# data[].attributes.attachment_link.title
GIZARTE ZIENTZIAK | Klimaren faktore eragileak

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Eguraldia tenperatura, prezipitazio, haize, hezetasun, presio atmosferiko eta hodei parametroen konbinazioa da. Parametro haueielementu klimatiko deitzen zaie. Latitude, haize nagusi, itsas korronte, itsasorako distantzia, altitude eta erliebe eragileakfaktore klimatikoak dira, zeintzuk klimaren elementuak areagotu edo mugatzen dituzte,klima mota ezberdinak eraginez.

Tenperatura

Une batean aireak duen bero-energia da. Normalean termometroekin neurtzen da, Celsius (ºC) gradutan eta hotz bero sentsazioa mugatzen du. Estatu Batuetan erabilitako neurketa unitatea Fahrenheit (Fº) gradua da.

Prezipitazio

Atmosferatik lurrera erortzen den ura da. Ur, elur, lanbro edo ihintza moduan izan daiteke. Atmosferak bere baitan ur gehiago izan ezin duenean gertatzen da, ura kondentsatu eta erortzen da. Metro karratuko azalera batean eroritako litrotan neurtzen da (l/m²) edo bere baliokide den eroritako ur altueran, milimetrotan (mm). Neurgailua plubiometroa da.

Haizea

Atmosferako airearen mugimendua da, presio altuko eremuetatik presio baxukoetara. Mugimendu horrek hiru dimentsio dituen arren, meteorologian bere osagai horizontalaren abiadura eta norabidea besterik ez dira neurtzen. Abiadura anemometroarekin neurtzen da, normalean m/s edo km/h-tan. Norabidea haize-orratzaren bidez neurtzen da, iparraldean hasita gradutan, haizea nondik datorren adierazten du: iparra, ipar-mendebaldea, ekialdekoa, ea.

Hezetasun

Hezetasun absolutua aireak duen ur lurrun kopurua da, eta g/m3 neurtzen da. Hezetasun erlatiboa, tenperatura baldintza jakin batzuetan aireak duen lurrun kopurua, eta baldintza horietan aireak izan dezakeen gehienezko ur lurrun kopuruaren arteko erlazioa da. Zenbat eta airea beroago, ur lurrun disolbatutako gehiago onartu dezake. Portzentajean neurtzen da. 100% baloreak airea lurrunez asea dagoela esan nahi du eta ezin duela gehiago izan, ondorioz lainoa, hodeiak, ihintza eta tenperatura behar bezain baxua denean, lantzurda sortzea eragiten dutelarik. Hezetasun erlatiboa neurtzeko tresna higrometroa da.

Presio atmosferikoa

Azalera unitate gainean dagoen aire zutabe baten pisua da. Pascal-etan (Pa) adierazten da, newton metro karratuko (N/m²) baliokidea da. Unitate hau txikia gertatzen denez hectopascalak (hPa) erabiltzen dira edo bere baliokideak diren milibarrak (mbar). Presio atmosferikoa altuerarekin jaisten doa.

Hodeiak

Leku jakin batean lainoz estalitako zeruko frakzioa da. Zeru-sabaia zortzitan banatzen da eta hodeitza okte-tan neurtzen da. Zeru garbi bat adierazteko 0/8 izango litzake eta erabat estalitako zeru bat 8/8.

Lehen esan den moduan, klima ezberdinak mugatzen dituzten eragileak dira, lurralde baten tenperatura, prezipitazio, haize eta abarren erregimena aldatuz.

Faktore klimatikoak hurrenak dira:

Latitudea

Lur-azaleko puntu batetik ekuatorera dagoen distantzia angeluarra da. Gradu, minutu eta segundotan neurtzen da.

Leku bat ekuatoretik gertuago egon eta egunaren iraupenean aldaketa txikiagoa izango du, eguzki-energiak eragin bertikalago eta intentsitate handiagokoa, tenperatura beroagoak eraginez. Leku bat ekuatoretik urrutiago egon eta eguzki energiak angelu txikiagoz eragingo dio, neguan egunak motzago izango dira, hotza areagotuz. Lekua poloetatik gertuago bada, eguzki izpiek angelu oso txikian helduko dira, urtean hilabete gutxitan, neguan ez baita eremu haietan eguzkirik ateratzen. Horrek urte guztiko tenperaturak oso baxuak izatea eragingo du.

