыныштық табасыз, бірақ егер сіз жердегі лас, арсыз, азғын, жүрексіз өмірді енгізсеңіз, онда сіз тозаққа түсуіңіз мүмкін, немесе сіздің жаныңыз азап шегеді, немесе одан да көп егер сіз жерде тұрсаңыз.

Өмірдің мәнін таңдауда адамның рухани дамуы маңызды емес. Біздің планетамыздың көптеген тұрғындары әдеттер, тілектер мен сезімдерге ие жануарлар сияқты әрекет етеді. Өмірдің әрбір жаңа кезеңі бізге рухани дамуға мүмкіндік береді, ал адам белгілі бір жағдайдан дамуды немесе деградацияны таңдайды.

Алайда, біздің тарихымызға, дәлірек айтсақ, кез-келген адам сияқты өмірдің мәні, Өлім, адамның руханилығы туралы ойлаған философтарға жүгінейік.

Өмір мәселесі. Белгілі философ Сократ өмірдің мәні ізгі өмірде, мемлекет қабылдаған заңдар мен адамгершілікті сақтауда көрінетін бақытта жатыр деп есептеді.  Платон өмірдің мәні оның жанына қамқорлық деп сенді. Аристотель өмірдің мәнін ізгі адам және жауапты азамат болуға ұмтылудан көрді:" басқаларға қызмет ету және жақсылық жасау " . Эпикур өмірдің мәнін әлемде бақытты және бақытты өмір сүруден тапты. Синоптық Диоген өмірдің мәні ішкі еркіндік пен байлыққа деген елес деп санайды. Кант үшін өмірдің мәні моральдық парыз қағидаттарын орындау болды:" моральдық заң адамның ойлау болмысы ретіндегі құндылығын арттырады " . Фейербах үшін өмірдің мәні болды бақытқа ұмтылу адамдардың бір-біріне деген жалпы сүйіспеншілігіне негізделген.

Маркстің коммунизм үшін күрестен тұратын өмірдің мәні туралы теориясы қызықты болды. Өмірдің мәні билікке деген ерік деп санайтын ерекше көзқарасқа ие болды. Өмірдің мәні пайда мен жетістікке жету деп санайтын Бентам, Милл сияқты ағылшын философтарын да атап өтпеске болмайды.

Өлім мәселесі. Эпикур өлімнен қорқудың мағынасы жоқ деп уағыздады, өйткені біз тірі кезімізде ол жоқ, ал ол болған кезде ол жоқ біз: "өлімнің бізге ешқандай қатысы жоқ; біз болған кезде өлім әлі жоқ, ал өлім келгенде біз енді жоқпыз" . Сондай-ақ, өлім минуттарында адам өзін ашып, шындыққа көз жүгіртіп, жанын біліп, соңында еркіндік пен тыныштыққа ие бола алады. Ол үшін маңызды болған көптеген құндылықтар мағынасын жоғалтады және қажетсіз болады. Яғни, экзистенциалистік философтар үшін өлім маңызды, ол адамға өзін табуға және шын мәнінде құндылығы бар нәрсені түсінуге көмектесетін қасиетті рәсім сияқты.

# data[].attributes.attachment_caption
Онтологические прогулки

# data[].attributes.headline
Артура Шопенгауэр ад

# data[].attributes.body
Артура Шопенгауэр адам өлімін антропологиялық тұжырымдаманың бастапқы нүктесі ретінде сипаттайды. Шопенгауэр үшін адам “animal metafisicum” демек ол дегеніміз өлімнен қорқатын философиялық жануар. Шопенгауэр өзінің "Бейбітшілік ерік-жігер мен өкілдік ретінде" атты негізгі еңбегінде: "Егер біздің өміріміз аяқталып, азап шекпесе, ешкім әлемнің неге бар және дәл осы қасиеттерге ие екендігі туралы ойланбауы мүмкін – мұның бәрі өздігінен түсінікті болар еді. Тиісінше, біз философиялық, сондай-ақ діни жүйелерге деген қызығушылық, ең алдымен, өмірді жалғастыру және өлім туралы белгілі бір догмадан туындайтынын анықтаймыз. Ең алдымен, Шопенгауэр адамдардың, ең болмағанда, Еуропадағы пікірлері өлімді абсолютті жою ретінде түсіну мен "біздің өлместігімізге" деген сенімділік арасында толығымен және жақын екенін айтады. Алайда, Шопенгауэрдің пікірінше, екеуі де бірдей дұрыс емес, сондықтан ол алдыңғы екеуі де "өздері құлап кететін"жоғары көзқарасқа көтерілуді мақсат етеді. Осы мақсатта ол өлім құбылысын екі аспект бойынша талдайды: эмпирикалық және метафизикалық тұрғыдан. Біріншісіне сәйкес, өлім - үлкен зұлымдық. Табиғат тілінде бұл жойылуды білдіреді. Жануарларға, сондай-ақ адамға тән өмірге деген ерік өлімнен қорқады. Ең үлкен қорқыныш-өлімнен қорқу. Шопенгауэр өлім жазасының көрінісінен гөрі қорқынышты ештеңе жоқ. Бірақ сана, керісінше, өмірдің маңыздылығын ашады және бұл белгілі бір дәрежеде өлім қорқынышын жеңеді. Демек, біздің қорқаққа деген жеккөрушілігіміз өмірге жабысып қалады. Осылайша, өлім мәселесінде ерік-жігер таныммен араздасады.  Бірақ мүмкін, болмысқа деген құштарлық біз оны дәмін татып, қалағанымызды тапқаннан кейін пайда болған шығар? Жоқ. Өмір соншалықты жаман, егер сіз табыттарды қағып, өлгендерден қайта тірілгісі келетінін сұрасаңыз, онда олар бастарын теріс шайқайды. Сондықтан біз бұдан былай болмайтын уақыт туралы қайғыру біз әлі болмаған уақыт туралы қайғырғанымыз сияқты күлкілі. Міне Шопенгауэр өлімді осылай сипаттайды.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Артур Шопенгауэр (1788- 1860)
Смерть как утверждение родовой сущности человека
Удивительна эта глава. Характерная для шопенгауэровского текста многоплановость проявляется тут особенно наглядно. Не перестаешь удивляться многомерности повествования. Тут читатель имеет дело не столько с мистикой, хотя и ее хватает, сколько с мистификацией. Здесь мысль развивается как сюжет в лихо закрученном психологическом детективе. Очень логично - шаг за шагом - ведет автор читателя к своим выводам, которые столь же неожиданны, сколь и банальны. Причем одно утверждение вскоре упраздняется другим, так что, дочитав главу до конца, начинаешь подозревать философа в розыгрыше: не смеется ли автор над читателем, предлагая ему свой собственный рецепт очередного метафизического противоядия от страха перед смертью? Тем не менее Шопенгауэру не откажешь в парадоксальности и эмоциональной остроте постановки вопроса о природе человека, который лежит в основе всех рассуждений философа о сущности смерти и бессмертия.

Сама загадка человека сформулирована тут как загадка его личной смерти. Но это не представленность человека перед смертью, которой позже - уже в ХХ столетии - в философии будет отведена роль лакмусовой бумажки для проявления подлинного в человеке, его экзистенции. Шопенгауэр исследует человека не перед смертью, а в смерти, которая, однако, исследуется поначалу только как загадка, а не вечная тайна. У этой философской загадки есть своя философская разгадка, и притом достаточно простая. Во всяком случае, утешительная. Более того, насколько пессимистичен Шопенгауэр в вопросе о жизни, настолько же он оптимистичен в вопросе о смерти. Конечно, в конспективном изложении невозможно передать завораживающий характер шопенгауэровского текста, однако обратим внимание на основные моменты в рассуждениях философа об этом предмете, которые вместе с тем оказываются основными принципами шопенгауэровского понимания природы человека.

Прежде всего, Шопенгауэр констатирует, что мнения людей, по крайней мере в Европе, сплошь и рядом колеблются между пониманием смерти как абсолютного уничтожения и уверенностью "в нашем бессмертии с головы до ног". Однако и тот, и другой взгляд, по мнению Шопенгауэра, одинаково неверны, поэтому он ставит задачу подняться на более высокую точку зрения, с которой обе предыдущих "рушились бы сами собой". С этой целью он предпринимает анализ феномена смерти в двух аспектах: с эмпирической и метафизической точек зрения. Согласно первой, смерть - великое зло. На языке природы она означает уничтожение. Воля к жизни, присущая животным, равно как и человеку, страшится смерти. Величайший страх - это страх перед смертью. Нет ничего ужаснее, замечает Шопенгауэр, чем зрелище смертной казни. А вот сознание, напротив, раскрывает нам ничтожность жизни и этим в какой-то степени побеждает страх смерти. Отсюда наше презрение к трусу, в отчаянии цепляющемуся за жизнь. Таким образом, в вопросе о смерти "воля враждует с познанием". Воля хочет быть и содрогается перед небытием. Но отчего же, в таком случае, задается вопросом Шопенгауэр, мы не содрогаемся при мысли о том времени, когда нас еще не было? Но, может быть, жажда бытия зародилась уже после того, как мы отведали его и нашли желанным? Отнюдь. Жизнь так скверна, что если постучаться в гробы и спросить мертвецов, не хотят ли они воскреснуть, то они отрицательно покачают головами. Поэтому печалиться о времени, когда нас больше не будет, так же нелепо, как если бы мы печалились о том времени, когда нас еще не было.

С точки зрения метафизической все обстоит как раз наоборот. И вот это "наоборот" в данном случае представляет для нас наибольший интерес, так как именно здесь Шопенгауэр формулирует свое метафизическое решение проблемы бытия человека. Но прежде чем сказать, в чем состоит это решение, обратим внимание на то, как Шопенгауэр исследует эту проблему. Его метод исследования вполне может быть определен как диалектический, когда предмет исследуется в его внутренней противоречивости. Здесь мысль в поисках сущности или единого основания развивается посредством диалога-спора. Об этом свидетельствует уже сам переход от эмпирической точки зрения к противоположной - метафизической, которая, в свою очередь, излагается путем взаимоисключающих друг друга суждений или антиномий и, в конце концов, приводит нас вновь к эмпирической точке зрения с ее "житейской мудростью".

Таким образом, с точки зрения метафизической страх смерти проистекает от непонимания того, что субъект, как воплощение воли, вечен. В действительности же рождение и смерть - "это одна и та же линия, прочерченная в двух направлениях". С этой позиции Шопенгауэр подвергает критике как христианское, так и естественнонаучное представление о начале и конце человеческого бытия: "Кто видит в рождении человека его абсолютное начало, тому смерть должна казаться его абсолютным концом". Более того, Шопенгауэр утверждает, что "если бы он (человек) мог не быть, его бы уже теперь не было". Обосновывая это несколько экстравагантное положение, Шопенгауэр превращает кантовскую категорию времени из априорной формы чувственного созерцания, организующей наши внутренние восприятия, в форму бытия человека: "Мы - то существо, которое время вместило в себя, чтобы заполнить свою пустоту: поэтому мы заполняем собою все время, настоящее, прошлое и будущее в одинаковой мере, и выпасть из существования нам так же невозможно, как выпасть из пространства. (...) Великая тайна нашего бытия и небытия (...) основана в конечном счете на том, что объективно бесконечный временной ряд, субъективно - точка, неделимое, всегда присутствующее настоящее. Но кто постигает это?"

Таким образом, ответ на кантовский вопрос "Что такое человек?" оказался ограниченным теми возможностями, которые давал ответ на вопрос первый: "Что я могу знать?" Померив глубину тайны человека своей метафизикой, Шопенгауэр не достиг дна и был вынужден открыто признать это. Но и ограничиться такой констатацией он тоже не мог. В своих дальнейших (в возможных для философии пределах) размышлениях о смерти, которые уже давно как-то незаметно и для автора, и для читателя превратились в размышления о бытии и небытии человека, Шопенгауэр в который раз резко меняет основное русло. На этот раз нерушимость нашего истинного существа для смерти, т.е. вечное настоящее, вновь подвергается им, так сказать, попытке понимания посредством понятий "явление" и "вещь сама по себе", а смерть как предмет философской рефлексии сменяется своей противоположностью - рождением и даже зачатием.
Жизнь рода как отрицание личности
Таким образом, согласно Шопенгауэру, и смерть, и рождение (зачатие) - это постоянное обновление самой по себе не ведающей ни начала, ни конца воли. Но как, в таком случае, согласовать нам жажду жизни со всей ее суетой, столь характерной для реально жившего философа, с его утверждением о том, что "смерть - лишь утрата одной индивидуальности и возникновение другой" и что она есть "освежающий сон"? Как примирить веру Шопенгауэра в полингенез или метемпсихоз, т.е. переселение душ или кругооборот рождений, которую он с одобрением обнаруживает у всех древнейших народов, кроме (совсем "чуть-чуть") иудейской религии и двух ее ответвлений, т.е. христианства и ислама, с его почти патологическим страхом пред собственной смертью? И если зачатие и смерть относятся лишь к сознанию, которое есть "жизнь субъекта или мозга" ("фонарь, который гасят, когда он больше не нужен"), и если "внутреннее ядро моего Я, носитель и создатель субъекта, в представлении которого только и существует мир", нерушимо, то что, в таком случае, остается на долю человека, спросим мы? В чем все-таки видит Шопенгауэр отличительное свойство человека как человека, как индивидуальности, какой бы никчемной, несчастной и вообще "не должной" он ее ни изображал?

Шопенгауэровское отрицание индивидуальной воли к жизни - это не только уныло-озлобленное отчаяние. На самом деле, это и страстное осуждение эгоизма, чему философ посвящает множество страниц своих сочинений; это и утверждение родовой сущности человека. Вместе с тем шопенгауэровское отрицание воли к жизни означает несводимость человека к миру объективного. Но самое главное, что констатация способности человека к отрицанию воли к жизни как бы очерчивает его потенциал в очеловечивании мира. Правда, определен этот потенциал только отрицательно как неприемлемость того мира, который дан человеку в его представлении здесь и теперь. И хотя Шопенгауэр не говорит о том, каким должен быть мир (скорее, он утверждает, что мир этот вообще не должен быть), тем не менее философ ясно дает понять, что таким, каков мир есть, он быть не должен, равно как не должен быть таким, каков есть, и сам человек, порождающий в своем представлении этот мир. Утверждение не подлинности объективного мира, данного в представлении, есть отрицательная форма утверждения потребности человека в мире настоящем, подлинном, в котором человек мог бы обрести истинную свободу.

Если Кант противопоставлял мир явлений и мир вещей самих по себе для того, чтобы "спасти свободу", то Шопенгауэр использовал это же противопоставление для того, чтобы спасти бессмертие того, кто ищет этой свободы. Однако такое спасение было достигнуто им ценой упразднения автономии индивида, ценой того, что в антропологии Канта является главным. Отсюда проистекает противоположность шопенгауэровской антропологии кантовской. У Канта расколотое бытие, его двойственность "снимается" единством свободы и нравственной необходимости в человеке. У Шопенгауэра, напротив, единство бытия достигается утверждением "разорванности" субъекта, когда сама его свобода определяется отрицательно, через несвободу самого индивидуального бытия. Поэтому в философской системе Шопенгауэра не могло быть места человеку как цели для самого себя, каким он представал в учении Канта. Вместе с тем человек здесь не сводился весь без остатка к простому средству для достижения цели, например, для самопознания мирового духа, как это было в системе абсолютного идеализма Гегеля, хотя Шопенгауэр нередко говорит об индивиде и его сознании как функции мировой воли или о средстве объективации идеи рода.

