# data[].attributes.body
Krój pisma – charakterystyczny obraz kompletu znaków pisma o jednolitych podstawowych cechach graficznych:

stylu,

rytmie,

proporcji,

dukcie,

układzie,

kształcie szeryfów,

właściwościach optycznych (czytelności).

Może mieć wiele odmian, czasami nawet znacznie różniących się od kroju podstawowego, lecz nadal zachowujących w sposób konsekwentny podstawowe założenia graficzne danej rodziny krojów.

Krój pisma, który świetnie sprawdza się w języku angielskim, znacznie gorzej funkcjonuje w języku polskim, a zakłócony wygląd i czytelność są szkodliwe dla wzroku i utrudniają zrozumienie tekstu.

# data[].attributes.headline
Większość narodów Europy opracowała swoje własne czcionki już kilkaset lat temu

# data[].attributes.subject
Większość narodów Europy opracowała swoje własne czcionki już kilkaset lat temu

# data[].attributes.body
Chciałem, aby nazwa czcionki sugerowała jej narodowy charakter, a jednocześnie była łatwa do znalezienia w naszych komputerowych zestawach czcionek - stąd "A" na dobry początek

Dr. Tomasz Wełna, twórcą Apolonii, polskiej czcionki narodowej w wywiadzie.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Oskarżony dyrektor szkoły sam oskarża w sądzie

Idą drogie święta. Oto produkty, których ceny wzrosły najbardziej

Nauczyciele chcą podwyżek. Nawet o 1000 złotych!

Jakie pieniądze na święta dostaną pracownicy opolskich firm?

Oto nowy Pomnik Historii. Oleska róża zaklęta w drewno

Libero Uni Opole: Stać nas na "pierwszą czwórkę"

Stal Nysa walczy o Puchar Polski

Gwiazdka. Jakich prezentów unikać?

Gdy wchodzą do mieszkań, to „pukają" taranem. Antyterroryści

Wchodzi nowy rozkład jazdy PKP. A co z cenami biletów?

Studenci lotnictwa i kosmonautyki w przestworzach nad Opolszczyzną

Dni Kultury Amerykańskiej i Brytyjskiej w Nysie

Pół tysiąca osób na uniwersyteckich warsztatach w ramach Tygodnia Przedsiębiorczości

Oto nowy Pomnik Historii. Oleska róża zaklęta w drewno

Nowe Pomniki Historii. Dwa opolskie zabytki na liście

Dni wolne 2019. Kiedy wziąć urlop, żeby mieć długi weekend?

Horoskop dzienny na środę, 12.12.2018

Kartki Świąteczne 2018 - pobierz ONLINE ZA DARMO i wyślij życzenia!

Kluczborska prawica zarzuca, że burmistrza ma kontrolować jego koalicjant

Powiat oleski ma już zarząd. Jest nowy starosta

Wyborcza rewolucja i zmiana warty w Dobrodzieniu. Cała władza w ręce jednego komitetu

Trwa protest rolników - blokują autostradę. Jest grupa z regionu

Zje świecę, sprzeda chorobę. Szczur kontra rolnik

Archiwum

Aktualizacja:

©Archiwum

- Zaprojektowany przeze mnie krój pisma Apolonia jest wynikiem prowadzonych przeze mnie badań - mówi dr. Tomasz Wełna, twórcą Apolonii, polskiej czcionki narodowej.

©Archiwum

- Naprawdę jest pan pierwszą po Janie Kochanowskim osobą, która opracowuje naszą narodową czcionkę?
- Właściwie drugą, bo wcześniej taką próbę podjął jeszcze Adam Półtawski w 1928 roku, ale opracowana przez niego czcionka nie weszła do powszechnego użytku. Zaprojektowany przeze mnie krój pisma Apolonia jest wynikiem prowadzonych przeze mnie badań: trzy lata analizy historii języka polskiego i ponad pięć lat badań nad literą łacińską w ogóle na terenie całej niemal Europy.

- A skąd pomysł?
- Zauważyłem kiedyś, że tekst w języku angielskim wygląda znacznie lepiej i czytelniej niż tekst polski pisany tym samym krojem pisma, na przykład Times New Roman. Zacząłem zastanawiać się nad przyczynami. Przypuszczałem, że chodzi o różnice w samej konstrukcji języka. Zrozumiałem, że czcionka, która świetnie sprawdza się w języku angielskim, znacznie gorzej funkcjonuje w języku polskim, a zakłócony wygląd i czytelność są szkodliwe dla wzroku i utrudniają zrozumienie tekstu. Postanowiłem więc opracować krój pisma, który będzie uwzględniał specyfikę naszego języka.

- Dlaczego to takie ważne - mieć własną narodową czcionkę?
- Czcionki służą do graficznego zapisu języka, a każdy język jest inny. Większość narodów Europy korzysta z liter łacińskich, ale im język od łaciny odleglejszy, tym bardziej trzeba dostosować, dopracować do niego formę czcionki. Język jest jak mechanizm zegarka, w którym wszystkie elementy muszą do siebie pasować, aby działał jak najlepiej. Możemy pożyczyć koło z samochodu sąsiada i użyć go w naszym, ale jazda może nie być komfortowa ani bezpieczna. Czcionki są właśnie takimi trybikami języka i powinny być tworzone specjalnie dla danego narodu. Osobną kwestią jest prestiż posiadania własnej, narodowej czcionki, na przykład do zapisania tekstu konstytucji. Nasza jest napisana za pomocą gazetowej angielskiej Times New Roman z 1932 roku... Więcej nie muszę dodawać.