Zirkulazio atmosferikoa: Haize planetarioak

Haize planetarioak Lurran nagusitzen diren haizeak dira. Distantzia luzeak ibiltzen dituzte eta gehienean norabide berdinetik jotzen dute.

Presio altu eta baxuko gerrikoen artean ( ekintza-zentroak ere deitzen direnak) mugitzen dira. Ekintza-zentroak hurrengoak dira:

1. Ekuatoreko presio baxuen zona edo konbergentzia-zona intertropikala (KZIT).

2. Presio subtropikal altuak edo Goi-presioen gerriko subtropikalak, gutxi gorabehera ipar hemisferioko 30ºko latitude eta hego hemisferioko 30ºko latitudeen artean daudenak.

3. Poloen inguruan dauden presio baxuak edo fronte polarrak, hemisferio bakoitzeko 60ºko latitudeen inguruetan.

Ekintza-zentro eta haize guzti hauek urtaroen arabera iparralde edo hegoaldera mugitzen dira, udan ipar hemisferioan iparralderuntz eta neguan hegoalderuntz (alderantziz hego hemisferioan).

Eskualde epeletan mendebaldeko haizeak klimaren faktore oso garrantzitsuak dira. Ozeanoen gainetik korritu ahala hezetasunez betetzen dira, lurrun hau lurrera heltzean kondentsatu eta prezipitazioak eragiten ditu, hori dela eta itsas ertz hauetako klima euritsua da, hots mendebaldeko Europa edo Txileko hegoaldeak.

Alisioei dagokionez, haize planetarioetan erregularrenak dira, urakanak eta tifoiak mendebalderuntz bideratzen dituztenak.

Itsaslasterrak

Itsas korronteak ozeanoetan zehar distantzia luzeak ibiliz mugitzen diren ur masak dira. Eragin garrantzitsua dute lurreko klimetan, zeren eta tropikoetako beroa planetan zehar banatzen duten. Korronte hotzak eta korronte beroak daude, zeintzuk zeharkatzen dituzten lurraldeak hozten edo epeltzen dituzten presioan eta hezetasunean eraginez.

Indartsuenetariko bat Golkoko itsaslasterra da, Mexiko Golkoko ur beroak Europara daramatzana. Korronte honi eta Ipar Atlantikoan nagusiki ematen diren mendebaldeko haizeei esker, Europako mendebalde eta iparraldeko latitudeari dagokien baino negu askoz ere epelagoak dira.

Beste adibide batzuk Humboldt itsaslasterra, Peruko itsaslasterra bezala ere ezagutzen dena, Hegoameriketako itsas ertzean zehar, hegoaldetik iparraldera doana, eta Benguelako itsaslasterra, antzeko eran Afrikako hego-mendebal itsas ertzetik doana. Ur hotzak daramatzate itsas brisak hozten dituztenak, ganduak sortzen dituzte baina airearen tenperatura hotzagatik ez dira prezipitatzen. Txile iparraldeko, Peruko, Hegoafrika eta Namibiako itsasertzeko basamortuak sortzen dituzte.

Itsasora distantzia (Kontinentaltasun-indize)

Itsasoa udan ez da lurra bezain agudo berotzen, eta neguan pixkanaka hozten da itsasertzetako klima leunduz, barrualdea baino epelagoa izanaraziz eta urteko hilabeterik beroen eta hotzenen arteko tenperaturen aldea txikiagoak eraginez. Kostaldetik barrura egiten dugun heinean eragin hau desagertzen joaten da, tenperatura tartea handituz, bai eguna eta gauaren artean, bai uda eta neguaren artean. Kontinenteen barruko klimaren ezaugarria latitude epeletan da, hilabeterik beroen eta hotzenen arteko alde handia, negu oso hotzekin.

Itsasotik urrun dauden herrialdeek klima erlatiboki lehorra izaten dute baita. Itsas gainetik datozen aire masa hezeak lur eremu handien gainetik, barrurantz desplazatzean, prezipitazioak ematen joaten dira eta hezetasuna galtzen, zonalde hauetako prezipitazio kopurua murriztuaraziz. Azkarrago, mendiekin topo egiten eta beraien eragina izaten badute.

