# data[].attributes.headline
เว็บไซต์เกี่ยวกับศาสนาคริสต์

# data[].attributes.subject
เว็บไซต์เกี่ยวกับศาสนาคริสต์

# data[].attributes.body
สามเณรจิรพัฒน์ ศรัทธา

# data[].attributes.attachment_link.title
สีทอง หรูหรา ไทย ทำบุญตักบาตร วันมาฆบูชา เอกสาร A4

# data[].attributes.body
เรืองศักดิ์ เบ็ญมาศ

# data[].attributes.attachment_link.title
สีทอง ปกรายงาน ลายไทย หน้าปก ปก เอกสาร A4

# data[].attributes.attachment_link.description
Check out this A4 designed by เรืองศักดิ์ เบ็ญมาศ.

# data[].attributes.headline
ข้อสอบเกี่ยวกับ ศาสนาคริสต์ 50ข้อ

# data[].attributes.subject
ข้อสอบเกี่ยวกับ ศาสนาคริสต์ 50ข้อ

# data[].attributes.body
เรืองศักดิ์ เบ็ญมาศ

# data[].attributes.attachment_link.title
คำถามปลายเปิดคริสต์ศาสนา

# data[].attributes.attachment_link.description
ChatGPT helps you get answers, find inspiration, and be more productive.

# data[].attributes.headline
ข้อสอบ คำสอนของศาสนาอิสลาม 50 ข้อ

# data[].attributes.subject
ข้อสอบ คำสอนของศาสนาอิสลาม 50 ข้อ

# data[].attributes.body
สามเณรจิรพัฒน์ ศรัทธา

# data[].attributes.attachment_link.title
ข้อสอบคำสอนอิสลาม 50 ข้อ

# data[].attributes.attachment_link.description
ChatGPT helps you get answers, find inspiration, and be more productive.

# data[].attributes.headline
งานแปลงข้อความเป็นเสียงพูด 23/12/67

# data[].attributes.subject
งานแปลงข้อความเป็นเสียงพูด 23/12/67

# data[].attributes.body
ธนดล ทรวงทัพ

# data[].attributes.body
ณัฐฐาพร ยะลา

# data[].attributes.headline
งานจับของขวัญปีใหม่

# data[].attributes.subject
งานจับของขวัญปีใหม่

# data[].attributes.body
อชิตะ เพ็งบุญโสม

# data[].attributes.attachment_link.title
งานฉลองปีใหม่จับฉลาก วัดเกีรติแก้ววิทยา ฯ

# data[].attributes.body
มงคล ทองผิว

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
อานนท์ คำหมากน้อย

# data[].attributes.headline
จับของขวัญ 26/12/67 ธัมมาวุธ แก้วมงคล

# data[].attributes.subject
จับของขวัญ 26/12/67 ธัมมาวุธ แก้วมงคล

# data[].attributes.attachment_link.title
คริสมาสต์ครับ.

# data[].attributes.headline
งานจับของขวัญ26/12/67ชนาธิป มณีรัตน์

# data[].attributes.subject
งานจับของขวัญ26/12/67ชนาธิป มณีรัตน์

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
ชนาธิป มณีรัตน์

# data[].attributes.body
พงศ์นริศ เสนาพันธ์

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
พงศ์นริศ เสนาพันธ์

# data[].attributes.body
พันศักดิ์ ศรีเสริม

# data[].attributes.headline
งานจับของขวัญ26/12/67ปัณณธร ปฏิเวทย์

# data[].attributes.subject
งานจับของขวัญ26/12/67ปัณณธร ปฏิเวทย์

# data[].attributes.body
ธนดล ทรวงทัพ

# data[].attributes.body
พงศ์นริศ เสนาพันธ์

# data[].attributes.headline
งานพูดเกี่ยวกับสหกรณ์23/12/67ปัณณธร ปฏิเวทย์

# data[].attributes.subject
งานพูดเกี่ยวกับสหกรณ์23/12/67ปัณณธร ปฏิเวทย์

# data[].attributes.attachment_link.title
สีฟ้า น่ารัก นำเสนอโครงงาน พรีเซนเทชั่น

# data[].attributes.headline
งานแปลงข้อความเป็นเสียงพูด 23/12/67

# data[].attributes.subject
งานแปลงข้อความเป็นเสียงพูด 23/12/67

# data[].attributes.body
อชิตะ เพ็งบุญโสม

# data[].attributes.body
พงศ์นริศ เสนาพันธ์

# data[].attributes.body
ธนดล ทรวงทัพ

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
ธนดล ทรวงทัพ

# data[].attributes.headline
โปสเตอร์หนังฉุดคิด 19/12/67 ธัมมาวุธ แก้วมงคล

# data[].attributes.subject
โปสเตอร์หนังฉุดคิด 19/12/67 ธัมมาวุธ แก้วมงคล

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
เรียว แก้วมงคล

# data[].attributes.attachment_link.title
Black Green and Red Horror Halloween Movie Poster

# data[].attributes.body
อชิตะ เพ็งบุญโสม

# data[].attributes.attachment_link.title
Black and Grey Dark Forest Aesthetic Book Cover

# data[].attributes.body
ณัฐฐาพร ยะลา

# data[].attributes.headline
โปสเตอร์หนัง19/12/67ปัณณธร ปฏิเวทย์

# data[].attributes.subject
โปสเตอร์หนัง19/12/67ปัณณธร ปฏิเวทย์

# data[].attributes.body
ณัฐฐาพร ยะลา

# data[].attributes.attachment_link.title
Dark and Bold Movie Poster Cover A4 Document

# data[].attributes.body
ธนดล ทรวงทัพ

# data[].attributes.attachment_link.title
Modern Minimalist Typography Drama Movie Poster

# data[].attributes.headline
โปสเตอร์หนัง 19/12/67 ธัมมาวุธ แก้วมงคล

# data[].attributes.subject
โปสเตอร์หนัง 19/12/67 ธัมมาวุธ แก้วมงคล

# data[].attributes.body
ธนดล ทรวงทัพ

# data[].attributes.attachment_link.title
Blue Cartoon Playful Animated Welcome Youtube Intro Video

# data[].attributes.headline
ประวัติสหกรณ์12/12/67ปัณณธร ปฏิเวทย์

# data[].attributes.subject
ประวัติสหกรณ์12/12/67ปัณณธร ปฏิเวทย์

# data[].attributes.attachment_link.title
สีฟ้า น่ารัก นำเสนอโครงงาน พรีเซนเทชั่น

# data[].attributes.attachment_link.description
Login to access and create your next design.

# data[].attributes.headline
ประวัติสหกรณ์ 12/12/67 ธัมมาวุธ แก้วมงคล

# data[].attributes.subject
ประวัติสหกรณ์ 12/12/67 ธัมมาวุธ แก้วมงคล

# data[].attributes.body
ณัฐฐาพร ยะลา

# data[].attributes.body
พงศ์นริศ เสนาพันธ์

# data[].attributes.body
ธนดล ทรวงทัพ

# data[].attributes.attachment_link.title
Research Task on American Author Group Task in Brown Vintage Style

# data[].attributes.body
พงศ์นริศ เสนาพันธ์

# data[].attributes.attachment_link.title
Amazingly Simple Graphic Design Software – Canva

# data[].attributes.attachment_link.description
Amazingly Simple Graphic Design Software – Canva

# data[].attributes.headline
อาณาจักรก่อนประวัติศาสตร์ไทย 9/12/67

# data[].attributes.subject
อาณาจักรก่อนประวัติศาสตร์ไทย 9/12/67

# data[].attributes.body
มงคล ทองผิว

# data[].attributes.attachment_link.title
Beige and Brown Organic Vintage Group Project Presentation

# data[].attributes.headline
อาณาจักรก่อนสุโขทัย9/12/67ปัณณธร ปฏิเวทย์

# data[].attributes.subject
อาณาจักรก่อนสุโขทัย9/12/67ปัณณธร ปฏิเวทย์

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
ปกรณ์ ปฏิเวทย์

# data[].attributes.attachment_link.title
สีเขียว สีฟ้า และ สีน้ำตาล สนุกสนาน เรียบง่าย สบายตา รายงาน สิ่งแวดล้อม ภูมิอากาศ พรีเซนต์เทชั่น

# data[].attributes.headline
อาณาจักรก่อนสมัยสุโขทัย9/12/67ชนาธิป มณีรัตน์

# data[].attributes.subject
อาณาจักรก่อนสมัยสุโขทัย9/12/67ชนาธิป มณีรัตน์

# data[].attributes.attachment_link.description
Login to access and create your next design.

# data[].attributes.headline
อาณาจักรก่อนสุโขทัย ธัมมาวุธ แก้วมงคล 9/12/67

# data[].attributes.subject
อาณาจักรก่อนสุโขทัย ธัมมาวุธ แก้วมงคล 9/12/67

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
เรียว แก้วมงคล

# data[].attributes.attachment_link.title
สีฟ้า สีพาสเทล เรียบง่าย น่ารัก สีน้ำ พรีเซนเทชั่น

# data[].attributes.headline
ส่งงานเรื่อง อาณาจักรก่อนประวัติศาสตร์ไทย  9/12/67

# data[].attributes.subject
ส่งงานเรื่อง อาณาจักรก่อนประวัติศาสตร์ไทย  9/12/67

# data[].attributes.body
ณัฐฐาพร ยะลา

# data[].attributes.attachment_link.title
Amazingly Simple Graphic Design Software – Canva

# data[].attributes.attachment_link.description
Amazingly Simple Graphic Design Software – Canva

# data[].attributes.headline
อาณาจักรก่อนประวัติศาสตร์ไทย  วันที่ 9/12/67

# data[].attributes.subject
อาณาจักรก่อนประวัติศาสตร์ไทย  วันที่ 9/12/67

# data[].attributes.body
ธนดล ทรวงทัพ

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
ธนดล ทรวงทัพ

# data[].attributes.attachment_link.title
สีน้ำตาล สีทอง ประวัติศาสตร์ พรีเซนเทชั่น

# data[].attributes.headline
ส่งงานเรื่อง ยุคก่อนประวัติศาสตร์ 2/11/67

# data[].attributes.subject
ส่งงานเรื่อง ยุคก่อนประวัติศาสตร์ 2/11/67

# data[].attributes.body
ณัฐฐาพร ยะลา

# data[].attributes.attachment_link.title
สีเหลือง สีพาสเทล น่ารัก มินิมอล Mind Mapping Brainstorm

# data[].attributes.body
มงคล ทองผิว

# data[].attributes.attachment_link.title
สีเหลือง สีพาสเทล น่ารัก มินิมอล Mind Mapping Brainstorm

# data[].attributes.headline
ส่งงานยุคก่อนประ2/12/67ชนาธิป มณีรัตน์

# data[].attributes.subject
ส่งงานยุคก่อนประ2/12/67ชนาธิป มณีรัตน์

# data[].attributes.headline
ยุคสมัยก่อนประวัติศาสตร์

# data[].attributes.subject
ยุคสมัยก่อนประวัติศาสตร์

# data[].attributes.body
อชิตะ เพ็งบุญโสม

# data[].attributes.attachment_link.title
น้ำเงิน ฟ้า เหลือง ภาพประกอบ ทันสมัย เทศกาล ลอยกระทง instagram post

# data[].attributes.attachment_link.description
Login to access and create your next design.

# data[].attributes.headline
ส่งงานยุคก่อนประวัติศาสตร์2/12/67ปัณณธร ปฏิเวทย์

# data[].attributes.subject
ส่งงานยุคก่อนประวัติศาสตร์2/12/67ปัณณธร ปฏิเวทย์

# data[].attributes.headline
ยุคก่อนประวัติศาสตร์ ธัมมาวุธ แก้วมงคล 2/12/67

# data[].attributes.subject
ยุคก่อนประวัติศาสตร์ ธัมมาวุธ แก้วมงคล 2/12/67

# data[].attributes.attachment_link.title
สีสันสดใส สีครีม น่ารัก สนุกสนาน การ์ตูน ลายมือ เด็ก ระดมสมอง แผนผังความคิด มายแมพปิ้ง Mind Map