- Skoro to takie ważne, to dlaczego dotąd tej czcionki nie mamy? Zagapił się ktoś przez te stulecia?
- Ten fakt dziwił wielu ludzi nawet w odległej przeszłości. W czasie badań historycznych przy opracowywaniu Apolonii znalazłem kilka tekstów z różnych stuleci, których autorzy piętnują brak narodowej polskiej czcionki, podając jednocześnie liczne przykłady krajów, które już o własne kroje zadbały. Jednym z powodów było, mówiąc wprost, pójście na łatwiznę i zdanie się na import - między innymi czcionek włoskich, francuskich, niemieckich i angielskich. Powiem więcej - w znaczący sposób wpłynęły one na kształtowanie się polskiej pisowni. Myślę, że przyczyna leży też trochę w losach historycznych naszego kraju, a także w mentalności Polaków. Proszę zobaczyć, ile emocji i uwagi przykładamy do wyglądu koszulek narodowej reprezentacji piłkarskiej, a zupełnie nie interesuje nas, jak i czym zapisujemy własny język.

- A inne narody mają swoje czcionki? Szwabacha to czcionka Niemców czy może gotyk?
- Większość narodów Europy opracowała swoje własne czcionki już kilkaset lat temu. Włosi mają krój Bodoni i słynne czcionki weneckie, Francuzi piszą Garamondem, Niemcy mieli wspomnianą przez pana szwabachę, która bywa określana "gotykiem", historia przekreśliła ją jednak po tym, jak naziści uczynili ją swym oficjalnym pismem. Obecnie w Niemczech projektuje się specjalne kroje pism nawet dla miast, lotnisk i dworców, a Bundestag ma własną oficjalną czcionkę Demos. Anglicy opracowali dla swojego języka m.in. czcionkę Baskerville i słynny Times New Roman do druku gazety "The Times".

- A dlaczego akurat pan ma to opracowywać? Bo ma kwalifikacje? Bo ma pomysł? Bo był pierwszy?
- Był i jest to temat otwarty dla wszystkich. Ja podjąłem się go w ramach pracy doktorskiej na Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie. Nie wiem, dlaczego nikt wcześniej nie wpadł na tak oczywisty pomysł. Może dlatego, że najciemniej jest pod latarnią.

- A jak teraz taką czcionkę zatwierdzić? To się jakoś rejestruje? Patentuje? Jak wynalazek albo logo Pepsi?
- Projekt czcionki, jak każde inne dzieło, chroniony jest przez ustawę o prawie autorskim. W ramach badań opracowałem jednocześnie metodę projektowania czcionki polskiej i pewne wytyczne, które mogą pomóc w przyszłości do stworzenia kolejnych polskich czcionek. Taką metodę mogę opatentować, choć w działalności twórczej rzadko się zdarza, aby przepis wystarczył do stworzenia oryginalnego dzieła. Na to składa się bardzo wiele czynników, od doświadczenia po indywidualne wyczucie. Zatwierdzeniem natomiast czcionki Apolonia będzie jej powszechne użycie. W ramach oficjalnych może to być na przykład zastosowanie Apolonii w dokumentach rządowych lub instytucjonalnych.

- Ma pan już jakieś opinie pozytywne? Jakie są szanse, żeby akurat pańska Apolonia została zatwierdzona?
- Apolonia otrzymała bardzo dobre recenzje specjalistów, jak i użytkowników, którzy brali udział w jej weryfikacji. Akademia Sztuk Pięknych w Krakowie jest zainteresowana oficjalnym jej użyciem. Zostałem już zaproszony do prezentacji Apolonii na VIII Forum Kultury Słowa organizowanym przez Radę Języka Polskiego. Zobaczymy, co będzie dalej.

- Skąd nazwa Apolonia?
- Chciałem, aby nazwa czcionki sugerowała jej narodowy charakter, a jednocześnie była łatwa do znalezienia w naszych komputerowych zestawach czcionek - stąd "A" na dobry początek. Poza tym Apolonia wywodzi się od Apollina, greckiego boga sztuki, więc mam nadzieję, że to pomoże jej podnieść poziom estetyczny naszego życia.

- A co jest takiego charakterystycznego w naszym języku, co by się miało odróżniać inną czcionką?
- Starałem się uwzględnić zarówno tradycję naszego języka, jak i oczekiwania estetyczne współczesnego odbiorcy, aby stworzyć czcionkę, która nie będzie podlegać chwilowej modzie, lecz wytrzyma próbę czasu. Charakterystyczne w języku polskim pary liter takie jak rz, cz, sz, nie występują w innych językach często lub wcale. Siłą rzeczy takie zestawienia nie były uwzględniane w projektach zagranicznych czcionek. Kiedy używamy takich krojów w polszczyźnie pisanej, pojawiają się nadmierne zagęszczenia lub białe dziury między literami. Niektóre litery, takie jak ą, ę, ł, występują tylko w tekstach polskich. To my powinniśmy dbać o ich wygląd. Zdajemy się tymczasem na "ogonki" doklejone do zagranicznych czcionek w naszych komputerach w większości błędnie, niezgodnie z tradycją pisowni polskiej - i to jest szokujące, choć mało kto o tym wie... Jan Kochanowski proponował nawet specjalne znaki dla oddania brzmień polskich głosek, lecz jego twórcze podejście zostało przytłumione importem "gotowych" czcionek z Zachodu. Proszę sobie wyobrazić, że e z ogonkiem wcale nie jest polską literą, lecz pochodzi z łaciny. Nasze ę zapisywano kiedyś na inne sposoby. W kroju Apolonia uwzględniłem charakterystyczne cechy polskiej pisowni. Przejawia się to między innymi zmiękczeniem liter ostrych takich jak k, w, y, z, które występują bardzo licznie i "kłują" nadmiernie w krojach zagranicznych. Litera z została zwężona, a ponieważ najczęściej występuje u nas w parze z innymi literami, zastosowałem połączenia w dwu- i trójznaki zwane ligaturami. Zharmonizowałem skosy dużego i małego Ł z pozostałymi literami. Wyraźnie zaakcentowałem polskie znaki diakrytyczne (ogonki, kreski i kropki) oraz przede wszystkim dostosowałem je do formy samej litery, aby nie wyglądały obco - co niestety często do tej pory się zdarzało. Podkreśliłem pionowe elementy liter, aby lepiej zrytmizować tekst. Apolonia ma proporcje nieco zwężone, "wysmukłe", aby ułatwiać dzielenie stosunkowo długich polskich wyrazów.