Нет в системе Шопенгауэра и абсолютного тождества субъекта и объекта. Напротив, единое для них основание (воля к жизни, воля к бытию) исследуется в его внутренней противоречивости, которая обнаруживается в беспрестанных страданиях индивида и вечном противостоянии его миру объективному. В этом мире объективного индивид лишен свободы в ее положительном или, можно сказать, в кантовском понимании как автономии, т.е. как свободной причинности, обусловленной разумно-нравственной природой и достоинством человека. Тем не менее само страдательное противостояние субъекта миру объективного означает, что субъект не сводим абсолютно к этому миру, что он способен хотя бы к негативному определению собственной свободы - свободы "от", не говоря уже о том, что, согласно Шопенгауэру, всякий субъект есть индивидуальное воплощение мировой воли, которая свободна по определению. (Правда, такая свобода ничуть не лучше индивидуального воплощения свободы мирового духа в системе Гегеля, ибо и то, и другое есть свобода "вместо" кого-то.)

Итак, антропология Шопенгауэра - это манифестация величия и ничтожества человека-индивида. Как представляющий субъект, он дает миру существование, и в этом состоит его величие. Как познающее Я, он - ничто, "фонарь, который гасят". Его сущность - не в этом Я, а в воле, которая объективируется в жизни рода. Тайна бытия и небытия индивида - вечное настоящее в его противоположности временному, преходящему, прошлому и будущему. Само бытие человека оказывается тут не просто вопросом, но проблемой, которая порождается присущей индивиду способностью самопознания (так сказать, "горем от ума"). С одной стороны, бытие человека, наделенного сознанием, мучительно и лишено смысла. С другой стороны, человек, покуда он жив, исполнен жаждой жизни, жаждой удовольствия или, по крайней мере, стремлением избавиться от страданий. А поскольку объективный мир не может дать ему ни блаженства, ни смысла, постольку уделом индивида оказываются безверие и отчаяние. Однако отчаяние оказывается тут негативным определением свободы индивида. Это отчаяние как отсутствие надежды или даже как осознание принципиальной невозможности исполнения надежд, в конце концов приводит человека к мысли покончить всякие счеты с жизнью, если не физически, то духовно, т.е. посредством квиетива воли, и таким образом обрести пусть негативную, но зато настоящую свободу. Собственно, у Шопенгауэра свобода начинается лишь тогда, когда индивид оказывается способен противопоставить индивидуальной воле к бытию (жизни) свою индивидуальную волю не жить. В результате такого самоотрицания индивидуальное бытие должно исчезнуть, возвратившись физически или духовно к своей основе - мировой воле.

Жизнь рода - "платонова идея", объективация воли во времени. В силу этого внутренняя сущность каждого живого существа коренится в его роде. И хотя воля достигает самосознания только в индивидууме, ее действительная объективация - род. Интересы рода, т.е. половые отношения, деторождение и прокормление потомства, несравненно важнее, чем все другие интересы индивида. "Питающим началом" индивидуума являются гениталии, ибо они осуществляют связь с родом. Недаром, замечает Шопенгауэр, в Индии лингам и иони почитаются как символ рода и его бессмертия и, как противовес смерти, придаются в виде атрибута именно божеству смерти Шиве. То, что сказано в отношении животного, в полной мере относится и к человеку. "Деторождение в известном смысле является самым замечательным из творческих влечений, а создания его - самыми изумительными". Половые отношения в человеческом мире представляют собой незримый центр всяческих дел и просвечивают везде, несмотря на все покровы, которыми их облекают. "Они - причина войны и цель мира, основа серьезности и мишень для шуток, неиссякаемый источник острот, ключ ко всем намекам и смысл всех тайных указаний, всех невысказанных предложений и взоров украдкой (...) Развлекающая мир пикантность состоит именно в том, что самое важное для всех людей совершается тайно, а явно игнорируется. (...) Все это находится в соответствии с тем, что половое влечение - ядро воли к жизни, тем самым концентрация всякого воления. (...) Можно даже сказать, что человек - конкретное выражение полового влечения, ибо его возникновение - результат акта совокупления, акт совокупления - его заветная мечта, и только это влечение сохраняет и связывает в единое целое все его явление. Воля к жизни проявляется сначала в стремлении сохранить индивид, но это лишь ступень к стремлению сохранить род". К деторождению присоединяется забота о потомстве, а к половому инстинкту - родительская любовь, и в них таким образом продолжается жизнь рода. У человека эта инстинктивная родительская любовь посредствуется и направляется разумом, но иногда разум ее и ослабляет, причем у людей с дурным характером это доходит порою до совершенного уничтожения. Вот почему проявление материнской любви в самом чистом виде наблюдается у животных, а вот самец по большей части вообще не осознает своего отцовства. В родительской любви и заботе о потомстве, как и в половом влечении, воля к жизни "становится в известном смысле трансцендентной, ибо ее сознание выходит за пределы индивида, которому оно присуще, и распространяется на род".
Фейербах
Людвиг Андреас фон Фейербах (1804 -1872 )
Бытие человека как единство жизни и смерти
Расхожее мнение о Фейербахе как о беспроблемном философе-эвдемонисте, проповеднике земных радостей, певце молодости и т.п. побуждает предположить, что его интересовал исключительно вопрос о бытии человека. Однако это не совсем так. Более того, осмысление Фейербахом бытия человека всегда осуществлялось через осмысление его небытия. Все размышления Фейербаха о жизни как бы оттенялись темой смерти.

Уже первое самостоятельное сочинение философа, написанное в 1830 г., имело весьма показательное в этом отношении название "Мысли о смерти и бессмертии". Показательно и то, что спустя много лет Фейербах изменил заголовок одного из разделов этой работы "Бог" на "Метафизическое основание смерти". Уже здесь философ утверждал реальность смерти и иллюзорность бессмертия. По тем временам это было неслыханной дерзостью, за которую Фейербах поплатился преподавательской карьерой. Атеистическая направленность сочинения была слишком очевидной, чтобы власти могли проигнорировать анонимного автора. Книга была конфискована. Для молодого ученого наглухо закрылись двери всех университетов Германии. В ответ, словно издеваясь над своими оппонентами, Фейербах "представил смерть ученому миру" в следующих стихах:
Верней на свете нет леченья, От всех страданий и мучений
Вера в Бога и бессмертие, утверждает Фейербах, - софистическая выдумка людей и проистекает она из их стремления к счастью. В истории представлений о Боге и бессмертии Фейербах выделяет три эпохи. Первая - это эпоха греков и римлян, когда человек жил исключительно государственной, народной жизнью. В эпоху античности не было пропасти "между возможностью или представляемостью и действительностью, идеалом и реальностью, следовательно, у них не было также бессмертия в нашем смысле ". Вторая эпоха - это католическое средневековье. И в эту эпоху еще нет личности, выделившейся из общества, поэтому в представлениях того времени существенным является "вера в возмездие добра и зла, но не вера в индивидуум и его вечное продолжение как таковое". Только в третью эпоху - эпоху протестантизма - оформляется вера в бессмертие индивидуума, когда "человек в своей индивидуальности понимается как божественный и бесконечный".

В 1834 г. в Швейцарии Фейербах издал (уже под собственным именем) работу "Абеляр и Элоиза, или Писатель и человек. Собрание юмористически-философских афоризмов". Здесь мы имеем редкое несоответствие названия содержанию: никакого юмора в работе мы не найдем. Спустя двадцать лет сам Фейербах назвал вопрос о смерти и бессмертии основной темой этих совсем не юмористических афоризмов. "Уже тогда, - отмечал философ, - передо мной витала мысль, которую я изложил лишь в "Вопросе о бессмертии с точки зрения антропологии", с той лишь разницей, что в тот период я находился еще на точке зрения абстрактного, то есть аристократического, мышления, которое чуждается чувств как черни (...). Только в заключении выступает любовь как связка между духом и плотью, небом и землей, писателем и человеком". Здесь, как и в своих "Мыслях", Фейербах утверждает реальность смерти и иллюзорность бессмертия в религиозном смысле этого слова. Однако в этой работе акцент смещается в сторону утверждения бессмертия в результатах творческой деятельности и памяти людей.

Тема смерти и, в частности, проблема самоубийства является одной из ведущих не только в упомянутой уже работе "Вопрос о бессмертии", которую Фейербах писал на протяжении двадцати лет (1846-1866), но и другого его сочинения "О спиритуализме и материализме" (1863-1866). Наконец, эта же тема вновь возникает в одном из последних крупных сочинений философа с лучезарным названием "Эвдемонизм" ( 1867-1869), то есть учение о счастье.

В сущности, вся философия Фейербаха есть земная эсхатология индивида. Она не только гимн жизни, но и гимн смерти. В той степени, в какой философ учил "радости бытия", он учил умирать. Само философствование было для него способом умирания: "Философствовать значит умирать - умирать значит философствовать". У него жизнь опосредуется смертью, а смерть оказывается "последним обнаружением жизни". Словно предвосхищая манеру Ницше, Фейербах пишет: "Ты спрашиваешь меня, что я такое? Подожди, когда меня не будет".

Для Фейербаха смерть - такая же реальность, как мир, данный нам в ошушениях: "Существует лишь одно доказательство бессмертия, - писал философ, - не умирать". "Смерть оставляет нам лишь чистую сущность, только доброе". Поэтому и Бог - это фантастическое выражение человеком своей сущности - оказывается у Фейербаха олицетворением смерти, ибо "как в Боге сняты всякая телесность, временность, нужда, похотливость, непорядочность, короче говоря, все качества подлинной жизни и бытия, точно так же они сняты в смерти. Поэтому умереть - значит прийти к Богу, стать Богом".

В том внимании, которое Фейербах уделял теме смерти, а главное в трактовке этой темы, он, как никто другой из немецких мыслителей XIX в., близок Шопенгауэру. Так, характеристика двойственного отношения смерти к нашему существованию почти ничем не отличается от шопенгауэровской. У бессмертия, пишет Фейербах, две стороны - светлая и теневая, небо и ад, но эта двусторонность присуща самой смерти. "О смерть, - цитирует философ Ветхий завет, - как горька ты, когда думает о тебе человек, имеющий дни добрые и в достатке живущий без забот, который успевает во всех своих делах и еще вкусно есть. О смерть, как благостно ты поступаешь с жаждущим тебя, с тем, кто слаб и стар, кто имеет множество забот и кому надеяться на лучшее либо ожидать лучшего не приходится". И уж совсем по-шопенгауэровски звучит фраза: "Смерть сама по себе - это не кара за совершенные грехи, это награда за перенесенные страдания и битвы". Шопенгауэру и Фейербаху, хотя и в разной степени, подошло бы греческое "пейси-танатос" (учитель смерти): "Умереть по-человечески, умереть в сознании, что ты в умирании исполняешь последнее человеческое назначение, следовательно, умереть, находясь в мире со смертью - пусть это будет твоим последним желанием, твоей последней целью".

Еще большее сходство в позициях Фейербаха и Шопенгауэра обнаружим мы в вопросе не просто о смерти, но небытии вообще. Словно вариацией на тему, заданную Шопенгауэром, воспринимаются слова Фейербаха: "Под небытием после смерти я представляю себе состояние, в котором я находился до того, как родился. Это, по сути дела, не апатия, ибо еще можно чувствовать, а это вообще ничто. Когда я попаду в это состояние - хотя слова я и состояние здесь вообще не подходят, - то это состояние, так я думаю, будет нечто, что полностью равносильно вечной жизни, Бытие и небытие не противопоставлены друг другу, если речь идет об ощущающих существах, противопоставлены же друг другу небытие и наивысшее блаженство. Я думаю, что, в каком бы из этих двух состоянии ни находиться, чувствуешь себя в одинаковой степени хорошо".

Словно сговорившись друг с другом, Шопенгауэр и Фейербах в своей полемике с Кантом по вопросу о природе и реальности ничто ссылаются на "Софиста" Платона, доказывая, что небытие - это не абсолютное ничто, а всегда нечто. Хотя справедливости ради надо сказать, что в этой полемике с Кантом они просто воспроизводят его позицию и в этом смысле "ломятся в открытую дверь".

Понимание небытия как того, что не есть ничто, а есть нечто, и признание реальности небытия - это та точка, в которой Фейербах и Шопенгауэр совпадают полностью, но именно она оказывается тем пунктом, из которого ход их рассуждений расходится в диаметрально противоположных направлениях. Если Шопенгауэр объявляет небытие подлинным бытием и царством истинной свободы, то для Фейербаха небытие - это характеристика лишь одной, имманентно присущей стороны реального бытия природы; той стороны, которая как раз в силу односторонности и негативности не может быть ни подлинным бытием, ни тем более царством свободы. Для Фейербаха небытие - при всей его реальности - противостоит земному блаженству, поэтому для Фейербаха совершенно неприемлем шопенгауэровский путь к свободе и счастью: "Тот, кто увлекается нирваной, - пишет философ, выделив эти строки курсивом, - или какой-нибудь иной метафизической сверхчувственной реальностью или ничтожеством как высшей для человека истиной, для того человеческое земное счастье является ничем, но ничем также является и человеческое страдание и несчастье, по меньшей мере, если он хочет быть последовательным". И хотя Фейербах в данном фрагменте не называет имени Шопенгауэра, мишень этого полемического пассажа очевидна, как очевидна направленность против шопенгауэровского миропонимания следующей характеристики этического учения буддизма: "Буддизм - это (...) откровения больного, сумасбродного и фантастического стремления к счастью, не видящего из-за зла блага".

Несмотря на то, что для Фейербаха, как и для Шопенгауэра (а также, заметим в скобках, Гегеля), смерть есть необходимый момент жизни и неразрывно связана с природой человека, тем не менее в своем пафосе учение Фейербаха в корне отличается от шопенгауэровского. Этот пафос сам Фейербах выразил в форме древнего изречения; "Живому - живое, мертвому - мертвое!". "Прежде чем задать себе вопрос, достойны ли мы иной жизни, мы должны задать себе вопрос - достойны ли мы данной жизни". При всем сходстве фейербаховской и шопенгауэровской трактовок смерти, в их системах осознанию реальности смерти отводятся совершенно разные роли. Если для Шопенгауэра смерть (с метафизической точки зрения) есть "самая невероятная вещь на свете", а отрицание личного бессмертия (с точки зрения эмпирической) оказывается средством доказать иллюзорность объективного мира и ничтожность индивида, то для Фейербаха утверждение реальности смерти есть необходимое условие и основание для утверждения реальности мира и действительного бытия индивида.

Таким образом, для Фейербаха проблема состояла не в том, есть Бог или Бога нет, а в том, плох или хорош, действителен или иллюзорен посюсторонний мир и может ли человек быть счастливым в этом мире. Свое решительное "да" Фейербах сказал уже в работе 1830 г. "Мысли о смерти и бессмертии": "Только в этой данности ты этот человек (...), когда прекращается жизнь, то и ты прекращаешься быть". "Сущностью человеческой жизни является бытие только на земле". Тогда же Фейербах свой откровенно атеистический ответ впервые назвал "новой религией", которая "вместо бессмертия индивидуумов (...), скорее, требует сильных людей, духовно и телесно здоровых. Для нее здоровье имеет большую цену, чем бессмертие".