Altitudea

Lur-azaleko puntu batetik itsas mailara doan bitartea da. Altitudea handitzean tenperatura jaitsi egiten da, 154 metroko gradu bat inguruan (180 tropikal arteko zonaldean), igotzen garen heinean presioa txikiago delako da eta gas batek presioa galtzean tenperatura galtzen duelako. Hortaz aireak presio txikiago izatean zonalde baxuetan baino hotzago dago. Bada altuerarekin hotza areagotzen duen beste faktore bat ere, geure planetaren balantze energetikoa, alde batetik lurrak eguzkiaren energia hartzen eta bestetik espaziora irradiatuz galtzen. Itsas maila edo altuera txikitan kilometro batzuetako aire geruza dago eta hodeiak lurraren gainetik, zeintzuk berotasunaren parte bat gordetzen laguntzen duten, igotzen den heinean geruza hau leunago eta trinkotasun gutxiagokoa da, lurrak gero eta berotasun gehiago galduz, leku altuak hotzago izanaraziz.

Erliebea

Erliebeak lurralde batean ematen diren klimetan esanahi handia du, mendikateak aire mugimenduen hesi naturalak dira. Hezetasunez beteriko haizeek itsasotik jotzen dutenean mendikate batekin topatzean badira aire masa igo egiten da eta igotzean hoztu, ondorioz duen lurruna kondentsatu, hodei moduan eta haizealdean prezipitazioak sortu. Mendiaren bestaldean, haizebe aldean, aurretik hezetasuna galdutako airea jaistean presioa hartzen joaten da eta ondorioz berotu, eta hodeiak desagertu. Azken eragin bezala mendilerroen haizebeko eremuetako klima lehorrago izango da.

Modu orokorrean esanda Lurreko klimak, latitude ezberdinetan zehar hurrengo eran banatzen dira,Köppen klasifikazioaren arabera:

Ipar zonalde hotzean (polarra)

Zonalde hau zirkulu polar artikoaren hegoaldean hedatzen da, zein 66º33' ipar latitudean dagoen.
Groenlandiaren barrualdean betiereko izotzen klima agertzen da eta zirkulu polar artikotik gertu berriztundra klima.

Ipar zonalde epelean

Zirkulu polar artikotik Kantzer tropikora bitartean hedatzen da, zein 23º26' ipar latitudean dagoen.
Hemen bi zerrenda nabarmentzen dira:

Ipar aldean zerrenda bat, zirkulu polar artikotik hasi eta Ipar Ameriketan 40ºI arte, Europa mendebaldean 42ºI edo 45ºI arte eta Asiako ekialdean 30ºI arte.

Zerrenda honetako kontinenteen mendebaldean mendebaldar kostaldeko itsasaldeko klima ematen da. Gainontzekoan kontinental klimaren aldaerak nagusitzen dira. Kontinenteen barrenetanestepako klima hotza ere agertzen da.

Lehen esandako zerrendaren hegoaldean (subtropikala), adierazitako latitudeetatik Kantzer tropikora bitartean.

Latitude hauetan, kontinenteen mendebaldean, klima mediterraneoa agertzen da eta honen hegoaldeanbasamortuko klima beroa. Kontinenteen barrenetanbasamortuko klima etaestepako klima. Bukatzeko, kontinenteen ekialdeansubtropikal klima ematen da.

Zonalde beroan (tropikala)

Zonalde hau tropikoen artean hedatzen da, 23º26'I latitudetik (Kantzer tropikoa) 23º26'H latitudera (Kaprikornio tropikoa)

Zonalde honetan klima tropikalak nagusitzen dira:ekuatoriala ekuatore gaineko zerrenda batean etamontzonikoa etasabanakoa ekuatoretik aldentzen garen heinean.Basamortuko klima beroa ere ematen da, eta altitude gehiagoko zonaldetan klimaepela negu lehorrekin.

Hego zonalde epelean

Kaprikornio tropikotik zirkulu polar artikora bitartean hedatzen da, azken hau ekuatore hegoaldean, 66º33'H latitudean dagoena.
Hemen bi zerrenda nabarmentzen dira:

Hego zonalde hotzean (polarra)

Zona hau zirkulu polar antartikoaren hego aldean hedatzen da.
Tundra klima nekez agertzen da, zirkulu polarretik gertu gelditzen den uharteren batean ezik. Hego poloaren inguruan Antartidakbetiereko izotzen klima du.