# data[].attributes.body
พงศ์นริศ เสนาพันธ์

# data[].attributes.body
ธนดล ทรวงทัพ

# data[].attributes.attachment_link.title
สีน้ำตาล เรียบง่าย ประวัติศาสตร์ Mind Map Brainstorm

# data[].attributes.headline
นำเสนอประวัติศาสตร์ วันที่25/11/67 มงคล ทองผิว

# data[].attributes.subject
นำเสนอประวัติศาสตร์ วันที่25/11/67 มงคล ทองผิว

# data[].attributes.attachment_link.title
รวมมิตรประวัติศาสตร์ไทย | 8 Minute History MEDLEY #9

# data[].attributes.headline
นำเสนอประวัติศาสตร์25/11/67BY:ปัณณธร ปฏิเวทย์

# data[].attributes.subject
นำเสนอประวัติศาสตร์25/11/67BY:ปัณณธร ปฏิเวทย์

# data[].attributes.attachment_link.title
วิธีการทางประวัติศาสตร์ - ประวัติศาสตร์ไทย ม.4 EP03

# data[].attributes.body
พงศ์นริศ เสนาพันธ์

# data[].attributes.attachment_link.title
อียิปต์ล่มสลายลงได้อย่างไร? #ประวัติศาสตร์ในคลิปเดียว I แค่อยากเล่า...◄1786c►

# data[].attributes.headline
นำเสนอ ประวัติศาสตร์   25/11/67  อชิตะ

# data[].attributes.subject
นำเสนอ ประวัติศาสตร์   25/11/67  อชิตะ

# data[].attributes.body
https://youtu.be/rB42YqrS_V0?si=PyV3j8zNansOE4fi

# data[].attributes.attachment_link.title
เล่าเรื่อง แม่หยัวศรีสุดาจันทร์ ภายใน 16.30 นาที | A-LAND

# data[].attributes.attachment_caption
อาณาจักรอยุธยา[ตอนที่1]  ประวัติกษัตริย์ 5ราชวงศ์ 33พระองค์ 34รัชกาล [ช่วงก่อนการเสียกรุงครั้งแรก]

# data[].attributes.body
ณัฐฐาพร ยะลา

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
เรื่องเล่าจากบันทึก

# data[].attributes.attachment_link.title
อาณาจักรอยุธยา[ตอนที่1]  ประวัติกษัตริย์ 5ราชวงศ์ 33พระองค์ 34รัชกาล [ช่วงก่อนการเสียกรุงครั้งแรก]

# data[].attributes.headline
นำเสนอประวัติศาสตร์ทางยูทูป  วันที่25/11/67

# data[].attributes.subject
นำเสนอประวัติศาสตร์ทางยูทูป  วันที่25/11/67

# data[].attributes.body
ธนดล ทรวงทัพ

# data[].attributes.attachment_link.title
กว่าจะเป็นเขมร และตำนานการสร้างประเทศ l ประวัติศาสตร์กัมพูชา EP.1 l GUSBAM OFFICIAL

# data[].attributes.headline
นำเสนอประวัติศาสตร์ ธัมมาวุธ แก้วมงคล 25/11/67

# data[].attributes.subject
นำเสนอประวัติศาสตร์ ธัมมาวุธ แก้วมงคล 25/11/67

# data[].attributes.attachment_link.title
ประวัติศาสตร์กษัตริย์โหด | โดย ฟาโรห์ | Behind History EP.56

# data[].attributes.body
พงศ์นริศ เสนาพันธ์

# data[].attributes.attachment_link.description
Press question mark to see available shortcut keys

# data[].attributes.headline
ประเพณีวันลอยกระทง 7/11/67 อชิตะ เพ็งบุญโสม

# data[].attributes.subject
ประเพณีวันลอยกระทง 7/11/67 อชิตะ เพ็งบุญโสม

# data[].attributes.body
https://photos.app.goo.gl/9xDeLFRkwx6pMPe19

# data[].attributes.attachment_link.description
Press question mark to see available shortcut keys

# data[].attributes.headline
วันลอยกระทง7/11/67ปัณณธร ปฏิเวทย์

# data[].attributes.subject
วันลอยกระทง7/11/67ปัณณธร ปฏิเวทย์

# data[].attributes.headline
วันลอยกระทง 7/11/67 ธัมมาวุธ แก้วมงคล

# data[].attributes.subject
วันลอยกระทง 7/11/67 ธัมมาวุธ แก้วมงคล

# data[].attributes.attachment_link.description
Press question mark to see available shortcut keys

# data[].attributes.headline
ส่งงานเรื่อง  วันลอยกระทง 7/11/67

# data[].attributes.subject
ส่งงานเรื่อง  วันลอยกระทง 7/11/67

# data[].attributes.body
ณัฐฐาพร ยะลา

# data[].attributes.headline
งานวันลอยกระทง ส่งวันที่ 7/11/67

# data[].attributes.subject
งานวันลอยกระทง ส่งวันที่ 7/11/67

# data[].attributes.body
ธนดล ทรวงทัพ

# data[].attributes.body
ธนดล ทรวงทัพ

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
ธนดล ทรวงทัพ

# data[].attributes.attachment_link.title
สีขาว สีดำ Y2K แนะนำสมาชิก พรีเซนเทชั่น

# data[].attributes.body
ณัฐฐาพร ยะลา

# data[].attributes.attachment_link.title
สีน้ำตาล สีครีม น่ารัก สดใส งานนำเสนอ พรีเซนเทชั่น

# data[].attributes.body
กิตติวินท์ วรเชษฐ

# data[].attributes.attachment_link.title
สีขาว สีดำ น่ารัก ลายเส้น งานนำเสนอ พรีเซนเทชั่น

# data[].attributes.body
พงศ์นริศ เสนาพันธ์

# data[].attributes.attachment_link.title
สีน้ำเงิน สีสัน สนุกสนาน แนะนำตัว สมาชิก วิดีโอ

# data[].attributes.headline
แนะนำตัว 12/9/67 ธัมมาวุธ แก้วมงคล

# data[].attributes.subject
แนะนำตัว 12/9/67 ธัมมาวุธ แก้วมงคล

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
เรียว แก้วมงคล

# data[].attributes.attachment_link.title
สีเหลือง สีเขียว สีชมพู มีสีสัน สนุกสนาน แนะนำตัว อินโทร ยูทูป Video

# data[].attributes.attachment_caption
ศาสนาฮินดู - วิกิพีเดีย

# data[].attributes.headline
ส่งงานศาสนาพราหมณ์-ฮินดู วันที่6 ส.ค. 67 ธวัชชัย สีสนิท

# data[].attributes.subject
ส่งงานศาสนาพราหมณ์-ฮินดู วันที่6 ส.ค. 67 ธวัชชัย สีสนิท

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
ศาสนาฮินดู เป็นศาสนาหนึ่งในกลุ่ม ศาสนาอินเดีย และเป็น ธรรมะหรือแนวทางการใช้ชีวิตของผู้คน ที่เป็นที่นับถืออย่างแพร่หลายใน อนุทวีปอินเดียและบางส่วนใน เอเชียตะวันออกเฉียงใต้ โดยเฉพาะบน เกาะบาหลี เป็นที่ยอมรับกันทั่วไปว่าเป็นศาสนาที่เก่าแก่ที่สุดในโลก ศาสนิกชนและนักวิชาการบางกลุ่มเรียกศาสนาฮินดูว่าเป็น " สนาตนธรรม" หรือหนทางนิรันดร์ชั่วประวัติศาสตร์ของมนุษยชาติ นักวิชาการมักมองศาสนาฮินดูว่าเป็นการผสมผสานของ หรือสังเคราะห์มาจาก วัฒนธรรม จารีต และประเพณีอันหลากหลายในอนุทวีปอินเดีย ที่มีรากฐานหลากหลาย และไม่มี ศาสดาหรือผู้ริเริ่มตั้งศาสนา แต่ผู้เผยแผ่คำภีร์พระเวท ยุคแรกเริ่มคือ ฤๅษีวยาส ท่านเปรียบเสมือนเป็นศาสดาคนหนึ่ง "การสังเคราะห์ศาสนาฮินดู" (Hindu synthesis) นี้เริ่มมีขึ้นระหว่างราว 500 ปีก่อนคริสตกาล ถึงคริสต์ศักราช 300 ภายหลังการสิ้นสุดลงของ ยุคพระเวท (1500 ถึง 500 ก่อนคริสตกาล), และเจริญรุ่งเรืองใน อินเดียสมัยกลางไปพร้อมกับ การเสื่อมของศาสนาพุทธในอนุทวีปอินเดีย

ถึงแม้ว่าศาสนาฮินดูจะเต็มไปด้วยปรัชญาหลายแขนง แต่ก็สามารถเชื่อมโยงถึงกันผ่านแนวคิดที่มีร่วมกัน, พิธีกรรมที่คล้ายคลึงกัน, จักรวาลวิทยาฮินดู, คัมภีร์ฮินดู และ สถานที่แสวงบุญ ส่วนคัมภีร์ของศาสนาฮินดูนั้นจำแนกออกเป็น ศรุติ (จากการฟัง) และ สมรติ (จากการจำ) คัมภีร์เหล่านี้มีทั้ง ปรัชญาฮินดู, ประมวลเรื่องปรัมปราฮินดู, พระเวท, โยคะ, พิธีกรรม, อาคม และการสร้าง โบสถ์พราหมณ์ เป็นต้น คัมภีร์เล่มสำคัญได้แก่ พระเวท, อุปนิษัท, ภควัทคีตา, รามายณะ และ อาคม ที่มา ผู้ประพันธ์ และความจริงนิรันดร์ในคัมภีร์เหล่านี้ล้วนมีบทบาทสำคัญ แต่ศาสนาฮินดูก็มีแนวคิดหลักสำคัญที่สนับสนุนการตั้งคำถามต่อที่มาและเนื้อความของคัมภีร์เพื่อให้เข้าใจสัจธรรมต่าง ๆ ได้อย่างลึกซึ้ง และสร้างประเพณีหรือแนวคิดต่อยอดในอนาคต