[ii] Шопенгауэр А. Т.2. С.235.

[iii] Там же. Т.2. С.237.

[iv] Там же. Т.2. С.477.

[v] Там же. Т.2. С.456.

[vii] Там же. Т.2. С.495.

[ix] Там же. Т.2. С.496.

[x] Там же. Т.2. С.497.

[xii] Там же. Т.2. С.498.

[xiii] Там же. Т.2. С.498-499.

[xiv] Там же. Т.2. С.500.

[xvi] Там же. Т.2. С.504.

[xix] Там же. Т.2. С.509.

[xx] Там же. Т.2. С.507.

[xxi] Там же. Т.2. С.508.

[xxv] Там же. Т.2. С.517.

Она лучший врач на земле,

[xl] Там же. Т.1. С.223.

[xli] Там же. Т.1. С.237.

[l] Там же. Т.1. С.313.

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
современная проза и поэзия

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
лаборатория речи

# data[].attributes.attachment_link.title
Онтологические прогулки

# data[].attributes.attachment_link.description
Артур Шопенгауэр (1788- 1860) Смерть как утверждение родовой сущности человека Удивительна эта глава. Характерная для шопенгауэровского текста многоплановость проявляется тут особенно наглядно. Не перестаешь удивляться многомерности повествования. Тут читатель имеет дело не столько с мистикой, хотя и ее хватает, сколько с мистификацией. Здесь мысль развивается как сюжет в лихо закрученном психологическом детективе.

# data[].attributes.headline
Пайымдауларға жауабым

# data[].attributes.subject
Пайымдауларға жауабым

# data[].attributes.headline
Кемелбай Санжар

# data[].attributes.subject
Кемелбай Санжар

# data[].attributes.body
Алғаш рет құндылық туралы Сократ  айта бастады (б.з.д. 469-399 жж.). Ол рухани саланы тәуелсіз шындық ретінде ашты. Сократтың арқасында

" жан " ұғымы моральдық және этикалық мәнге ие болды, өйткені ол үшін жан саналы, жоғары интеллект, ар - ождан, мораль болып есептелінді. Рухани ізгілікке жетелейді, ол жанды жақсы және кемелді етеді деп айтты.

Қазір материалдық құндылықтар рухани жағынан басым, сондықтан адамдар мейірімділік, мейірімділік, жомарттық, әділеттілік, азаматтық және патриотизм идеяларын бұрмалайды.

Ұлы жазушы және философ Шәкәрім Құдайбердиев былай деп жазды: "адамның жақсы өмір сүруінің негізі адал еңбек, ар-ождан ақыл, шынайы жүрек болуы керек. Міне, бәріне үстемдік етуі керек үш қасиет… жас кезінен адамдарда жоғары адалдық, өзін-өзі бағалау сезімін тәрбиелеу керек, бұл жануарлардың инстинкттерінен (жабайылық) арылуға, зиянды құмарлықтарды жоюға көмектеседі".

Барлық ұлы жазушылар, ақындар, философтар адамдарды ар-ұжданымен өмір сүруге шақырды. Уильям Шекспир "ар – ұждан-махаббаттың Қызы"деп жазды. Виктор Гюго үшін жердегі жоғарғы сот-ар-ұждан соты. "Ар-ұждан дегеніміз не, ол туралы барлық уақытта әркім өзінше, қашан және қалай ыңғайлы деп түсіндіреді, және ол өздігінен, табиғаттың алдында, тарихтың алдында, әлемнің болашағы мен Құдайдың алдында, ақыры бізді жаратқан және Біз Жаратқан нені білдіреді?"- деп сұрайды қазіргі заманның көрнекті жазушысы және ойшылы Шыңғыс Айтматов.

Жалпыадамзаттық рухани құндылықтарға мыналар жатады: отбасы, махаббат, достық , Бостандық, гуманизм, жауапкершілік, Ар-намыс, қадір-қасиет, сенім.

Жалпы адамзаттық құндылықтардың негізгі категориясы-өмір. Қазіргі философия өмірді адам болу процесі ретінде, белсенді, қозғалмалы бастауы бар әлемнің абсолютті, шексіз бастауы ретінде қарастырады. Бұл белсенді, қозғалмалы принципті білу, мүмкін, түйсігі арқылы, тәжірибе арқылы. Өмір-адам үшін ең қымбат құндылық, оның тіршілігінің негізі, оның әлемде болуы. Бостандық - адам болудың тағы бір маңызды құндылығы. Бостандық-бұл адамның өмір сүру жағдайларын игеру, табиғи және әлеуметтік күштерге тәуелділікті жеңу, өзін-өзі анықтау, өз әрекеттері мен әрекеттерін таңдау мүмкіндіктерін сақтау қабілеті.

Құндылықтарды өз бойымызда тәрбиелеу, дамыту, санамызға сіңдіру бізді рухани дамуға жетелейді. Және де рухани адамгершілік тәрбиелеудің негізі болып табылады.

# data[].attributes.headline
Кант үшін адам ең жо

# data[].attributes.body
Кант үшін адам ең жоғарғы құндылық болып саналған. Өйткені оның өзінің өмір сүріу мақсаты бар.
Кант «мәдениет» ұғымын «құндылық» ұғымымен біріктіріп, мәдениет «шын мәнінде адамның әлеуметтік құндылығынан тұрады» деп атап көрсетеді.
Кант адамның құндылықтар туралы барлық тұжырымдамалары дұрыс деп санамайды. Құндылықтар ойдан шығарылған, елес болуы мүмкін. Ойшыл соңғысына, мысалы, «амбиция елесі» – «атақтар мен ордендерге құмарлық»  жалған құндылықтар ойлап табуы мүмкін.

# data[].attributes.body
Құндылық — объектінің жағымды немесе жағымсыз жақтарын білдіретін философиялық-социологиялық ұғым.

Философия тарихында құндылық көрінісінің заңдылықтары туралы жалпы түсінік 19 ғасырдың ортасында пайда болды. Құндылық ұғымына тұңғыш философиялық анықтаманы Р.Лотце мен Г.Коген берді. Ежелгі филосиялық көзқарастарда құндылықтың әр түрлі көріністеріне жататын және табиғи, қоғамдық құбылыстарды, адамның іс-әрекетін бағалауда пайдаланылатын сұлулық, қайырымдылық, мейірімділік секілді этикалық және эстетикалық ұғымдар қолданылды. Құндылық объектінің адам үшін қаншалықты маңызды екендігін айқындайды. Ол пәндік және субъективтік деген екі бөліктен тұрады. Пәндік және субъективтік құндылық — адамның дүниеге қатынасының екі жағы, біріншісі — оның объектісі, екіншісі — субъектісі. Сондықтан пәндік құндылық баға берудің объектісі, ал субъективтік құндылық олардың өлшемі мен әдісі болып табылады. Пәндік құндылыққа заттардың табиғи қажеттілігі, өнімнің өзіндік құны, әлеуметтік игілік, ғасырлар бойы қалыптасқан мәдени мұралар, ғылыми ақиқаттың теориясы маңызы мен тәжірибелік пайдасы, адамдардың іс-әрекетіндегі жамандық пен жақсылықтың іске асуы, табиғи және қоғамдық объектілердің эстетикалық қасиеттері жатады. Санадағы құндылық ұғымына қоғамдағы ойлау мен бағалау, мақсат және оған жетудің жолдары, қоғамда кездесетін түрлі нормалар жатады. құндылықтар өмірге, еңбекке, шығармашылыққа, адам өмірінің мәніне, т.б. баға беру қатынасынан тұрады. Құндылықтар қоғам үшін ең маңызды деген әдет-ғұрыптар, нормалар мен мән-мағыналар қызметін өзіне бағындырады және реттейді. Құндылықтар адам мүддесінің объектісі бола тұра, әлеуметтік, заттық ортадағы күнделікті тіршілікте бағыт беру рөлін атқарады. Адам өзін қоршаған заттық және рухани әлемді құндылықтар арқылы бағалайды. Оның шынайы өмірге құндылықтық қатынасы тек сана негізінде болуы мүмкін. Құндылықтық сана заттың біз үшін қаншалықты бағалы, оның құндылығы неде екенін зерттейді.

# data[].attributes.headline
Диоген. Переоценка ценностей.

# data[].attributes.subject
Диоген. Переоценка ценностей.

# data[].attributes.body
Диоген грек философиясының кезеңіне кірген «Переоценка ценностей» ең алдымен өркениеттің дәстүрлі құндылықтарын қабылдамау және «табиғатқа» бет бұруға шақыру арқылы көрініс тапты. «Киник» лақап аты Киносарг атындағы гимназияда орналасқан Антисфен мектебінің атынан шыққан деп есептеледі. Ол Афины алаңында саздан жасалған бөшкеде өмір сүрді. Ол уақытының көп бөлігін Грецияны аралап, өзін полиция мемлекетінің емес, бүкіл ғарыштың азаматымын - «космополит» деп атады.
Диоген ілімінің негізгі мазмұны табиғатқа сәйкес өмір идеалын моральдық уағыздау және дене қажеттіліктеріне байланысты барлық нәрселерде аскеттік абстиненция болды. Диоген адамның байлыққа, сән-салтанатқа әуестенуге, сонымен қатар қарапайым дүниелік уайымдармен өмір сүруге деген ұмтылысын өте қатал мазақ етті. Оның халық арасынан адам табу қиын деген сөзін жерлестерінің көпшілігінің өмір жолын айыптау деп бағалауға болады. Олардың бүкіл өмірі босқа күнделікті істермен өтеді. Олардың артында, сондай-ақ тауарларға деген ұмтылыс пен қажеттіліктерді қанағаттандыру, байқалмайтын қызықсыз өмір өтеді. Көптеген адамдарда жаман қасиеттер бар: зинақорлық, сараңдық, көреалмаушылық, жауыздық, дұшпандық. Диоген бұл келеңсіздіктерді де айыптаса керек. Ал оны қоршап алған қалың жұрттың ішінде жалпыадамзаттық имандылық заңдары бойынша өмір сүруге, күнделікті нанын ғана емес, жан дүниесін де күтуге тырысқандар аз болды. Диогеннің бұл сөздерін біздің заманымызға сәйкес қолдануға болады (бәлкім, кез келген басқа сөздер сияқты). Қазіргі әлемде көретініміз: байлыққа деген шексіз құмарлық, орыс өмірінің барлық салаларында олигархтардың үстемдігі; шоу-бизнесте қандай баға болса да атақты болуға ұмтылу, заманауи саясаткерлерге үстемдік етуге ұмтылу; жерлестеріміздің жартысына жуығында ақша жинауға, икемділікке ұмтылу; жамандықтың үстемдігі – маскүнемдік, жезөкшелік, адам саудасы, қазіргі құлдық. Индивидуализм, адамның жеке басының бәрінен бұрын - қазіргі әлемде үстемдік ететін нәрсе. Өзі үшін ғана емес, өзгелер үшін де өмір сүретін, ақылды, білімді, достықты, мейірімділікті, өзара түсіністікті бағалайтын адамды кездестіру өте қиын. Қазіргі әлемде Диоген-ойшылдар, тәлімгерлер, пайғамбарлар жетіспейді.

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Всё о философии и для философии

# data[].attributes.attachment_link.title
ДИОГЕН Переоценка ценностей

# data[].attributes.attachment_caption
politeizm tsennostey v aksiologicheskoy mysli maksa vebera

# data[].attributes.headline
Вебердің пікірінше, 

# data[].attributes.body
Вебердің пікірінше, құндылық біз үшін маңызды нәрсені, өмірімізде не нәрсеге назар аударатынымызды және нені ескеретінімізді білдіреді. Ол адамның ойлау тәсілі. "Кеңістік" және "уақыт" канттық категориялары сияқты, Вебердегі құндылық адамға өз ойларының, әсерлері мен тілектерінің "хаосын" реттеуге, құрылымдауға мүмкіндік береді. Бұл ғалымға да, қарапайым адамға да бірдей тән "әлемді түсінудің таза логикалық әдісі".

Адам құндылықтардың тасымалдаушысы болып табылады және олар оның алдына қойған мақсаттарын анықтау үшін қажет. Олардың іс-әрекетті ынталандырудағы орны мақсаттар мен мүдделерге қарағанда әлдеқайда терең, өйткені адамның еркі құндылықтарға бағытталған.

Веберді түсіндіруінде құндылықтардың, нормадан айырмашылығы бір жақты түсінікті бұйрық бола алмайды,ол әрқашан тілек. Оны белгілі бір себептермен қабылдап, өз өмірін жүзеге асыратын адам міндетті түрде қажет. Сонымен қатар, құндылықтарды таңдаудың өзі "дұрыс" пен "бұрыс"арасындағы таңдау ғана емес. "Дұрыс" құндылықтар-жомарттық пен үнемділік, мейірімділік пен әділеттілік, зұлымдықпен белсенді күресу және зорлық-зомбылыққа қарсы тұру.

Дегенмен, әрбір нақты жағдайда адам бір-бірімен үйлесуі қиын екі қасиеттің бірін таңдауы керек. Сонымен қатар, құндылықтардың өзі бағыт бермейді, тек бағытты саналы түрде таңдауға мүмкіндік береді. Сондықтан адамның алдында тұрған балама бостандыққа жүгіну ретінде ғана мағынасы бар, сонымен қатар таңдау мағынасындағы еркіндік балама бар жерде ғана мүмкін болады.

# data[].attributes.body
Әлемдегі кез - келген саланың өзіне белгілі бір құндылықтарын зерттеуден ақиқатта негізделуден басталады. Әр саланың, мысалы: әдебиет саласына әдемілік, әсемдік, болу игерілсе, құқықтық салада әділеттілік, шынайылық, факт, дәлел көрініп тұруы тиіс.
Жалпы, құндылық дегеніміз ғылым салаларынын ішіндегі ең маңызды гуманитарлық ортақ сала.
Екі мыныңшы жылдарга дейін құндылық тақырыбын тек философия ғылымы зерттеп, өз теорияларын ұсынып келген. Х ғасырда құндылықтар жұйесі әлеуметтік -
гуманитарлык ғылымдардың ортақ теориясына ауыса бастады.
Ен манызды кундылык улт рухы тарихынан бастау алады. Ұлт тарихынын ең негізгі белгілері әлеуметтік идеологиясы қалыптаскан терең зерттеуі өмірдің қағидаттарын
сараптаумен байланысты.

# data[].attributes.headline
Ф. Ницше философиясындағы "Асқан адам" 

# data[].attributes.subject
Ф. Ницше философиясындағы "Асқан адам" 

# data[].attributes.attachment_link.title
Ницше философия

# data[].attributes.headline
Ф. Ницше “Асқан адам”

# data[].attributes.subject
Ф. Ницше “Асқан адам”

# data[].attributes.headline
 "Асқан адам" Ф.Ницше

# data[].attributes.subject
 "Асқан адам" Ф.Ницше

# data[].attributes.headline
Ф. Ницше "Так говорил Заратустра"

# data[].attributes.subject
Ф. Ницше "Так говорил Заратустра"

# data[].attributes.body
«Заратуштра осылай сөйледі»
Асқанадам - күшті ерік-жігері бар дана адамның бейнесі. Міне, дәл осы образ Ницше адамзатты ең биік мақсат етіп қояды. Дарвиннің революциялық теориясына ұқсастығы бойынша Ницше адам дамуының келесі кезеңі «Асқанадам» болады деп есептейді. Қазіргі адам, философтың айтуынша, көптеген ғасырлар бойы әлсіз және аянышты күйде болды. Бұл негізінен кішіпейілділікті, әлсіздікті, теңдік пен рухты идеалға әкелетін христиандық моральға байланысты. Ол сол адамнан күрес, күш, әділеттілік пен тәннің рухпен үйлесімін әкелетін ең жақсы адамның бейнесін көреді.