# data[].attributes.attachment_link.description
Web de meteorología y climatología de Navarra. Datos en tiempo real, históricos, predicciones, avisos meteorológicos y clima de Navarra.

# data[].attributes.attachment_link.title
GIZARTE ZIENTZIAK | Greenwich Meridianoa

# data[].attributes.attachment_link.title
Cómo interpretar un mapa de Isobaras (Predicción Tiempo)

# data[].attributes.attachment_link.title
GIZARTE ZIENTZIAK | Koordenatu geografikoak

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Klima-zona edo klima-eremua deitzen zaio, klima antzekoa duen Lurreko zona bati. Klimaren elementuetan eta faktoreetan oinarrituz, mundua hiru klima-zona edo klima-eremu handitan banatzen da. Oro har, latitudeak bereizten ditu klima-zonak.

Ekuatore inguruan, Kantzer tropikotik Kaprikornio tropikora dagoen zonari beroadeitzen zaio; tropikoetatik zirkulu polarretara dauden biak zona epelak dira, eta bi poloen inguruan daudenak, zona hotzak.

Lurreko klimak urteko batez besteko tenperaturen arabera sailkatzen dira: beroak, epelak eta hotzak.

1. Klima beroak. Kantzer tropikoa eta Kaprikornio tropikoaren artean dauden lurraldeetako klimak dira: ekuatoriala, tropikala eta basamortuko klima.

2. Klima epelak. Tropikoen eta zirkulu polarren artean dauden lurraldeetako klimak dira, ipar hemisferioan eta hego hemisferioan: kontinentala, ozeanikoa edo atlantikoa, mediterraneoa eta txinatarra. Klima epeleko lurraldeetan ere ager daitezke basamortuak.

3. Klima hotzak. Zirkulu polarren barneko lurraldeetako klimak dira: siberiarra eta polarra. Goi-mendietan ere izan ohi da mota horretako klima: goi-mendietako klima.

Prezipitazioen arabera
Prezipitazioen arabera, klimak honela sailkatzen dira: - Klima oso hezea. Lurralde oso hezetan, urteko prezipitazioa 1.750 mm-tik gorakoa da.

- Klima hezea. Lurralde horren urteko prezipitazioa 1.000-1.750 mm bitartekoa da.

- Klima lehorra. Lurralde horietako urteko prezipitazio kopurua 250-1.000 mm bitartekoa da.

- Klima oso lehorra. Lurralde horren urteko prezipitazio kopurua 250 mm baino txikiagoa da.

Klima epelean kokatuta basoa izan da gizakiak gehien aldatu duen bioma. Gizakia klima tropikalean eta sabanan sortu bazen ere, oso laster hasi zen bioma hori eraldatzen, nekazaritza zabalduz joan zen heinean bereziki. Horregatik,, bioma gisa i a desagertua dagoel a esan dezakegu.

Baso hosto-erorkorren etorkizuna

Basoen ustiapen sakon horrek, basoaren beraren ia desagertzea ekarri du. Haien tokian, lursailak, animalientzako belardiak, edota helburu ekonomikoz egindako zuhaitz-landaketak ikus ditzakegu. Horren adibide nabarmena Euskal Herriko pinudiak dira.

Gizakiaren ikuspegitik, baso horien desagertzeak mesede ekonomikoak ekarri dizkie munduko estatu garatu eta aberatsenei, baso horien lekuetan baitaude kokatuta. Baina etorkizunean ez dakigu zer ondorio ekologiko ekar dezakeen horrek guztiak.

Klima polarra zirkulu polarren barnean eta poloetatik hurbil dauden lurraldeetakoa da; hau da, Antartikako eta ipar-polo ingurukoa.

Horixe da gizakiarentzat eta ia gainerako bizidun guztientzat lurrazalean aurki daitekeen klimarik gogorrena.