สาระสำคัญในศาสนาฮินดูคือ " ปุรุษารถะ" ทั้งสี่ อันเป็นจุดมุ่งหมายอันสมควรในชีวิตของมุนษย์ ได้แก่ ธรรมะ (หน้าที่/จริยธรรม), อรรถะ (การเจริญเติบโต/หน้าที่การงาน), กามะ (ประสงค์/แรงจูงใจ) และ โมกษะ (การหลุดพ้น/การเป็นอิสระจาก การเวียนว่ายตายเกิด) นอกจากนี้ แนวคิดสำคัญอื่น ๆ ที่พบในศาสนาฮินดูยังรวมถึง กรรม (การกระทำ/ผลของการกระทำ), สังสารวัฏ (วงจรเวียนว่ายตายเกิด) และ การปฏิบัติ โยคะ (หนทางสู่โมกษะ) ที่มีอยู่หลากหลายปรัชญา การปฏิบัติในศาสนาฮินดู มีทั้ง ปูชา (การบูชา), การสวดมนต์และร้องเพลงสวด, ชปะ, การปฏิบัติสมาธิ, สังสการ (พิธีกรรมเปลี่ยนผ่าน), เทศกาลประจำปีและการออกเดินทางแสวงบุญตามโอกาส ศาสนิกชนบางส่วนละทิ้งชีวิตทางโลกและการยึดติดกับวัตถุ เพื่ออกสู่ สันยาสะ (ถือพรต/ออกบวช) เพื่อเข้าสู่โมกษะ ศาสนาฮินดูยังเน้นย้ำถึงหน้าที่ตลอดกาล เช่น ความกตัญญู ซื่อสัตย์, ไม่ทำร้ายสัตว์และผู้คน ( อหิงสา), การใจเย็น, ความอดทนอดกลั้น, การข่มใจตนเอง และความเมตตา นิกายในศาสนาฮินดูหลักมี 4 นิกาย คือ ลัทธิไวษณพ, ลัทธิไศวะ, ลัทธิศักติ และ ลัทธิสมารตะ

ศาสนาฮินดูถือเป็น ศาสนาที่มีผู้นับถือมากที่สุดในโลกเป็นอันดับที่ 3 มีศาสนิกชนซึ่งเรียกว่า ชาวฮินดู อยู่ราว 1.15 พันล้านคน หรือ 15-16% ของประชากรโลก ศาสนาฮินดูมีผู้นับถือมากที่สุดใน อินเดีย, เนปาล และ มอริเชียส นอกจากนี้ยังเป็นศาสนาหลักใน จังหวัดบาหลี อินโดนีเซียเช่นกัน ชุมชนฮินดูขนาดใหญ่ยังพบได้ใน แคริบเบียน, เอเชียตะวันออกเฉียงใต้, อเมริกาเหนือ, ยุโรป, แอฟริกา และ ประเทศอื่น ๆ

พระตรีมูรติจำหลัก ประกอบด้วย พระวิษณุ, พระศิวะ และ พระพรหม

สาระสำคัญในศาสนาฮินดูมันวนเวียนอยู่กับประเด็นของธรรมะ, สังสาระ, โมกษะ และการปฏิบัติโยคะ

ศาสนาฮินดูดั้งเดิมเชื่อว่าจุดมุ่งหมายในชีวิตของมนุษย์มีอยู่สี่ประการ ได้แก่ ธรรมะ, อรรถะ, กามะ และ โมกษะ เป้าหมายทั้งสี่นี่เรียกรวมว่า " ปุรุษารถะ"

ธรรมะถือเป็นจุดมุ่งหมายที่ชัดเจนที่สุดในศาสนาฮินดู แนวคิดของธรรมะนั้นรวมถึงพฤติกรรมที่ถือว่าสอดคล้องไปกับ รตะ หนทางที่ทำให้ทั้งชีวิตและจักรวาลคงอยู่ได้ และยังรวมถึงหน้าที่, สิทธิ, กฎระเบียบ, สัจธรรม และ "การใช้ชีวิตอย่างถูกทาง" ธรรมะฮินดูประกอบด้วยหน้าที่ทางศาสนา, จริยธรรมและคุณธรรม และหน้าที่ของแต่ละบุคคล รวมถึงการปฏิบัติตนและนิสัยที่นำไปสู่ความเป็นระเบียบเรียบร้อยของสังคม Van Buitenen ได้เคยกล่าวว่า ธรรมะนั้นเป็นสิ่งที่สิ่งมีชีวิตทั้งหมดที่มีอยู่จะต้องยอมรับและเคารพเพื่อยังผลให้เกิดการรักษาความสามัคคีและความสงบเรียบร้อยในโลก เป็นการแสวงหาและการดำเนินการตามธรรมชาติและการเรียกหาที่แท้จริง อันมีบทบาทในการปรองดองโดยทั่วกัน ส่วน Brihadaranyaka Upanishad ได้ระบุว่าธรรมะคือ

ไม่มีสิ่งใดเหนือยิ่งกว่าธรรมะ ผู้ที่อ่อนแอจะเอาชนะผู้ที่แข็งแกร่งกว่าได้ก็ด้วยธรรมะ ธรรมะนั้นคือความจริง (สัตยะ) อย่างแท้จริง ดังนั้นเมื่อผู้ใดพูดความจริง เป็นอันเรียกได้ว่าเขาผู้นั้น "ได้เปล่งวาจาของธรรมะ!" เพราะทั้งคู่ (ความจริง และ ธรรมะ) เป็นคำที่มีความหมายเดียวกัน

พระกฤษณะ ใน มหาภารตะ ได้ทรงนิยามธรรมว่าเป็น การสนับสนุนความจริงทั้งในโลกนี้และโลกอื่น (Mbh 12.110.11) คำว่า "สนาตนะ" แปลว่า "นิรันดร์" ดังนั้น "สนาตนธรรม" จึงแปลว่า "ความจริงอันเป็นนิรันดร์" ไม่มีจุดเริ่มต้น และไม่มีที่สิ้นสุด

อรรถะ หรือ อารถะ คือ การแสวงหาความมั่งคั่งอย่างมีเป้าหมายและมีคุณธรรม เพื่อการดำรงชีวิต ภาระผูกพัน และความมั่งคั่งทางทรัพย์สิน อรรถะยังรวมถึงชีวิตทางการเมือง การทูต และการมีความเป็นอยู่ที่ดี แนวคิดนี้รวมถึง "วิถีชีวิตทุกมุมของชีวิต" กิจกรรมและทรัพยากรทั้งหมดที่ช่วยให้คนหนึ่งสามารถมีความมั่งคงทางอาชีพการงานและทางการเงิน การแสวงหาอรรถะอย่างพอเหมาะพอควรถือเป็นเป้าหมายสำคัญของชีวิตมนุษย์ในศาสนาฮินดู

กาม แปลว่า ความปรารถนา, ความรัก, ชอบ, หลงใหล ทั้งมีและปราศจากความคิดเชิงชู้สาวและอารมณ์ทางเพศ และหมายถึงความสุข ความยินดี อันเกิดจากสัมผัสต่าง ๆ ของร่างกาย ในศาสนาฮินดู กามะถือเป็นส่วนจำเป็นที่ช่วยให้ชีวิตคงอยู่ได้อย่างแข็งแรง ทั้งนี้ทั้งนั้นยังต้องอยู่ภายใต้การนำพาของธรรมะ, อรรถะ และโมกษะ

โมกษะ หรือ มุขติ ถือเป็นเป้าหมายสูงที่สุดในศาสนาฮินดู โมกษะอาจหมายถึงการหลุดพ้นจากความทุกข์ และจากสังสาระ (การเวียนว่ายตายเกิด) ในนิกายอื่น ๆ ของศาสนาฮินดูเช่น Monistic ถือว่าโมกษะเป็นเป้าหมายที่เข้าถึงได้ในชาติปัจจุบัน เป็นสถานะของความสุขผ่านการรับรู้ตนเอง การเข้าใจธรรมชาติของจิตวิญญาณของเสรีภาพและ "ตระหนักว่าจักรวาลทั้งหมดเป็นส่วนหนึ่งของตน"

เป้าหมายสูงสุดของชีวิตเรียกว่า "โมกษะ", " นิรวานะ" หรือ " สมาธิ" เป็นที่เข้าใจกันอยู่หลายแบบ: การเข้าเป็นหนึ่งเดียวกับพระเป็นเจ้า, การเข้าสู่ความสัมพันธ์นิรันดร์กับพระเจ้า, การเป็นหนึ่งเดียวกับจักรวาล, การละทิ้งความเห็นแก่ตัวจนสิ้น, การหลุดพ้นจากสังสาระ ซึ่งคือการไม่เกิดอีก การไม่ทุกข์อีก

มูรติของพระราม, พระลักษมณ์ และ พระสีดา ในขบวนแห่

ศาสนาฮินดูไม่มีหลักคำสอนหลักกลาง ในขณะเดียวกันชาวฮินดูเองจำนวนมากก็ไม่ได้อ้างว่าเป็นของนิกายหรือประเพณีใด ๆ อย่างไรก็ตาม ในงานศึกษาเชิงวิชาการนิยมแบ่งออกเป็น 4 นิกายหลัก ได้แก่ ลัทธิไวษณพ, ลัทธิไศวะ, ลัทธิศักติ และ ลัทธิสมารตะ นิกายต่าง ๆ นี้แตกต่างกันหลัก ๆ ที่เทพเจ้าองค์กลางที่บูชา, ธรรมเนียมและมุมมองต่อการ หลุดพ้น Julius J. Lipner ได้ระบุไว้ว่าการแบ่งนิกายของศาสนาฮินดูนั้นแตกต่างจากในศาสนาหลักอื่น ๆ ของโลก เพราะนิกายของศาสนาฮินดูนั้นคลุมเครือกับการฝึกฝนของบุคคลมากกว่า เป็นที่มาของคำว่า "Hindu polycentrism" (หลากหลายนิยมฮินดู, ฮินดูตามท้องถิ่น)

ปัญจเทวะ คือเทพเจ้าทั้ง 5 ที่ได้รับการบูชาพร้อมกันในลัทธิสมารตะ

ลัทธิไวษณพ บูชา พระวิษณุ และปางอวตารของพระองค์ โดยเฉพาะ พระกฤษณะ และ พระราม ลักษณะของนิกายนี้โดยทั่วไป ไม่ใช่ลักษณะนักพรตติดอาราม แต่มุ่งเน้นไปที่กิจกรรมชุมชนและการปฏิบัติที่นับถือศรัทธา ความรักสนุกนี้มีที่มาจากการสื่อนัย ๆ ถึงลักษณะอัน "ขี้เล่น ร่าเริง และสนุกสนาน" ของพระกฤษณะรวมถึงอวตารองค์อื่น ๆ พิธีกรรมและการปฏิบัติจึงมักเต็มไปด้วยการระบำในชุมชน, ขับร้องดนตรี ทั้ง กีรตัน (Kirtan) และ ภชัน (Bhajan) โดยเชื่อกันว่าเสียงและดนตรีเหล่านี้จะมีพลังในการช่วยทำสมาธิและมีพลังอำนาจเชิงความเชื่อ การเฉลิมฉลองและพิธีกรรมในศาสนสถานของไวษณพมักมีความประณีต ละเอียดลออ ส่วนรากฐานเชิงศาสนศาสตร์ของไวษณพนั้นมาจากภควัทคีตา, รามายณะ และปุราณะต่าง ๆ ที่เกี่ยวข้องกับพระวิษณุ