Заратуштра адам дамуының 3 кезеңін санайды. Түйе, арыстан және бала.
Түйе - тәжірибенің мойынсұнғыш сақтаушысы, ол адамзаттың барлық қалыптасқан көзқарастарын сіңіреді және қабылдайды.
арыстан. Бұл күйде адам гелист емес және барлық моральдық нормалар мен құндылықтарды бұзушыға айналады. Бірақ мәселе оның қалай жасау керектігін білмеуінде. Дәл осы жетіспеушілік соңғы кезеңдерде, балада түзіледі.
Бала нөлден бастап өзіндік құндылықтар жүйесін, өзінің мораль мен өз ережелерін жасайды. Бұл ішінара суперадамның мәні, оның бейнесіне Ницше бойынша, адамзат ұмтылуы керек.

Осылайша, Ницше Асқанадам идеясымен өз заманының адамына ең жоғары мақсат қояды. Және бұл ретте оның дамуына болжам жасайды. Ол оны 19 ғасырдың аяғында маңызды болған оқиғалардың негізінде жасайды.
1. Осы уақытқа дейін адамзат ғылыми білімнің лайықты даму қарқынына ие болды және бұл қарқын экспоненциалды түрде өсуде. Осылайша, ғылыми білімнің пайдасына догматикалық сенімнен біртіндеп бас тарту байқалады.
2. Социалистік қозғалыстар халықтың кең бөлігін сүйреп, күш ала бастады. Осылайша, тарихта мәдени ыдырау бар. Бір кездері тәуелді күйде болған адамдар рөл ойнай бастайды және өз ережелерін айтады.
Ницше өз заманындағы процестерді бақылай отырып, қорытынды жасайды. Адамзат барлық құндылықтарды түбегейлі қайта бағалауға және екі жолдың бірін таңдауға тап болады. Қожайындардың имандылығын таңдау немесе құлдардың имандылығына бағыну. Ницше адам не арыстанның сатысынан өтіп, бала болу керек, не болмаса түйе болып қала береді дейді.
Ғылыми білімнің ықпалының өсуі мыналарға әкеледі: білімнің диктаты жаңа құбылысқа әкеледі: нигелизм. Бұл – ғалам туралы ескі ұғымдарды жоққа шығару, белгілі бір уақытқа дейін мызғымас моральдық-этикалық нормаларды жоққа шығару. Сондықтан оның әйгілі: «Құдай өлді». Ол қайтыс болды, өйткені жаңа дүние туралы білім оны жай ғана ығыстырып, оны қосымша элементке айналдырды.
Бірақ жаппай адамның жұқтыруы, Ницшенің пікірінше, адамзатты одан да үлкен құлдырауға - декодандарға әкеледі. Ницше бұқаралық адамның құндылықтарын зиянды деп санайды.

Адамзат Ницшенің ойынша, шеберлердің моральына ұмтылуы керек. Бұл ерік-жігері күшті ақсүйектердің адамгершілігі. Негізінде, бұл дерлік «супермендер» және олардың азшылығы. Олардың басқалардан басты айырмашылығы – ешқандай моральдық-этикалық көзқарастарға тәуелді емес. Олар тіпті белгілі бір мағынада жақсылық пен жамандық сияқты категориялардан тыс. Бұл күшті, бастамашылдықты, өзін-өзі қамтамасыз етуді және өмірдің өзін құндылықтары ретінде жариялаған адамдар.

Ницшенің айтуынша, екі жол бар. Біріншісі: адам ескі діни құндылықтардан бас тартып, шынайы, адами құндылықтарға жүгінуге мәжбүр болатын жол. Яғни, адамгершіліктен жоғары болу, құндылықтарды қайта бағалау және шеберлердің моральдық қасиеттерін қабылдау. Немесе Ницше мүлде қаламайтын нәрсені адамға жаңа әлемдегі христиандық құндылықтарды қайта пішімдеуге, яғни әлеуметтік, топтық қозғалыстарға бағынуға, барлығының теңдігін жариялайтын демократияны қабылдауға тура келеді.

# data[].attributes.body
​Заман өзгерген сайын “еркіндік” философиясы алдыңғы қатарға шығып келеді. Қазақ қоғамының бұл ұғымға қатысты көзқарасы жылдан-жылға өзгеріп жатыр. Құлағымыз үйреніп, санамызға сіңіп қалған “қызға қырық үйден тыйым”, “көп сөйлеп, орынсыз күлме”, “қыз ұлдың, ұл қыздың киімін кимеуі қажет” деген секілді көптеген тыйым сөздер бар. Қазақтың тыйым сөздері адамның еркіндігін шектей ме?

​Байқасаңыз қазір тыйым сөздер көп айтылмайды. Күннен күнге адам өз жүрек қалауын, жан таңдауын істеп келеді. Біздің әке, анамызға үлкендер тарапынан айтылған тыйымдар бізге айтылмайды. Керісінше, “қазіргінің балалары бәрін біледі, жастардан үйрену керек” сынды сөздерді естіп жатамыз. Бір адам өз қажеттілігі үшін басқаның еркін шектемеуі қажет. Бұл жас, жыныс, ұлт талғамайтын түсінік.

​Еркіндік ұғымы жайлы ойшылдар түрлі пікір айтқан. Ағылшын ойшылы, ғұлама Томас Гоббс: “еркіндік -  әр адамның түсінігі мен өз ойы бойынша істеуге болатын әрекеттерді атқару. Осы кезде сырттан басқа кедергілердің болмауы” деп түсіндірген екен. Сонымен қатар Гоббс еркіндік пен қажеттілік үйлесе алатынын алға тартады. Еркін адам - өзінің қажетін, қоғамға қалай пайдалы бола алатынын түсінген адам. Неміс философы Фридрих Энгель өзінің «Анти-Дюринг» атты еңбегінде еркіндік әлдебір нәрседен тәуелсіздік нышаны емес, керісінше, ол адамның жаратылыс күштеріне, қоғамдық қарым-қатынастарға және өз болмысына үстемдігі дейді. Яғни біз еркіндік арқылы қоғамдағы байланысымызды реттеп, өз орнымызды таба аламыз. Еркіндік жауапкершіліктен қашырмауы тиіс. Еркін екенмін деп қоғамға, ұлтқа зияны тиетін әрекеттер жасау құпталмайды. Еркін адам ретінде саналы ғұмыр кешуді игеруіміз қажет.

# data[].attributes.headline
Бердяевтің еркіндігі

# data[].attributes.body
Бердяевтің еркіндігі адамның жеке қасиеттерімен, оның рухани қасиеттері мен құндылықтарымен байланысты. Бердяев еркіндікті жақсы көрді. Оның жеке басы қоғамның бөлігі ретінде емес, қоғам оның бөлігі ретінде әрекет етеді. Бердяевтің бостандығы иррационалды және трансцендентті шексіздіктен бастау алады. Бұл адам өмірінің негізі және анықтаушы қасиеті.Бердяев бостандықтың мәні туралы ойлана отырып, бостандықты Құдай жаратпайды, керісінше, Құдай бостандықтан пайда болады деген қорытындыға келеді. Ешнәрсе емес және сонымен бірге бәрі бар бостандықтан Құдай әлемді жасайды. Бірақ бостандықты Құдай жаратпайды, ол бастапқы, демек, Құдайдың да оған күші жоқ. Бостандыққа биліктің болмауы бостандықтың зұлымдықтың қайнар көзі болуына әкеледі.
Бердяевтің объективтілік ұғымы Бостандық тақырыбымен тығыз байланысты. Оның көзқарасы бойынша, адам көретін нәрсе объективті шындық емес. Бұл оның ойлауының жемісі, сананың Елесі..

# data[].attributes.headline
Адам жәнеоның еркіндігі(Б.Спиноза)

# data[].attributes.subject
Адам жәнеоның еркіндігі(Б.Спиноза)

# data[].attributes.body
Еркіндік мәселесі Б.Спиноза (1632-1677) мұрасында кеңінен қарастырылған. Ол Амстердамда еврей отбасында дүниеге келіп, әуелі сауда-саттықпен айналысқанымен, кейінірек философияға біржола бет бұрды. Оның ілімінде алғашқы кезде жаратылыстану мәселелері көбірек болғанымен, ол бірте-бірте этикалық доктрина қалыптастыру, адам мәселесін тереңдеп зерттеу ісіне басты назар аударды. Негізгі еңбегі – «Этика».

Спиноза адам табиғаттың ажырамас бөлігі екеніне сенімді. Табиғатта механикалық заңдар үстемдік құрса, адам қызметінде оған ойлау қосылады. Спиноза адамгершілік принциптерінің табиғи сипатын ерекше атап кәрсетеді. Бірақ оның философиясында құдай – табиғаттың өзі. Ол субстанция, құдайы табиғатта кездейсоқ ештеңе жоқ, адамдардың құдай деп жүргендері өздері түсінбеген табиғат. Спиноза адамгершіліктік ережелердің құдайдан туындайтындығын теріске шығарғанымен, оның философиясынан жеке эгоизм идеясын кездестірмейміз.

Ең бастысы Спиноза адамның еркіндігін, оның ақыл-ойының еркіндігін жария етеді. Оның ойынша, адам адамгершілікті өз бойында еркін қалыптастыруға қабілетті, қорқыту, үрей (мемлекет және басқа адамдар тарапынан) арқылы адамгершікке тәрбиелеу мүмкін емес, себебі оның табиғаты ізгілікті. Адам өмірінің мәнін Спиноза бақытқа жету деп түсінді, осы бақытқа жету жолында оның ақыл-ойы адамгершілік ережелерін ту-ындатады. Спиноза сезімді парасаттан төмен қойып, адамгершілікті ақыл-оймен байланысты қарастырады. Ақыл-ой белсенді, оның күші танымның дамуы процесінде өсе түседі. Еркін ақыл-ойға ие адам еш қысымсыз басқа адамдармен тамаша қарым-қатынас орната алады, яғни ақыл-ойдың көмегімен рахатқа бөленеді. Осыдан Спинозаның мемлекет туралы пікірі туындайды, ол мемлекеттің мақсаты – адамның еркіндігін қамтамасыз ету деп тұжырымдайды.

Спиноза адамды өмірдің барлық жағдайында да еркін болуға шақырады. Тіпті өлімнен де қорықпау керек, себебі мәңгілік ештеңе жоқ. Сондықтан да еркін адам өлім туралы мейлінше аз ойлайды, өлім туралы күні-түні қайғырып, мұңға бату – құлдықтың бір түрі. Спиноза адамдарды өз бақытсыздықтарына салыстырмалы түрде қарауға шақырады (біз «философиялық» деп атап жүрген көзқарас). Бір қарағанда үстіртіндеу болғанымен, Спинозаның бұл философиясы өмір туралы ойланған адамның жан жарасын жеңілдетуге біршама пайдалы. Ол адамды тәуелсіз, еркін, ешкімге де, ештеңеге де жалтақтамай өмір сүруге үйретеді және дүниедегі құбылыстардың, адам өміріндегі проблемалардың бәрі де уақытша, өтпелі екендігін дәлелдейді.

# data[].attributes.headline
Алаш партиясын құру 

# data[].attributes.body
Алаш партиясын құру кезінде басшылыққа алынған негізгі мақсат - қазақ халқының тағдыры, аумағы мен мемлекеттілігі бай басқа да дамыған жоғары мәдениетті халықтармен тең дәрежеде тәуелсіз мемлекет құру болды. Алаш қайраткерлері жоғары білімді адамдар, әлеуметтік - гуманитарлық және жаратылыстану - ғылыми білімде терең біліма бар нағыз эрудиттер болды. Алаш қозғалысының көптеген көшбасшылары тек құқық қорғаушылар, саяси және қоғам қайраткерлері ғана емес, ірі ағартушылар, публицистер, газеттер мен журналдарды шығарушылар, ойшылдар, ақындар, педагогтар, ғылыми зерттеулердің, кітаптар мен оқулықтардың авторлары болды. Қазақ халқы көшбасшы деп таныған Әлиханның негізгі философиялық идеясы ел еркіндігін қорғау, соның ішінде сайлауға қатысуға баршаға бірдей құқық беру, барлық ұлтты тең дәрежеде көру дегенге саяды. Міржақып Дулатов “ мен құлдықта болған, езілген халқыма осы құл мәртебесінен шығуға көмектесуді өзімнің парызым деп санадым… Саяси саладағы оқиғаларды уақытында болжадым деп ойламаймын; қазір лкеңестік билікке қарсы күрес ретінде не ұсынылатыны, менің қазақ ұлтын дербес, тәуелсіз, бақытты көруге деген ниетім ғана” деген болатын. Ал, Мұстафа Шоқай 1938 жылы өзінің арманына сеніп, туған халқын бірлік пен тәуелсіздікке шақырлы: “… азаттық пен тәуелсіздік күні көтеріліп, біз, қарапайым балуандар… туған жерімізде, туған халқымызда боламыз”. Әлихан мен Міржақыптан өзге де Алаш зиялыларының философиясындағы еркіндік идеясы, азаттық жолындағы күресі әр сөзінен, әр ісінен қылт етіп көрініп отырды. Бүгінгі бейбіт күніміз сол идеяның ең тәтті жемісі, сол философияның жеткен жеңісі.

# data[].attributes.headline
XIX ғасырдағы Ағарту ісі 

# data[].attributes.subject
XIX ғасырдағы Ағарту ісі 

# data[].attributes.headline
РАЗВИТИЕ ПРОСВЕЩЕНИЯ В КАЗАХСТАНЕ ВО ВТОРОЙ ПОЛОВИНЕ XIX – НАЧАЛЕ XX ВЕКОВ 

# data[].attributes.subject
РАЗВИТИЕ ПРОСВЕЩЕНИЯ В КАЗАХСТАНЕ ВО ВТОРОЙ ПОЛОВИНЕ XIX – НАЧАЛЕ XX ВЕКОВ 

# data[].attributes.body
Открытие светских школ в Степи во второй половине XIX – начале XX веков.

В 1813 году в Омске, а затем в 1825 году в Оренбурге начинают функционировать военные училища. Впоследствии они были переименованы соответственно в Сибирский и Оренбургский Неплюевский кадетские корпуса. Доступ казахских детей в эти учебные заведения был заметно ограничен. Казахских кадетов не допускали к изучению ряда секретных военных дисциплин. В казачьих станицах и крепостях существовали церковные и казачьи школы. В условиях кочевого и полукочевого образа жизни трудно было организовать стационарные учебные заведения. С началом промышленного освоения Казахстана появилась потребность в образованных людях. Поэтому в 1850 году в Оренбурге была открыта школа с семилетним сроком обучения. Здесь готовили писарей и переводчиков, преподавали русскую историю, математику, всеобщую и русскую географию, геометрию, а также обучали основам ислама. Позднее подобная школа была открыта и в Омске.

