# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Wysłuchaj piosenki:https://www.youtube.com/watch?v=52QipuwG0Dk&list=WL&index=1

Obejrzyj filmik:https://www.youtube.com/watch?v=4DAcGQ9GHO4&list=WL&index=43

Zapoznaj się z tekstem piosenki umieszczonym pod linkiem:http://szkolapaczkowo.pl/wp-content/uploads/2020/03/Czerwiec56.docxOdpowiedz na pytania zamieszczone w komentarzach.Odpowiedzi zapisz w zeszycie lub prześlij na adres jmszulc@gmail.com

# data[].attributes.attachment_link.title
Poznański Czerwiec 1956 by Joanna Sz on Genially

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Władysław Gomułka (1905-1982) -polski działacz komunistyczny, funkcjonariusz partyjny, faktyczny przywódca państwa. Z zawodu ślusarz, od 1926 roku członek Komunistycznej Partii Polski. Na początku lat trzydziestych przebywał w Moskwie, następnie - w więzieniu, skazany na 4 i pół roku za „przygotowywanie zbrodni stanu". Na wolność wyszedł dopiero na skutek wybuchu II wojny światowej.Jesienią 1943 roku objął kierownictwo Polskiej Partii Robotniczej tworzonej na rozkaz Stalinaw celu przygotowania gruntu pod przyszłą ekspansję Związku Radzieckiego na teren Rzeczpospolitej. Na skutek konfliktu z Bolesławem Bierutemi podejmowania działań odczytywanych przez Moskwę jako zbyt niezależne, stopniowo marginalizowany i pozbawiany stanowisk.W 1948 roku oskarżono go o „odchylenia prawicowo-nacjonalistyczne". W 1951 roku został usunięty z partii, pozbawiony immunitetu i uwięziony. Na wolność wyszedł w 1954 roku, na fali destalinizacji.W roku 1956 ponownie przyjęty do Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej.Od 21 października 1956 roku pierwszy sekretarz Komitetu Centralnego i faktyczny przywódca państwa. Odpowiedzialny za brutalną pacyfikację wystąpień studenckich w marcu 1968 roku oraz za krwawe stłumienie buntu robotniczego na Pomorzu w grudniu 1970 roku. Zmuszony do rezygnacji, ustąpił ze wszystkich stanowisk na przełomie 1970 i 1971 roku.Ciekawostki

Okres rządów Władysława Gomułki umownie nazywany jest „małą stabilizacją"a. wydarzenia w dziedzinie kultury:- dzięki wybitnym reżyserom (Andrzej Wajda, Andrzej Munk) sławę zyskałatzw. polska szkoła filmowa- silną pozycję zdobył tygodnik „Polityka"b. sytuacja bytowa ludności w okresie planu pięcioletniego (1956-1960)- poprawiło się zaopatrzenie ludności w towary pierwszej potrzeby- rozpoczęto produkcję samochodów marki Syrena i Fiat 125c. wzrosła aktywność Polski na arenie międzynarodowej- w 1957 r. Adam Rapacki zgłosił plan strefy bezatomowej w Europie Środkowej, ale nie został przyjęty- w 1970 r. Polska podpisała z RFN układ graniczny - RFN uznała granicę na Odrze i Nysie Łużyckiej

2. Polityka państwa wobec Kościołaa. wrogość komunistycznych władz wobec Kościoła wynikała z- dążenia władz do wykluczenia religii z życia społecznego- dążenia do wychowania młodego pokolenia w duchu ateizmu- rywalizacji z prymasem Stefanem Wyszyńskim o wpływy w społeczeństwieb. Władysław Gomułka od 1958r. zaczął zaostrzać politykę wobec Kościoła- zostały zlikwidowane lekcje religii w szkołach- władze utrudniały remonty kościołów i budowę nowych- kleryków powoływano do wojska, gdzie podlegali nachalnej indokrynacji- urzędnikom, wojskowym i milicjantom zakazywano uczestniczenia w życiu religijnymc. władze komunistyczne z wrogością odniosły się do orędzia biskupów polskich z 1965 r. skierowanego do biskupów niemieckich ponieważ zawierały one słowa:„udzielamy przebaczenia i prosimy o nie".d. polem rywalizacji państwa z Kościołem stały się obchodyTysiąclecia Chrztu Polski (1966 r.)- Kościół zorganizował peregrynację kopii obrazu Matki Boskiej Częstochowskiej- władze zorganizowały obchodyTysiąclecia Państwa Polskiego

3. Początek opozycjia. pojawiły się nowe podziały w elitach władzy:- rewizjoniści - dążyli do ograniczonej liberalizacji życia publicznego- dogmatycy - starali się utrwalić dotychczasową politykęb. w 1964 r. grupa intelektualistów z inicjatywy Antoniego Słonimskiegoogłosiła tzw. List 34c. za krytykę polityki PZPR do więzienia trafili:Jacek KurońiKarol Modzelewskid. tzw. komandosi (np. Adam Michnik) zakłócali posiedzenia partii i Związku Młodzieży Socjalistycznej.

4. Wydarzenia marca 1968 r.a. zakaz dalszego wystawiania Dziadów Adama Mickiewicza w reżyserii Kazimierza Dejmka wywoła rozruchy studenckieb. władze wobec protestujących studentów użyły siły (8III1968r.)c. władze skorzystały z okazji i zmusiły do emigracji kilkanaście tys. obywateli pochodzenia żydowskiego.https://www.youtube.com/watch?v=dGQncIgbm-4

5. Protesty robotnicze w grudniu 1970r.a. protesty były spowodowane niespodziewaną podwyżką cen na żywnośćb. głównym ośrodkiem protestów robotniczych była Stocznia Gdańska im. Leninac. 15XII 1970r. władze przeciw protestującym robotnikom użyły bronid. 17XII wojsko otworzyło ogień do ludzi idących do pracy (czarny czwartek)c. w wydarzeniach grudniowych (14-21 XII) na Wybrzeżu łącznie zginęło 45, a rany odniosło aż 1165 osób.https://www.youtube.com/watch?v=XugBBExUaaEhttps://www.youtube.com/watch?v=44TxRZoHytAhttps://www.youtube.com/watch?v=FpChZtmlKL8

6. Zmiany w polskich władzacha. ze stanowiska I sekretarza KC PZPR został odsuniętyWładysław Gomułka, aJózef Cyrankiewiczze stanowiska premierab. nowym I sekretarzem KC PZPR został Edward Gierek.

# data[].attributes.attachment_link.title
Władysław Gomułka by joanna.prusak on Genially

# data[].attributes.attachment_link.description
Władysław Gomułka (1905-1982) -polski działacz komunistyczny, funkcjonariusz partyjny, faktyczny przywódca państwa. Z zawodu ślusarz, od 1926 roku członek Komunistycznej Partii Polski. Na początku lat trzydziestych przebywał w Moskwie, następnie - w więzieniu, skazany na 4 i pół roku za „przygotowywanie zbrodni stanu".