ลัทธิไศวะ มุ่งเน้นที่ พระศิวะ ศาสนิกชนไศวะมีแนวโน้มไปทางปัจเจกพรตนิยม (ascetic individualism) และแตกออกเป็นนิกายแยกย่อยได้อีก แนวทางปฏิบัติของไศวะรวมถึงการศรัทธาแบบภักติ แต่ความเชื่อโน้มเอียงมาทางนิกายแบบ nondual, monistic อย่าง Advaita และ ราชโยคะ ไศวะมีทั้งกลุ่มที่นิยมบูชาในศาสนสถาน บางส่วนก็มุ่งเน้นที่การปฏิบัติโยคะ ทั้งหมดเพื่อพยายามเข้าเป็นอันหนึ่งเดียวกันกับพระศิวะทั้งสิ้น ลักษณะขององค์อวตารนั้นไม่ค่อยพบ และไศวะบางกลุ่มมองพระเป็นเจ้าในลักษณะของครึ่งบุรุษ-ครึ่งสตรี ( อรธนารีศวร) ไศวะนั้นมีความเกี่ยวพันกับศักติ โดยมักมองว่าองค์ศักติเป็น พระชายาของพระศิวะ การเฉลิมฉลองประกอบด้วยเทศกาลต่าง ๆ และการมีส่วนร่วมในศาสนพิธีและเดินทางไปแสวงบุญยังสถานที่แสวงบุญเช่น Kumbh Mela ร่วมกับไวษณพ ลัทธิไศวะพบได้ทั่วไปในแถบหิมาลัย ตั้งแต่กัศมีร์จนถึงเนปาล และในอินเดียใต้

ลัทธิศักติ บูชาเทวีหรือ ศักติเป็นพระมารดาของจักรวาล พบมากเปนพิเศษในรัฐทางตะวันออกเฉียงเหนือและตะวันออกของอินเดีย เช่น รัฐอัสสัม และ เบงกอลตะวันตก เทวีที่บูชานั้นมีรูปลักษณ์ตั้งแต่ พระแม่ปราวตี ซึ่งทรงอ่อนโยนไปจนถึงองค์ที่มีพระลักษณะดุดันเช่น พระแม่ทุรคา และ พระแม่กาลี ศาสนิกชนเชื่อว่า ศักติเป็นพลังอำนาจที่คอยรองรับความเป็นบุรุษ ระเบียบการปฏิบัติของศักติเกี่ยวข้องกับแนวทางแบบ ตันตระ การเฉลิมฉลองมีทั้งเทศกาล ซึ่งบางส่วนมีพิธีกรรมที่นำเทวรูปดินเหนียวแช่ลงให้ละลายไปในแม่น้ำ

ลัทธิสมารตะ บูชาเทพเจ้าฮินดูองค์หลัก ๆ ไปพร้อม ๆ กัน ได้แก่ พระศิวะ, พระวิษณุ, องค์ศักติ, พระคเนศ, พระสุริยะ และ พระการติเกยะ ธรรมเนียมแบบสมารตะนั้นเกิดขึ้นราวหลังยุคคาสสิกของฮินดูตอนต้น ราวเริ่มต้นคริสตกาล หลังศาสนาฮินดูเริ่มรวมเข้ากับการปฏิบัติแบบพราหมณ์และความเชื่อพื้นเมือง

ศาสนาพราหมณ์มีวิธีวัฒนาการทางประวัติศาสตร์อันยาวนาน นับตั้งแต่การเริ่มตั้งถิ่นฐานของชาวอารยันเริ่มตั้งถิ่นฐานใน ชมพูทวีป ต่อมาในสมัยหลังพุทธกาลศาสนาพราหมณ์ได้วิวัฒนาการมาเป็นศาสนาฮินดูหรือพราหมณ์ใหม่ ซึ่งมีหลักคำสอนที่ผิดแผกแตกต่างจากต้นกำเนิดเดิมของศาสนานี้ จึงนับว่าศาสนาพราหมณ์เป็นศาสนาที่มีอายุยาวนานที่สุดของโลกศาสนาหนึ่ง ศาสนาพราหมณ์-ฮินดูเป็นศาสนาที่แตกต่างจากศาสนาอื่นในโลกเพราะเป็นศาสนาที่ไม่มีศาสดาผู้ก่อตั้ง เพราะมีจุดเริ่มต้นมาจากความเชื่อว่ามีเทพเจ้าผู้มีอำนาจเหนือธรรมชาติ เป็นผู้สร้างสรรพสิ่ง ต่อมา ชาวอารยันผู้ทำหน้าที่ติดต่อกับเทพเจ้า ได้สอนหลักการเรื่องกำเนิดของสรรพสิ่งว่า เทพเจ้าหรือพระพรหม เป็นผู้สร้างสรรพสิ่งในลักษณะต่างๆ ต่อมาสรรพสิ่งที่พระพรหมสร้างก็ตกอยู่ภายใต้การควบคุมของเทพเจ้าองค์อื่นๆ ด้วย ทำให้มีเทพเจ้ามากมายและทำหน้าที่ต่างๆกันในที่สุด ศาสนาพราหมณ์หรือฮินดูจึงกลายมาเป็นศาสนาประเภท พหุเทวนิยมในปัจจุบัน เนื่องจาก ศาสนาพราหมณ์-ฮินดู มีวิวัฒนาการมาเป็นเวลาอันยาวนาน ทำให้แนวความคิดทางศาสนาแตกต่างกันออกไปมาก ดังนั้น การศึกษาประวัติความเป็นมาและพัฒนาการของศาสนาพราหมณ์-ฮินดู โดยแบงออกเป็นยุคต่างๆ ยุคอริยกะหรืออารยัน ยุคพระเวท ยุคพราหมณะ ยุคฮินดูเก่า(ฮินดูแท้) และอุปนิษัท สมัยสูตร สมัยอวตาร สมัยเสื่อม สมัยฟื้นฟู และสมัยภักติ สรุปได้ว่า ศาสนาพราหมณ์เริ่มต้นจากลัทธิประจำเผ่าพัฒนามาเป็นศาสนาประจำเผ่าอารยัน ซึ่งอพยพมารบชนะชาวเผ่าพื้นเมืองที่เรียกว่า ทราวิฑ หรือมิลักขะได้ขับไล่พวกชนเผ่าเจ้าของดินแดนเดิมออกไปอยู่ทางใต้ของอินเดีย( รัฐทมิฬนาฑู)และบางส่วนหนีข้ามฝากไปยัง ศรีลังกา เกิดเป็นตำนานมหากาพย์สงครามระหว่าง 2 เผ่าพันธุ์ในเรื่อง รามายณะซึ่งแต่งโดย ฤๅษีวาลมีกิ พระราม (ชาวอารยัน)หรืออริยกะ ได้ทำสงครามรบกับชนพื้นเมืองเดิม(มิลักขะ)ยักษ์หรือ ( ทศกัณฐ์) แล้วตั้งถิ่นฐานที่อยู่ครอบครองลุ่ม แม่น้ำสินธุและ แม่น้ำคงคา ได้ผสมผสานความเชื่อของท้องถิ่นให้เข้ากับความเชื่อของตน ทำให้เกิดแนวความคิดเรื่อง วรรณะ โดยมีความเชื่อที่ว่าพระพรหมเป็นผู้สร้างมนุษย์ในวรรณะต่างๆ จากอวัยวะแต่ละส่วนของพระองค์ เช่น พราหมณ์เกิดจากโอษฐ์ กษัตริย์เกิดจากอก แพศย์เกิดจากตัก และ ศูทรเกิดจากเท้า ชาวอินเดียจะยึดถือวรรณะกันมาก ถ้าใครแต่งงานข้ามวรรณะกันลูกก็จะกลายเป็น จัณฑาล ในยุคโบราณ เมื่อพวกอริยะชนะสงคราม จึงใช้ศาสนาพราหมณ์เป็นเครื่องมือในการแบ่งวรรณะเป็น 4 วรรณะ เพื่อให้ง่ายต่อการปกครอง ต่อมาในยุคพระเวทเป็นยุคที่มีพัฒนาการการนับถือพระเจ้าให้มีระเบียบแบบแผนมากยิ่งขึ้น จนกระทั่งเกิดการรวบรวมบทสวดอ้อนวอนพระเจ้าต่างๆ เรียกว่าคัมภีร์พระเวท ในยุคพราหมณะเป็นยุคที่วรรณะพราหมณ์มีอำนาจสูงสุด เพราะเป็นผู้ผูกขาดการทำพิธีกรรมต่างๆมีการแต่งคัมภีร์พระเวทขึ้นอีกหนึ่งคัมภีร์คือ อาถรรพเวท และคัมภีร์ อุปนิษัทซึ่งเป็นรากฐานของแนวคิดทางปรัชญามีความสุขุมลุ่มลึกยิ่งขึ้นมากกว่าเดิม เป็นยุคที่มีการแข่งขันกันระหว่างศาสนา คือเกิดศาสนาใหม่ คือ ศาสนาเชนและ ศาสนาพุทธ จนทำให้ศาสนาพราหมณ์ต้องปรับกระบวนการในการสอนศาสนาใหม่จนต้องเรียกตนเองใหม่ว่า ศาสนาฮินดู

คัมภีร์ พระเวท เดิมมี 3 คัมภีร์ เรียกว่า "ไตรเวท" โดยประกอบไปด้วย

1. ฤคเวท เป็นคัมภีร์ที่รวบรวมบทสวดสดุดีพระผู้เป็นเจ้าทั้งหลาย บรรดาเทพเจ้าที่ปรากฏในฤคเวทสัมหิตามีจำนวน 33 องค์ ทั้ง 33 องค์ ได้จัดแบ่งตามลักษณะของที่อยู่เป็น 3 กลุ่ม คือ เทพเจ้าที่อยู่ในสวรรค์ เทพเจ้าที่อยู่ในอากาศ และเทพเจ้าที่อยู่ในโลกมนุษย์ มีจำนวนกลุ่มละ 11 องค์

2. ยชุรเวท เป็นคัมภีร์ที่รวบรวมบทประพันธ์ที่ว่าด้วยสูตรสำหรับใช้ในการประกอบยัญพิธียชุเวทสัมหิตา แบ่งออกเป็น 2 แขนง คือ

1. ศุกลชุรเวท หรือ ยชุรเวทขาว ได้แก่ ยชุรเวทที่บรรจุมนต์ หรือคำสวดและสูตรที่ต้องสวด

2. กฤษณยชุรเวท หรือ ยชุรเวทดำ ได้แก่ ยชุรเวทที่บรรจุมนต์และคำแนะนำเกี่ยวกับการประกอบยัญพิธีบวงสรวง ตลอดทั้งคำอธิบายในการประกอบพิธีอีกด้วย