В 1861 году была открыта русско-казахская школа в г. Троицке и в других городах. После введения административных реформ и активизации крестьянского переселения увеличилось количество светских школ. Программы обучения устанавливались генерал-губернаторами по согласованию с Министерством народного просвещения. Дети казахов получили право обучаться в школах при крестьянских селениях и казачьих станицах на бесплатной основе или за умеренную плату.

В 1883 году в г. Орске Оренбургской губернии открылась первая учительская школа для казахов. В открытии этой школы большая заслуга принадлежала И. Алтынсарину. Во всех уездах стали открываться сельскохозяйственные школы, нацеленные на распространение в крае знаний и ремесел. Повсеместно стали появляться русские волостные школы, женские начальные школы в Тургае, Актюбинске, Кустанае и других городах. С 1892 года для казахов стали устраиваться передвижные аульные школы. Центрами образования во второй половине XIX века были Омск, Семипалатинск, Уральск и Акмолинск.

Высокий процент неграмотности среди русскоязычного населения Казахстана был установлен в ходе переписи 1897 года. По данным переписи, всего 8,1% населения края относились к числу грамотных. А процент казахов, знающих русскую грамоту, был еще ниже. Процент степняков, окончивших мусульманские учебные заведения, был достаточно высок, но он не был учтен при проведении этой переписи. Российская империя была заинтересована в недопущении казахов к получению среднего и высшего образования. Появление грамотных казахов могло привести к росту их национального самосознания. В XIX веке открылись сельскохозяйственные и фельдшерские школы, откуда выходили специалисты со средним образованием. Но ни одного высшего учебного заведения в Казахстане открыто не было.

В июне 1901 года генерал-губернатор Степного края Сухотин предложил военным губернаторам Акмолинской и Семипалатинской областей открыть русско-казахские школы. По мнению одного из деятелей движения «Алаш» С. Садвакасова, Омский уезд Акмолинской области был одним из самых просвещенных регионов Казахстана. А город Омск стал одним из известных образовательных центров практически для всего Казахстана. В 1789 году здесь была открыта Азиатская школа, которая готовила чиновников для колониального аппарата. В начале XIX века казахская аристократия начала отправлять своих детей в учебные заведения Омска. В 1872 году в городе была открыта Омская учительская семинария, ставшая «кузницей» учительских кадров практически для всего Казахстана. Она готовила учителей для начальных училищ.

В Омске, Кокчетаве и Акмоле были открыты интернаты для казахских детей. Они содержались за счет пожертвований казахского населения. Каждая казахская волость обязывалась отправлять по 2 мальчика. В 1882 году в Омске было открыто техническое училище, которое готовило средний начальствующий состав для заводов и фабрик, а также для транспорта. В частности, это училище закончил уроженец Каркаралинского уезда, видный общественный деятель А. Бокейханов. В Омской ветеринарно-фельдшерской школе также училось немало казахских детей. Это было единственное специальное учебное заведение, готовившее специалистов для Казахской степи.

В конце XIX – начале XX веков в учебных заведениях Омска учились видные представители казахского народа: Алихан Бокейханов, Ахмет Байтурсынов, Айдархан Турлыбаев, Отыншы Альжанов, Жакып Акбаев, Райымжан Марсеков, Сеилбек Жанайдаров, Муратбек и Мусылманбек Сеитовы, Магжан Жумабаев, Сакен Сейфуллин, Кошке Кеменгеров, Смагул Садвакасов, Бирмухамед Айбасов, Амре Исин, Мукан Айтпенов, Ныгмет Нурмаков и многие другие. Все они внесли достойный вклад в дело народного просвещения, национально-демократического движения в крае, а также научного изучения своей родины. Абсолютное большинство из них впоследствии были репрессированы Советской властью.

Под влиянием первой русской революции происходил процесс заметного роста национального самосознания казахов. Наиболее дальновидные родители стали отправлять своих детей в средние и высшие учебные заведения России и зарубежных стран. В обретении знаний они видели один из способов защиты своих ущемленных прав. Не случайно значительная часть казахской молодежи старалась выбрать юридические факультеты.

На рубеже XIX–XX веков в одной только Казани (Императорском Казанском университете, Казанском ветеринарном институте, Казанской учительской семинарии) обучалось около 100 казахских студентов. Немало молодых казахов училось в университетах Санкт-Петербурга, Москвы, Томска, Саратова, Киева, Тарту, Каира, Бомбея, Стамбула и Варшавы. Так, юридический факультет Санкт-Петербургского университета закончили М. Шокай и А. Турлыбаев, Санкт-Петербургский лесотехнический институт – А. Бокейханов, Санкт-Петербургскую военную медицинскую академию – С. Асфендияров, медицинский факультет Томского университета – А. Сеитов, юридический факультет Тартуского университета – Ж. Досмухамедов, Каирский университет – М. Габдулгазиулы, Бомбейский университет – О. Турмаганбетов, юридический факультет Киевского университета – Х. Нуржанов и многие другие.

Уникальным студентом был Динмухамед Султангазин из Каркаралы, закончивший медицинский факультет Томского, восточный и юридический факультеты Санкт-Петербургского университетов. В вузах России начали обучаться и женщины-казашки. Так, в 1908 году Петербургский женский медицинский институт закончили Асфендиярова Гульсум Жагыпаркызы и Асфендиярова Мариям Сеитжагыпаркызы.

Массовый переход казахов к образованию позднее привел к усилению национально-освободительного движения казахов против царского правительства и стремлению к автономии.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Проблема персонификации истории развития общественных мыслей и просвещения является исключительно важной. В связи с этим актуальным представляется изучение научной деятельности великих казахских ученых-просветителей Чокана Валиханова, И.Алтынсарина, А.Кунанбаева внесших значительный вклад в дело просвещения казахского народа и обогатившие как казахскую, так и мировую культуры.

Возникновение просвещения в Казахстане было предопределено не только процессом исторического развития казахского общества на определённом этапе его становления. Но, прежде всего и главным образом теми политическими событиями, которые коренным образом изменили судьбу казахского народа и на долгие годы вперёд предначертали содержание его политической жизни и по сей день продолжают оказывать на него своё заметное влияние. Процесс присоединения Казахстана к России завершился во второй половине 60-х годов 19 века завоеванием русской армией южных оплотов казахской степи.

Не могли остаться в стороне от политической борьбы и казахские просветители. Они активно включились в неё. Но при этом они исходили не из стремления аристократических слоёв казахского общества использовать присоединение или отторжение Казахстана от России в корыстных целях, а из горячего желания поставить сложившуюся ситуацию на службу целям скорейшего достижения казахским народом исторического прогресса и выхода его из-под пути средневекового оцепенения в наиболее короткие сроки. И в этом, полагали они, Казахстан должен опираться на помощь России, стоящей на более высокой ступени экономического и культурного развития.

Общественный строй явно отрицательное влияние оказывал на духовную жизнь и культуру казахского народа. Вполне обходясь примитивными отношениями, связанными с экстенсивным кочевым скотоводством, люди патриархально - феодального общества не нуждались в росте научных знаний. В результате в Казахстане в этот период были слабо развиты такие важнейшие элементы культуры, как письменность, периодическая печать, печатная литература и т.д. духовная жизнь казахов проявлялась в основном в своих вербальных формах и, за редким исключением, не выходила за пределы обыденного сознания. Пользуясь забитостью и невежеством народа, эксплуататорские силы казахского общества распространяли в степи мусульманскую религиозную мистику, всячески стремились закрепить и увековечить те понятия и взгляды, которые соответствовали их интересам.

Осознанием вековой отсталости Казахстана вынуждало передовых представителей казахского общества возложить свои надежды на цивилизованное влияние России. Тем более, что после перехода казахов в российское подданство и по мере продвижения России вглубь казахских степей здесь, на самом деле, происходили заметные изменения позитивного свойства. Изменениям стали подвергаться все сферы казахской общественной жизни: внешнеполитические условия развития, экономика края, его производительные силы, социально - политические отношения, культура и т.д. Всюду, где религия и церковь становились на пути развития науки и свободного движения человеческой мысли, возникало просвещение. Просветители в Казахстане подготавливали почву для проникновения европейской и, в особенности, русской цивилизации в казахскую народную стену.

В условиях Казахстана середины 19 века, когда не было общественных сил, способных осуществить коренное преобразование политической системы общества и освободить народ от вековых пут феодальной эксплуатации, стремление просветителей добиться облегчения участи масс с помощью более развитой Росси и было исторически оправдано. Конечно, нельзя было рассчитывать, что таким путём можно полностью ликвидировать патриархально - феодальные отношения казахского общества, поскольку царизм в этом вовсе не был заинтересован. Но интенсивное проникновение русского влияния действительно подрывало вековые устои феодального гнёта.

Таким образом, стремление любыми средствами добиться освобождения угнетённых масс от поистине диких, средневековых форм грабежа со стороны восточных деспотов, было основным мотивом, которым руководствовались просветители в своей неутомимой борьбе за присоединения Казахстана к России. Также не менее важным мотивом было вполне оправданное признание ими отсталости Казахстана по сравнению с Россией, высокая оценка ими русской цивилизации и понимание её огромного значения для развития казахского народа, глубокое понимание неизбежности победы прогрессивных сил русского общества над реакционными. Во многих своих произведениях просветители подчёркивали, что отсталость казахского народа проявляется, в частности, в низком уровне развития его хозяйственной жизни.

Абай Кунанбаев связывал все пороки жизни, отсталость казахов, леность и безделье богачей со скотоводством. Кочевое скотоводство считал примитивной формой хозяйства, не связанной с какими - либо затратами человеческого труда, и Ч.Валиханов.

Отсталость казахов также характеризуется , согласно их взглядам, были пассивность народа, его равнодушное и безучастное отношение к насущным политическим вопросам. А наиболее существенным признаком отсталости казахов, определяющим собой все другие, просветители считали невежество народа, низкий уровень его культуры, отсутствие у него элементарных атрибутов цивилизации. Казахских просветителей отличала от западных - острая критика ими самого угнетения. В этом отношении просветители Казахстана, несомненно, внесли неоценимый вклад в развитие мировой просветительской мысли.

Чокан Валиханов

Ч.Ч.Валиханов - первый замечательный казахский учёный и выдающийся просветитель - демократ. Он дал массу блестящих работ по географии и этнографии, истории и фольклористике, религиоведению и востоковедению, философии и социологии и т.д.

Считая невежество одной из главных причин политической пассивности народа, а также важнейшей причиной его бедственного положения, Валиханов полагал, что не революция, к которой народ не подготовлен, а просвещение, истинные знания могут служить тем оружием, широкое распространение которого неизбежно должно повлечь за собой освобождение народа.

Ч.Валиханов дал достаточно глубокое обоснование своей концепции предметной области политики и права, концепции, которая значительно отличалась от всех существовавших до неё и появившихся после неё. Согласно Ч.Валиханову политика - это ВЛАСТЬ и способы её устройства. Власть является функцией правительства, структура и содержание деятельности которого всецело определяется господствующими социальными силами. Правительство всюду олицетворяет государство. Не может быть государства без правительства, которое, и призвано претворять в жизнь государственную политику.

Колониальный характер государства сразу же предопределяет собой правительственную систему колониального или зависимого государства. Он даёт подробный и блестящий анализ только одной китайской системы колониального управления. И этот анализ показывает, насколько глубоко он знал и понимал прогрессивные политические и правовые учения и теории своего времени и умел творчески применять и развивать их в соответствии с конкретными исследованиями конкретной ситуации.

В разделе "Правительственная система и политическое состояние края" своего фундаментального труда "О состоянии Алтышара и Шести восточных городов Китайской провинции Нан-Лу (Малой Бухарии) в 1858-1859 гг." он пишет: "Восточный Туркестан как часть Китайской империи подлежит ведомству Западного края, следовательно, илийского цзянь-цзуня".

Тщательное исследование политического положения Малой Бухарии прошлого столетия позволило Ч.Валиханову установить, что главными борющимися партиями, вражда между которыми остаётся практически абсолютно неустранимой, были партии так называемых белогорцев и черногорцев. Как справедливо заметил казахский просветитель, первое условие достигалось колонизаторами путём разделения управляемой территории на множество независимых друг от друга ведомств, а так же путём искусственного раскола всего населения на различные религиозно-политические партии и разжигания борьбы между ними, в полном соответствии с испытанным принципом "разделяй и властвуй". "Относительно туземного управления, - пишет Ч.Валиханов, - западные города Малой Бухарии с селениями составляют независимые один от другого ведомства. Шесть городов: Яркенд, Хотан, Кашгар, Аксу, Янысар, Туфан составляют с окрестными селениями шесть независимых округов. Каждый город имеет своё правительство в следующем составе: хакимбек - главный правитель округа, ишкага - его помощник, шанбеги или газначибек - генеральный казначей; эти лица составляют общее управление".

Согласно глубоко обоснованным представлениям казахского просветителя, два мотива лежали в основе такого подхода к этому вопросу. Первый состоял в том, чтобы сделать местное самоуправление Восточного Туркестана послушным орудием в руках китайских колонизаторов. "Назначение, выборы и утверждение туземных чиновников китайцы предоставили себе, и это составляет предмет особенной их заботливости. Высшие чины дают лицам, испытанным и известным своей преданностью богдахановскому правителю". Второй мотив состоял в стремлении китайской колониальной администрации превратить раздачу должностей туземного "самоуправления" в свою частную собственность и использовать её как дополнительный источник обогащения. "Раздача должностей составляет для китайских мандаринов также источник своекорыстных выгод и дохолов".

Глубокая сущность философского осмысления политики Ч. Валихановым состояла в обосновании органической связи политики с властью и способом её устройства. Политика, согласно казахскому просветителю, это не только власть. Политика связана с властью. Он учёл то, что политика есть ещё и способ её устройства. Именно в этом заключается глубочайший смысл валихановского подхода к философским проблемам политики. Всякая политика есть власть, но не всякая власть есть политика. Только та власть может рассматриваться в качестве политики, которая заботится о способах своего производства. Однако способы устройства власти зависят отнюдь не от желания властвующих персон, а от независимо от них складывающихся обстоятельств. Обстоятельства же эти принудительно навязываются политикам извне. Просветитель полагал, что любая власть страдает вопиющими злоупотреблениями и не останавливается, когда это выгодно ей, перед попранием законов, ею же принятых и ею же охраняемых. Не менее остро ставил Ч.Валиханов и проблему предметной области права. По логике его рассуждений, право представляет собой совокупность норм и правил поведения человека в процессе его общения с другими людьми, оптимального выбора способов взаимодействия с ними в конкретно сложившейся ситуации. Он был противником распространения юридических кодексов одних народов на кодексы других без учёта особенностей их жизненных обстоятельств. Он безукоризненно знал передовые политические и правовые теории стран Запада и России и сумел убедительно доказать, что политико-правовая система азиатских стран состоит в вопиющем противоречии с принятыми в цивилизованном мире принципами демократических форм организации политической и правовой жизни общества.

Духовенство, проникающее в Казахстан, отмечал просветитель, сознательно сеет и поддерживает невежество народа в своих корыстных целях, зная очень хорошо, что невежественный и суеверный народ легче поддаётся ограблению, чем народ просвящённый. Крайнее возмущение Ч.Валиханова вызывало то обстоятельство, что мусульманское духовенство, будучи само совершенно невежественным, сосредотачивало в своих руках всё дело народного образования.