# data[].attributes.headline
Najważniejsze wydarzenia lat 80-tych w Polsce

# data[].attributes.subject
Najważniejsze wydarzenia lat 80-tych w Polsce

# data[].attributes.body
Krótki przegląd najważniejszych wydarzeń lat 80-tych w Polsce w latach 1980-1989

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
16-23. czerwca 1984r.,16-23. czerwca 1983r.,16-23. czerwca 1985r.,Pytanie 6,Kiedy miała miejsce druga pielgrzymka do Polski papieża Jana Pawła II?,Tak,Pytanie 4,Nie,Czy lektorzy czytający "Dziennik Telewizyjny" występowali w mundurach?,Nie wiem,Jakie zwierzęta zostały symbolami oporu w miejscu pracy?,Żaba, gołąb,Żółw, ślimak,Pytanie 5,Sowa, Orzeł,Zmilitaryzowane Odwody Milicji Obywatelskiej,Zmotoryzowane Odwody Milicji Obywatelskiej,Zmechanizowane Odwody Milicji Obywatelskiej,Pytanie 3,Rozszyfruj skrót ZOMO,1983,1982,1981,Podaj datę zniesienia stanu wojennego.,Pytanie 2,Generał armii,Jaki stopień wojskowy posiadał w 1981r. Wojciech Jaruzelski?,Major armii,Pytanie 1,Porucznik armii,Jak Lenin stracił stopę,Pomnik Lenina w Nowej Hucie uroczyście odsłonięto niemal 50 lat temu - 28 kwietnia 1973 roku.Ogromny, odlany z brązu monument przetrwał w al. Róż tylko - lub aż - 16 lat.Jaka była historia tego niechcianego pomnika, nazywanego Godzillą z Nowej Huty?,11,10 grudnia 1989,Historia jednego pomnika,10,9,19 październiaka 1984 r.,1984 - zabójstwo księdza Jerzego Popiełuszki,> Zobacz więcej,7,5 października 1983,Lech Wałęsa laureatem Nagrody Nobla!,5 października 1983 roku Norweski Komitet Noblowski przyznał Pokojową Nagrodę Nobla Lechowi Wałęsie, przewodniczącemu „Solidarności".Dla polskiej opozycji antykomunistycznej był to dzień tryumfu, dla władz PRL katastrofy.Ze względu na sytuację polityczną 10 grudnia w Oslo to Danuta Wałęsa, w imieniu swego męża Lecha, odebrała Nagrodę Nobla.,Pokojowa Nagroda Nobla dla Lecha Wałęsy,(Bibuła, drugi obieg wydawniczy) - wydawnictwa wydawane w krajach, w których obowiązywała cenzura.Były to publikacje bezdebitowe, czyli bez dopuszczenia do rozpowszechniania przez stosowny urząd.Bywały wydawane w nakładach od kilkunastu kopii do kilku, a nawet kilkudziesięciu tysięcy egzemplarzy przez nielegalne („podziemne") wydawnictwa lub przez osoby prywatne.,6,1944-1989,Wydawnictwa podziemne,> Zobacz więcej,4,Stan wojenny 1981-1983,Strajki w Stoczni Gdańskiej,Protesty robotnicze w Polsce, kulminacja w sierpniu na tzw. Wybrzeżu i w konsekwencji powstanie, zalegalizowanie i dynamiczny rozwój niezależnego od władz PRL związku zawodowego „Solidarność", który przekształcił się w ruch społeczny,1,Sierpień 1980,Lata 80 - te w Polsce,> Zobacz więcej,1980 - Nagroda Nobla w dziedzinie literatury dla Czesława Miłosza,10 grudnia 1980 roku Czesław Miłosz odebrał w Sztokholmie nagrodę z rąk króla Szwecji Karola XVI Gustawa. "Na cześć Miłosza odegrano wtedy mazura z "Halki" Stanisława Moniuszki",medianews.com,10 grudnia 1980,2,12/13 grudnia 1981,3,Stan Wojenny 1981-1983,Stan wojennyw Polsce,> Zobacz więcej,1981 - wprowadzenie w Polsce stanu wojennego przez władzę wojskowo-polityczną PRL przeciwko zwolennikom i członkom Solidarności, początek transformacji władzy z politycznej na majątkową,Komunikat Polskiego Radia -wytyczne dla ludności,8,1983 i 1987,Pilegrzymka 16-23 czerwca 1983 r.,Była to trudna pielgrzymka ze względu na złą sytuację społeczno-polityczną w Polsce.W Belwederze Jan Pawła II i prymas Polski Józef Glemp spotkali się z przedstawicielami najwyższych władz państwowych - I sekretarzem KC PZPR gen. Wojciechem Jaruzelskim i przewodniczącym Rady Państwa Henrykiem Jabłońskim.Papież wyraził wówczas troskę o los Polski, a w szczególności o zaspokojenie wolnościowych aspiracji narodu polskiego.Podczas krótkiego odpoczynku w Dolinie Chochołowskiej Ojciec Święty spotkał się z Lechem Wałęsą.,Wizyty Jana Pawła II w Polsce

# data[].attributes.attachment_link.description
16-23. czerwca 1984r.,16-23. czerwca 1983r.,16-23. czerwca 1985r.,Pytanie 6,Kiedy miała miejsce druga pielgrzymka do Polski papieża Jana Pawła II?,Tak,Pytanie 4,Nie,Czy lektorzy czytający "Dziennik Telewizyjny" występowali w mundurach?,Nie wiem,Jakie zwierzęta zostały symbolami oporu w miejscu pracy?,Żaba, gołąb,Żółw, ślimak,Pytanie 5,Sowa, Orzeł,Zmilitaryzowane Odwody Milicji Obywatelskiej,Zmotoryzowane Odwody Milicji Obywatelskiej,Zmechanizowane Odwody Milicji Obywatelskiej,Pytanie 3,Rozszyfruj skrót ZOMO,1983,1982,1981,Podaj datę zniesienia stanu wojennego.,Pytanie 2,Generał armii,Jaki stopień wojskowy posiadał w 1981r.

# data[].attributes.body
Najważniejsze wiadomości w jednej prezentacji.

# data[].attributes.body
W tym filmie znajdzie wszystkie najważniejsze fakty dotyczące okresu w historii Polski zwanego PRL-em, zaprezentowane w bardzo przejrzystej formie. Obejrzyjcie go dokładnie. Film z angielskimi napisami.

# data[].attributes.body
Bardzo ciekawy artykuł podsumowujący najważniejsze wiadomości o PRL-u.

# data[].attributes.body
Zagraj

# data[].attributes.body
Sprawdź swoją wiedzę z PRL-u i zagraj w wisielca!

# data[].attributes.body
PRL. Jak żyła elita i jak rozumiano luksus w czasach PRL-u

# data[].attributes.headline
Poznań 56 - upadek Ochaba, wzlot Gomułki

# data[].attributes.subject
Poznań 56 - upadek Ochaba, wzlot Gomułki

# data[].attributes.attachment_link.title
Poznań 56 - upadek Ochaba, wzlot Gomułki

# data[].attributes.body
Bardzo ciekawy dokument na temat dekady rządów Gierka. Dużo archiwalnego materiału.

# data[].attributes.attachment_link.title
Gierek - kredyty, propaganda sukcesu, upadek

# data[].attributes.body
Ciekawy dokument zbierający najważniejsze aspekty rządów Władysława Gomułki. Dużo materiału archiwalnego.

# data[].attributes.attachment_link.title
Gomułka - mała stabilizacja, marzec 68, wybrzeże 70

# data[].attributes.body
Bardzo ciekawy zbiór informacji na temat Bolesława Bieruta i jego polityki.

# data[].attributes.attachment_link.title
Bierut - Prezydent Polski, marionetka Stalina

# data[].attributes.body
8 marca 1968 r. na dziedzińcu Uniwersytetu Warszawskiego odbył się wiec protestacyjny w związku ze zdjęciem przez władze komunistyczne wystawianych w Teatrze Narodowym „Dziadów”. Został on brutalnie zaatakowany przez oddziały milicji oraz „aktyw robotniczy”. Stało się to początkiem tzw. wydarzeń marcowych

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Brama główna Uniwersytetu Warszawskiego. Marzec 1968. Fot. PAP/T. Zagoździński
8 marca 1968 r. na dziedzińcu Uniwersytetu Warszawskiego odbył się wiec protestacyjny w związku ze zdjęciem przez władze komunistyczne wystawianych w Teatrze Narodowym „Dziadów" oraz relegowaniem z uczelni Adama Michnika i Henryka Szlajfera. Został on brutalnie zaatakowany przez oddziały milicji oraz „aktyw robotniczy". Stało się to początkiem tzw. wydarzeń marcowych, czyli kryzysu politycznego związanego z falą studenckich protestów oraz walką polityczną wewnątrz PZPR, rozgrywaną w atmosferze antysemickiej i antyinteligenckiej propagandy.
"Dziady" w Teatrze Narodowym

Wydarzeniem, które stało się impulsem dla studenckich protestów w marcu 1968 r. była tzw. sprawa „Dziadów". Spektakl ten, reżyserowany przez Kazimierza Dejmka, z Gustawem Holoubkiem w roli Gustawa, miał swoją premierę pod koniec listopada 1967 r. w Teatrze Narodowym w Warszawie.

Zdaniem prof. Wojciecha Roszkowskiego do dziś nie wiadomo dokładnie, jakie czynniki partyjne zadecydowały o zdjęciu "Dziadów"- „ gomułkowskie dla wykazania, że panują nad sytuacją, czy moczarowskie dla wzburzenia nastrojów".

Przedstawienie spotkało się z ostrą krytyką kierownictwa PZPR. Wezwany 21 grudnia w trybie nagłym do KC Kazimierz Dejmek usłyszał od Wincentego Kraśko, kierownika Wydziału Kultury, że jego inscenizacja „Dziadów" jest antyrosyjska, antyradziecka i religiancka.

16 stycznia 1968 r. Ministerstwo Kultury i Sztuki powiadomiło dyrekcję Teatru Narodowego,
iż z dniem 1 lutego przedstawienie „Dziadów" będzie zawieszone.

Prof. Wojciech Roszkowski opisując okoliczności podjęcia tej decyzji pisze, iż do dziś nie wiadomo dokładnie jakie czynniki partyjne zadecydowały o zdjęciu "Dziadów"- „ gomułkowskie dla wykazania, że panują nad sytuacją, czy moczarowskie dla wzburzenia nastrojów".

Manifestacja pod pomnikiem Mickiewicza

Ostatni spektakl, który odbył się 30 stycznia zgromadził tłumy. W trakcie przedstawienia publiczność reagowała bardzo spontanicznie, wznoszono okrzyki: „Niepodległość bez cenzury!", „Chcemy +Dziadów+!", „Dejmek!, Dejmek!".

Po zakończeniu spektaklu uformował się pochód, który skandując „Wolna sztuka! Wolny teatr!" przeszedł pod pomnik Adama Mickiewicza na Krakowskim Przedmieściu. W wyniku interwencji milicji zatrzymano 35 osób pod zarzutem „zakłócania porządku publicznego".