3. สามเวท เป็นคัมภีร์ที่รวบรวมบทประพันธ์อันเป็นบทสวดขับร้อง บทสวดในสามเวทสัมหิตามีจำนวน 1,549 บท ในจำนวนนี้มีเพียง 75 บท ที่มิได้ปรากฏในฤคเวท

ต่อมาได้เพิ่ม อรรถเวท เป็นคัมภีร์ที่รวบรวมบทประพันธ์ที่ว่าด้วยมนต์หรือคาถาต่าง ๆ

อาศรม หรือ อาศรม 4 หมายถึง ขั้นตอนการดำเนินชีวิตของชาวฮินดู เฉพาะที่เป็นพราหมณ์วัยต่าง ๆ โดยกำหนดเกณฑ์อายุคนไว้ 100 ปี แบ่งช่วงของการไว้ชีวิตไว้ 4 ตอน ตอนละ 25 ปี ช่วงชีวิตแต่ละช่วงเรียกว่า อาศรม (วัย) อาศรมทั้ง 4 ช่วง มีดังนี้

1. พรหมจรยอาศรม เริ่มตั้งแต่อายุ 8-15 ปี ผู้เข้าสู่อาศรมนี้เรียกว่า พรหมจารี

2. คฤหัสถาศรม อยู่ในช่วงอายุ 15-40 ปี

3. วานปรัสถาศรม อยู่ในช่วงอายุ 40-60 ปี

4. สันยัสตาศรม อยู่ในช่วงอายุตั้งแต่ 60 ปีขึ้นไป สำหรับผู้ปรารถนาความหลุดพ้น (โมกษะ) จะออกบวชเป็น "สันยาสี" เมื่อบวชแล้วจะสึกไม่ได้

โมกษะ การหลุดพ้นจากการเวียนว่ายตายเกิด เช่นเดียวกับศาสนาพุทธ ถือว่าเป็นหลักความดีสูงสุด ดังคำสอนของศาสนาฮินดูสอนว่า "ผู้ใดรู้แจ้งในอาตมันของตนว่าเป็นหลักอาตมันของโลกพรหมแล้ว ผู้นั้นย่อมพ้นจากสังสาระการเวียนว่าย ตาย เกิด และจะไม่ปฏิสนธิอีก"

1. See:

Fowler: "probably the oldest religion in the world" (Fowler 1997, p. 1)

Klostermaier: The "oldest living major religion" in the world (Klostermaier 2007, p. 1)

Kurien: "There are almost a billion Hindus living on Earth. They practice the world's oldest religion..."

Bakker: "it [Hinduism] is the oldest religion".

Noble: "Hinduism, the world's oldest surviving religion, continues to provide the framework for daily life in much of South Asia."

2. Among its roots are the Vedic religion of the late Vedic period (Flood 1996, p. 16) and its emphasis on the status of Brahmans (Samuel 2010, pp. 48-53), but also the religions of the Indus Valley Civilisation (Narayanan 2009, p. 11; Lockard 2007, p. 52; Hiltebeitel 2007, p. 3; Jones & Ryan 2006, p. xviii) the Sramana or renouncer traditions of north-east India (Flood 1996, p. 16; Gomez 2013, p. 42), with possible roots in a non-Vedic Indo-European culture (Brokhorst 2007), and "popular or local traditions" (Flood 1996, p. 16).

1. Kurien, Prema (2006). "Multiculturalism and American Religion: The Case of Hindu Indian Americans". Social Forces. 85 (2): 723-741. doi:10.1353/sof.2007.0015. ISSN 0037-7732.

2. Bakker, F.L. (1997). "Balinese Hinduism and the Indonesian State: Recent Developments". Bijdragen Tot de Taal-, Land- en Volkenkunde. Deel 153, 1ste Afl. (1): 15-41. doi:10.1163/22134379-90003943. JSTOR 27864809.

3. Noble, Allen (1998). "South Asian Sacred Places". Journal of Cultural Geography. 17 (2): 1-3. doi:10.1080/08873639809478317.

4. Knott 1998, pp. 5, Quote: "Many describe Hinduism as sanatana dharma, the eternal tradition or religion. This refers to the idea that its origins lie beyond human history".

5. Bilimoria; และคณะ, บ.ก. (2007). Indian Ethics: Classical Traditions and Contemporary Challenges. p. 103. See also Koller, John (1968). "Puruṣārtha as Human Aims". Philosophy East and West. 18 (4): 315-319. doi:10.2307/1398408. JSTOR 1398408.

6. Dharma, Samanya; Kane, P. V. History of Dharmasastra. Vol. 2. pp. 4-5. See also Widgery, Alban (1930). "The Priniciples of Hindu Ethics". International Journal of Ethics. 40 (2): 232-245. doi:10.1086/intejethi.40.2.2377977.

7. "Christianity 2015: Religious Diversity and Personal Contact" (PDF). gordonconwell.edu. January 2015. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิม (PDF)เมื่อ 2017-05-25.

8. "Hindus". Pew Research Center's Religion & Public Life Project. 18 December 2012.;
"Table: Religious Composition by Country, in Numbers (2010)". Pew Research Center's Religion & Public Life Project. 18 December 2012. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 1 February 2013.

9. The Oxford Dictionary of World Religions, Dharma, The Oxford Dictionary of World Religions: "In Hinduism, dharma is a fundamental concept, referring to the order and custom which make life and a universe possible, and thus to the behaviours appropriate to the maintenance of that order."

10. Dharma, The Columbia Encyclopedia, 6th Ed. (2013), Columbia University Press, Gale, ISBN 978-0787650155

11. J. A. B. Van Buitenen, Dharma and Moksa, Philosophy East and West, Vol. 7, No. 1/2 (Apr. - Jul. 1957), pp 33-40

12. Paul Horsch (Translated by Jarrod Whitaker), From Creation Myth to World Law: The early history of Dharma, Journal of Indian Philosophy, Vol 32, pages 423-448, (2004)

13. John Koller, Puruṣārtha as Human Aims, Philosophy East and West, Vol. 18, No. 4 (Oct. 1968), pp. 315-319

14. See:

The Hindu Kama Shastra Society (1925), The Kama Sutra of Vatsyayana, University of Toronto Archives, pp. 8;

A. Sharma (1982), The Puruṣārthas: a study in Hindu axiology, Michigan State University, ISBN 9789993624318, pp 9-12; See review by Frank Whaling in Numen, Vol. 31, 1 (Jul. 1984), pp. 140-142;

A. Sharma (1999), The Puruṣārthas: An Axiological Exploration of Hinduism, The Journal of Religious Ethics, Vol. 27, No. 2 (Summer, 1999), pp. 223-256;

Chris Bartley (2001), Encyclopedia of Asian Philosophy, Editor: Oliver Learman, ISBN 0-415-17281-0, Routledge, Article on Purushartha, pp 443

15. R.C. Mishra, Moksha and the Hindu Worldview, Psychology & Developing Societies, Vol. 25, Issue 1, pp 23, 27

16. J. A. B. Van Buitenen, Dharma and Moksa, Philosophy East and West, Vol. 7, No. 1/2 (Apr. - Jul. 1957), pp. 33-40

17. see:

Karl Potter, Dharma and Mokṣa from a Conversational Point of View, Philosophy East and West, Vol. 8, No. 1/2 (Apr. - Jul. 1958), pp. 49-63

Daniel H. H. Ingalls, Dharma and Moksha, Philosophy East and West, Vol. 7, No. 1/2 (Apr. - Jul. 1957), pp. 41-48;

Klaus Klostermaier, Mokṣa and Critical Theory, Philosophy East and West, Vol. 35, No. 1 (Jan. 1985), pp. 61-71

18. Lance Nelson (2007), An Introductory Dictionary of Theology and Religious Studies (Editors: Orlando O. Espín, James B. Nickoloff), Liturgical Press, ISBN 978-0814658567, pages 562-563

19. Edwin Bryant and Maria Ekstrand (2004), The Hare Krishna Movement, Columbia University Press, ISBN 978-0231122566, pages 38-43

20. History: Hans Koester (1929), The Indian Religion of the Goddess Shakti, Journal of the Siam Society, Vol 23, Part 1, pages 1-18;
Modern practices: June McDaniel (2010), Goddesses in World Culture, Volume 1 (Editor: Patricia Monaghan), ISBN 978-0313354656, Chapter 2

21. Hiltebeitel, Alf (2013), "Hinduism", ใน Kitagawa, Joseph (บ.ก.), The Religious Traditions of Asia: Religion, History, and Culture, Routledge

อ้างอิงผิดพลาด: มีป้ายระบุ
<ref> สำหรับกลุ่มชื่อ "web" แต่ไม่พบป้ายระบุ <references group="web"/> ที่สอดคล้องกัน

# data[].attributes.attachment_link.title
ศาสนาฮินดู - วิกิพีเดีย

# data[].attributes.attachment_link.description
ศาสนาฮินดู เป็นศาสนาหนึ่งในกลุ่ม ศาสนาอินเดีย และเป็น ธรรมะหรือแนวทางการใช้ชีวิตของผู้คน ที่เป็นที่นับถืออย่างแพร่หลายใน อนุทวีปอินเดียและบางส่วนใน เอเชียตะวันออกเฉียงใต้ โดยเฉพาะบน เกาะบาหลี เป็นที่ยอมรับกันทั่วไปว่าเป็นศาสนาที่เก่าแก่ที่สุดในโลก ศาสนิกชนและนักวิชาการบางกลุ่มเรียกศาสนาฮินดูว่าเป็น " สนาตนธรรม" หรือหนทางนิรันดร์ชั่วประวัติศาสตร์ของมนุษยชาติ นักวิชาการมักมองศาสนาฮินดูว่าเป็นการผสมผสานของ หรือสังเคราะห์มาจาก วัฒนธรรม จารีต และประเพณีอันหลากหลายในอนุทวีปอินเดีย ที่มีรากฐานหลากหลาย และไม่มี ศาสดาหรือผู้ริเริ่มตั้งศาสนา แต่ผู้เผยแผ่คำภีร์พระเวท ยุคแรกเริ่มคือ ฤๅษีวยาส ท่านเปรียบเสมือนเป็นศาสดาคนหนึ่ง "การสังเคราะห์ศาสนาฮินดู" (Hindu synthesis) นี้เริ่มมีขึ้นระหว่างราว 500 ปีก่อนคริสตกาล ถึงคริสต์ศักราช 300 ภายหลังการสิ้นสุดลงของ ยุคพระเวท (1500 ถึง 500 ก่อนคริสตกาล), และเจริญรุ่งเรืองใน อินเดียสมัยกลางไปพร้อมกับ การเสื่อมของศาสนาพุทธในอนุทวีปอินเดีย ถึงแม้ว่าศาสนาฮินดูจะเต็มไปด้วยปรัชญาหลายแขนง แต่ก็สามารถเชื่อมโยงถึงกันผ่านแนวคิดที่มีร่วมกัน, พิธีกรรมที่คล้ายคลึงกัน, จักรวาลวิทยาฮินดู, คัมภีร์ฮินดู และ