- Prawdę mówiąc, niewiele z tego zrozumiałem, więc wolę to sobie pooglądać. Gdzie mogę?
- Czcionka prezentowana jest na stronie www.polskalitera.pl, skąd każdy może bezpłatnie ją pobrać i zainstalować na swoim komputerze do użytku prywatnego. Można tam też zapoznać się z historią jej powstania.

- A jak pan, Krakus z cenzusem ASP, znalazł się w opolskim Prudniku?
- Do Prudnika przywiodła mnie miłość do mojej żony, a z czasem to uczucie rozszerzyło się też na opolską ziemię, której nie zamierzam opuścić.

- Dziękuję za rozmowę.

Oskarżony dyrektor szkoły im. Andrzeja Wajdy w Rudnikach wygłosił w sądzie...

# data[].attributes.attachment_link.description
Oskarżony dyrektor szkoły sam oskarża w sądzie Idą drogie święta. Oto produkty, których ceny wzrosły najbardziej Nauczyciele chcą podwyżek. Nawet o 1000 złotych! Jakie pieniądze na święta dostaną pracownicy opolskich firm? Oto nowy Pomnik Historii. Oleska róża zaklęta w drewno Libero Uni Opole: Stać nas na "pierwszą czwórkę" Stal Nysa walczy o Puchar Polski Gwiazdka.

# data[].attributes.headline
Agata Szydłowska w wywiadzie o swojej najnowszej książce "Odsolidarycy do TypoPolo"

# data[].attributes.subject
Agata Szydłowska w wywiadzie o swojej najnowszej książce "Odsolidarycy do TypoPolo"

# data[].attributes.body
Autor spotkał się w środowisku projektantów ze sporą krytyką, wynikała ona jednak raczej nie z różnic światopoglądowych, a z niedoskonałości stworzonych przez niego liter. Specjaliści zidentyfikowali szereg błędów, takich jak niedopracowane odstępy między parami znaków czy zbytnia dekoracyjność, która może rozpraszać czytelnika.

Wywiad z nią można przeczytać tu.

# data[].attributes.body
Kształt czcionki może być nośnikiem treści ideologicznych i jako taki stanowi niezbywalną część naszego symbolicznego imaginarium narodowego.

29 maja 2018 r. w Pałacu Prezydenckim odbyła się uroczysta prezentacja zdigitalizowanego kroju pisma o nazwie Brygada 1918.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
We wtorek, 29 maja 2018 r. w Pałacu Prezydenckim odbyła się uroczysta prezentacja zdigitalizowanego kroju pisma o nazwie Brygada 1918. Jest to ogólnodostępny font, który powstał na podstawie zachowanego w formie metalowych matryc przedwojennego kroju o nazwie Brygada. Jako że do lat 60. XX w. na terenach Polski powstało zaledwie kilka oryginalnych krojów, odnalezienie zapomnianego zabytku rodzimej sztuki projektowania liter stało się w kręgach specjalistów - projektantów i typografów - nie lada wydarzeniem. Wysiłek włożony w „przetłumaczenie" form tych liter na „język" cyfrowy pozwoli uchronić Brygadę przed zapomnieniem i da jej nowe życie, gdyż teraz każdy użytkownik komputera będzie mógł się nią posługiwać. Pracę tę wykonali projektanci Mateusz Machalski, Borys Kosmynka i Przemysław Hoffer. Podstawą były matryce odnalezione w magazynach Muzeum Książki Artystycznej w Łodzi, które w swoim czasie uratowało przed złomowaniem zbiory z zamykanej Odlewni Czcionek w Warszawie. Projekt zrealizowano w ramach programu „Niepodległa" prowadzonego przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego.

Font patriotyczny

Prace nad zachowaniem rodzimego dziedzictwa typograficznego są godne uznania, ale ciekawsza niż samo wydarzenie jest opowieść, która towarzyszyła prezentacji starego-nowego kroju. Prezentującym był sam prezydent RP Andrzej Duda, który zwrócił uwagę, że zdigitalizowanie Brygady 1918 powinno być dla nas powodem do dumy, zwłaszcza w kontekście stulecia odzyskania niepodległości. Zapowiedział również, że od tej chwili wszystkie uroczyste dokumenty w Kancelarii Prezydenta będą pisane fontem patriotycznym. Wyraził też nadzieję, że czcionka wejdzie do powszechnego użytku i będzie stosowana w pracach naukowych oraz książkach.

Łatwo byłoby zignorować wypowiedzi prezydenta i potraktować je jako patriotyczną mowę-trawę, gdyby nie wskazywały na szersze zjawisko, które ma w Polsce długą historię. Sam fakt, że premierę fontu zorganizowano w Pałacu Prezydenckim, świadczy o tym, że krój pisma jest elementem symbolicznego imaginarium narodowego. Dzieje się tak zapewne dzięki prostemu skojarzeniu: pismo to język, który w potocznej świadomości tożsamy jest z wyznacznikiem i zarazem nośnikiem tożsamości narodowej. Dość przypomnieć niedawne ataki o charakterze ksenofobicznym, w których pojawiło się hasło: „tu jest Polska, tu się mówi po polsku". Nie jest to jednak wyłącznie nasza specyfika. Języki, granice między nimi i hierarchie, które tworzą (języki urzędowe a dialekty), są takimi samymi konstruktami jak narody. Nie ma nic naturalnego w przekonaniu, że granice zasięgu języka pokrywają się z granicami państwowymi.