Po demonstracji dwaj studenci - Adam Michnik i Henryk Szlajfer - poinformowali o jej przebiegu korespondenta francuskiego dziennika „Le Monde". Wiadomości te zostały następnie rozpowszechnione przez Rozgłośnię Polską Radia Wolna Europa.

"Dyktatura ciemniaków"

Od 1 lutego 1968 r. grupa studentów rozpoczęła zbieranie podpisów pod petycją do Sejmu, wyrażającą protest przeciwko decyzji zakazującej wystawiania w Teatrze Narodowym „Dziadów" oraz „polityce odcinania się od postępowych tradycji narodu polskiego". W ciągu dwóch tygodni w Warszawie zebrano ponad 3 tys. podpisów, a we Wrocławiu ponad tysiąc.

Zdjęcie z afisza „Dziadów" wywołało oburzenie części środowisk intelektualnych. 29 lutego na Nadzwyczajnym Walnym Zebraniu Warszawskiego Oddziału Związku Literatów Polskich uchwalono przedstawioną przez Andrzeja Kijowskiego rezolucję potępiającą politykę kulturalną prowadzoną przez ekipę Władysława Gomułki. W dyskusji bardzo ostro wypowiadali się m.in. Jerzy Andrzejewski, Paweł Jasienica, Leszek Kołakowski, Antoni Słonimski i Stefan Kisielewski, który mówił o „skandalicznej dyktaturze ciemniaków w polskim życiu kulturalnym".

Wiec na dziedzińcu Uniwersytetu Warszawskiego

4 marca 1968 r. decyzją ministra oświaty i szkolnictwa wyższego Henryka Jabłońskiego Adam Michnik oraz Henryk Szlajfer zostali bezprawnie skreśleni z listy studentów Wydziału Historycznego Uniwersytetu Warszawskiego za udział w demonstracji 30 stycznia i przekazywanie informacji zagranicznym dziennikarzom.

Obaj należeli do tzw. komandosów, czyli grupy zbuntowanej młodzieży, opowiadającej się za rozszerzeniem swobód obywatelskich, przede wszystkim zniesienia lub przynajmniej ograniczenia cenzury oraz większej autonomii nauki i szkół wyższych.

"Represjonowanie studentów, którzy protestowali przeciwko haniebnej decyzji zakazującej wystawienia +Dziadów+ w Teatrze Narodowym, stanowi jawne pogwałcenie art. 71 Konstytucji. Nie pozwolimy odebrać sobie prawa do obrony demokratycznych i niepodległościowych tradycji Narodu Polskiego. Nie umilkniemy wobec represji" - stwierdzali studenci w przyjętej 8 marca 1968 r. rezolucji .

8 marca 1968 r. na dziedzińcu Uniwersytetu Warszawskiego odbył się protestacyjny wiec, na którym zebrało się kilka tysięcy studentów. Zgromadzeni przez aklamację przyjęli rezolucję, w której stwierdzali m.in.: „My studenci uczelni warszawskich, (...) oświadczamy: Nie pozwolimy nikomu deptać Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Represjonowanie studentów, którzy protestowali przeciwko haniebnej decyzji zakazującej wystawienia „Dziadów" w Teatrze Narodowym, stanowi jawne pogwałcenie art. 71 Konstytucji. Nie pozwolimy odebrać sobie prawa do obrony demokratycznych i niepodległościowych tradycji Narodu Polskiego. Nie umilkniemy wobec represji".

W rezolucji żądano również przywrócenia praw studenckich Michnikowi i Szlajferowi oraz umorzenia postępowań przeciwko innym uczestnikom demonstracji pod pomnikiem Adama Mickiewicza.

Studenci, także poprzez aklamację, wyrazili pełne poparcie dla rezolucji przyjętej przez pisarzy 29 lutego, solidaryzując się z nimi „w obronie kultury i swobód obywatelskich".

Pod koniec wiecu, już po przyjęciu rezolucji, na teren Uniwersytetu wjechało kilka autokarów wypełnionych „aktywem robotniczym", milicją i ORMO. Rozpoczęło się rozpędzanie zebranych. W obronie studentów interweniowali dwaj dziekani - prof. Czesław Bobrowski i prof. Stanisław Herbst.

Z kolei prorektor Zygmunt Rybicki zwracając się do studentów oświadczył, iż wiec jest nielegalny i mają kwadrans na opuszczenie Uniwersytetu.

Rozchodzący się demonstranci zaatakowani zostali niezwykle brutalnie przez oddziały ZOMO. Tłum zgromadzony na Krakowskim Przedmieściu i obserwujący bicie młodzieży krzyczał w stronę milicji - „Gestapo!".

Jeszcze tego samego dnia przeprowadzono aresztowania w środowisku studenckim, zatrzymując m.in. Jacka Kuronia, Karola Modzelewskiego i Adama Michnika.

Protesty studentów

Wydarzenia, które miały miejsce 8 marca na Uniwersytecie Warszawskim, oburzyły środowisko akademickie i stały się powodem wielu protestacyjnych wieców i ulicznych demonstracji, początkowo w samej Warszawie, a następnie także w innych miastach.

9 marca na Politechnice Warszawskiej odbył się wiec wyrażający poparcie dla studentów UW i potępiający brutalne działania milicji. W odpowiedzi na kłamliwe informacje prasy o zajściach na Uniwersytecie palono gazety i wznoszono okrzyki „Prasa kłamie!".

Po zakończeniu wiecu część jego uczestników ruszyła w pochodzie idącym w stronę redakcji „Życia Warszawy", która komentując wydarzenia z poprzedniego dnia pisała: „Na Uniwersytecie Warszawskim co pewien czas daje znać o sobie grupka awanturników, wywodząca się z kręgów bananowej młodzieży, której obce są troski materialne, prawdziwe warunki życia i potrzeby naszego społeczeństwa". Demonstranci nie dotarli jednak do celu, gdyż zostali zaatakowani przez milicję i rozproszeni.

W kolejnych dniach studenci organizowali akcje protestacyjne i manifestacje w Krakowie, Wrocławiu, Gdańsku, Poznaniu, Łodzi, Toruniu, Lublinie i Katowicach. Zgromadzenia te były najczęściej rozpędzane przez milicję. Warto dodać, że w wydarzeniach, które rozgrywały się w marcu 1968 r., aktywny udział brała również część młodzieży szkół średnich.

Interpelacja Koła Poselskiego Znak i memoriał biskupów

W obronie represjonowanych studentów 11 marca wystąpiło pięciu członków Koła Poselskiego Znak: Konstanty Łubieński, Tadeusz Mazowiecki, Stanisław Stomma, Janusz Zabłocki i Jerzy Zawieyski.

W interpelacji skierowanej do rządu zwracali oni uwagę na brutalność milicji i ORMO oraz pytali, „co zamierza uczynić Rząd, aby merytorycznie odpowiedzieć młodzieży na postawione przez nią palące pytania, które nurtują także szeroką opinię społeczną, a dotyczą demokratycznych swobód obywatelskich i polityki kulturalnej Rządu?".

21 marca 1968 r. biskupi uczestniczący w Konferencji Episkopatu Polski wystosowali memoriał do premiera, w którym pisali m.in. o tym, że „od dawna już poważne zastrzeżenia budzą w społeczeństwie metody stosowane przez władze bezpieczeństwa", zwracali ponadto uwagę na fakt, iż „gwarantowane obywatelom przez Konstytucję PRL i Deklarację ONZ prawa do rzetelnej informacji domagają się wolności prasy, ograniczenia interwencji cenzury i obiektywizmu w informowaniu".

28 marca odbył się ostatni wiec na Uniwersytecie Warszawskim. Przyjęto na nim „Deklarację Ruchu Studenckiego", w której młodzież akademicka żądała wolności opinii, swobody zrzeszania się, zniesienia cenzury, wprowadzenia jawności życia publicznego, społecznej kontroli własności państwowej oraz przestrzegania konstytucyjnych praw obywatelskich.

„Studenci do nauki, literaci do pióra!"

W odpowiedzi władze rozwiązały sześć kierunków studiów, m.in. ekonomię, filozofię i socjologię. Z listy studentów skreślono 34 osoby. Po ponownym otwarciu tych kierunków 70 osób nie uzyskało zgody na kontynuowanie studiów.

Protesty środowisk akademickich zostały stłumione w całym kraju do końca marca 1968 r. Nie znalazły one większego poparcia w społeczeństwie. Komunistyczna propaganda, rozbudzając nastroje antyinteligenckie i antysemickie, przedstawiała je jako prowokację i syjonistyczny spisek.

W całym kraju w zakładach pracy organizowane były tzw. masówki popierające władze i potępiające wystąpienia młodzieży akademickiej. Odbywały się one pod hasłami: „Studenci do nauki, literaci do pióra!", „Ukarać prowodyrów!", „Syjoniści do Syjamu!" (sic!), czy „Mośki do Izraela!" .