# data[].attributes.headline
ส่งงานศาสนาพราหมณ์ฮินดู6/8/67ปัณณธร ปฏิเวทย์

# data[].attributes.subject
ส่งงานศาสนาพราหมณ์ฮินดู6/8/67ปัณณธร ปฏิเวทย์

# data[].attributes.attachment_link.title
ศาสนาพราหมณ์-ฮินดู

# data[].attributes.attachment_link.description
ประวัติความเป็นมา ศาสนาพราหมณ์หรือฮินดู นับว่าเป็นศาสนาที่เก่าแก่ ไม่อาจนับจำนวน ปีที่ที่แน่นอนได้ เพียงแต่ประมาณเวลาได้เท่านั้น นักการศาสนา นักปรัชญา นักประวัติศาสตร์ และนักโบราณคดี ได้แบ่งยุคของลัทธิ ศาสนานี้ออกเป็นหลายแบบแตกต่างกัน เช่น พระเทพวิสุทธิเมธี (พุทธทาสภิกขุ) แบ่งตามแนวประวัติศาสตรเป็น 7 ยุค คือ ยุคก่อนอารยัน ยุคอารยันเข้าอินเดีย ยุคฤคเวท ยุเวทต่าง ๆ ยุคพราหมณะ ยุอุปนิษัท และยุคพุทธกาล

# data[].attributes.headline
งานศาสนาพราหมณ์-ฮินดู วันที่ 6/8/67

# data[].attributes.subject
งานศาสนาพราหมณ์-ฮินดู วันที่ 6/8/67

# data[].attributes.body
ชนาธิป มณีรัตน์

# data[].attributes.body
ธนดล ทรวงทัพ

# data[].attributes.body
พวงศ์นริศ เสนาพันธ์

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
กำเนิดและพัฒนาการทางความเชื่อของศาสนาพราหมณ์

กำเนิดและพัฒนาการทางความเชื่อของศาสนาพราหมณ์

ในประวัติศาสตร์ของอินเดีย ถือว่าศาสนาพราหมณ์เป็นแหล่งกำเนิดลัทธิประเพณีของตน วัฒนธรรมพราหมณ์รวมทั้งขนบธรรมเนียมประเพณีและปรัชญาพราหมณ์นั้น เชื่อว่าเกิดจากการผสมผสานวันธรรมอารยันเข้ากับวัฒนธรรมทราวิฑที่สูงกว่า การผสมผสานนี้เกิดขึ้นเป็นระยะๆ ตามการบุกรุกของพวกอารยัน ดังจะกล่าวต่อไปนี้

2.2.1 ยุคพระเวท (Vedic Period) ประมาณ 800 300 ปี ก่อนพุทธศักราช

เมื่อชาวอารยันเข้ามาสู่อินเดียแล้ว ก็ได้มาตั้งถิ่นฐานอยู่ทางตะวันตกเฉียงเหนือบริเวณเหนือแม่น้ำสินธุขึ้นไป ชาวอารยันนั้นไม่ใช่พวกป่าเถื่อน แต่จัดว่ามีวันธรรมในระดับหนึ่งแล้ว แม้ความเจริญยังไม่ถึงขนาดสามารถสร้างบ้านสร้างเมือง และยังไม่มีการรวมตัวกันภายใต้ระบอบกษัตริย์เป็นใหญ่เหมือนอย่างพวกทราวิฑที่เป็นเจ้าของอารยธรรมลุ่มแม่น้ำสินธุแต่ถึงกระนั้นก็มีการรวมตัวกันเป็นกลุ่มและปกครองกันในระดับเผ่า (tribe) โดยมีหัวหน้าควบคุมดูแลเรียกว่าราชา (raja) และมักสืบต่อกันตามตระกูล แต่ราชาของเผ่าอารยันมิใช่กษัตริย์ที่มีอำนาจสิทธิ์ขาด เพราะอำนาจการปกครองส่วนใหญ่ขึ้นอยู่กับสภาของเผ่า

ก่อนที่พวกอารยันจะเข้ามาในอินเดีย พวกอารยันคงมีการแบ่งระดับชั้นของคนในเผ่าด้วยกันเองอยู่แล้ว อย่างน้อยที่สุดก็ระหว่างคนชั้นสูงที่เป็นผู้ปกครองกับคนธรรมดาสามัญซึ่งอยู่ภายใต้การปกครอง และที่ขาดมิได้คือกลุ่มนักบวชที่ทำหน้าที่ประกอบพิธีกรรมบูชา เพราะชาวอารยันนับถือธรรมชาติบูชาเทพเจ้าลมฟ้าอากาศมากมาย

ครั้นพวกอารยันมาถึงอินเดียแล้ว พบว่าคนพื้นเมืองมีสีผิวคล้ำกว่าพวกตนมาก จึงหวั่นเกรงว่าจะมีการผสมปนเปกันจนแยกสายเลือดไม่ออก จึงเกิดการเหยียดสีผิวขึ้น โดยเฉพาะการที่ชาวอารยันไปสมสู่กับคนต่างเผ่า เท่ากับเป็นการลดเกียรติภูมิของชาวอารยันอย่างยิ่ง

จากปัญหาทางเชื้อชาติและการปฏิบัติต่อกันระหว่างชนทั้งสองกลุ่มดังกล่าว การแบ่งวรรณะจึงเริ่มปรากฏขึ้น โดยมีจุดประสงค์เพื่อจัดระบบระเบียบของคนในสังคมเสียใหม่ตามฐานะและหน้าที่ของบุคคล คือ

1) พราหมณ์ (Brahmana) เป็นผู้นำประกอบพิธีบูชาเทพเจ้า
2) กษัตริย์ (Kshatriya) เป็นนักรบ นักปกครอง และเป็นเจ้าของที่ดิน
3) แพศย์ (Vaishya) เป็นชาวบ้านชาวเมืองที่ทำไร่ไถนา ค้าขาย และช่างฝีมือ
4) ศูทร (Sudra) เป็นทาสหรือกรรมกร

จะเห็นว่า พวกศูทรเป็นชนกลุ่มใหม่ที่ถูกแบ่งแยกออกไปอย่างชัดเจน และพวกศูทรก็มิใช่ใครอื่น คือพวกทราวิฑและนิษาทที่เป็นเจ้าถิ่นนั่นเอง แต่หลังจากพ่ายแพ้ต่อพวกอารยันแล้วก็ถูกชาวอารยันลดทอนฐานะให้เป็นเพียงทา รับใช้ และยังเรียกอย่างดูหมิ่นว่าพวกทาส ทัสยุหรือคนชั้นต่ำ

การจัดระบบทางสังคมในขั้นแรก ถือว่ายังไม่รุนแรงเท่าใด และหากมองในแง่ของการปกครองก็ยังนับว่าเป็นประโยชน์มาก แต่ต่อมาเมื่อระบบวรรณะถูกแปรความหมายไปในทางอื่นโดยเฉพาะอย่างยิ่งเพื่อผลประโยชน์ของพราหมณ์ซึ่งถือเป็นวรรณะสูงสุด การแบ่งชั้นวรรณะจึงทวีความรุนแรงขึ้น จนกลายเป็นความเหยียดหยามและลิดรอนสิทธิของผู้มีวรรณะต่ำกว่า ซึ่งรายละเอียดนั้นจะได้ศึกษากันต่อไปในหัวข้อยุคพราหมณะ

เหตุที่ชาวอารยันยกเอาธรรมชาติขึ้นเป็นเทพเจ้า หรือเทวะ (Devas) เพราะมีความเชื่อว่าธรรมชาติเหล่านี้ทรงไว้ซึ่งมหิทธานุภาพ ที่สามารถจะบันดาลให้เกิดปรากฏการณ์ทางธรรมชาติซึ่งนำความฉิบหายและคุณประโยชน์มาให้แก่มนุษย์ได้ ฉะนั้นจึงพากันยึดถือธรรมชาติเหล่านั้นเป็นที่พึ่ง และยังเชื่อต่อไปอีกว่า เทวะและวิญญาณของบรรพบุรุษที่ตายไปแล้วนั้น มีภพอยู่เบื้องบน การที่จะส่งเครื่องบูชาให้ไปถึงวิญญาณเหล่านั้นได้ ก็ด้วยการเผาไฟเพื่อบวงสรวงบูชา โดยเชื่อว่าควันไฟจะลอยขึ้นไปและนำคำขอพรต่างๆ ไปถึงเทพเจ้าให้ได้รับทราบในที่สุดจึงทำให้เกิดพิธีกรรมที่จะสื่อสารกับเทพเจ้าคือการบูชาเทพเจ้าด้วยไฟ หรือที่เรียกว่าการบูชายัญเพื่อให้เทพเจ้าพอใจ จะได้ประทานความสุขความสำเร็จให้ตามความปรารถนา

ต่อมาเมื่อชาวอารยันเข้ามาสู่อินเดียแล้ว จึงได้นำเอาความนึกคิดทางด้านศาสนาของพวกตน ซึ่งประกอบด้วยลัทธิพิธีที่เกี่ยวกับการใช้ไฟในการประกอบพิธีพลีกรรม รวมถึงวิหารหรือเทวาลัยสำหรับเป็นที่สิง ถิตของเทพเจ้า เข้าผสมผสานกับความเชื่อทางศาสนาของชาวทราวิฑพื้นเมืองที่นับถือธรรมชาติเช่นเดียวกัน แต่มุ่งเน้นธรรมชาติทั้ง 4 คือดิน น้ำ ลม และไฟที่มอบความอุดมสมบูรณ์ให้กับมนุษย์มากกว่า ในที่สุดลัทธิประเพณีทางศาสนาของอารยันก็ได้ผสมกลมกลืนกับความเชื่อของชนพื้นเมืองเดิมจนแยกกันไม่ออก ก่อตัวเป็นลัทธิศาสนาใหม่ที่พัฒนาจนกลายมาเป็นศาสนาพราหมณ์ (Brahmana) ที่แพร่หลายไปทั่วแผ่นดินอินเดียมาจนถึงปัจจุบัน

เหตุที่เรียกกันว่า "ศาสนาพราหมณ์" เนื่องจากมีวรรณะพราหมณ์เป็นผู้ศึกษาและสืบทอดความรู้เหล่านั้น ฉะนั้นพราหมณ์จึงเป็นกลุ่มผู้รู้ที่วรรณะอื่นต้องนับถือ ไม่เว้นแม้แต่วรรณะกษัตริย์ที่ต้องเชื่อฟัง เนื่องจากพราหมณ์สามารถติดต่อกับเทพเจ้าได้โดยตรงและยังมีความรู้ความสามารถในการประกอบพิธีกรรมเพื่อบูชาเทพเจ้าเหล่านั้นอีกด้วย

การบูชายัญจึงเป็นสิ่งที่ถือปฏิบัติกันเรื่อยมาโดยมีพราหมณ์เป็นผู้ประกอบพิธีกรรม ซึ่งแต่เดิมนั้น การบูชายัญในยุคแรกๆ จะใช้เนยใสเนยข้น น้ำมัน น้ำผึ้ง น้ำอ้อยเท่านั้น ยังไม่ปรากฏว่ามีการฆ่าชีวิตเพื่อบูชายัญแต่อย่างใด แต่ต่อมาเมื่อพิธีกรรมเปลี่ยนแปลงไป มีการนำเอาสัตว์และมนุษย์มาฆ่าเพื่อบูชายัญ เพราะคนอินเดียใน มัยนั้นเชื่อว่าการประกอบพิธีบูชายัญดังกล่าวจะช่วยให้ชีวิตยืนยาว มั่นคงด้วยธนสารสมบัติ เพียบพร้อมด้วยทายาทและเกียรติยศชื่อเสียง