Traktowanie języka jako wyznacznika i nośnika narodowości sprawia, że w Polsce od ponad stu lat trwają próby wynalezienia „narodowej czcionki", czyli form liter, w których zaklęta byłaby polska tożsamość narodowa. Premiera Brygady 1918, połączenie tego wydarzenia z obchodami rocznicy odzyskania przez nasz kraj niepodległości oraz nadzieja wyrażona przez prezydenta RP, że krój ten trafi pod strzechy i stanie się „polską czcionką" używaną do składania prac naukowych i książek - wszystko to składa się na najnowszy rozdział tej opowieści.

Polskie czcionkolejnictwo

Splot warunków gospodarczych, politycznych i kulturowych sprawił, że na ziemiach polskich - w przeciwieństwie chociażby do Niemiec czy Francji - nie rozwinęło się dobrze czcionkolejnictwo, czyli rzemiosło polegające na obmyślaniu i tworzeniu nowego materiału drukarskiego. W konsekwencji tutejsze drukarnie posługiwały się zwykle matrycami z importu. Innymi słowy, polskie teksty składane były za pomocą liter projektowanych w innych krajach. Problem ten zauważył Joachim Lelewel, który w pracy „Bibliograficznych ksiąg dwoje" z 1823 r. argumentował, że dla polskiego języka „własnych potrzeba druków".

Temat polskiej czcionki powrócił po odzyskaniu niepodległości, kiedy na fali patriotycznego wzmożenia intelektualiści, typografowie i drukarze zaczęli apelować na łamach prasy branżowej o pilne stworzenie narodowego kroju pisma. Wpisywało się to w szersze zjawisko sztuki „państwowotwórczej", która miała zaspokajać zarówno symboliczne (afirmacja polskości), jak i polityczne potrzeby. Chodziło m.in. o konsolidację pod wspólnym narodowym sztandarem członków bardzo niejednolitej zbiorowości, zróżnicowanej klasowo, a na dodatek jeszcze do niedawna wchodzącej w skład trzech różnych organizmów państwowych. Nie mniej ważne było stworzenie wizerunku nowoczesnego narodu za pomocą czegoś, co dzisiaj nazwalibyśmy polityką kulturalną. II Rzeczpospolita miała jawić się jako kraj nowoczesny i kosmopolityczny, równoprawny członek europejskiej rodziny. Jednocześnie ważne było podkreślenie odrębności Polski, kraju posiadającego oryginalną kulturę, czyli „zasługującego" na autonomię państwową.

Właśnie w tym kontekście podjęto dyskusję na temat stworzenia polskiego kroju pisma. Jej początki miały czysto teoretyczny charakter. Dywagowano nad tym, jak zabrać się do tego dzieła i na czym oprzeć „polskość" liter. Zadanie było trudne. W przeciwieństwie do architektów i rzemieślników projektanci czcionek nie mogli skorzystać z pomocy sztuki ludowej, przechowującej - jak wierzono - pradawnego ducha narodu. Wzorce ludowe mogły co najwyżej posłużyć jako inspiracja do stworzenia ozdobnych liter na okładki lub afisze. Do zaprojektowania czcionek funkcjonalnych, służących do druku długich tekstów, nie nadawały się.

Szukano więc dalej. Wyzwanie podjął warszawski typograf, Adam Półtawski, który wpadł na pomysł, by opracować formy liter kroju narodowego w oparciu o analizę kolumny tekstu polskiego, złożonego obcymi krojami. Zauważył w niej pewne mankamenty. Okazało się, że taki łam nie daje efektu jednolitej szarości, co dla uważnego typografa jest występkiem przeciwko estetyce składu. Półtawski postanowił zaradzić temu, modyfikując niektóre litery, by „zalepić" białe dziury powstałe w kolumnie. Efektem stała się dość klasyczna antykwa, oparta na francuskich oświeceniowych wzorach. Nazwano ją Antykwą Półtawskiego i szybko okrzyknięto wybitnym dziełem. Bibliotekarz i specjalista w dziedzinie nauk o książce Jan Muszkowski na łamach czasopisma „Grafika" nazwał Antykwę Półtawskiego dziejowym osiągnięciem, „wyłuskując[ym] raz na zawsze istot[ę] polskości czcionki z mglistych zasłon frazesu". Pochwałom i zachwytom nie było końca. Mimo że krój Półtawskiego nie był jedynym międzywojennym podejściem do projektu pisma narodowego, został uznany za najlepszą realizację idei polskiej czcionki.

Wypisani ze wspólnoty

Po takich fanfarach można by się spodziewać czegoś naprawdę spektakularnego - typograficznego pomnika na miarę niemieckiego pisma gotyckiego (które co do swej genezy niemieckie nie jest; w XIX w. zostało uznane za niemiecki krój narodowy). Podczas gdy Półtawski wziął banalną antykwę, zmienił kształt kilku literek i ogłosił, że oto mamy pismo narodowe. Jednak aplauz, który temu towarzyszył, a także kręta droga dochodzenia do owego „wyłuskania istoty polskości czcionki", świadczą, że Półtawskiemu udało się zaspokoić pewną symboliczną potrzebę.