Moczarowcy i walka o władzę w PZPR

Wydarzenia z marca 1968 r. stały się okazją do rozgrywki politycznej wewnątrz PZPR, w której na początku lat 60 powstała nieformalna grupa partyjnych i państwowych działaczy skupionych wokół ówczesnego wiceministra spraw wewnętrznych Mieczysława Moczara, nazywana „partyzantami" (Moczar i jego najbliżsi współpracownicy w czasie II wojny światowej działali w komunistycznej partyzantce).

„Moczarowcy" walcząc o wpływy z ekipą Władysława Gomułki posługiwali się mieszaniną haseł antyinteligenckich, komunistycznych i nacjonalistycznych. Domagając się zmiany pokoleniowej w partii, żądali jednocześnie usunięcia z wysokich stanowisk ludzi pochodzenia żydowskiego.

„Moczarowcy" walcząc o wpływy z ekipą Władysława Gomułki posługiwali się mieszaniną haseł antyinteligenckich, komunistycznych i nacjonalistycznych. Domagając się zmiany pokoleniowej w partii, żądali jednocześnie usunięcia z wysokich stanowisk ludzi pochodzenia żydowskiego.

Prawdopodobnie liczyli na to, że marcowe demonstracje osłabią pozycję Władysława Gomułki w partii, pozbawią go zaufania sowieckiego kierownictwa i w efekcie umożliwią przejęcie władzy przez Mieczysława Moczara. Istnieją przypuszczenia, że temu właśnie miały służyć brutalne działania milicji wobec młodzieży akademickiej, prowadzące do eskalacji konfliktu.

Prof. Jerzy Eisler opisując tzw. wydarzenia marcowe, stwierdza: „Niewiele wiemy na temat tego, jakie były rzeczywiste cele partyzantów i ich sojuszników w 1968 r. Wcale nie jest pewne, czy Moczar chciał wtedy obalić Gomułkę i zająć jego miejsce, czy tylko chciał być +pierwszym po I sekretarzu+ i stać się szarą eminencją systemu?".

Bez wątpienia studenckie protesty stanowiły poważny problem dla ekipy Gomułki i świadczyły o jej słabości.

Duże znaczenie miało poparcie jakiego udzielił I sekretarzowi KC Edward Gierek w imieniu śląskiej organizacji partyjnej 14 marca 1968 r. na wiecu w Katowicach.

Antysemicka nagonka

19 marca 1968 r. w Sali Kongresowej PKiN w Warszawie przemawiał Władysław Gomułka. Potępił antyradzieckie prowokacje w trakcie przedstawień „Dziadów" w Teatrze Narodowym i ostro skrytykował przebieg zebrania ZLP z 29 lutego. Przede wszystkim wystąpienia Stefana Kisielewskiego i Pawła Jasienicy, którego brutalnie zaatakował, oczerniając go i insynuując jego współpracę z UB.

Zwracając się do aktywu partyjnego Warszawy Władysław Gomułka mówił: „Niemała część młodzieży studenckiej w Warszawie, a także innych ośrodkach akademickich w kraju została oszukana i sprowadzona przez wrogie socjalizmowi siły na fałszywą drogę. Siły te zasiały wśród studentów ziarna awanturniczej anarchii, łamania prawa. Posługując się metodą prowokacji, wzburzyły umysły części młodzieży, parły do wywołania starć ulicznych, do przelewu krwi".

Gomułka obłudnie zapewniał, że walka z „syjonizmem" nie ma nic wspólnego z antysemityzmem. Gdy mówił o sprawach żydowskich, sala skandowała „Śmielej! Śmielej!". Przy zdaniu Gomułki o prawdopodobnym opuszczeniu Polski przez „syjonistów" wznoszono okrzyki „Prędzej! Prędzej!".

I sekretarz KC podkreślił żydowskie pochodzenie „inspiratorów" zajść na Uniwersytecie Warszawskim, „znanych z rewizjonistycznych wystąpień i poglądów". Gomułka obłudnie zapewniał, że walka z „syjonizmem" nie ma nic wspólnego z antysemityzmem. Gdy mówił o sprawach żydowskich, sala skandowała „Śmielej! Śmielej!". Przy zdaniu Gomułki o prawdopodobnym opuszczeniu Polski przez „syjonistów" wznoszono okrzyki „Prędzej! Prędzej!". Część „aktywu" w trakcie przemówienia krzyczała „Wiesław! Wiesław!", ale inni wołali „Gierek! Gierek!". Następnego dnia w całym kraju odbyły się wiece pod hasłem: „Jesteśmy z Wami, towarzyszu Wiesławie!".

W samej partii rozpoczęła się antysemicka nagonka personalna. Do końca marca 1968 r. z PZPR wyrzucono ponad 8 tys. osób. 80 funkcjonariuszy wysokiej rangi utraciło swoje stanowiska, 14 z nich pełniło funkcje ministerialne.

Prof. Roszkowski podsumowując tzw. wydarzenia marcowe, pisał: „Choć pucz moczarowski z marca 1968 r. nie osiągnął ostatecznego celu i został zahamowany przez kierownictwo gomułkowskie, w kierownictwie tym dokonano sporych wyrw, co osłabiło znacznie pozycje samego Gomułki. Odbyło się to podczas dzikiej kampanii antydemokratycznej i antysemickiej, rozpętanej w trakcie pogromu liberalnego ruchu intelektualistów i studentów. Ruch ten przegrał, gdyż nie poparli go na większą skalę robotnicy. Komuniści próbowali zmobilizować w Polsce w marcu 1968 r. najciemniejsze siły drzemiące w każdym społeczeństwie - szowinizm, rasizm i ksenofobię - by rozegrać swoje porachunki oraz przesłonić istotne przyczyny permanentnego kryzysu społecznego w PRL, oduczyć Polaków racjonalnego myślenia i uczynić wspólnikami w walce z urojonym wrogiem".

Komunistyczne represje i emigracja

Według informacji Generalnej Prokuratury z 6 czerwca 1968 r. w związku z wydarzeniami marcowymi zatrzymano ponad 2700 osób, w tym 359 studentów. Przed kolegiami postawiono blisko 700 osób, w tym 143 studentów. Śledztwa wszczęto wobec 540 osobom, w tym 207 studentom.

Prof. Roszkowski: "Komuniści próbowali zmobilizować w Polsce w marcu 1968 r. najciemniejsze siły drzemiące w każdym społeczeństwie - szowinizm, rasizm i ksenofobię - by rozegrać swoje porachunki oraz przesłonić istotne przyczyny permanentnego kryzysu społecznego w PRL, oduczyć Polaków racjonalnego myślenia i uczynić wspólnikami w walce z urojonym wrogiem".

Do sądu skierowano akty oskarżenia przeciwko 262 osobom, w tym 98 studentom i pracownikom naukowym. Wśród nich znaleźli się Jacek Kuroń i Karol Modzelewski, którzy dostali po 3,5 roku więzienia, a także Adam Michnik z wyrokiem 3 lat pozbawienia wolności. W pozostałych procesach wyroki były niższe i wahały się od 18 do 24 miesięcy. Osoby zgadzające się na emigrację były zwalniane.

Kilka tysięcy studentów zostało relegowanych z uczelni, zawieszonych w prawach studentów lub też musiało starać się o ponowne przyjęcie. Wielu spośród relegowanych otrzymało karty powołania do służby wojskowej.

W latach 1968-1969 z Polski wyemigrowało około 15 tys. Żydów bądź osób pochodzenia żydowskiego. Wśród nich było m.in. ok. 500 pracowników naukowych, ok. 1000 studentów, a także dziennikarze, filmowcy, pisarze i aktorzy.

W tym czasie wyjechało również ok. 200 byłych pracowników bezpieczeństwa i informacji wojskowej, odpowiedzialnych za zbrodnie stalinowskie.

Mariusz Jarosiński (PAP)

# data[].attributes.attachment_link.description
8 marca 1968 r. na dziedzińcu Uniwersytetu Warszawskiego odbył się wiec protestacyjny w związku ze zdjęciem przez władze komunistyczne wystawianych w Teatrze Narodowym „Dziadów" oraz relegowaniem z uczelni Adama Michnika i Henryka Szlajfera. Został on brutalnie zaatakowany przez oddziały milicji oraz „aktyw robotniczy". Stało się to początkiem tzw.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Bolesław Bierut. Fot. PAP/J. Baranowski
Spośród wszystkich przywódców Polski Ludowej najczarniejszym charakterem okazał się Bolesław Bierut, „o którym naprawdę trudno powiedzieć cokolwiek dobrego" - ocenia prof. Jerzy Eisler, autor książki „Siedmiu wspaniałych. Poczet pierwszych sekretarzy PZPR".
Autor publikacji opisuje nie tylko polityczne kariery przywódców partii komunistycznej - Bolesława Bieruta, Edwarda Ochaba, Władysława Gomułki, Edwarda Gierka, Stanisława Kani, Wojciecha Jaruzelskiego oraz Mieczysława Rakowskiego, ale zastanawia się także, „czy i ewentualnie w jakim zakresie pochodzenie społeczne, zespół wyznawanych wartości, własne doświadczenia życiowe oraz cechy osobowościowe i charakterologiczne kolejnych liderów PZPR miały wpływ na kształt PRL".