Landaredia oso urria izaten da (goroldioak, likenak) eta, hotzagatik babesteko, oso altuera gutxikoa. Poloetatik urruntzen garen neurrian, hotza ez da hain handia, eta udak zertxobait epelagoak dira: tundra bioma agertzen da. Tundra, batik bat, zuhaitz txikiz, zuhaixkaz, goroldioz eta likenez osatua dago. Tundrako lurra (zorua) izoztuta egon ohi da urteko hilabete askotan. Izotz hori urtzen denean ere, lurzoruko sakonera txiki batean besterik ez da gertatzen, eta zoruaren gainerako guztiak izozturik jarraitzen du. Lur izoztu horri permafrost esaten zaio.

Ingurune polarrean animalia espezie gutxi bizi da, baina kide ugarikoak: itsas-hegaztiak eta ugaztunak (zetazeoak eta fokaren familiakoak bereziki). Itsas azpiko fauna, ordea, desberdintasun handikoa bezain aberatsa da: krustazeoak (krill), arrainak...

Klimak berak ezartzen dituen baldintza gogorrak direla eta, gizakiaren eragina txikia da, oro har. Baina petrolio-ustiatzeak asko ugaritu dira azken urteotan, horrek bioma horrentzat duen arriskuarekin.

Neurri batean, goi-mendietakoa klima polarrarekin aldera genezake. Mendikate handietako goi-mendietan eta gailurretan aurki daiteke, eta oso gogorra da gizakiarentzat.

Kontuan hartu behar da igotzen ditugun 1.000 m bakoitzeko 6 °C jaisten dela tenperatura. Lurreko garaiena den Everest mendiaren gailurrean, adibidez, batez besteko tenperatura -30 °C-koa izaten da, baina neguko zenbait egunetan -60 °C-raino ere jaitsi daiteke.

Goi-mendietako klima ez da polarra bezain lehorra. Alderantziz, prezipitazioak ugariak izaten dira, 1.300 mm/urteko, askotan elurretan, neguan bereziki.

Goi mendietako kliman taiga eta tundra bioma dira nagusi, nahiz eta altitude eta hezetasunaren arabera aldatzen joan.

Landaredia taigaren antzekoa izan daiteke, koniferoen azken mailarekin, edo tundraren antzekoa: goroldioak, likenak...

Goi mendietako fauna lurraldearen arabera desberdina izaten da. Ipar Amerikan hartzak, otsoak eta oreinak aurki ditzakegun bezala, Hego Amerikan kondorrak, llamak, guanakoak aurkituko ditugu. Gizakiaren eragina ere nabaritzen hasia da. Zoritxarrez, goi-mendietako gune ezagunenetan, mendi espediziotako oinarrizko kanpalekuetan bereziki, gizakion zaborrak pilatzen dira nonahi.

Klima siberiarra zirkulu polarren inguruetako eta Asia eta Ipar Amerikako kontinenteen iparraldeko klima da; Siberia eta Kanadako iparraldekoa, baita Groenlandiako itsasertzekoa ere.

Udan izaten dira euriak, ekaitz eran, askotan. Baina prezipitazio kantitatea nahiko txiki a izaten da, 450 mm/urteko ingurukoa.

Klima siberiarra duten lurraldeetako landaredia taiga basoa da. Zuhaitz koniferoz (izeiak, alertzeak...) osatua dago, gehienetan, hosto-zabal zenbaitekin nahasian (zumarrak...).

Gizakiaren eraginez, esan beharra dago, oso deforestazio-prozesu indartsuan murgilduta dagoela ingurunea. Gainera, meatzaritzak sekulako garrantzia hartu du lurralde siberiarretan, eta horrek asko indartu du deforestazio-prozesua.

Taigako animalia batzuek, hartzak kasu, negu partean hibernatu egiten dute. Beste askok, hegaztiek bereziki, hegoaldera emigratzen dute, ingurune epelagoen bila. Ingurune horietan, otsoak, azeriak, lepahoriak, bisoiak, erbinudeak, oreinak eta elur-oreinak, altzeak... aurki daitezke.

Klima siberiarrean bizi den ia biztanleria osoa hegoaldean kokatuta dago, Transiberiar trenbide famatuaren bidetik gertu.