Szarość łamu czcionki Półtawskiego zdaje się tylko pretekstem. Najciekawszy jest jej typograficzny kontekst. W przeciwieństwie do innych łacińskich krojów narodowych (jak wspomniane pismo gotyckie czy charakterystyczne pismo irlandzkie, które współcześnie znamy przede wszystkim z opakowań masła czy szyldów irish pubów), formy tej czcionki niewiele różniły się od kosmopolitycznej, oświeceniowej antykwy francuskiej, opartej na liternictwie rzymskim. Taką decyzję można potraktować jako symboliczny akces do oświeceniowej kultury Zachodu. Na terenach polskich z powodzeniem funkcjonował bowiem konglomerat różnych pism i skryptów: używano czcionek gotyckich i antykwy, pisano cyrylicą i pismem hebrajskim. Wybór antykwy, czyli pisma ówcześnie kojarzącego się z nowoczesnością - w przeciwieństwie do „unurzanego" w romantyzmie gotyku niemieckiego - musiał być świadomą deklaracją ideologiczną. Co więcej, w państwie wieloetnicznym, w którym współwystępowały trzy kultury pisma (łacinka, cyrylica i pismo hebrajskie), wciągnięcie na sztandary konkretnego - łacińskiego - kroju było równoznaczne z wyrzuceniem poza granice wspólnoty narodowej użytkowników innych skryptów.

Wątek ten został zresztą twórczo przeinaczony w tekście zamieszczonym w broszurze poświęconej Brygadzie 1918, gdzie mowa jest o związku tego kroju „z historyczną potrzebą posiadania narodowego pisma, po scaleniu ziem polskich z trzech zaborów, gdzie posługiwano się dotąd cyrylicą, gotykiem i innymi pismami bez polskich znaków diakrytycznych". To nieprawda. Polskie znaki diakrytyczne były obecne w materiałach drukarskich od momentu ich stworzenia, a opracowanie pisma narodowego nie było aktem emancypacji, lecz - przeciwnie - być może nieświadomym, ale jednak jednoznacznym gestem wykluczenia obywateli, którzy używali innych skryptów. Zacytowany fragment sugeruje, jakoby zaborcy narzucali nam swoje litery (cyrylicę i gotyk), wobec czego po odzyskaniu niepodległości trzeba było zaprojektować własną czcionkę, byśmy mogli pisać po naszemu. Wystarczy pobieżny rzut oka na jakikolwiek druk w języku polskim sprzed 1918 r., by przekonać się o nieprawdziwości tej tezy.

Nie rzucim czcionki

Pomysły na stworzenie „czcionki narodowej" powróciły na przełomie XX i XXI w. w homogenicznej etnicznie i językowo III Rzeczypospolitej. Próbę opracowania pisma, którym mieliby posługiwać się wszyscy Polacy, podjął krakowski projektant Tomasz Wełna, który w 2010 r. opublikował krój Apolonia. Widać w nim silne inspiracje pomysłami Półtawskiego, co świadczy o tym, że trudno jest wymyślić starą, dobrą, rzymską antykwę od nowa, na dodatek tak, by zaspokajała symboliczną potrzebę narodowej identyfikacji.

Współcześnie, kiedy typografowie i zwykli użytkownicy komputerów mają do dyspozycji setki lub tysiące fontów z polskimi znakami, a sami projektanci pism funkcjonują na globalnym rynku, idea stworzenia pisma dla jednego narodu wydaje się przestarzała i utopijna. Zwykły użytkownik zapewne nie dostrzeże różnicy między łamem zapisanym „polskim krojem" a tym samym łamem inną czcionką. Zatem w szerszym kontekście współczesne powodzenie pism narodowych może opierać się zapewne jedynie na patriotycznym marketingu, czyli przekonaniu Polaków, że potrzebujemy własnego pisma.

Całość komplikuje fakt, że pismo tekstowe, czyli takie, które służy do składu dłuższych form (książek, artykułów), okazuje się być bardzo oporne na zmiany. Dość spojrzeć na starożytne rzymskie inskrypcje - formy liter niemal nie różnią się od wielkich liter w niniejszym tekście. W historii Europy pojawiały się wielkie i radykalne reformy pisma: jak wprowadzenie łacinki w miejsce pisma arabsko-perskiego w Turcji Kemala Atatürka czy niespodziewane porzucenie pisma gotyckiego, zadekretowane przez administrację Adolfa Hitlera w 1941 r. Były to jednak raczej wyjątki potwierdzające regułę długiego trwania pisma łacińskiego, a zwłaszcza antykwy. Dlatego pismo takie jako nośnik treści ideologicznych ma swoje ograniczenia. Radykalne ingerencje w tradycyjne formy liter powodują słabą czytelność i - w konsekwencji - odrzucenie danego kroju.

Jednak „oczywistość" i pozorna transparencja antykwy mają też swoje zalety, jeśli dostrzeżemy w niej nośnik ideologicznych treści. Jak argumentuje geograf Tim Edensor, codzienne nawyki, rytuały, style życia (których częścią jest predylekcja do określonego kształtu liter), ustanawiają poczucie przynależności narodowej. Zdajemy sobie z tego sprawę dopiero wówczas, gdy dochodzi do wstrząsu lub destabilizacji. Zauważylibyśmy znaczenie antykwy dla naszego poczucia tożsamości, dopiero w chwili, w której ktoś próbowałby nam ją zabrać i siłą zastąpić innym pismem.

Pytanie jednak brzmi: o jakiej tożsamości mówimy? Zaryzykowałabym odpowiedź, że nie chodzi tutaj o tożsamość narodową, lecz pragnienie bycia częścią zachodniej kultury łacińskiej. Związek między przynależnością do większych obszarów kulturowych a pismem widać dobrze w krajach, które są mniej homogeniczne kulturowo niż Polska. Chociażby we współczesnej Serbii współistnieją dwa skrypty: łacinka używana jest przez liberałów, a cyrylica - przez zakorzenionych w prawosławiu konserwatystów.