ศาสนาพราหมณ์ที่พวกอารยันได้พัฒนาขึ้นนั้น เต็มไปด้วยบทโศลก สรรเสริญบูชาเทพเจ้า รวมถึงตำราเกี่ยวกับพิธีกรรมและเรื่องราวทางด้านปรัชญาอื่นๆ ที่เชื่อกันว่าเป็นคำทิพย์ที่ได้ยินมาจากเทพเจ้า โดยมีพราหมณ์เป็นผู้รับมาจากพระโอษฐ์ของพระพรหม (Brahma) ซึ่งเป็นพระผู้สร้างโลกและสรรพสัตว์โดยตรง ต่อมาได้มีการจัดรวบรวมบทสวดเหล่านั้นขึ้นเป็นหมวดหมู่ และบันทึกไว้ด้วยภาษาสัน กฤตโบราณซึ่งเป็นภาษาเก่าแก่ชั้นสูง เรียกว่า คัมภีร์พระเวท (Veda)

นับแต่นั้นมาศาสนาพราหมณ์ถือว่า พระเวทเป็นตัวคัมภีร์ที่เป็นนิรันดร เกิดจากการดลใจของเทพเจ้า จึงพากันยอมรับนับถือไว้ในฐานะสัจธรรมที่เป็นแก่นแท้ของศา นาพราหมณ์แม้แต่ตัวหนังสือที่จดคัมภีร์พระเวทก็ยังได้รับการนับถืออย่างยิ่งราวกับเป็นเทพเจ้าองค์หนึ่งโดยเฉพาะพยางค์ตอนขึ้นต้นโศลกที่ออกเสียงว่าโอม (Om) ถือว่าเป็นสิ่งที่ประจุพลังอำนาจและความลึกลับของคัมภีร์พระเวทไว้อย่างเหลือเชื่อ

ที่มาของพระเวทเริ่มต้นด้วย ฤคเวท (Rigvada) ซึ่งเป็นบทสวดสรรเสริญและอ้อนวอนเทพเจ้า จำนวน 1,028 บท และคาดว่ามีอายุอยู่ราว 500 ปีก่อนพุทธศักราช เล่าถึงเรื่องราวของเทพเจ้าของเผ่าอารยัน คือ พระอินทร์ซึ่งช่วยให้พวกอารยันได้รบพุ่งมีชัยต่อพวกทัสยุ และกล่าวเหยียดหยามพวกทัสยุว่าเป็นพวกอสูรที่เป็นอริกับเทพเจ้า คัมภีร์ฤคเวทนี้ถือว่าเป็นคัมภีร์ที่สำคัญและเก่าแก่ที่สุดในโลกที่ทำให้ทราบความคิดความเชื่อของชาวอารยันในสมัยนั้น

ต่อมาในหมู่พวกพราหมณ์ที่ประกอบพิธีทางศาสนา ได้พยายามคัดเลือกเฉพาะบทสวดขับบางบทในคัมภีร์พระเวทมาเรียงใหม่และใช้ขับสาธยายมนตร์บูชาเทวดา (โสมเทพ) ด้วยน้ำโสมที่คั้นมาจากต้นโสมบนเขามูชวัตในเทือกเขาหิมาลัย คัมภีร์ที่ใช้ในการบรรยายการบูชาเทวดาด้วยน้ำโสมนี้เรียกว่าสามเวท (Samveda) เป็นคัมภีร์ที่แตกออกมาจากฤคเวท แต่ภายหลังมีเนื้อหามากขึ้นก็เลยกลายเป็นอีกคัมภีร์หนึ่ง แยกไว้เป็นเพลงขับสาธยายมนตร์โดยเฉพาะ

ต่อเมื่อพวกอารยันแผ่อำนาจไปทางตะวันออกเฉียงใต้แถบเเคว้นอัมพาล กุรุเกษตรตลอดจนแคว้นปัญจาบในลุ่มน้ำคงคาและยมุนาตอนบน ระหว่างนั้นพราหมณ์ก็ได้คัดเอามนตร์โศลกในคัมภีร์ฤคเวทมาดัดแปลงเรียบเรียงด้วยร้อยแก้วและจัดเข้าคู่ไว้เป็นชุดๆเพื่อสะดวกในการปฏิบัติพิธีกรรมทางศาสนา จึงเกิดเป็นคัมภีร์ยชุรเวท (Yajurveda) ใช้อธิบายการประกอบพิธีบวงสรวงบูชา

คัมภีร์พระเวททั้ง 3 คัมภีร์คือ ฤคเวทสามเวท ยชุรเวท รวมเรียกว่า ไตรเวท หรือไตรเพทในยุคที่พราหมณ์เรืองอำนาจอยู่ คัมภีร์ไตรเพทถือเป็นเสมือนอาญาสิทธิ์ของพราหมณ์ที่ทุกคนต้องเคารพ ใครจะได้ชื่อว่าเป็นนักปราชญ์ก็จะต้องเจนจบไตรเพททั้งสิ้น ดังนั้นไตรเพทจึงเป็นทั้งคัมภีร์อันศักดิ์สิทธิ์และเป็นหลักสูตรการศึกษาของเหล่าพราหมณาจารย์ทั้งหลายอีกด้วย

ครั้นมาถึงสมัยมหาภารตยุทธ์ในปลายยุคพระเวท ศาสนาพราหมณ์ถูกสั่นคลอนด้วยลัทธิความเชื่ออื่นที่เริ่มต้นเกิดขึ้นติดตามมา พวกพราหมณ์จึงได้รวบรวมไสยศาสตร์ต่างๆ เข้าไว้เพื่อเรียกศรัทธาให้ศาสนาพราหมณ์กลับมาเป็นที่ยึดเหนี่ยวเหมือนเดิม กลายเป็นพระเวทที่ 4 ของพราหมณ์ที่เรียกว่า อาถรรพเวท (Atharveda) ประกอบด้วยมนตร์โศลกของเก่าซึ่งโดยมากเป็นมนตร์เสกเป่าเพื่อทำลายสิ่งอัปมงคลต่างๆ แก้ความเจ็บป่วย อยู่ยงคงกระพัน ไล่ผีสักยันต์ฝังรูปฝังรอย ทำเสน่ห์ยาแฝดสะเดาะเคราะห์ แก้เสนียดจัญไร และภยันตรายต่างๆ นอกจากนี้ยังมีความรู้ที่เกี่ยวข้องกับเมถุนศาสตร์อีกด้วย

คัมภีร์พระเวทเป็นคัมภีร์ศักดิ์สิทธิ์และสำคัญสูงสุด ที่เป็นทั้งหลักศาสนาและหลักการดำเนินชีวิตที่เคร่งครัดของชาวอารยัน แม้ว่าในสมัยนั้นจะมีการขีดเขียนตัวหนังสือเป็นลายลักษณ์อักษรแล้วก็ตาม แต่พวกพราหมณ์ก็ยังนิยมการศึกษาและท่องจำด้วยวิธีที่เรียกว่ามุขปาฐะอยู่ดี ทั้งนี้เพื่อให้ความเคารพนับถือในความศักดิ์สิทธิ์ของคัมภีร์พระเวท และในการสวดสาธยายพระเวทนั้น จะต้องสวดให้ถูกต้องอักขระ พยัญชนะ ให้ถูกวรรคตอนและชัดเจนเพราะหากสวดผิดพลาดคลาดเคลื่อนไป ก็ถือว่าเป็นข้อเสียหายที่จะมีผลต่อผู้ทำพิธีกรรมหรืออาจทำให้ไม่ได้รับผลตามที่ปรารถนา

2.2.2 ยุคพราหมณะ (Brahmana Period) ประมาณ 300100 ปี ก่อนพุทธศักราช

เมื่อสำรวจวรรณคดีเก่าแก่ของอินเดีย เช่น คัมภีร์ฤคเวท หรือคัมภีร์พระเวทอื่นๆ นักศึกษาจะไม่มีทางได้พบเรื่องราวของเทพเจ้าที่เรียกว่า "พระพรหม" นี้เลย นั่นแสดงว่าในสมัยพระเวทยุคต้น ยังไม่มีการกล่าวถึงพระพรหมแต่อย่างใด

เท่าที่ทราบคำว่า "พรหมา" หรือ "พระพรหม" ปรากฏในวรรณคดีอินเดียเป็นครั้งแรกเมื่อปลายสมัยพระเวท ในคัมภีร์ศตปถพราหมณะ ซึ่งเป็นคัมภีร์เก่าแก่ในยุคพราหมณะ (ประมาณ 2,600 ถึง 2,800 ปีมาแล้ว) ได้กล่าวถึงพระพรหมว่าเป็นพระผู้สร้างไฟและสรรพสิ่งทั้งหลายเป็นเทวะในอุดมคติที่เป็นนามธรรมที่ไม่มีตัวตนและไม่มีเพศ และที่สำคัญคือยกฐานะให้สูงส่งยิ่งกว่าพระอินทร์ ที่พราหมณ์เคยนับถือกันว่าเป็นเทพสูงสุด แต่ภายหลังพระอินทร์กลับเริ่มเสื่อมความนิยมเพราะเมาน้ำโสมบ้าง เจ้าชู้บ้าง รบแพ้อสูรบ้าง พวกพราหมณ์จึงต้องสร้างพระพรหมที่ไม่มีแม้ตัวตนและอยู่เหนือโลกขึ้นมาทดแทนและเพื่อแก้ปัญหาดังกล่าว

เมื่อสร้างพระพรหมขึ้นเป็นเทพสูงสุดแทนพระอินทร์แล้ว พวกพราหมณ์ก็ยังได้สร้างนิยายเรื่องพระเจ้าสร้างโลกไว้ด้วยว่า ก่อนนั้นโลกยังเป็นสภาวะที่ว่างเปล่า เมื่อกาลผ่านไปก็มีสภาวะอย่างหนึ่งมารวมประชุมกันเข้าเป็นก้อนกลมเหมือนไข่ และพระพรหมก็ถืออุบัติขึ้นในไข่ฟองนั้น บันดาลให้ไข่แตกออกเป็น องซีก ซีกบนเป็นสวรรค์ ซีกล่างเป็นโลกมนุษย์ พระพรหมถิตอยู่ในโลกสวรรค์ จากนั้นพระพรหมจึงได้สร้างพระอาทิตย์ พระจันทร์ ดาว ฝน พายุ ไฟ และสรรพสัตว์ต่างๆ จนเต็มโลก แล้วบันดาลให้สัตว์เหล่านั้นเป็นไปตามอำนาจของพระพรหมเรียกว่า พรหมลิขิต ดังนั้นชะตาชีวิตของคนเราจะเป็นเช่นไรนั้น พระพรหมได้ขีดเส้นชะตาชีวิตไว้เสร็จสรรพแล้วนับแต่เกิดมาทีเดียว กล่าวกันว่าแต่ละคนมีพรหมลิขิตปรากฏอยู่บนหน้าผากตั้งแต่เกิดได้ 6 วัน ซึ่งรอยนั้นพระพรหมเป็นผู้เขียนขึ้นด้วยพระหัตถ์ของพระองค์เอง ฉะนั้นจึงไม่มีใครอยู่นอกเหนืออำนาจของพระพรหมไปได้ ฐานะของพระพรหมจึงยิ่งใหญ่ คือ เป็นทั้งองค์ธาดา หรือผู้สร้างโลกและสรรพสิ่ง และเป็นเทพบิดรคือบิดาของทวยเทพทั้งหลาย