Izena Mediterraneo itsasotik jasotzen du, haren inguruan kokatzen baita nagusiki. Baina badira munduko beste hainbat lurralde klima mediterraneoa dutenak: Hegoafrika, Txileko erdialdea, Kalifornia eta Australiako hego-ekialdea.

Ez du euri askorik egiten (300-500 mm inguru). Udan, ia tantarik ez. Izan ere, klima mediterraneoaren ezaugarri nagusietakoa udako lehortea izaten da. Noizean behin ekaitzak eta euri-jasak (tximista askokoak, baina ordu gutxi irauten dutenak) izaten dituzte. Prezipitazioen bat-batekotasuna da klima horren berezitasun nagusia. Gehienak udaberrian eta, batez ere, udazkenean gertatzen dira; orduan, uholdeen arriskua izan ohi da.

Horren guztiaren eraginez, ibaiek ez dute emari handirik eta nahiko irregularrak dira, urtaroen arabera aldatu egiten baitira. Gehienetan, ibaiak motzak izaten dira, baina badira uhaldi eta agorraldi, lehorte-aldi handiak dituzten ibai handiak ere: Ebro, Rodano...

Lehortea udako beroaldiarekin batera izaten dutenez, klima mediterraneoko lurraldeek ur falta handia izaten dute uda erdialdean eta bukaeran.

Klima mediterraneoaren fauna aberatsa da: azeriak, ahuntzak, hegazti harrapariak, katagorriak, sugeak... Gizakiaren eraginak galtzeko zorian jarri ditu, besteak beste, hainbat hegazti harrapariren eta katamotzaren moduko animaliak.

Klima ozeanikoa ekuatorearen bi aldeetan kokatzen da, 40 eta 60 graduren artean, gutxi gorabehera. Ipar hemisferioan Europako eta Ipar Amerikako mendebaleko itsasertzetan nabarmentzen da. Hego hemisferioan, aldiz, Txile eta Argentinako hegoaldeko itsasertzetan eta Australiako eta Zeelanda Berriko hego-ekialdeko kostan.

Klima ozeanikoa itsasertzetan aurki dezakegu. Ingurune horiek mendebaleko haizeen eragina jasaten dute. Ozeanoa zeharkatzerakoan haizeak hezetasunez kargatzen dira eta lehorrera iristean, hezetasun hori kondentsatu egiten da eta euri bihurtu. Horixe da, epeltasunaz gain, klima honen ezaugarri nagusia: prezipitazioen erregulartasuna. Euria askotan egiten du (700/2.000 mm/urteko). Horren eraginez, ibaien emaria handia izan ohi da urte osoan. Ibai ezagunenak Rhin, Sena eta Danubio dira.

Ozeanoen eraginez, tenperaturak ere leunak izan ohi dira klima ozeanikoan, nahiko epelak edo freskoak: 7-15 °C, batez-beste. Tenperaturak ez dira oso beroak izaten udan, ezta oso hotzak ere neguan. Ez da aldaketa nabarmenik izaten urtaroen artean, eta urtean zeharreko tenperatura-bitartea erdi-mailakoa dela esan daiteke (10 °C ingurukoa).

Baso hosto erorkorreko bioma deiturikoan tenperatura leunek eta etengabeko euriteek, hosto erorkorreko basoak sortzen dituzte. Horietan, haritzak, pagoak eta gaztainondoak daude. Zuhaitz horiek hostoa galtzen dute hotzaren etorrerarekin batera. Basoen artean landarerik gabeko gunetan, belardiak sortzen dira. Belardiek hazkunderako baldintza oso egokiak aurkitzen dituzte klima ozeanikoan (hezetasun handia eta tenperatura leunak) eta ganaduaren oinarrizko elikagai bihurtu dira.

Fauna ri dagokionez, hosto erorkorreko baso horietan, ugaztun asko (hartzak, azeriak, basurdeak...) bizi da. Belardietan, aldiz, sagua, satorra eta bestelako karraskariak ikus daitezke. Bai basoan eta bai belardietan, hegaztiak ugari dira.

Oro har, esan daiteke klima ozeanikoa duten lurraldeetan, oso nabarmena izan dela gizakiaren eragina. Lehen, lurralde horiek basoz estaliak zeuden eta gizakiak nekazaritza-eremu bihurtu zituen. Horrek, jakina, bioma horretan bizi ziren animalia asko desagertzea eragin du.Gaur egun, klima ozeanikoak hainbat giza okupazio maila eragin ditu:

Europako mendebaldea biztanlez beteta dago eta hiri eta industriagune ugari aurki daitezke.