Cichy symbol

Niezmienność, neutralność i transparencja pisma łacińskiego powodują, że jego wymiar ideowy jest głęboko ukryty, przez co słabo sprawdza się ona w roli ideologicznej flagi, którą można machać wtedy, gdy chcemy zamanifestować tożsamość lub poglądy. W tej roli dużo lepiej sprawdzają się pisma akcydensowe - bardziej ozdobne, swobodne i wyraziste, nieobarczone rygorem czytelności i ergonomii. Takim pismem jest chociażby spontanicznie tworzona na bazie znaku Solidarności solidaryca, o którą toczą boje konserwatywny NSZZ „Solidarność" i różne grupy, które widzą w niej symbol emancypacji: feministki, ruchy LGBT+ czy lokatorzy. Za rządów PO solidaryca chętnie obsadzana była w roli symbolu narodowego. Projektowane na zlecenie prezydenta Bronisława Komorowskiego znaki, na przykład z okazji obchodów 25-lecia wyborów z 1989 r., były zapewne próbą stworzenia rozpoznawalnej na całym świecie identyfikacji wizualnej Polski, nawiązującej do sukcesu transformacji i pokojowych przemian demokratycznych. Jednocześnie było to podejście do stworzenia centrowej, konsolidującej cały naród symboliki. Jak wiemy, próby te zakończyły się fiaskiem.

Współcześnie, zgodnie z aktualną polityką historyczną, Kancelaria Prezydenta sięga po zabytek typografii z dwudziestolecia międzywojennego, z tak popularnymi obecnie konotacjami militarnymi. Niezależnie jednak od tego, w jak bardzo przepełnionym narodowymi sentymentami kontekście byłaby przedstawiana Brygada 1918, warto pamiętać, że jest to wciąż antykwa, czyli cichy, lecz wytrwały symbol przynależności do zachodniej kultury oświecenia. ©

KRÓJ, CZCIONKA, FONT. Pisząc na komputerze, choćby krótkie notatki, dokonujemy wyboru czcionki. Na pozór decyzja ta jest błaha; podejmujemy ją wszak szybko, niemal machinalnie, jeśli nad czymkolwiek się w tym kontekście zastanawiamy, to co najwyżej nad walorami estetycznymi danego fontu. W rzeczywistości jednak krój może być nośnikiem najprzeróżniejszych treści, w tym znaczeń o charakterze ideologicznym. W jaki sposób czcionka staje się częścią naszego symbolicznego imaginarium narodowego i co to oznacza dla nas jako użytkowników pisma?

MARCIN WICHA (ur. 1972) - grafik, projektant, eseista, pisarz, autor książek dla dzieci. Publikował między innymi w „Autoportrecie", „Literaturze na Świecie" i „Tygodniku Powszechnym", w którym także przez kilka lat prezentował cotygodniowe komentarze rysunkowe. W 2015 r. wydał tom autobiograficznej prozy „Jak przestałem kochać design", dwa lata później „Rzeczy, których nie wyrzuciłem", za którą otrzymał Paszport „Polityki". Autor kilku książek dla dzieci.

ŁUKASZ DZIEDZIC (ur. 1967) - typograf. Zaprojektował litery używane m.in. przez Empik, American Airlines, Rząd Szkocji, Associated Press, Red Bull Music Academy, Kultura.pl, Goethe Institut i setki innych. Jego krój Lato jest jednym z najpopularniejszych na świecie darmowych fontów, ma ponad 3000 znaków w 18 odmianach - cyrylicę, grekę, możliwość pisania we wszystkich alfabetach opartych na alfabecie łacińskim. Jego font More Pro stosujemy na stronie www.TygodnikPowszechny.pl

AGATA SZYDŁOWSKA (ur. 1983) - krytyczka designu, kuratorka. Współpracuje z kwartalnikiem „2+3D" oraz „Monitor Magazine". Wykłada historię designu w poznańskiej School of Form oraz warszawskiej Polsko-Japońskiej Akademii Technik Komputerowych. Współpracuje także z Akademią Sztuk Pięknych w Katowicach. Wydała książki „Miliard rzeczy dookoła. Agata Szydłowska rozmawia z polskimi projektantami graficznymi", „Paneuropa, Kometa, Hel. Szkice z historii projektowania liter w Polsce", a w 2017 r. „Od solidarycy do TypoPolo. Typografia a tożsamości zbiorowe w Polsce po roku 1989". Mieszka w Delhi.

BOGNA ŚWIĄTKOWSKA (ur. 1967) - dziennikarka i promotorka kultury, współpracowała z „Brulionem" i „Życiem Warszawy". W latach dziewięćdziesiątych prowadziła pierwsze audycje o muzyce hip-hopowej. W latach 1999-2002 redaktorka naczelna miesięcznika „Machina". Od 2002 r. jest prezesem założonej przez siebie fundacji Bęc Zmiana.

# data[].attributes.attachment_link.description
Kształt czcionki może być nośnikiem treści ideologicznych i jako taki stanowi niezbywalną część naszego symbolicznego imaginarium narodowego.

# data[].attributes.headline
Kontrowersje. Czy to jest prawdziwy autor "pierwszej polskiej czcionki"?

# data[].attributes.subject
Kontrowersje. Czy to jest prawdziwy autor "pierwszej polskiej czcionki"?

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Telefon z TVP: podekscytowana dziennikarka oznajmia, że mamy pierwszą „polską czcionkę" od czasów Jana Kochanowskiego (sic!) i prosi o komentarz. Wstrząśnięci tym historycznym przełomem pytamy, co też kryje się pod tą tezą. Okazuje się, że dokonania Jana Januszowskiego, Adama Półtawskiego, Zygfryda Gardzielewskiego, Heleny Nowak, Andrzeja Heidricha, Jerzego Desselbergera, Henryka Sakwerdy, Bronisława Zelka, Bogdana Żochowskiego, Franciszka Otto, Łukasza Dziedzica, Artura Frankowskiego, Jacka Mrowczyka, Wojciecha Janickiego i innych projektantów zostały nagle wymazane gumką myszką.