Анализ философских произведений Ч.Валиханова позволяет утверждать, что его материализм был не стихийным, а вполне осознанным, продуманным материализмом. Он базировался не только на здравом смысле и трезвой оценке явлений природы, но и на превосходном знании им материалистической теории передовых философов того времени, особенно материалистического учения русских революционных демократов. Сознание Ч.Валиханов рассматривает как отражение в голове человека окружающей его действительности. Сознание не обладает самостоятельным существованием, его существование обусловлено воздействием на человека вне человека существующей природы. Более того, он отстаивает идею единства человеческого духа и тела. Только спиртуалисты, т.е. идеалисты-мистики, скатывающиеся к религии, могут отрывать дух человека от его тела. Но подлинная наука не имеет ничего общего со спиртуализмом. Она должна исходить и исходит из идеи единства человека, по той простой причине, что сознание человека, его дух не существует вне природы, вне его тела и может быть объяснён только путём изучения природы, тела человека ("Записка о судебной форме"). Он был твёрдо убеждён в том, что познание законов развития природы и общества станет вполне доступным для просвещённого человека, свободного от предрассудков и основывающего свои действия не на вере, а на пытливом исследовании фактов самой действительности. Сам он был глубоко убеждённым материалистом и атеистом. Вся его ожесточённая борьба против религии, а также его кипучая деятельность не оставляют никакого места для сомнения в этом. Опровергая религиозные заблуждения, просветитель выступает страстным защитником научного знания. Философский материализм был той питательной почвой, на которой только и могла вырасти разработанная Ч,Валихановым прогрессивная программа политического и социального преобразования Казахстана. Основные черты материалистической теории казахского просветителя были обусловлены уровнем развития естествознания той эпохи, влиянием на него передовой философии русской революционной демократии и общим просветительским духом той творческой мысли, которой он придерживался. В своём философском учении Ч.Валиханов исходил из безусловного признания первичности материи, природы и вторичности сознания духа. Материя рассматривалась им как извечная основа "бесконечной вечной и разнообразной природы или Вселенной", тогда как сознание, "внутренний мир" человека есть идеальное отражение в его голове внешнего, видимого, предметного мира. Ч.Валиханов становится на путь признания того, что исторические события не являются результатом случайного переплетения обстоятельств, а, что в их основе лежит некая общая закономерность.

Ибрай Алтынсарин

Ибрай (Ибрагим) Алтынсарин (1842-1889) - выдающийся казахский просветитель и демократ. По своим политическим убеждениям он был сторонником народного самоуправления, но решительно отказывался от идеи социализма, возможно потому, что идея социализма в его русском окружении и, тем более, в административных кругах, с которыми ему приходилось постоянно сталкиваться, была совершенно неприемлема и считалась чем-то губительным для существования общества.

И.Алтынсарин внёс значительный вклад в дело борьбы против религии, особенно против ислама. Однако его антирелигиозная деятельность не носила такого боевого характера как антирелигиозная деятельность Ч.Валиханова. Критика религии как несостоятельного мировоззрения, разоблачение её реакционной сущности И. Алтынсариным порой достигала глубокой остроты и поднималась на довольно высокий уровень. Но она не была у него последовательной. Собственные взгляды и его отношение к религии носили противоречивый характер. Здесь у него выявились материалистические тенденции, прогрессивные черты. Имели место резкие отступления от материализма в сторону идеализма и даже религии.

Несмотря на многочисленность, исследования творчества Ибрая Алтынсарина крайне мало затронули его публицистическую деятельность. Хотя общепризнанно, что наряду с Чоканом Валихановым и Абаем Кунанбаевым он является одним из основоположников публицистики. Основатель истории казахской журналистики Х. Н. Бекхожин обосновал данный факт, но во время господства идеологических догм подход к разностороннему творчеству Алтынсарина был минимально упрощен.

И.Алтынсарин знал об ожесточённой борьбе шедшей на протяжении веков между материализмом с одной стороны, и идеализмом с другой. Симпатии его в значительной мере находились на стороне материалистического направления в философии.

Требуя от правительства организации школ в казахской степи, И.Алтынсарин считал что эти школы должны быть противопоставлены религиозным и, противодействуя распространению религиозных взглядов, давать знания об окружающих человека предметах и явлениях мира. С его точки зрения, только светское образование может обеспечить экономическое и нравственно развитие народа. Это во-первых. Во-вторых, только светское образование может стать рассадником практического, иначе говоря, материалистического взгляда на предметы окружающего мира. И в-третьих, религиозные предрассудки вредят "народному развитию", тормозят общественный прогресс. Эти идеи казахского просветителя перекликаются с идеями лучших представителей прогрессивной мысли той эпохи. Но он не ограничивается утверждением ставших к тому времени уже общеизвестными и широко распространёнными среди передовых слоёв общества истин о вредоносном характере религии, но и стремится вскрыть несостоятельность религиозного мировоззрения, противопоставить религии научные взгляды. Само знание рассматривается И.Алтынсариным исключительно как знание о вещах, предметах и явлениях природы. Знание имеет своим объектом естественный мир, а не сверхъестественный дух. Поэтому и достигается оно не сверхъестественным путём, является не божественным, а человеческим знанием. Он ограничился лишь выражением глубокого убеждения в познаваемости законов внешнего мир, веры в могущество человеческого разума, непреодолимую силу просвещения, а также рядом кратких замечаний о сущности познания. Основополагающим принципом при решении просветителем общих вопросов познания было познание им безусловной реальности объективного мира.

Всю свою жизнь Алтынсарин посвятил просвещению родного народа. "Народ казахский сам по себе представляет благодатную почву для образования",-- писал он.

Алтынсарин был убежденным сторонником содружества русского и казахского народов. Он пропагандировал демократическую русскую литературу, использовал опыт русских педагогов-писателей К. Д. Ушинского и Л. Н. Толстого.

Алтынсарину как просветителю присущ культ знания и вера во всеспасительность знания для развития общества и каждой человеческой индивидуальности. Современники, следившие за литературной деятельностью Ибрая Алтынсарина, уже при жизни смогли оценить, насколько она отвечает потребностям народа. В числе заслуг помимо собственного литературного творчества - составление хрестоматии на родном языке, которые назывались "Начальное руководство к обучению киргизов русскому языку" и "Киргизская хрестоматия" (1879).

В этих книгах использовался новый казахский алфавит, созданный на основе русской графики. Во вступительной статье к "Киргизской хрестоматии" Алтынсарин писал: "... Книг общеобразовательного содержения почти не имеется ни на одном из азиатских языков, мы вынуждены искать подобные руководства на ближайшем русском языке. Вследствие чего мы сочли за более удобное напечатать настоящую хрестоматию русскими буквами, чтобы она прямо соответствовала своей цели, т. е. служила непосредственным путеводителем к более ученым и общеполезным книгам, не противореча последним ни своим содержанием, ни алфавитом".

В своем поэтическом творчестве Ы. Алтынсарин прежде всего пропагандировал значение народного образования, обращался к молодежи с призывом приобретать знания. Необходимость образования во времена Алтынсарина нужно было доказывать. Трудно было не только открыть школу, но и набрать учеников. Алтынсарин пишет стихи, обращенные к детям, в которых он призывает их учиться. Самое известное из них -- "Давайте, дети, учиться!" В нем говорится о пользе науки, знаний в жизни человека.

Веками кочевник считал, что все его богатство -- скот. Но гораздо прочнее другое, истинное богатство -- знания. В этом и стремится Алтынсарин убедить молодежь. Только знания могут сделать человека всемогущим, счастливым.

Этот принцип достаточно рельефно выражен им в положении "ум природный способен обнимать лишь то, что его окружает". Ум, таким образом, не способен создавать, а способен обнимать то, что его окружает. Говоря, "ум природный способен обнимать лишь то, что его окружает", И.Алтынсарин далее высказывает мысль о цели познания, которая согласно его представлениям, заключается не только в знании виденного, но ещё более в достижении знания невиданного. Под знанием "невиданным" здесь, очевидно, понимаются законы природы и мира, познаваемые логическим путём, который опять-таки невозможен без светского образования.

Он различает какие-то низшие и высшие ступени познания, хотя используемая им терминология не является совершенной.

Таким образом, здесь ярко выражена материалистическая тенденция в мировоззрении казахского просветителя, которую, однако, не следует переоценивать. При всей своей враждебности к духовенству и религии, при всей симпатии и сочувствии знаниям и материалистическому направлению в философии, И.Алтынсарин не смог полностью освободиться от условностей своего времени, не сумел, подобно Ч.Валиханову, подняться на позиции атеизма и последовательного материализма. Он допускает идеалистические, и даже теологические отступления, которые хотя и не определяли сущность его мировоззрения в целом, но обнаружили их историческую ограниченность. И.Алтынсарин сам искренне верил в Бога, как первопричину мира, но только как в первопричину. Сотворив мир, Бог уже не вмешивается в дела мира и людей. Здесь всё идёт своим порядком без вмешательства каких-либо сверхъестественных сил.

Следовательно, при решении основного мировоззренческого вопроса И.Алтынсарин встал на позиции деизма, в своё время распространенного среди борцов против феодального строя, и выступил как мыслитель, который, отстаивая материалистические взгляды на мир, в то же время, допускал непоследовательность, отклонения в сторону религии. С позиции деизма просветитель стремился преодолеть невежество и отсталость своего народа и с этих позиций он боролся против реакционных классов патриархально-феодального казахского общества.

Ибрай Алтынсарин ввел в оборот целый пласт нравственно-публицистических категорий жизни казахского общества, попытался осмыслить их и дать необходимую оценку. Его эпистолярная публицистика предстает ключом к современной нравственно-педагогической публицистике страны. Изучение двух исторических формаций даст возможность нового творческого развития казахстанской журналистики, корни которой некогда были искусственно отделены от ее истоков. Наша задача - вернуть их всей нации.

Абай Кунанбаев

Абай Кунанбаев - выдающийся поэт и мыслитель, великий зачинатель культуры, достойной бессмертия. Абай не только сумел освоить идеи устного творчества своего родного народа, классического наследия культуры Востока, России и Европы, но и сумел переработать их в духе требований своего времени и в соответствии с окружающей его действительностью. Абай Кунанбаев выходец из среды знатных степных феодалов, он всю жизнь провёл в борьбе за интересы казахской бедноты, народных масс, влачащих жалкое существование по воле царского самодержавия и тех социальных сил , которые поддерживали его и пользовались его поддержкой на окраинах русской империи. Абай был врагом эксплуататоров и радетелем трудящихся.

Борьба за дружбу народов, которую в своё время начали прогрессивные мыслители прошлого, в их числе Абай Кунанбаев, отражала собой объектную тенденцию интеграции всех наций и народностей мира в процессе их исторического прогресса.

Философия Абая, как и любого мыслящего деятеля исторического прошлого, никак не может быть подведена под заранее определённую схему. Говорили и писали, что Абай деист, рационалист, материалист метафизического толка, материалист, допускающий теологические отступления и т.д. но на самом деле ни одно из этих определений не соответствовало действительности.

Как и все прогрессивные мыслители своего времени, Абай превосходно понимал полную несостоятельность и реакционную сущность религии. Поэтому он подверг её беспощадной критике и развернул непримиримую борьбу против её проповедников и защитников. Он хорошо знал, что верой во всемогущество Аллаха пытаются прикрыть свою гнусную душу и свои коварные, грабительские цели господствующие силы общества. Ибо только слепой верой в бога можно обосновать и оправдать то, что отвергается разумом. Именно поэтому мыслитель настойчиво доказывал, что не слепая вера в Аллаха, - а только истинная вера - иман, освещённая светом разума, способна открыть путь к сердцу человека и направить его прямой дорогой к свершению добра, любви и справедливости. Особое возмущение вызвало у Абая то, что мусульманское духовенство, будучи само абсолютно невежественным даже в вопросах проповедуемой им религии пыталось сосредоточивать в своих руках дело обучения людей грамоте и приобщения их к активной духовной жизни. Но не только невежеством характеризуются отрицательные черты мусульманского духовенства. Абай прекрасно понимал, что само невежество они насаждают с целью поработить народ духовно и через духовное порабощение народа грабить его, наживаться за счёт него. Абай безжалостно вскрывал и аморализм мусульманских суфиев, называя их "лицемерной сатаной в образе человека", муллы ишанов - "лженаучными", а всё мусульманское духовенство в целом - невеждами из невежд, совратителями людей с пути истины и добра. Абай не был последователем ни одной из известных ему философских школ, но и сам не стал основателем сколько-нибудь чётко выраженного направления. Он внёс довольно существенный вклад в передовую философию своего времени, не утратившую во многих отношениях своего значения и по сию пору.

Природа, по Абаю, отнюдь не определяет сущности человека, потому что он не от природы, а от бога. Логично было бы предположить, что сущность человека, включая и его нравственность, Абай всецело поставил в зависимость от Бога. Логично было бы предположить, что сущность человек, включая и его нравственность, Абай всецело поставил в зависимость от Бога, следовательно, от религии. Но он категорически отвергает подобную идею. Он проявляет твёрдую безаппеляционную склонность решительно отделять религию от Бога и веру от религии. Отсюда в философии Абая огромное место занимает учение о сущности истинной веры, через которое он пытается определить действительное место, назначение, цель существования и подлинную сущность человека. Его философия в итоге тоже представляет собой своеобразную философскую антропологию, но идущую не от человека к Богу, а от Бога к человеку, как у Гегеля.

Основой положительных нравственных качеств человека, считал он, является жажда знаний, просвещения, науки. Так как только в душу просвещённого человека вселяется свет чисто истинной и искренней веры в Бога (иман), веры, незапятнанной религиозным лицемерием, обманом и ханжеством.

Вместе с тем следует отметить, что гуманист Абай, резко бичуя своихсовременников за антиобщественные, безнравственные поступки, винит в них местных правителей -- волостных и биев, которые не только не слушаются добрых советов и наставлений, но и сами разжигают низменные страсти, винит богачей, которые считают, что "все можно купить за скот", что "честь, бесчестье, разум, наука, вера, народ для них не дороже скота". Общественно-литературная деятельность Абая протекала в условиях начавшегося разложения феодально-патриархальных отношений под воздействием буржуазной экономики, в тяжелых условиях царской колонизации, во времена сильного влияния религиозных преданий адата и шариата, национальной раздробленности и низкого уровня грамотности казахского народа, ведшего кочевой образ жизни. Абай решительно осуждал строй насилия, эксплуатации, родовыемеждоусобицы, боролся с культурной отсталостью, звал народ к просвещению. Своим творчеством Абай содействовал пробуждению и развитию национального самосознания казахского народа. Тяготеющий к русским революционным демократам, но ограниченный условиями казахского общества, Абай не мог подняться до осознания необходимости революционных преобразований, Сторонник просветительских идеалов, он переоценивал роль образования, видя в нем единственный путь к новой жизни. Не будучи атеистом, Абай призывал людей к моральномусамоусовершенствованию, боролся за улучшение нравов. Но Абай не был и религиозным догматиком, в религии он искал ответы на морально-этические вопросы и, естественно, не мог их найти. Некоторые ценные и закономерные для его времени моральные сентенции в нашу эпоху потеряли свою актуальность и могут рассматриваться как исторический документ. Одной из пяти главных тем прозаических назиданий и наставлений Абая являются вопросы, связанные с религией. Будучи идеалистом по своим философским воззрениям, Абай в своих нравоучениях "иногда ссылается на моралистические догмы ислама. При этом апологетику ислама он истолковывает в духе идеалистической морали" (М. Ауэзов). Но его отношение к служителям ислама -- муллам, хазретам, ишанам и т. д. всегда сугубо критическое, саркастическое. Различая эксплуататорскую верхушку своего народа и бедноту, Абай все острие критики направляет на тех, кто сидит на шее народа. О бедном трудовом народе он постоянно пишет с сочувствием и любовью. Характерно его собственное признание: "А если бы не любил, то не разговаривал, бы с сородичами, не советовался, не доверял бы им свои сокровенные мысли". В то же время он выступал за искреннюю дружбу с другими народами, за то, чтобы родной народ учился у передовых "великой цели", "общей правде". С позиций интернационализма и гуманизма Абай писал: "Если человек, не отделяющий себя от народа, желает дружбы своего народа с другими, то уже одно это говорит о нем, как о сознательном и честном человеке".