Amerikako leku batzuetan, biztanleria eskasagoa da eta oraindik ia ustiatu gabeko basoak dituzte.

Australiako hainbat eremutan, azkenik, belardi handiak dituzte, eta horrek abelazkuntza eragin du, artzaintza bereziki.

Ipar hemisferioko kontinente nagusien barrualdean agertzen da gehienbat: Siberia aldean, Ameriketako Estatu Batuetan, Kanadako eta Europako barnealdeetan, Asiako erdialdean, Txinan...

Klima kontinentala gogorra izan arren, haren eraginpean kokatzen dira munduko hiriburu eta hiri nagusietako asko: Mosku (Errusia), Astana (Kazakhstan), Ulan Bator (Mongolia), Chicago, Montreal, Pekin, Viena, Milan, Praga, Kiev...

Lurralde horiek asko berotzen dira udan (30 °C baino gehiago) eta, aldiz, hoztu neguan (0 °C azpitik, izozte handiak). Alde handia dago egunaren eta gauaren artean: egunean zehar tenperatura-bitartea oso handia izaten da, 20 °C artekoa. Lurraldearen eta kokapenaren arabera urteko batez besteko tenperatura asko aldatzen da; 10-15 °C-koa izan ohi da,.

Prezipitazioak, urriak izan arren, ibaiak emari handikoak izan ohi dira, oso eremu zabaleko ura jasotzen baitute. Horrela, hedadura handiko arroak sortzen dira: Rhin, Danubio...

Klima horretako landaredia oso aldakorra da. Leku hezeenetan, belardia da nagusi, baina haritz-basoak ere topa genitzake; lehorrenetan, berriz, estepa deitzen diren belar-eremu zabalak daude. Estepa horiek oso aproposak dira abelazkuntzarako eta, bereziki, zereal-laboreetarako: lur aberatsak izateaz gain, oso lauak izan ohi dira, makinaria erabiltzeko aukera ematen dutenak. Horregatik, lehen belardi ziren eremu asko eta asko gaur egun nekazaritzarako moldatu dira. Horrek, jakina, animalia askoren desagertzea eragin du, bisontea kasu.

Bai urtean zehar, bai egunaren eta gauaren artean, tenperatura-bitartea oso handia da basamortuetan. Prezipitazio kopurua, esan bezala, oso txikia dute, 250 mm/urteko baino gutxiago, eta zenbait lekutan (Saharako barnealdea, Atacama...), 5 mm/urteko baino gutxiago. Dudarik gabe, prezipitazio eskasia da klima horren ezaugarri nagusia. Basamortuen berezitasun nagusia lurralde horietako lehortasuna da.

Badira basamortu beroak baita hotzak ere. Basamortu beroetan, tenperatura bitartea altua izaten da urte guztian: egunez, 50 °C-tik gora irits daiteke zenbaitetan, baina gauez, asko jaisten dira tenperaturak, batzuetan 0 °C-tik behera.

Basamortu hotzak tropikoetatik nahiko urruti daude, berez klima-zona epelak diren guneetan. Udan, egunez tenperaturak oso altuak izaten dituzte (50 °C, zenbaitetan), eta gauez hotzak; baina neguan tenperaturak baxuak dira, bai egunez, bai gauez (-10 °C-tik beherakoak sarritan). Asiako zenbait basamortu, Gobi eta Takla Makan adibidez, horrelakoak dira.

Munduan basamortu ezagun asko dago: Sahara (munduko basamortu zabalena), Kalahari, Arabiako basamortua, Australiako Hareazko Basamortu Handia, Atacama, Sonora...

Basamortuen bioma ingurune oso gogorra da biziarentzat, uraren eskasia berak mugatzen duelako bizitzeko gaitasuna: landareei zaila egiten zaie inguru latz horretara egokitzea, eta, ondorioz, baita animaliei ere. Ura dagoen lekuetan (aintzira, putzu eta ibaien inguruak...) oasiak sortzen dira.