Któż to samozwańczo mianował się na pierwszego typografa Polski? Okazuje się, że jest nim niejaki dr Tomasz Wełna z Prudnika. Tytuł naukowy zyskał właśnie dzięki stworzeniu kroju Apolonia, rzekomo, cyt. „jedynej czcionki dostosowanej do pisowni i ortografii języka polskiego".

Po zapoznaniu się z dokumentacją dostępną na stronie Tomasza Wełny i jego wypowiedziami postanowiliśmy napisać komentarz, który rzuci światło na nieprawdziwe stwierdzenia, które tam padają.

W wywiadzie udzielonym jednemu z portali na pytanie dziennikarza czy to prawda, że jest pierwszą osobą po Janie Kochanowskim, który opracował narodową czcionkę, pan Wełna skromnie odpowiada: „Właściwie drugą, bo wcześniej taką próbę podjął jeszcze Adam Półtawski w 1928 roku, ale opracowana przez niego czcionka nie weszła do powszechnego użytku". Dalej stwierdza, że jego prace poprzedziły wieloletnie badania dotyczące historii języka polskiego i polskiej typografii.

Prześledźmy więc co działo się dalej w dziedzinie projektowania krojów pism opartych na historycznych założeniach - historii opartej na faktach, a nie życzeniach Tomasza Wełny.

Trudno uwierzyć w rzetelne badania, skoro Tomasz Wełna nie wie, że Jan Kochanowski proponował rozwiązania dotyczące ortografii polskiej, a nie formy graficznej czcionek. Autorem pierwszej polskiej czcionki narodowej jest Jan Januszowski, wybitny drukarz epoki Odrodzenia i twórca Nowego Karakteru - czcionki po raz pierwszy zastosowanej w 1594 roku do wydrukowania „Nowego karakteru polskiego" - traktatu o polskiej ortografii autorstwa Jana Kochanowskiego, Łukasza Górnickiego i samego Jana Januszowskiego.

Idźmy dalej - początek XX w. - na tym według Wełny kończy się historia polskiej typografii (jak czytamy zacznie się ponownie dopiero na jego osobie), tymczasem wspomina jeszcze tylko nonszalancko Półtawskiego. Nie zauważa powstania w tym czasie Antykwy Jeżyńskiego - autorstwa Stanisława Jeżyńskiego i Jana Kuglina zaprojektowana w 1928 roku i kroju Militari zaprojektowanego przez Anatola Girsa i Bolesława Barcza w 1937 roku.

Niestety autor Apolonii nadal mija się z prawdą twierdząc, że Antykwa Półtawskiego nie weszła do powszechnego użytku. Było wręcz przeciwnie - od roku 1932 - daty odlania pierwszych czcionek była stosowana powszechnie do drugiej połowy lat 80. XX wieku będąc najpopularniejszym i najbardziej oryginalnym polskim krojem pisma. Do dziś Antykwa Półtawskiego jest stosowana w postaci fontów przez kolejnych, coraz młodszych projektantów.

To Półtawskiemu jako pierwszemu udało się związać krój pisma z pisownią i ortografią polską. Zasady te zostały świadomie uznane za decydujące podczas tworzenia nowego kroju, jakim była antykwa jego imienia. Półtawski, przy projektowaniu swojej antykwy, za podstawę obrał zagadnienia językowo-drukarskie, podobnie do Januszowskiego z XVI wieku.

Zwrócił on uwagę na odmienną częstość występowania liter w różnych językach. Jak wiadomo, zastosowanie tego samego kroju w tekstach złożonych w różnych językach daje inny wygląd kolumny tekstu. By określić wygląd kolumny w języku polskim Półtawski badał najczęściej powtarzające się połączenia liter. Odkrył, że specyfiką języka polskiego jest oprócz właściwych mu liter ze znakami diakrytycznymi częste występowanie liter w, k, y, z - zawierających dużą ilość kresek ukośnych. Informacje te stały się punktem wyjścia w projekcie Półtawskiego.

Ważnym punktem w historii polskiej powojennej typografii jest działalność powstałego w 1968 roku Ośrodka Pism Drukarskich. Jego twórcą i kierownikiem (do 1976 roku) był Roman Tomaszewski. W tym czasie powstało kilkanaście krojów pism takich jak: Bona, Alauda, Hel, Helicon czy Ping-Pong. Z Ośrodkiem współpracowało kilkunastu grafików, m.in. Małgorzata Budyta, Jerzy Desselberger, Andrzej Heidrich, Elżbieta Krużyńska, Helena Nowak i Leon Urbański. Jednym z ciekawszych krojów, który doczekał się odlania w postaci czcionek była Bona zaprojektowana w 1972 r. przez Andrzeja Heidricha.

Pod koniec lat 90. prace nad krojem dostosowanym do języka polskiego podjął Artur Frankowski. Pomysł na pismo bezszeryfowe oparte na Antykwie Półtawskiego pojawił się około 1998 roku. Celem było stworzenie współczesnego polskiego kroju. Artur Frankowski projektując Grotesk Polski zachował główne cechy i proporcje Antykwy Półtawskiego zmieniając jednocześnie kontrast pisma i upraszczając formę znaków. Powstał nowoczesny i oryginalny krój jednoelementowy i bezszeryfowy, który może być wykorzystywany zarówno w składzie publikacji jak i na stronach internetowych. Ciekawym przykładem wykorzystania możliwości Grotesku Polskiego było jego zastosowanie w 2007 roku w identyfikacji wizualnej polskiego Instytutu Książki. Studio graficzne "Otwarte" z Krakowa opracowało wizytówki, papiery firmowe, serię wydawnictw i stronę internetową instytutu. W tym samym roku zamówiło również opracowanie cyrylicy Grotesku Polskiego specjalnie na potrzeby rosyjskojęzycznego katalogu na targi książki w Moskwie. W 2006 roku Grotesk Polski został uznany przez czasopismo "2+3D" za jeden z 10 najlepszych projektów graficznych z ostatnich lat.