Абай пытается дать своеобразное философско-теологическое обоснование необходимости гуманизации общественных отношений. Он настойчиво доказывает, что антигуманные, антинародные деяния и то зло, которое чинят имущие социальные слои против простых народных масс, против человека труда, стоят в вопиющем противоречии с самими основами и сущностью истинной веры. Нравственная философия Абая в значительной мере носит дидактический характер и нацелена на то, чтобы освободить простого казаха от моральных пороков, аморального поведения и привить ему стремление к знаниям и культуре, к благородству, к честности, к трудолюбию, и т.п.. Он самым решительным образом оберегал веру во Всевышнего от религии и не проявил ни малейшей склонности отождествлять религию с искренней верой (иман), основанной на понимании действительной сущности Божественного духа, абсолютно чистого и возвышенного, по сравнению с духом и страстями простого смертного, каковым является любой из людей.

Познавая мир посредством своего разума, человек постигает не мнимую, как в религии, а действительную, как в науке, сущность Божества и таким путём приобретёт сам подлинно человеческие черты, становится действительным человеком, способным понять, что Любовь и Справедливость, как высшие формы выражения сущности Бога, должна стать его собственной сущностью.

вадиханов персонификация религия казахстан

Заключение

Зарождение ядра казахской журналистики пришлось на конец XIX - начало ХХ века. Стоявшие у ее истоков просветители пытались заложить в ней лучшие качества: свободомыслие, национальное своеобразие, стремление к многообразию точек зрения. Но процесс ее формирования пошел по единому советскому типу, который нивелировал национальные подходы. И, вероятно, поэтому столь важным является возвращение к бесценным истокам, к идеям Ч. Валиханова, И. Алтынсарина, А. Кунанбаева, А. Байтурсынова, А. Букейханова, С. Торайгырова. В настоящее время существуют все необходимые предпосылки для развития полноценной и всесторонней национальной журналистики. Но для этого необходимо творчески переосмыслить опыт предшественников, адаптировать сформированные столетие назад идеалы к современности, осмыслить богатство их разностороннего творчества, чтобы идти дальше

# data[].attributes.attachment_link.title
Возникновение просвещения в Казахстане

# data[].attributes.attachment_link.description
Проблема персонификации истории развития общественных мыслей и просвещения является исключительно важной. В связи с этим актуальным представляется изучение научной деятельности великих казахских ученых-просветителей Чокана Валиханова, И.Алтынсарина, А.Кунанбаева внесших значительный вклад в дело просвещения казахского народа и обогатившие как казахскую, так и мировую культуры.

# data[].attributes.headline
Принципы эпохи Просвещения:

# data[].attributes.subject
Принципы эпохи Просвещения:

# data[].attributes.body
1) безграничная вера в человеческий разум, основным идейным содержанием эпохи становится рационализм

2) возможность перестроить общество на разумных основаниях; исторический оптимизм. Эпоха Просвещения по праву может быть названа "золотым веком" утопии. Просвещение включало в себя веру в возможность изменять человека к лучшему, "рационально преобразовывая" политические и социальные устои общества.

3) секуляризация общественного сознания. Секуляризация (лат. – saecularis – светский) - освобождение от церковного влияния в общественной и умственной деятельности, в художественном творчестве; изъятие чего-либо из церковного ведения и передача в руки светских властей.

4) торжество науки над средневековой схоластикой и церковным мракобесием.

5) Идея равенства всех людей перед законом, перед человечеством – одна из главных идей эпохи Просвещения. Избавление от всех социальных неурядиц просветители видели в распространении знаний.

# data[].attributes.headline
Художественная литература

# data[].attributes.subject
Художественная литература

# data[].attributes.body
Основной литературный жанр – роман 18 века. Благодаря новым книгам пришло торжество буржуазной культуры, пришедшей на смену старой феодальной идеологии. Активно публикуются работы не только писателей-фантастов, но и социологов, философов, экономистов.

Жанр романа, растущая просветительская журналистика. С его помощью мыслители 18 века по-новому выражали свои социальные и философские идеи. Автор «Путешествий Гулливера» Джонатан Свифт-Кармет имеет в своем творчестве множество аллюзий на проблемы современного общества. Своим пером он написал и «Сказки про Бабочку». В этой брошюре Свифт высмеивал церковный порядок и разногласия того времени.

Можно наблюдать появление новых литературных жанров в эпоху культурного развития. В это время появился эпистолярный роман (роман в письмах). Таковы, например, сентиментальное произведение Иоганна Гёте «Печаль юного Вертера», в котором главный герой покончил с собой, а также «Персидские письма» Монтескье. Путевые заметки или описания путешествий в жанре научной литературы («Путешествие, Франция и Италия» Тобиаса Смоллетта).

культура в литературе, классицизм, заповеди эпохи Просвещения, воплощенные в жизнь в России. В XVIII веке печатались и писали поэты Александр Сумароков, Василий Тредиаковский, Антиох Кантемир. Первыми появившимися начинаниями были сентиментализм (от уже упомянутого Карамзина до «Бедной Лизои» и «Натальи, боярской дочери»). Культура Просвещения в России создавалась в начале нового 19 века отечественной литературой, с Пушкиным, Лермонтовым и Гоголем, эпохой ее золотого века.

# data[].attributes.headline
Концептуальная карта. Жеке жұмыс !

# data[].attributes.subject
Концептуальная карта. Жеке жұмыс !

# data[].attributes.body
https://www.mindomo.com/mindmap/8bb1d1b2d06a4c5ca076c8e9de2cf172

# data[].attributes.attachment_link.title
Философия 8 апта ішінде - Mind Map

# data[].attributes.attachment_link.description
1.Ойлау мәдениетінің пайда болуы. Философия пәні және әдістері., 3.Сана, рух және тіл., 6.Білім және ғылым., 8.Өмір мен өлім. Өмір мәні философиясы, Философи...

# data[].attributes.headline
Философия свободы и творчества Бердяева 

# data[].attributes.subject
Философия свободы и творчества Бердяева 

# data[].attributes.body
Еркіндік Бердяев үшін негізсіз болып саналған. Оны немістің Ungrund сөзіне негіздеген. Ungrund-түбі жок, тұңғиық деген мағынада. Бердяев бойынша Еркіндік бастапқы болып саналған, Құдай адам еркіндігімен ештенке істей алмайды. Ол да біз сияқты еркіндіктін тұтқыны. Және ол еркіндікті әртүрлі қолдануға болады. Бердяев үшін еркіндіктін екі түрі болған..... Жалғасы вордтағы пайымдауда

# data[].attributes.attachment_link.title
Философия свободы и творчества Бердяева — Алексей Козырев

# data[].attributes.attachment_link.title
Философия свободы Бердяев

# data[].attributes.headline
философиядағы ағартушылық мәселелері

# data[].attributes.subject
философиядағы ағартушылық мәселелері

# data[].attributes.body
Ағарту-Батыс мәдениетіндегі маңызды кезең, бұл ғылым мен өнердің өрлеуі. Ағарту-бұл индустрияландыру жолына түсетін кез-келген мемлекеттің мәдени дамуындағы табиғи кезең, ол демократияға бет бұрумен, қоғамның кең топтарының мәдениеті мен ғылымымен, рационализммен және адамның шексіз қабілеттеріне Сенумен сипатталады. "Ағартушылықтың" отаны Франция, мұнда ағартушылық дүниетанымның негізгі идеялары жасалды: ақыл-ойдың басымдығы, еркін ойлау, догматизмге қарсы, атеизм (Құдайдан бас тарту) және антиклерикализм (шіркеуге қарсы ілім) идеяларын дамыту. Ағарту философиясының негізгі мәселелері: адам мен мемлекет, адам мен адамгершілік, адам және Құдайды түсіну, адам мен табиғат.

Вольтер Құдай мен ақыл-ойды анықтады, ол: "Мен бармын, сондықтан мәңгілік нәрсе бар", - деді. Құдайдың болуы мүмкін. Бірақ ол үшін Құдайдың болуы-бұл сенім емес, ақыл-ой фактісі. Құдай-шығармашылық күш, тәртіп, жақсылық, Құдай-бәрінің басты себебі. Құдай жанды тыныштандыру үшін қажет, ол "Егер Құдай болмаса, оны ойлап табу керек еді"деп жазады. Алайда, адам Құдайдың болмысының табиғатын түсіне алмайды. Құдайды мойындай отырып, Вольтер католик дінбасыларының белсенді қарсыласы (антиклерикализм), ол өзінің "Философиялық хаттарында" өзінің шіркеуге қарсы Доктринасын баяндайды, Вольтер діни қызметкерлер адамды құлдыққа алды дейді, ол: "гадинаны ұсақтау", яғни шіркеу. Дін, оның пікірінше, "фанатизмнің анасы, азаматтық жанжал, адамзат баласының жауы".

Руссо христиан дініне рационалды-философиялық сын айтты. Құдай, оның пікірінше, адам қиялының өнімі. бірақ ол атеист емес еді, ол арнайы "азаматтық дінді" ұсынды (теңдік пен бостандық діні): әлемді күшті материалдық күш басқарады, ол жанның өлмейтіндігі бар жақсы Құдай", – деді ол. Барлығы мейірімді, өйткені ол Жаратушының қолынан келеді, бірақ бәрі адамның қолында азғындайды. Сондықтан ең бастысы-жеке тұлғаны тәрбиелеу, еркін, төзімді. "Егер біз шынайы азаматтарды тәрбиелесек, бізде бәрі болады". Ол өзінің педагогикалық теориясын "Юлия" және "Эмиль немесе Тәрбие туралы"философиялық романдарында баяндады. Ол теңдікті жақтады, таптық артықшылықтарға қарсы, ең бастысы-адам бойындағы ар-намыс, бастама, жеке адамға құрмет сияқты қасиеттерді тәрбиелеу. Адам тек тәрбиелі және білімді болмауы керек, ол адамгершілікке ие болуы керек.

Дидро сенімді материалист және атеист. Ол Құдайдан бас тартты. Ол материяны жалғыз зат деп таныды, ол жаратылмаған Мәңгілік, бәрі оның бір түрінде өліп, екіншісінде қалпына келеді. Әлем-бұл қозғалыстағы материя, әлемдегі барлық нәрсе "табиғаттың Мәңгілік ағымы мен өзгеруі"," материяның ашытуы ғаламды тудырды", сондықтан ол материяның ішкі белсенділігі идеясына келеді. "Сезімталдық", дидроның пікірінше, материяның негізгі қасиеті бәрін, тіпті тасты да сезінеді (ГИЛОЗОИЗМ идеялары). Сезімдердің көмегімен адам табиғатты біле алады. Ол былай дейді: "Біз сезіну және есте сақтау қабілеті бар құралдармыз. Біздің сезімдеріміз-айналамыздағы табиғат соққан кілттер". Сонымен, сезімдер барлық білімнің қайнар көзі болып жарияланады. Дидроның таным әдісі-эксперимент, ал мақсаты-шындық.

# data[].attributes.headline
Бостандық философиясы

# data[].attributes.subject
Бостандық философиясы

# data[].attributes.body
Бүгінгі қоғамда біз адам және азамат құқықтарының бірі ретінде ресми түрде қабылдайтын жеке бас бостандығының құндылығын қалпына келтіруге тырысамыз. "Жеке бас бостандығы" ұғымы бұқаралық ақпарат құралдарында, саяси көшбасшылардың сөздерінде жиі қолданылады және біздің мемлекетіміздің Конституциясымен жарияланады. Алайда, бұл тұжырымдамаға әртүрлі адамдар енгізген мағына әртүрлі, көбінесе адам бостандығы мәселесін шешудің ең қарама-қарсы жолдары ұсынылады. Бірақ сонымен бірге Бостандық категориясының өзі айтарлықтай талдауға ұшырамайды.
Бостандық негізгі философиялық категориялардың бірі ретінде адамның мәнін және оның бар болуын сипаттайды. Философиялық ой тарихында бұл ұғым ұзақ эволюциядан өтті - "негативтен" (Бостандық) "позитивтіге" (еркіндік үшін) дейін. Бостандық философиясы Кант пен Гегель, Шопенгауэр мен Ницше, Сартр мен Ясперс, Бердяев пен Соловьевтің ойларының тақырыбы болды. Бұл ұғымды түсіну ауқымы өте кең – еркін таңдау мүмкіндігін толығымен жоққа шығарудан (бихевиоризм тұжырымдамаларында) "бостандықтан қашу" негіздемесіне дейін (Е. Фромм) қазіргі өркениетті қоғам жағдайында.

Бостандық философиясын қарастыра отырып, Н. А. Бердяевтің еңбектері туралы айтпауға болмайды. ол былай деп жазады:"бостандық идеясы мен үшін кемелдік идеясынан гөрі, өйткені мәжбүрлі, зорлық-зомбылықты қабылдау мүмкін емес". Мүмкін, сондықтан да біз оның ғасырдың бірінші жартысында бостандық тақырыбын философиялық ойдың орталық проблемасы ретінде бөліп, оны шешу жолдарын ұсынған көрнекті орыс философтарының бірі ретіндегі көзқарасына қызығушылық танытамыз.
Бердяев шығармашылығының көптеген зерттеушілері атап өткендей, оның жеке басының бостандығы идеясы тікелей қарама-қарсы көңіл-күймен боялған: трагедия және "рух төңкерісін" жасауға деген шешім, жалғыздық тәжірибесі және барлық жеңіске жететін соборлыққа серпін, болмыс пен тарихтың құлдырау сезімі және адам бостандығының өзгеретін және құтқарушы күшіне сену.