Jak zauważa Eisler, tym co łączyło prawie wszystkich „wspaniałych" było pochodzenie - sześciu pierwszych sekretarzy, z wyjątkiem Ochaba urodzonego w Krakowie, przyszło na świat w małych miejscowościach. Najstarszy z nich - Bierut, jako jedyny z grona wszystkich liderów komunistycznej Polski „został ukształtowany jeszcze pod zaborami", osiągając dojrzałość przed odzyskaniem przez Polskę niepodległości w 1918 r.

To właśnie Bierutowi - ocenia autor książki - należy się najgorsza ocena spośród wszystkich pierwszy sekretarzy. Rządy tego komunisty, naznaczone terrorem i represjami, były szczególnie krwawe. Eisler przypomina, że to właśnie Bierut zdobył niechlubne pierwsze miejsce w rankingu „Newsweek Polska" z 2013 r. na 10 najgorszych Polaków w historii. W pokonanym polu pozostawił m.in. „ojca" bolszewickiego terroru, twórcę Czeki Feliksa Dzierżyńskiego.

Bierutowi - ocenia autor książki - należy się najgorsza ocena spośród wszystkich pierwszy sekretarzy. Rządy tego komunisty, naznaczone terrorem i represjami, były szczególnie krwawe. Eisler przypomina, że to właśnie Bierut zdobył niechlubne pierwsze miejsce w rankingu „Newsweek Polska" z 2013 r. na 10 najgorszych Polaków w historii. W pokonanym polu pozostawił m.in. „ojca" bolszewickiego terroru, twórcę Czeki Feliksa Dzierżyńskiego.

Prezydent Polski Ludowej był - podkreśla Eisler - jedynie marionetką w rękach Stalina, instruowanym przez niego osobiście lub telefonicznie z Moskwy. „Nie ulega wszak najmniejszej wątpliwości, że Bierut sprawował władzę nad Polską i Polakami z woli i w interesie Kremla. Dodajmy od razu, iż czynił to w stopniu i skali nieporównywalnej z żadnym ze swoich następców na stanowisku szefa PZPR" - tłumaczy autor książki.

Jak przypomina, Bierut był komunistą z krwi i kości, aktywnie udzielał się w Komunistycznej Partii Polski, działał jako emisariusz Kominternu. Był wielokrotnie więziony przez polskie władze, co paradoksalnie - zauważa Eisler - uratowało mu życie. „Gdyby w chwili rozwiązania KPP nie przebywał w +sanacyjnym więzieniu+, to najprawdopodobniej podzieliłby los wielu swoich towarzyszy zamordowanych w ZSRR w czasie wielkiej czystki" - wyjaśnia historyk.

W chwili ataku Niemiec na Polskę we wrześniu 1939 r. Bierut przebywał w Warszawie. Szybko jednak opuścił polską stolicę i udał się na Wschód. Przebywał w Lublinie, Kowlu, Moskwie i Kijowie, po czym wyjechał do Mińska. Tam, już po wkroczeniu Niemców, w listopadzie 1941 r. rozpoczął pracę w Zarządzie Miejskim, gdzie odpowiadał m.in. za rozdział produktów żywnościowych. W jego gabinecie, co potwierdza relacja kuriera AK Jana Kosowicza, pośród mebli i jednego obrazu wisiał na ścianie... wielki portret Adolfa Hitlera.

Praca na kierowniczym stanowisku w okupowanym przez Niemców mieście mogła zostać odczytana przez komunistów z Moskwy jako kolaboracja z III Rzeszą. Interesujące jednak - podkreśla Eisler - że Bierut nie krył tego faktu, przesyłał m.in. listy z Mińska do rodziny w Warszawie. Niewykluczone zatem, że przyszły przywódca komunistycznej Polski pracował w Mińsku za przyzwoleniem sowieckich służb specjalnych. „Tylko praca dla radzieckiego wywiadu w Mińsku usprawiedliwiałaby go w oczach Kremla. Co więcej, czyniłaby go nader pożytecznym w przyszłych planach wobec Polski jako tego, na którego w Moskwie istniał cały czas +kolaborancki hak+, czym można by go szantażować, gdyby zechciał się usamodzielniać bez zgody Kremla" - zwraca uwagę badacz.

Wojenny życiorys Bieruta nie jest jednak tak szczegółowo znany, jak jego losy po zainstalowaniu w 1944 r. na ziemiach polskich rządów komunistycznych. W Polsce Ludowej przeszedł on wiele szczebli zawodowej kariery - był przewodniczącym Krajowej Rady Narodowej (KRN), działaczem PKWN i PPR, prezydentem, a od 1948 r. przewodniczył PZPR.

W kontaktach towarzyskich Bierut niczym nie przypominał wyrachowanego komunisty, którego rozkazy decydowały o życiu i śmierci przeciwników sowietyzacji Polski, m.in. „żołnierzy wyklętych". Był elegancki i szarmancki wobec pań, z zadowoleniem przyjmujących jego komplementy. Miał zresztą szczególną słabość do kobiet - obok żony Janiny Górzyńskiej-Bierut, spotykał się w swym życiu z Małgorzatą Fornalską, Anastazją Kaleśnikową i Wandą Warską.

„Gdy żył, jego nazwisko na wiecach i pochodach skandowane było jednym tchem razem z nazwiskami przywódcy Związku Radzieckiego i radzieckiego marszałka: +Stalin - Bierut - Rokossowski+" - wyjaśnia Eisler. Przypomina, że pierwszego przywódcę komunistycznej Polski po wojnie mianowano patronem uniwersytetu we Wrocławiu i częstochowskiej huty.

Pierwszy sekretarz PZPR zmarł 12 marca 1956 r. w Moskwie, gdzie przebywał od czasów obrad XX Zjazdu KPZR (14-25 lutego). Oficjalnie jako przyczynę jego zgonu podaje się zawał serca; podkreśla się przy tym, że wcześniej Bierut przeszedł grypę i zachorował na ciężkie zapalenie płuc. W związku z nagłą śmiercią sekretarza zaczęły się jednak pojawiać pogłoski o jego rzekomym zamordowaniu lub samobójstwie.

Po śmierci Bieruta w Polsce ogłoszono żałobę narodową. Na jego pogrzeb, 16 marca, oprócz tłumów warszawiaków i delegacji „ludzi pracy" z całego kraju, przybył sam Nikita Chruszczow - nowy przywódca Związku Sowieckiego. Ten, który na XX Zjeździe KPZR skrytykował zbrodnie swego poprzednika, czego - jak spekulowano - mogło nie wytrzymać serce Bieruta, „namiestnika Stalina".

Książkę „Siedmiu wspaniałych. Poczet pierwszych sekretarzy KC PZPR" opublikowało wydawnictwo Czerwone i Czarne. (PAP)

wmk/ abe/

# data[].attributes.attachment_link.title
Bolesław Bierut - najczarniejszy charakter komunistycznej Polski

# data[].attributes.attachment_link.description
Bolesław Bierut. Fot. PAP/J. Baranowski Spośród wszystkich przywódców Polski Ludowej najczarniejszym charakterem okazał się Bolesław Bierut, „o którym naprawdę trudno powiedzieć cokolwiek dobrego" - ocenia prof. Jerzy Eisler, autor książki „Siedmiu wspaniałych. Poczet pierwszych sekretarzy PZPR".

# data[].attributes.body
Jeden z ważniejszych buntów w komunistycznej Polsce.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Tytuł i tematyka niniejszej książki wymagają kilku zdań wyjaśnienia. Przede wszystkim muszę spróbować usprawiedliwić się przed czytelnikami, dlaczego w jej tytule nie zdecydowałem się na jednoznaczne użycie liczby pojedynczej - kryzys, względnie liczby mnogiej - kryzysy. Kłopot polega na tym, że mimo zajmowania się zawodowo tą problematyką przez ponad ćwierć wieku nie potrafię udzielić jednoznacznej i solidnie umotywowanej odpowiedzi na kluczowe pytanie, czy w czasach Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej mieliśmy do czynienia z kolejnymi kryzysami symbolizowanymi przez owe tytułowe „polskie miesiące", czy też z jednym i tym samym strukturalnym kryzysem niedemokratycznej i niesuwerennej władzy, który co pewien czas się uzewnętrzniał i dawało sobie znać w mniej lub bardziej gwałtowny sposób.

# data[].attributes.attachment_link.description
Tytuł i tematyka niniejszej książki wymagają kilku zdań wyjaśnienia. Przede wszystkim muszę spróbować usprawiedliwić się przed czytelnikami, dlaczego w jej tytule nie zdecydowałem się na jednoznaczne użycie liczby pojedynczej - kryzys, względnie liczby mnogiej - kryzysy.