W tym kontekście warto wspomnieć o innym polskim piśmie narodowym - Silesianie - piśmie dla Śląska. Krój pisma powstał na zamówienie Urzędu Marszałkowskiego Samorządu Województwa Śląskiego i Śląskiego Zamku Sztuki i Przedsiębiorczości w Cieszynie. Inicjatorkami przedsięwzięcia były Ewa Satalecka i Ewa Gołębiowska, krój zaprojektowali Artur Frankowski i Henryk Sakwerda. Z założenia Silesiana miała być pismem ozdobnym, reprezentacyjnym - na specjalne okazje. Autorzy zdecydowali, że punktem wyjścia będzie pismo pochyłe, wywodzące swoją formę z tradycyjnej kaligrafii. Silesiana wzorowana jest na cancellaresce - kancelaryjnym łacińskim piśmie kursywnym, posiada jednak własną oryginalną formę.

Prace nad Silesianą oraz finalna postać kroju prezentowane były na wystawach w kraju, a także na międzynarodowej konferencji typograficznej ATypI w Brighton, w 2007 roku.

Silesiana otrzymała też w 2007 roku główną nagrodę w prestiżowym konkursie "Śląska Rzecz" w kategorii grafika użytkowa.

W 2010 roku powstał krój pisma Danova zaprojektowany również z uwzględnieniem specyfiki języka polskiego. Autorem kroju jest Jacek Mrowczyk - projektant grafik, wykładowca ASP w Katowicach, współzałożyciel i redaktor ogólnopolskiego magazynu "2+3D". W Danovie po raz pierwszy pojawia się pomysł specjalnych ligatur dla rz, cz, sz, ch, dz. Jak sam autor zaznacza nawiązuje w swoim charakterze do projektu Antykwy Półtawskiego autorstwa Adama Półtawskiego oraz Grotesku Polskiego Artura Frankowskiego.

Twórcą wielu krojów z ostatnich kilkunastu lat (np. Clan, Good, More, Mach, Pitu), w których doskonale rozwiązane są polskie znaki diakrytyczne jest Łukasz Dziedzic. Nie są to kroje intencjonalnie odwołujące się do polskiej tradycji typograficznej, stanowią jednak kolejny dowód na wysoki poziom krojów pism powstających w Polsce.

Wszystkie wymienione powyżej osoby - Satalecka, Sakwerda, Mrowczyk, Dziedzic i Frankowski zajmują się typografią zawodowo i oprócz bycia projektantami prowadzą również wykłady i warsztaty z projektowania pism. Ich dokonania opisywane były w literaturze tematu, specjalistycznej prasie i prezentowane na wykładach i wystawach. Tym większe zdziwienie budzi kompletne pominięcie w pracy doktorskiej współczesnie projektowanych krojów pism przez pana Wełnę i postulowanie szczególnych praw czy względów dla kolejnego, a przy tym nieoryginalnego pomysłu, jakim jest krój Apolonia.

Na koniec chcielibyśmy podzielić się kilkoma uwagami na temat kroju Apolonia .

Niezwykły wkład autora i oryginalność kroju miała polegać na dostosowaniu go do języka polskiego m.in. poprzez unikalnie zaprojektowane litery w, y, z, k. Jak już wcześniej pisaliśmy jest to propozycja i dorobek Adama Półtawskiego z lat 20. XX wieku - w Apolonii zastosowana po raz kolejny, co gorsze bez powołania się na źródło.

Autor proponuje zastosowanie nietypowych ligatur dla głosek takich jak: rz, cz, sz i innych. Pomysł również nienowy - po raz pierwszy pojawił się w Danovie. W przypadku Apolonii jest to projekt chybiony - zaproponowane rozwiązanie liternicze w znacznym stopniu zmniejszają czytelność tekstu poprzez nierównomierne odległości międzyliterowe.

Czy można zaprojektować polski krój pisma z niepoprawnymi polskimi znakami diakrytycznymi? Okazuje się, że jest to możliwe. Ogonki w Apolonii zostały zaprojektowane wbrew zasadom i bez wyczucia. Są niedostosowane do cech strukturalnych kroju. Kuriozum stanowi litera „Ł", zaś akcenty nad „ń", „ś" i „ć" zbytnio przechylają się w prawo.

Naszym zdaniem krój pisma Apolonia niestety jest projektem wtórnym i niedopracowanym. Po dokładnej analizie budowy pisma można dostrzec bardzo duże podobieństwo do kroju Laudatio BQ z 1982 roku, który zaprojektował niemiecki projektant Friedrich Poppl dla firmy Berthold.

Wcale nas to nie dziwi - jak zauważył Robert Chwałowski - „a-" w nazwie Apolonia oznacza wg słownika języka polskiego „pierwszy człon wyrazów złożonych wskazujący na zaprzeczenie lub brak jakiejś cechy".

Magdalena Frankowska, Artur Frankowski - projektanci z , autorzy krojów pism i publikacji z dziedziny typografii i projektowania. Członkowie STGU.

# data[].attributes.attachment_link.description
Poruszeni kontrowersjami wokół kroju Apolonia postanowiliśmy zamieścić w Signs.pl ciekawy komentarz opublikowany pierwotnie na stronach STGU. Zaskakująca jest łatwość z jaką autor projektu uzyskał wsparcie ze strony autorytetów, w tym części grona naukowego...