Неміс философы Эрнст Кассирердің "қазіргі саяси мифтердің техникасы" еңбегінде "Бостандық" сөзін философияда ғана емес, саясатта да ең түсініксіз және екіұшты сөздердің бірі ретінде бағалағаны кездейсоқ емес. Тұжырымдаманың семантикалық "ұтқырлығы" мен "нақтылығының" дәлелі-бұл әртүрлі оппозицияларда пайда болу фактісі. Философияда "Бостандық", әдетте," қажеттілікке", этикада – "жауапкершілікке", саясатта – "тәртіпке" қарсы тұрады. Сөздің мағыналы интерпретациясының өзінде әртүрлі реңктер бар: оны толық ерік-жігермен байланыстыруға болады, оны саналы шешіммен, адам іс-әрекетінің ең жақсы мотивациясымен және саналы қажеттілікпен анықтауға болады.
Әр дәуірде бостандық мәселесі әртүрлі тәсілдермен, көбінесе қарама-қарсы мағынада, қоғамдық қатынастардың сипатына, өндіргіш күштердің даму деңгейіне, қажеттіліктер мен тарихи міндеттерге байланысты қойылады және шешіледі. Адам бостандығы философиясы Кант пен Гегель, Шопенгауэр және Ницше, Сартр мен Ясперс, Бердяев және Соловьев сияқты әртүрлі бағыттар бойынша зерттеу тақырыбы болды. Соңғы жылдары философиялық әдебиетте бостандық мәселесі бойынша бірқатар басылымдар пайда болды. Бұл Г.А.Андреевтің "Христиандық және бостандық мәселесі", Н. М. "Марксистік-лениндік философия тарихындағы әлеуметтік детерминизм және адам мәселесі", В. Н. Голубенко "қажеттілік пен бостандық" және т.б. бұл мәселеге Анисимов, Гаранжа, Спиркин, Шлайфер монографиялары мен тарауларында айтарлықтай назар аударылады.

Шопенгауэр еркіндік ұғымының теріс мәселесін ұсынады, яғни еркіндіктің мазмұнын ұғым ретінде анықтау, мүмкін адамның өзін-өзі жүзеге асыруына кедергі келтіретін белгілі бір кедергілерді ғана көрсету. Яғни, Бостандық қиындықтарды жеңу ретінде айтылады: кедергі жойылды – Бостандық дүниеге келді. Ол әрқашан бір нәрсені жоққа шығару ретінде пайда болады. Еркіндікті өзіңіз арқылы анықтау мүмкін емес, сондықтан сіз мүлдем басқа, бөгде факторларды көрсетіп, олар арқылы Бостандық ұғымына Тікелей жетуіңіз керек. Н.А. Бердяев неміс философына қарағанда бостандықтың оң және мағыналы екенін баса айтады:" Бостандық озбырлық пен кездейсоқтық патшалығы емес " [Бердяев 1989: 369Б].

# data[].attributes.attachment_link.title
Может ли человек быть свободным? Очень кратко

# data[].attributes.headline
Бұл кітаптың авторы 

# data[].attributes.body
Бұл кітаптың авторы бір кездері бейнелеу өнерінің тарихы мен теориясы туралы ең танымал кітаптардың бірі, көрнекті француз философы және тарихшысы Ипполит Тэн (1828-1893) Әлемдік өнертану ойының классигі болып саналады. Ол алғаш рет 1880 жылы Париж бейнелеу өнері мектебінде 1864-1869 жылдары оқыған дәріс курстары негізінде шығарылды.
Өзіне тән әдеби шеберлігімен Тэн өнер туындыларын жасау процесінің мәні, ерекшеліктері мен сипаты, көрнекті итальяндық және голландиялық суретшілердің, ежелгі грек мүсіншілерінің шығармашылық зертханасы туралы қызықты әңгімелейді. Кітапта ежелгі Грецияның, Италияның және Нидерландының орта ғасырлардағы және қайта өрлеу дәуіріндегі өмірі мен ең жарқын оқиғалары бейнеленген, олардың мәдениеттің дамуына әсері көрсетілген.
Тарих және өнер философиясының өзіндік нұсқасын аша отырып, Тэн "негізгі сипат" ұғымын алға тартты . Бұл белгілі бір қоғамда пайда болатын, содан кейін өнерде қайталанатын адамның басым түріне қатысты болды.Түсіндірілетін сипаттағы антропологиялық мазмұнға үш фактор әсер етеді: нәсіл, яғни тұқым қуалайтын қасиеттер, орта және сәт, қарапайым тілмен айтқанда, тарихи дәуір.Тэннің ойы мәдениеттегі көптеген процестер ұжымдық бейсаналық деңгейде пайда болатындығын жоққа шығармайды. Біз, мысалы, ғасырлар тереңінен келе жатқан белгілі бір дәстүрлердің авторы кім екенін білмейміз. Мәдени құбылыстар көбінесе психиканың тереңдігіне оралады. Ұлттық, нәсілдік компоненттер жалпы әлеуметтанулық факторлармен бірдей дәрежеде өте маңызды. Тэн нәсілдік және қолданыстағы Тарихи жағдайлардан басқа, қоршаған орта ұғымына, яғни психикалық, рухани, мәдени, әлеуметтік ортаға үлкен мән берді. "Моральдық температура" немесе "ақыл мен мораль жағдайы" өте маңызды болды.

# data[].attributes.headline
От Джотто до Тициана. Титаны Возрождения.

# data[].attributes.subject
От Джотто до Тициана. Титаны Возрождения.

# data[].attributes.body
Қайта өрлеу дәуірі – адамзат тарихындағы ең прогрессивті және революциялық кезең. Қайта өрлеу дәуірінің суретшілері - Сандро Боттичелли мен Леонардо да Винчи, Рафаэль мен Тициан, Иероним Бош және Питер Брюгел ақсақал - ешқашан жай суретшілер болған емес. Олар философ болды, оларға сол заманның негізгі және негізгі мәселелері жүктелді. Антикалық мұраттарға орала отырып, олар ішкі бірлігі бар дүниенің интегралды концепциясын жасады, дәстүрлі діни сюжеттерді жердегі мазмұнмен толтырды.
Ренессанс Титандары. Әрине, бұл Леонардо да Винчи: «Рух суретшінің қолын жетелемеген жерде өнер де жоқ» деген. Ол әмбебап адам болды: суретші, мүсінші, сәулетші, инженер, табиғат зерттеушісі... Ол өз заманынан әлдеқайда озып кеткені сонша, оның көптеген идеялары XV ғасырға емес, ХХ ғасырға сәйкес келді. Осы арқылы ол Қайта өрлеу дәуірін дәріптеген дарынды тұлғалардың арасынан айқын көзге түсті. Бірақ басқалары да болды: Боттичелли, Микеланджело, Рафаэль, Тициан, Бош, Брюгель, Эль-Греко, Веронезе... Альбрехт Дюрер деген неміс суретшісі болды, оның есімі өзінің маңыздылығы жағынан Леонардо да Винчи есімімен тең болуы мүмкін. Бұл кісілердің есімдері «данышпан» сөзінің баламасы. Олар абсолютті адамдық данышпандықтың көрінісі, олардың есімдері бес ғасырдан астам уақыт өтсе де, бәріне белгілі - тіпті өнерге өте аз қызығушылық танытатындар да.
Жалпы, Қайта өрлеу дәуірі – адамзат тарихындағы ерекше кезең. Бұл туралы А.И.Куприннің бір әңгімесінің кейіпкері былай деді:
«Өнер мыңдаған жылдар болды және ол адам төрт аяғынан екі аяққа тұрған кезден басталды. Тас дәуірінен бері. Ежелгі пирамидалар мен көне саркофагтарда алдымен шебер ойылған скарабтар, мистикалық қоңыздар бар. Сонда өнер көтеріледі. Перғауындардың ішкі ант берген қабірлерінде өлгендердің ақыреттік еркін бұза отырып, ғалымдар ғасырлар күлінің астынан таңғажайып тас тақталарды қазып, сол кездегі суретшілер ең ұлы билеушілердің аңшылықтарын, мерекелерін және соғыстарын ойып, береді. оқиғалар қазір бізге түсініксіз сұлулық пен шартты адалдық.

# data[].attributes.headline
Өнер философиясы-өне

# data[].attributes.body
Өнер философиясы-өнер, әдебиет, музыка ғылымы негізінде өнердің мағынасын зерттейтін философияның бір саласы, сонымен бірге мәдениеттегі және құндылықтардың бүкіл аясындағы өнердің функцияларын ескере отырып. Өнер философиясын екі негізгі салаға бөлу әдетке айналған:
- өнер түрлері мен көркемдік бейнелеу әдістері мен әрекеттерін түсіндіру;
- өнердің этикаға, дінге, метафизикаға және дүниетанымға қатынасын зерттеу.

Айналадағы әлемді бейнелейтін өнер адамдарға оны білуге көмектеседі, саяси, адамгершілік және көркемдік тәрбиенің құдіретті құралы ретінде қызмет етеді. Шындықтың құбылыстары мен оқиғаларының әртүрлілігі, сондай-ақ оларды көркем шығармаларда көрсету тәсілдерінің айырмашылығы өнердің әртүрлі түрлері мен жанрларын өмірге әкелді: көркем әдебиет, театр, музыка, кино, сәулет, кескіндеме, мүсін.

Канттың пікірінше, өнер талғамға параллель. Дәмі де-автономды қабілет те, өнер де-басқа құбылыстарға тән және төмендетілмейтін әрекет. Ол табиғаттан, ғылымнан, Қолөнерден және техникадан ерекшеленеді. Өнер-Бостандық арқылы ұрпақ, яғни ақыл-ой әрекетіне негізделген әрекет. Сондықтан аралар дұрыс салған балауыз жасушаларын тек өнерге ұқсастығы бойынша өнер туындылары деп атауға болады: олар тек табиғаты мен өзіне тән инстинктінің өнімі. Кант бейнелеу өнерін жағымды өнерден ажыратады. Жағымды өнерде ләззат тек сезім түрінде біздің идеяларымызбен бірге жүреді. Бейнелеу өнерінің мақсаты-таным түрі ретінде біздің идеяларымызбен бірге ләззат алу. Бейнелеу өнерінің жағымдыдан бұл айырмашылығы Канттың өнердің әлеуметтік қызметі туралы ойы: өнер туындысы өздігінен жасалғанымен, ол әлі де адамдар арасындағы қарым-қатынас үшін ақыл-ой күштерінің мәдениетіне ықпал етеді. Өнер туындыларымен жеткізілетін ләззат туралы хабарлаудың өзі, Канттың пікірінше, өнер туындыларының ерекше, таңғажайып қасиетіне негізделген: табиғаттан түбегейлі өзгеше, бұл туындылар бізге табиғаттың өзі сияқты көрінеді; егер ол бір уақытта өнер болып көрінсе, табиғат әдемі, ал егер өнер керемет болса біз ондағы өнерді көреміз бірақ ол бізге табиғат сияқты көрінеді

# data[].attributes.attachment_link.title
Кант-5 (Критика способности суждения)

# data[].attributes.headline
Өнер философиясы 

# data[].attributes.subject
Өнер философиясы 

# data[].attributes.body
https://youtu.be/5UW3Yu5E5N8

Көптеген философтар әр уақытта "өнер" терминін әртүрлі тәсілдермен анықтады. Алдымен олар өнер еліктеу қажеттілігінен туады деп сенді, бірақ кейінірек бұл қате екенін түсінді, өйткені тіпті қарабайыр адам да өз жұмысына қиял енгізді. ХVІІ ғасырда өзгерістер болды және өнерді түсіну де басқаша болды. Француз философы Жан Жак Руссо өнерді сыртқы әлемді сипаттау ретінде емес, ең алдымен адамның құмарлықтары мен эмоцияларының көрінісі ретінде анықтады. Неміс философтары да осындай көзқарасқа ие болды (Иоганн Гердер, ақын Иоганн Гете және т.б.). Олар өнердің басты мақсаты сұлулықты жаңғырту және сыртқы шындықты көрсету емес, адамның ішкі өмірін бейнелеу деп есептеді.
Қазіргі мағынада өнер-бұл эстетикалық құндылықтардың белгілері бойынша кез-келген материалда өзін көрсете білу. Сондай-ақ, "өнер" ұғымын тұтастай алғанда көркемдік шығармашылық деп атауға болады. Бұл шығармашылықтың немесе өнердің көптеген түрлері бар: әдебиет, сәулет, мүсін, кескіндеме, графика, өнер және қолөнер, театр, музыка, балет, кино, би, цирк және т.б. адамның шығармашылық іс-әрекетінің барлық түрлері әлемді бейнелейді. Сурет-бұл өнер экспрессивтілік пен эстетикалық құндылық беретін көркемдік көзқарас пен тәжірибенің шоғыры. Көркем шығармашылықтың ерекшелігі-өнер адамы-суретші, оның дүниетанымы, ойының тереңдігі ашылатын жаңа көркемдік формалар жасайды. Ол осы бейнелермен ойлайды.
Сондықтан өнердің құндылығы суретші – өнер қайраткерінің философиялық көзқарастарына байланысты деп айтуға болады.
Өнердің құндылықтары техникаға да тікелей байланысты. Шынында да, инженер, дизайнер және т.б. үшін өнер туындысы мен техникалық өнімнің ұқсастығы өте маңызды. Суретші де, техник те шебер шеберлер, олардың қызметінің мақсаттары ғана әртүрлі.
Өнер туындысының мақсаты-оның сұлулық символы ретінде әдемі ретінде жұмыс істеуі. Өнер-сұлулық заңдарына сәйкес әлемді құруға мүмкіндік беретін құрал. Өнер мен сұлулық-бір-бірімен тығыз байланысты екі ұғым.
Біз сұлулық әлемінде өмір сүріп жатырмыз, ол бізді қоршап тұр. Алайда, Сұлулық ұғымы көптеген адамдар ойлағаннан гөрі тереңірек. Сұлулық-бұл әдемі, биік, эстетикалық нәрсе.
Эстетикалық-бұл сезім-бұл сезімнің қоздырғышына бағытталған және қажетті жетілу дәрежесіне жеткен құндылық.
Эстетика - "сезімге қатысты" дегенді білдіретін грек сөзі. Бірақ бұл сезім тек практикалық іс-әрекеттің сәті деп саналды. Космос сұлулықтың көрінісі деп танылды, қалғанының бәрі ғарыштың үйлесімділігіне жақындағандай әдемі болып саналды. Өнер табиғатқа еліктеуге де ұмтылды.
Орта ғасырларда барлық әдемі заттар Құдайдың рухани сұлулығының жарқырауы болып саналды, көрінетін Сұлулық көрінбейтін сұлулықтың көрінісі ретінде танылды. Өнердің мақсаты адамды Құдайға жақындату болды.
Жаңа заманның эстетикасында (Ренессанс) сұлулықтың үлгісі адамның өзі, оның денесі деп жарияланды. Сол кезде классицизм өзінің гүлденуіне қол жеткізді, ол гармоникалық айқындықты, логикалық қарапайымдылық пен формалардың қатаңдығын, стильдің тектілігін, табиғатқа адалдықты талап етті. Өнердегі классицизмнің өкілдері Шиллер, Гете, Моцарт, Бетховен, Фонвизин, Державин және басқалар болды. Олардың орнына өнерді тікелей ақылға қонымды түсінуден бас тартқан романтиктер келді. Олар Гюго, Лермонтов, Вагнер және басқалар сияқты адамдар болды. Олар жеке тұлғаның әртүрлі қабілеттерін босатуға тырысты.
ХХ ғасырда философияда, сәйкесінше өнерде өзгерістер болды. Романтизмнің орнына реализм келді. Ресейде бұл социалистік реализм болды-тарихи материализм философиясының эстетикалық тіліне аудармасы.

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Миры Экрана | Мастерская Калинина В.С.

# data[].attributes.attachment_link.title
Философия Искусства | мастер - класс | Виталий Калинин "Школа Кино Миры Экрана"