# data[].attributes.body
Zbiór informacji

# data[].attributes.headline
Sierpień 1980 r. Powstanie NSZZ "Solidarność"

# data[].attributes.subject
Sierpień 1980 r. Powstanie NSZZ "Solidarność"

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Polska Agencja Prasowa / Polish Press Agency

# data[].attributes.headline
Porozumienia Sierpniowe i powstanie NSZZ "Solidarność"

# data[].attributes.subject
Porozumienia Sierpniowe i powstanie NSZZ "Solidarność"

# data[].attributes.attachment_link.title
Porozumienia Sierpniowe i powstanie NSZZ "Solidarność"

# data[].attributes.body
Ballada o Janku Wiśniewskim

# data[].attributes.attachment_link.title
Krystyna Janda-Ballada o Janku Wisniewskim (z filmu Czlowiek z zelaza, 1981)

# data[].attributes.body
Jeżeli masz trudności z niektórymi wyrażeniami, tu znajdziesz podpowiedź.

# data[].attributes.body
Zapraszam Cię na fantastyczne wirtualne zwiedzanie Muzeum. Znajdziesz tu wiele ciekawych historii i eksponatów!

# data[].attributes.attachment_link.title
Muzeum życia w PRL - muzeum PRL-u, muzeum komunizmu, Adventurewarsaw

# data[].attributes.attachment_link.description
Muzeum życia w PRL, jest miejscem, w którym można zapoznać się z epoką PRL-u w Polsce. Muzeum komunizmu zostało utworzone przez Adventure Warsaw w 2014r.

# data[].attributes.body
Historia dla Polonii

# data[].attributes.body
Szpanerski sprzęt

# data[].attributes.body
Kiedyś to było...

# data[].attributes.attachment_link.title
Kiedyś to było - kultowe rzeczy PRL-u. Historia Bez Cenzury

# data[].attributes.attachment_link.title
I straszno i śmieszno - Życie codzienne w PRL. Historia Bez Cenzury

# data[].attributes.body
Gomułka kontra Gierek

# data[].attributes.body
Czar PRL-u

# data[].attributes.body
Ogólna prezentacja

# data[].attributes.body
Kultura i społeczeństwo w latach 1970-1980.

# data[].attributes.body
Prezentacja PowerPoint, z najważniejszymi informacjami na temat 10 lecia rządów Edwarda Gierka.

# data[].attributes.body
Film podsumowujący wydarzenia grudnia 1970 r.

# data[].attributes.body
I sekretarz KC PZPR Edward Ochab

# data[].attributes.attachment_link.title
Sierpień 1980 - porozumienie sierpniowe [...]

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
24 czerwca 1976 roku premier Piotr Jaroszewicz ogłosił projekt podwyżek cen. 25 czerwca zastrajkowali robotnicy 97 zakładów, m.in. w Radomiu, Ursusie i Płocku. Rozpoczął się bunt przeciwko działaniom władz. Zatrzymano i skazano wiele osób. Po tych wydarzeniach jesienią narodził się KOR. - Wtedy po raz pierwszy pojawiło się to słowo, że jesteśmy z nimi solidarni. Nazwy 'Solidarności' jeszcze oczywiście nie było - mówi działaczka KOR Krystyna Starczewska.

W roku 2016 obchodzona jest 40. rocznica wydarzeń radomskiego Czerwca 1976.

Zobacz więcej materiałów wideo

# data[].attributes.attachment_link.title
Czerwiec '76 - wtedy zaczęliśmy być solidarni

# data[].attributes.attachment_link.description
24 czerwca 1976 roku premier Piotr Jaroszewicz ogłosił projekt podwyżek cen. 25 czerwca zastrajkowali robotnicy 97 zakładów, m.in. w Radomiu, Ursusie i Płocku. Rozpoczął się bunt przeciwko działaniom władz. Zatrzymano i skazano wiele osób. Po tych wydarzeniach jesienią narodził się KOR. - Wtedy po raz pierwszy pojawiło się to słowo, że jesteśmy z nimi solidarni.

# data[].attributes.attachment_link.title
Kazik - Ballada o Janku Wisniewskim [Official Music Video]

# data[].attributes.body
od 20.12.1970 do 6.09.1980

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
I sekretarz KC PZPR Edward Gierek. Fot. PAP/J. Morek
29 lipca 2001 r. w Cieszynie zmarł Edward Gierek, działacz komunistyczny, wieloletni I sekretarz KW PZPR w Katowicach. W latach 1970-1980 I sekretarz KC PZPR.
„+Przerwana dekada+, dziesięciolecie panowania Gierka, zakończyła się bezprzykładnym krachem ekonomicznym i politycznym. Nie tylko nie umocnił on i nie unowocześnił systemu komunistycznego, ale przyspieszył wydatnie, acz nieświadomie jego erozję, odgrywając rolę podobną do tej, jaką w jakiś czas później spełnił w Związku Sowieckim Michaił Gorbaczow. - w ten sposób historyczną rolę I sekretarza KC PZPR Edwarda Gierka ocenił prof. Paweł Wieczorkiewicz. („Kto rządził Polską?")

Prof. Wieczorkiewicz: „Przerwana dekada", dziesięciolecie panowania Gierka, zakończyła się bezprzykładnym krachem ekonomicznym i politycznym. Nie tylko nie umocnił on i nie unowocześnił systemu komunistycznego, ale przyspieszył wydatnie, acz nieświadomie jego erozję, odgrywając rolę podobną do tej, jaką w jakiś czas później spełnił w Związku Sowieckim Michaił Gorbaczow.

Edward Gierek urodził się 6 stycznia 1913 r. w Porąbce koło Sosnowca, w rodzinie górniczej. W dzieciństwie stracił ojca, który zginął w wypadku w kopalni. W 1923 r. wyemigrował z matką i ojczymem do Francji, gdzie od 13 roku życia pracował jako górnik.

Od 1931 r. działał we Francuskiej Partii Komunistycznej. W 1934 r. za udział w strajku został wydalony przez władze francuskie do Polski. W 1937 r., po odbyciu służby wojskowej, Gierek wyjechał do Belgii. Przez następne lata pracował w górnictwie, działając jednocześnie w partii komunistycznej i w organizacjach polonijnych.

W 1948 r. powrócił do Polski. W latach 1949-54 i 1956-1970 był I sekretarzem Komitetu Wojewódzkiego PZPR w Katowicach.

Od 1954 r. był również członkiem KC PZPR, pełniąc wiele funkcji partyjnych na najwyższym szczeblu.

W drugiej połowie lat 60. zaczął być postrzegany jako jeden z potencjalnych następców Władysława Gomułki.

W czasie studenckich demonstracji w marcu '68 wygłosił w Katowicach głośne przemówienie skierowane przeciw ówczesnym opozycjonistom, w którym stwierdził m.in. „śląska woda nigdy nie będzie wodą na ich młyn, śląska woda pogruchocze im kości".

W czasie słynnego partyjnego mitingu w warszawskiej Sali Kongresowej zebrani działacze skandowali „Gierek! Gierek!", co było odebrane jako wycofanie zaufania wobec Gomułki i wezwanie do zastąpienia go przez katowickiego szefa partii. W grudniu 1970 r., w trakcie masakry robotników na Wybrzeżu, Gierek, m.in. z Wojciechem Jaruzelskim i Stanisławem Kanią, odegrał czołową rolę w „pałacowym przewrocie", który obalił Gomułkę. Został I sekretarzem KC PZPR.

Za jego rządów podjęto wiele dużych inwestycji, finansowanych z zachodnich kredytów. Wybudowano m.in. Hutę Katowice i Port Północny. Rozwinięto konsumpcję, w ciągu kilku lat zauważalnie wzrosła stopa życiowa. Częściowo otwarto granice, dając tysiącom Polaków możliwość wyjazdów turystycznych na Zachód.

Jednak jak pisał dr Andrzej Zawistowski z IPN: „Dobrobyt na kredyt nie mógł trwać wiecznie - zagraniczni wierzyciele zaczęli domagać się zwrotu pożyczek. Polityka podnoszenia płac przy jednoczesnym zamrożeniu cen zaowocowała pojawieniem się w połowie lat 70. tzw. nawisu inflacyjnego - czyli pieniędzy gotowych do wydania w momencie +upolowania+ w sklepie jakiegokolwiek atrakcyjnego towaru. Ludzie bali się bowiem deprecjacji oszczędności i podwyżek cen. Ze sklepów znikały więc towary, zaczęły pojawiać się puste półki" („Gospodarka, towarzysze!" - ekonomiczne podłoże kryzysu 1980 r.", dzieje.pl).

W 1975 r. zmieniono konstytucję PRL, wpisując do niej zapisy o kierowniczej roli PZPR i o sojuszu z ZSRR. Stało się to początkiem kampanii protestu, będącej pierwszym działaniem kształtującej się opozycji.

W 1976 r. gierkowska polityka załamała się, gdy - w obliczu gospodarczych niepowodzeń - władze przeprowadziły podwyżkę cen artykułów spożywczych. Spowodowało to strajki i demonstracje robotnicze m.in. w Radomiu i Ursusie. Zostały one stłumione bardzo brutalnie (wielu zatrzymanych ciężko i wielokrotnie pobiła milicja), jednak bez użycia broni.