Horregatik, basamortuetan, gizakiaren eragina txikia dela esan daiteke, baina azken urteotan areagotzen ari da nabarmen petrolio- eta gas-ustiatzeagatik.

Basamortuko landareek dagoen hezetasun txikia biltzeko sustrai luzeak, sakonak eta zabalduak izan ohi dituzte. Gainera, ura gordetzeko moldaturik egoten dira maiz. Ezagunenak kaktusak dira: handienek hamar metrotik gorako altuera hartzen dute, eta ehunka litro ur gorde dezakete barnean. Oso ezagunak dira palmondoak ere; hezetasun pixka bat lortzen dutenean basamortuetan baso txikiak osatzen dituzte.Basamortuetako fauna ere berora eta lehorrera moldatua dago; dromedarioek eta gameluek, esaterako, egun askotan gorde dezakete ura gorputzean; kriskitin-sugeak edo eskorpioiak ezkutatu egiten dira egunez, bero handia egiten duenean. Animalia asko gauez bizi da.

# data[].attributes.attachment_link.description
Klima-zona edo klima-eremua deitzen zaio, klima antzekoa duen Lurreko zona bati. Klimaren elementuetan eta faktoreetan oinarrituz, mundua hiru klima-zona edo klima-eremu handitan banatzen da. Oro har, latitudeak bereizten ditu klima-zonak. Ekuatore inguruan, Kantzer tropikotik Kaprikornio tropikora dagoen zonari beroadeitzen zaio; tropikoetatik zirkulu polarretara dauden biak zona epelak dira, eta bi poloen inguruan daudenak, zona hotzak.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Tropikoen iparraldera eta hegoaldera daude Klima epelak , Eurasiako eta Ipar Amerikako masa kontinental handietan. Hiru klima mota bereiz ditzakegu: mediterranearra, ozeanikoa eta kontinentala.

Klima mediterranearra: Neguak nahiko epelak izaten dira eta udak, berriz, beroak eta lehorrak. Prezipitazioak urriak eta irregularrak izaten dira eta urtean ez ditu 800 mm. baino gehiago egiten. Urtaro lehorrean, udan, ez du ia euririk egiten.
Ibaiek ez dute emari handirik eta nahiko irregularrak dira, urtaroen arabera aldatu egiten baitira. Ibai motzak dira eta uhaldi eta agorraldi handiak izaten dituzte. Horrelako ibaien adibide ditugu Ebro, Rodano eta Po ibaiak.

Klima ozeanikoa: Amerikako eta Europako kostaldeko klima da. Tenperaturak nahiko epelak edo freskoak dira, baina ez da aldaketa nabarmenik izaten urtaroen arabera. Euria maiz egiten du eta urtean 900 mm. baino gehiago izaten dira.
Ibaien emaria urte osoan antzekoa izan ohi da, udan apur bat behera egiten badute ere. Ibai ezagunenak Rhin, Sena eta Danubio dira.

Klima kontinentala: Kontinenteen barnean ageri da. Neguak hotzak eta luzeak izaten dira eta udak, berriz, beroak. Tenperatura-aldaketa handiak izaten dira eta prezipitazioak, berriz, urtean 600 mm ingurukoak.
Landaredi mota nagusia taiga edo baso boreala. Badaude hosto iraunkorreko zuhaitzak ere, pinuak, izeiak eta urkiak, batik bat. Faunaren ezaugarri, hartzak, elur-oreinak, altzeak, otsoak etab. dira. Klima horretako ibai nagusiak Mackenzie, Lena, Volga eta Amur dira.

Erantzun zure koadernoan.

Bete ezazu hurrengo taula hau.

# data[].attributes.attachment_link.description
Tropikoen iparraldera eta hegoaldera daude Klima epelak , Eurasiako eta Ipar Amerikako masa kontinental handietan. Hiru klima mota bereiz ditzakegu: mediterranearra, ozeanikoa eta kontinentala. Klima mediterranearra: Neguak nahiko epelak izaten dira eta udak, berriz, beroak eta lehorrak. Prezipitazioak urriak eta irregularrak izaten dira eta urtean ez ditu 800 mm.

# data[].attributes.attachment_link.title
Nire porfolio digitala B2 - Google Chrome 2024-05-04 22-18-58.mp4