Kostikow: Gierek i jego ekipa (...) znaleźli się w potrzasku. Z radzieckiego garnituru wyrastali, na nowy nie było ich stać.

Władze odwołały podwyżki, ale na osobiste polecenie Gierka na terenie całej Polski zorganizowano kampanię masowych wieców, na których doprowadzane przymusowo załogi zakładów pracy „uchwalały" deklaracje potępienia dla „warchołów z Radomia i Ursusa". Bardzo wielu zatrzymanych demonstrantów wyrzucono z pracy, wielu po sfingowanych procesach skazano na kary więzienia.

Akcję pomocy dla represjonowanych zorganizowała kształtująca się opozycja, która powołała Komitet Obrony Robotników, a następnie Ruch Obrony Praw Człowieka i Obywatela.

Milicja i Służba Bezpieczeństwa zwalczały opozycję, częste były zatrzymania na 48 godzin i pobicia, zdarzały się kary kilkumiesięcznego aresztu. Gierek nie zdecydował się jednak na zdecydowaną likwidację opozycji poprzez masowe aresztowania zakończone procesami i wyrokami więzienia.

Również w czasie strajków robotniczych w lipcu i sierpniu 1980 r. Gierek nie zdecydował się na rozwiązanie siłowe.

Po powstaniu „Solidarności" został zmuszony do ustąpienia.

W lipcu 1981 r. usunięto go z partii, jako osobę współodpowiedzialną za kryzys polityczny i gospodarczy. W stanie wojennym był internowany. Nie podjął próby powrotu do polityki i zamieszkał w Ustroniu.

Edward Gierek zmarł 29 lipca 2001 r. w Cieszynie.

Cytowany wcześniej prof. Wieczorkiewicz, dokonując bilansu jego rządów, przytoczył opinie kierownika sektora polskiego w KC KPZR Piotra Kostikowa, który stwierdził: „Gierek i jego ekipa (...) znaleźli się w potrzasku. Z radzieckiego garnituru wyrastali, na nowy nie było ich stać". (PAP)

mjs/ mab/ ls/

# data[].attributes.attachment_link.description
I sekretarz KC PZPR Edward Gierek. Fot. PAP/J. Morek 29 lipca 2001 r. w Cieszynie zmarł Edward Gierek, działacz komunistyczny, wieloletni I sekretarz KW PZPR w Katowicach. W latach 1970-1980 I sekretarz KC PZPR. „+Przerwana dekada+, dziesięciolecie panowania Gierka, zakończyła się bezprzykładnym krachem ekonomicznym i politycznym.

# data[].attributes.body
I sekretarz KC PZPR
od 21 X 1956 do 20 XII 1970

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Władysław Gomułka podczas wiecu na Placu Defilad w Warszawie 24 października 1956 r. Źródło: Wikimedia Commons
Wracając do sterów władzy w październiku 1956 r. Władysław Gomułka dysponował autentycznym, ogromnym poparciem społecznym, na jakie nie mógł liczyć ani wcześniej, ani później żaden inny przywódca komunistyczny w Polsce. Po czternastu latach zszedł jednak ze sceny politycznej w niesławie - odpowiedzialny za krwawe stłumienie robotniczych protestów Grudnia '70.
Autorytet społeczny Gomułki u progu jego czternastoletnich rządów wzmacniał zarówno fakt, że był on więźniem okresu stalinowskiego, odsuniętym uprzednio od wszystkich stanowisk za tzw. odchylenie prawicowo-nacjonalistyczne, jak również to, że jego powrotowi na najwyższe stanowisko partyjne sprzeciwił się Kreml. 19 października 1956 r., a więc w dniu otwarcia VIII plenarnego posiedzenia KC PZPR, które miało przekazać władzę Gomułce, do Warszawy niespodziewanie przybyła delegacja KPZR z Chruszczowem na czele. Jednocześnie stacjonujące w Polsce wojska radzieckie zaczęły przemieszczać się w kierunku polskiej stolicy. Sytuację udało się załagodzić dopiero po kilkunastu godzinach negocjacji w Belwederze. Nad ranem 20 października Chruszczow polecił wstrzymać ruchy wojsk i wraz z towarzyszącą mu delegacją odleciał do Moskwy.

Zmiany w kierownictwie partyjnym, dokonane na wspomnianym VIII Plenum, spotkały się z niezwykle entuzjastycznym przyjęciem. W całym kraju organizowano wiece, na których podejmowano uchwały popierające „kurs demokratyzacji i odnowy" oraz nowego I sekretarza KC PZPR. Spontaniczne zebrania w zakładach pracy niekiedy przeradzały się nawet w pochody uliczne. Ludzie wiązali z Gomułką nadzieje na dalsze zmiany polityczne i poprawę warunków życia.

24 października na pl. Defilad w Warszawie zorganizowano ogromny wiec, na którym przemawiał Gomułka. Dziękując za otrzymane poparcie, dał jednocześnie jasny sygnał, że nie może być mowy o zmianie panującego w Polsce ustroju. „Nie pozwólmy reakcyjnym podżegaczom i różnym chuliganom - stwierdził - stawać w poprzek naszej drogi. Wara im od czystego nurtu walki socjalistycznych i patriotycznych sił narodu. Pędźcie precz prowokatorów i reakcyjnych krzykaczy. Władze państwowe ani na chwilę nie będą tolerować jakiejkolwiek akcji wymierzonej w polską rację stanu i przeciwko naszemu ustrojowi państwowemu". Pod koniec mowy postawił pytanie: „Czym dzisiaj możecie pomóc kierownictwu partii i rządowi?" i sam na nie odpowiedział: „Przede wszystkim tym, że każdy stanie przy swym warsztacie na swoim posterunku i wzmożoną pracą czy nauką wykaże swą wierność i oddanie naszej sprawie". Przemówienie zakończył słynnym wezwaniem: „Dość wiecowania i manifestacji!".

Pierwsze posunięcia nowego kierownictwa partyjnego zmierzały do likwidacji przyczyn największych napięć społecznych w minionym okresie. Z funkcji ministra obrony narodowej został zdjęty radziecki marszałek Konstanty Rokossowski, którego zastąpił Marian Spychalski - bliski współpracownik Gomułki, podobnie jak on więziony w okresie stalinowskim. Z wojska oraz organów bezpieczeństwa odwołano również radzieckich doradców. Złagodzono represje wobec Kościoła katolickiego: prymas Wyszyński pod koniec października 1956 r. został zwolniony z internowania, wydano zgodę na wznowienie wydawania kilku katolickich pism. Na wsi władze przyzwoliły na rozwiązywanie spółdzielni produkcyjnych. 13 listopada zlikwidowano Komitet do Spraw Bezpieczeństwa Publicznego, którego kompetencje przejęło Ministerstwo Spraw Wewnętrznych, a terenowe komórki UB zostały włączone do struktur komend Milicji Obywatelskiej, przyjmując nazwę Służby Bezpieczeństwa.

Na nastroje w Polsce rzutowały wydarzenia na Węgrzech, gdzie w odpowiedzi na brutalne stłumienie przez władze pokojowej manifestacji studentów 23 października 1956 r. społeczny bunt zaczął przybierać rozmiary przekraczające granice tolerancji kierownictwa KPZR. Węgierskie powstanie zostało krwawo stłumione przez wojska radzieckie, co dowodziło determinacji Moskwy w utrzymaniu kontroli nad państwami Europy Wschodniej. Polacy mogli zaś poczuć, że zagrożenie interwencją w wypadku wysuwania wobec władz zbyt daleko idących żądań jest realne, co działało na korzyść Gomułki. Nowemu przywódcy zależało bowiem w pierwszej kolejności na uspokojeniu sytuacji w kraju.

Jednym z kluczowych zadań, które stanęły przed nowym kierownictwem partyjno-państwowym PRL, była organizacja kolejnych wyborów sejmowych. W obliczu wielokrotnie pojawiającego się w minionych miesiącach postulatu demokratyzacji było to zadanie szczególnie trudne. Podczas gdy społeczeństwo oczekiwało, że zyska realny wpływ na wybór posłów, liderzy PZPR, aby utrzymać pełnię władzy, nie mogli utracić kontroli nad Sejmem. Wybory ze stycznia 1957 r. stały się dla ludzi czytelnym sygnałem, że na głębsze reformy i dalszą demokratyzację nie można liczyć. Mimo iż początkowo lansowano hasło „głosowania na najlepszych z listy", finalnie Gomułka wezwał do rezygnacji z jakiegokolwiek wyboru, namawiając do oddawania głosów „bez skreśleń". Uciekał się przy tym do swoistego szantażu twierdząc, że skreślanie na kartach do głosowania będzie przekreślaniem niepodległości Polski. Sugerował, że tylko władza mającej poparcie Związku Radzieckiego PZPR jest gwarantem polskiej granicy zachodniej.

Po wyborach Gomułka przystąpił do dalszego ograniczania zmian, postulowanych przez społeczeństwo. Nie zamierzał rezygnować z zakresu władzy, jaki dawały PZPR mechanizmy wypracowane w poprzednich latach. W maju 1957 r., przemawiając przed aktywem partyjnym, wymienił uniwersalne zasady ustroju socjalistycznego: kierowniczą rolę partii marksistowsko-leninowskiej, funkcjonującej w oparciu o zasady centralizmu demokratycznego; sprawowanie przez partię dyktatury proletariatu, czyli władzy w państwie i kontroli życia społecznego; dążenie do wyeliminowania ze społeczeństwa „idei burżuazyjnych" oraz stworzenia nowego, socjalistycznego człowieka; państwową własność środków produkcji, centralne planowanie i kierowanie gospodarką. W tym samym przemówieniu skrytykował co prawda neostalinowskich dogmatyków, znacznie ostrzej zaatakował jednak rewizjonizm, podważający centralizm demokratyczny i kierowniczą rolę PZPR w państwie, życiu społecznym i intelektualnym, który uznał za przejaw ideologii burżuazyjnej. Niedługo potem stwierdził, że „rewizjonistyczna gruźlica może tylko spotęgować dogmatyczną grypę".

Jesienią 1957 r. władze rozwiązały tygodnik „Po Prostu", który był głównym tytułem sił proreformatorskich w minionym okresie i stanowił swoisty symbol „odwilży październikowej". Do maja 1958 r. w ramach wewnątrzpartyjnej walki z rewizjonizmem usunięto z PZPR blisko 16 proc. członków, co było największą czystką w historii partii. Według prof. Andrzeja Paczkowskiego, okres konsolidacji władzy Gomułki został zamknięty III Zjazdem PZPR w marcu 1959 r. „W ciągu krótkiego stosunkowo czasu - pisał Paczkowski - po pełnych emocji - i nadziei - wydarzeniach z jesieni 1956 r., system okrzepł i wszedł w fazę dojrzałości, w której zbędne były krwawe ekscesy z lat 1944-1947 i brutalny, nie skrywany, nacisk na wszystkie warstwy i grupy społeczne "pełnego stalinizmu" lat 1949-1954. Zarówno w skali globalnej, jak i polskiej okazał swoją polityczną skuteczność i trwałość, wychodząc obronną ręką z niezwykle rozległego kryzysu. Pozbawiony najbardziej terrorystycznych "błędów i wypaczeń" stawał się czymś oczywistym i zwyczajnym: tak jak Wisła płynęła z południa na północ, tak Polska była socjalistyczna".

Charakteryzując nadwiślański socjalizm po Październiku '56, prof. Jerzy Eisler stwierdził z kolei, że „miał on charakter raczej autorytarny, niemniej jednak na poziomie koncepcyjnym aż do 1989 r. rządzący PRL nie wyzbyli się chyba myśli o zbudowaniu w Polsce państwa prawdziwie totalitarnego. Widać to najpełniej, gdy analizuje się skalę, zakres i charakter inwigilacji dużych odłamów polskiego społeczeństwa. Komuniści chyba do końca nie byli w stanie wyrzec się myśli o tym, że można poddać kontroli służb specjalnych w praktyce wszystkie sfery ludzkiego życia". Aparat represji nadal był jednym z filarów władzy PZPR w Polsce. Funkcjonariusze SB i innych formacji (m.in. Wojskowej Służby Wewnętrznej - kontrwywiadu wojskowego) inwigilowali rozmaite grupy społeczne, w których choćby potencjalnie mogło dojść do prób podejmowania działalności opozycyjnej.

Część „październikowych" zmian miała jednak charakter trwały i odczuwalny dla każdego obywatela. PRL nigdy już nie stała się państwem tak represyjnym, jakim była wcześniej. Po 1956 r. terror przestał być podstawowym narzędziem sprawowania władzy. Znacząco zmniejszono presję ideologiczną na obywateli, pozostawiając ludziom stosunkowo dużą autonomię życia prywatnego. Poluzowano kontrolę nad sferą kultury, dopuszczając w niej (choć wciąż reglamentowany) pluralizm. Zniknęły najbardziej widoczne i upokarzające formy podległości Polski Związkowi Radzieckiemu, zaniechano forsownej i przymusowej kolektywizacji wsi. Choć wciąż utrudniano działalność Kościoła katolickiego, wydaje się, że władze pogodziły się z jego istnieniem i rolą jedynego niezależnego od partii ośrodka w polskim społeczeństwie. Przeciętny obywatel PRL, jeżeli nie próbował podejmować niezależnej od partii opozycyjnej działalności politycznej, mógł w okresie rządów Gomułki liczyć na względny spokój.

PRL wciąż była jednak państwem niewydolnym gospodarczo i kryzysogennym, pozbawionym procedur koncyliacyjnego rozwiązywania narastających okresowo problemów społecznych, ekonomicznych i politycznych (które najczęściej pozostawały ze sobą w ścisłym związku). Historię Polski pod rządami PZPR wyznaczały kolejne „polskie miesiące", czyli wielopłaszczyznowe kryzysy systemu władzy. Z niektórych z nich udawało się poszczególnym ekipom rządzącym wychodzić obronną ręką, po pewnym czasie zawsze przychodził jednak kolejny kryzys, w którego wyniku dochodziło do zmiany u steru rządów. I tak jak Gomułkę wyniósł do władzy Październik '56, tak po kilkunastu latach drastycznym przejawem kryzysu jego rządów stał się Marzec '68, a ich dramatycznym finałem stał się Grudzień '70.

Pierwszy z wymienionych wyżej kryzysów obejmował m.in. starcie rządzącej ekipy z niesfornymi intelektualistami i studentami. Innym wymiarem Marca '68 była nagonka antysemicka, skrywana przez władze pod hasłem „walki z syjonizmem". W tej atmosferze z Polski w kolejnych latach wyemigrowało ponad 15 tys. obywateli pochodzenia żydowskiego. Stosunkowo najsłabiej rozpoznanym aspektem marcowego kryzysu pozostaje natomiast zakulisowa rozgrywka o władzę w samej partii, w której brały udział grupy zwolenników ministra spraw wewnętrznych gen. Mieczysława Moczara („partyzanci"), I sekretarza KW PZPR w Katowicach Edwarda Gierka („ślązacy") i urzędującego I sekretarza KC PZPR. Gomułce, choć jego pozycja uległa czasowemu osłabieniu, udało się jeszcze wówczas utrzymać na stanowisku. Nie obyło się bez szeroko zakrojonych czystek politycznych, którymi poza aparatem partyjnym objęte zostały również urzędy centralne i terenowe, administracja państwowa, wojsko, środki masowego przekazu, oświata, służba zdrowia, środowiska naukowe i twórców kultury - w praktyce niemal cała sfera działalności publicznej. Wykluczenia z partii oraz zwolnienia z pracy i zajmowanych stanowisk obejmowały przede wszystkim, choć nie tylko, osoby pochodzenia żydowskiego, które obarczano winą za wszelakie „błędy i wypaczenia", a także odpowiedzialnością za nieprawości okresu stalinowskiego. Swoistym potwierdzeniem siły Gomułki i jego ekipy stał się udział wojsk PRL w zbrojnym stłumieniu Praskiej Wiosny w Czechosłowacji w sierpniu 1968 r.

Kryzysem, który doprowadził do zmiany u sterów rządów, był Grudzień '70. Po ogłoszonej przez władze PRL 12 grudnia 1970 r. podwyżce cen mięsa i innych artykułów żywnościowych w wielu miastach kraju rozpoczęły się strajki, z których najbardziej dramatyczny przebieg miały te w Trójmieście i Szczecinie. Przeciwko robotnikom, którzy wyszli protestować na ulice tych miast, na podstawie osobistej decyzji Gomułki wojsko i milicja użyły broni z ostrą amunicją. W wyniku podjętych przez władze działań śmierć poniosło 45 osób, blisko 1200 zostało rannych, a kilka tysięcy ‒ zatrzymanych. Zamieszkom ulicznym znów towarzyszyła zakulisowa rozgrywka o władzę w kierownictwie partyjnym. Podczas gdy sam Gomułka, po gwałtownym pogorszeniu stanu zdrowia, znalazł się w szpitalu, na VII Plenum KC PZPR, zwołanym w trybie pilnym 20 grudnia 1970 r., zatwierdzono ustaloną zawczasu zmianę na stanowisku I sekretarza KC PZPR. Gomułkę zastąpił, za wiedzą i aprobatą Moskwy, dotychczasowy I sekretarz KW PZPR w Katowicach - Edward Gierek.
Michał Siedziako
Źródło: MHP

# data[].attributes.attachment_link.title
Od nadziei do buntu. Polska pod rządami Władysława Gomułki

# data[].attributes.attachment_link.description
Wracając do sterów władzy w październiku 1956 r. Władysław Gomułka dysponował autentycznym, ogromnym poparciem społecznym, na jakie nie mógł liczyć ani wcześniej, ani później żaden inny przywódca komunistyczny w Polsce. Po czternastu latach zszedł jednak ze sceny politycznej w niesławie - odpowiedzialny za krwawe stłumienie robotniczych protestów Grudnia '70.