ในตอนแรก ผู้คนต่างเห็นด้วยที่พระพรหมไม่มีตัวตน แต่ต่อมาจึงเกิดความไม่แน่ใจว่าเราจะรับรู้ว่ามีพระพรหมจริงๆ ได้อย่างไร ในเมื่อมองก็ไม่เห็น จะกราบไหว้ก็กราบไม่ได้ดังนั้นพราหมณ์จึงมีความจำเป็นที่จะต้องแก้ไขหลักการเสียใหม่ โดยสร้างให้พระพรหมมีตัวตนแต่ว่าอยู่เหนือโลก มี 4 หน้า นั่งอยู่ตลอดกาล หันหน้าออก 4 ทิศ เพื่อดูแลโลก 4 ด้าน แต่ก็เป็นผู้บริสุทธิ์คือไม่มีเพศ ไม่มีเรื่องกามารมณ์ จึงเป็นผู้สงบและมีความสุขอันเป็นยอด จึงเกิดมีพรหมสี่หน้าขึ้น

ครั้นต่อมาไม่นานนัก พระพรหมก็ถูกเสริมเติมแต่งให้มีลักษณะใกล้เคียงคนธรรมดามากขึ้นอีก แม้ว่ายังทรงไว้ซึ่งอำนาจแห่งเทวะที่อยู่เหนือมนุษย์ แต่ก็เริ่มมีตัวตน มีรูปร่างลักษณะมีหน้า 7 หน้า เป็นชาย มีความรู้สึก มีความรักและความชอบเหมือนมนุษย์ทั้งหลาย พระพรหมจึงไม่เป็นที่พอใจของบรรดาผู้เคารพอีกเช่นเดียวกับกรณีของพระอินทร์ ดังนั้นพวกพราหมณ์จึงได้สร้างเทพเจ้าผู้ยิ่งใหญ่ขึ้นมาให้เสมอกับพระพรหมอีก 2 องค์ รวมเป็น 3 องค์เรียกว่า "ตรีมูรติ" (Trimurati) ซึ่งถือกันว่าเทพเจ้าทั้งสามเป็นเทพเจ้าผู้ศักดิ์สิทธิ์ เป็นมหาเทพผู้ยิ่งใหญ่ที่สุดและเป็นนิรันดร์ พร้อมกันนั้นก็ได้กำหนดหน้าที่ของพระเป็นเจ้าเหล่านั้นไว้ต่างๆ กัน คือ

1) พระพรหม เป็นผู้สร้าง (Creator) ถิตอยู่ชั้นบนเหนือพื้นพิภพ

2) พระวิษณุ หรือนารายณ์ เป็นผู้รักษา (Preserver) ถิตอยู่ทางทิศใต้ประจำอยู่ทางทะเล

3) พระศิวะ หรืออิศวร เป็นผู้ทำลาย (Destroyer) ถิตอยู่ทางเหนือของภูเขาหิมาลัยทั้งพระวิษณุและพระศิวะ ก็ล้วนอวตารมาจากพระเจ้าองค์เดิมคือพระพรหมการที่มีเทพเคารพถึงสามองค์ภายใต้ความเชื่อที่ว่า "สรรพสิ่งเกิดจากหนึ่งเดียวหรือธาตุเดียวคือพรหมันที่สามารถเจริญเติบโตและขยายตัวได้ แต่ทว่าสิ่งสูงสุดหรือเทพสูงสุดมีเพียงหนึ่งเดียวเท่านั้น" ความเชื่อนี้ได้ก่อให้เกิดปัญหาการแตกแยกนิกายในยุคต่อๆ มา คือ กลุ่มที่บูชาพระวิษณุก็มุ่งมั่นภักดีในองค์พระวิษณุจนเกิดเป็นไวษณพนิกาย (Vaishnavism)ส่วนกลุ่มที่บูชาพระศิวะก็มุ่งมั่นภักดีต่อพระศิวะเกิดเป็นไศวนิกาย (Saivism)

การเกิดขึ้นของทั้งสองนิกายนี้ทำให้พระเป็นเจ้าทั้งสองโดดเด่นและมีความหมายในฐานะเทพเจ้าสูงสุดเพียงองค์เดียว และในขณะเดียวกันฐานะของพระพรหมก็ค่อยๆ เสื่อมความนิยมลง ในปัจจุบันเทวาลัยในอินเดียที่ประดิษฐานรูปปันพระพรหมนั้นแทบจะหาไม่ได้เลยบางเทวาลัยมีแต่รูปปันของพระศิวะและพระวิษณุประดิษฐานโดดเด่นเป็นสง่า แต่ในคูหาหรือช่องเล็กๆ ของผนังเทวาลัยกลับมีรูปปันพระพรหมองค์เล็กๆ ประดิษฐานรวมอยู่ด้วยเท่านั้นเอง

เราจะเห็นว่า การสร้างเทพเจ้าขึ้นมาเรื่อยๆ ไม่หยุดหย่อนเช่นนี้ เป็นลักษณะสำคัญของศาสนาพราหมณ์ที่ต่างจากศาสนาอื่นๆ มัยพราหมณะจึงเป็นสมัยที่มนุษย์สร้างพระเจ้า มิใช่พระเจ้าสร้างมนุษย์อย่างที่เคยเชื่อถือมาแต่เดิม ในยุคนี้ทั้งผู้นำทางศาสนาพราหมณ์และผู้เคารพบูชาต่างก็มุ่งเน้นไปที่ความฉาบฉวยของเปลือกนอกแห่งศาสนา จนละเลยคำสอนในคัมภีร์ไตรเพท กลับเน้นหนักไปกับเรื่องราวอิทธิปาฏิหาริย์และเวทมนตร์มายาคุณไสยต่างๆ ที่เก็บไว้ในคัมภีร์ที่ 4 หรืออาถรรพเวทเป็นหลัก

แม้แต่แนวคิดเรื่องตรีมูรติก็เป็นเช่นนั้น คือเกิดขึ้นด้วยความต้องการให้เกิดการรวมปาฏิหาริย์อันยิ่งใหญ่แห่งองค์เทพทั้งสามเข้าไว้ด้วยกัน ซึ่งเท่ากับองค์เทพองค์เดียวกันนี้มีพลังอำนาจ ทั้งการสร้างโลกโดยพระพรหม บำรุงรักษาโลกโดยพระวิษณุ และทำลายโลกโดยพระศิวะจะเห็นว่าแนวทางนี้ก็ยังมุ่งเน้นไปที่อิทธิปาฏิหาริย์แห่งองค์เทพเป็นหลัก แทนที่จะมุ่งศึกษาคำสอนดั้งเดิมในคัมภีร์พระเวทสิ่งเหล่านี้ก็คือสัญญาณแห่งความเสื่อมของศาสนาพราหมณ์ในช่วงเวลาต่อมา และเป็นเหตุให้ต้องมีการปรับเปลี่ยนคำสอนเสียใหม่ กระทั่งกลายเป็นศาสนาฮินดูที่พยายามในทุกวิถีทางที่จะเรียกศรัทธากลับคืนมาให้ได้มากที่สุด

พัฒนาการของระบบวรรณะ 4สู่ระบบชนชั้นในยุคพระเวท แม้จะมีการแบ่งเป็นวรรณะแล้ว แต่ยังไม่เด่นชัดนัก ระบบวรรณะเริ่มก่อตัวเป็นรูปร่างขึ้นเมื่อสงครามระหว่างอารยันกับดราวิเดียนสิ้นสุดลง การตีความความหมายของวรรณะตามคัมภีร์พระเวทเป็นสิ่งที่เกิดจากความจำเป็นทางสังคมหรือความต้องการของผู้มีอำนาจในสังคมเป็นหลัก เช่นในระยะแรกของการมีระบบวรรณะ วรรณะจะถูกตีความไปตามความต้องการของผู้ชนะ งครามคืออารยัน ซึ่งเป็นกลุ่มผู้มีอำนาจในสังคม ที่ต้องการจะแบ่งแยกกลุ่มชนที่มีชาติพันธุ์ต่างกันออกจากกันอย่างชัดเจนระหว่างอารยันกับดราวิเดียน เพื่อความบริสุทธิ์ของเชื้อชาติและเผ่าพันธุ์ของตน กล่าวคือ พราหมณ์ กษัตริย์ ไวศยะ ถือเป็นอารยวรรณะซึ่งมีผิวขาว เป็นนายเหนือชนพื้นเมืองเดิมซึ่งผิวคล้ำกว่า เรียกว่า ทาสวรรณะ หรือศูทร มีหน้าที่รับใช้ผู้เป็นนายคือพวกอารยัน

สมัยต่อมาวรรณะได้ถูกตีความไปตามความจำเป็นทางสังคม ที่ต้องการแรงงานและความเชี่ยวชาญในวิชาชีพต่างๆ ซึ่งเป็นแต่เพียงการแบ่งหน้าที่และอาชีพให้แก่คนในสังคมเท่านั้นได้แก่ พราหมณ์มีหน้าที่สั่งสอนเยี่ยงครูอาจารย์ กษัตริย์มีหน้าที่เป็นนักรบป้องกันชาติบ้านเมืองแพศย์หรือไวศยะมีอาชีพค้าขายสร้างเศรษฐกิจให้สังคม และศูทรมีหน้าที่ทำไร่ไถนาและใช้แรงงาน

ต่อมาภายหลัง เมื่อมีความเจริญทางสังคมและเศรษฐกิจอันเป็นมูลเหตุให้สังคมมีความลับซับซ้อน และแสวงหาความเชี่ยวชาญในวิชาชีพแขนงต่างๆ มากขึ้น จึงมีการแบ่งแยกออกเป็นชนชั้นใหม่ๆ ซึ่งเป็นกลุ่มชนที่มีอาชีพการงานและกฎเกณฑ์ทางวรรณะคล้ายกัน กลายเป็นวรรณะย่อยๆ ไป โดยวรรณะที่สูงกว่าเหยียดหยามและเอาเปรียบวรรณะต่ำ ด้วยเหตุทางผลประโยชน์เป็นสำคัญ กล่าวคือในยุคแรกทาส ซึ่งเป็นวรรณะต่ำที่ยังมีฐานะดีและเป็นที่ยอมรับของสังคมสามารถแต่งงานกับวรรณะอื่นได้ แต่ภายหลังเมื่อระบบวรรณะขมวดเกลียวแน่นขึ้น ฐานะของทา ก็ลดต่ำลงตามลำดับ กลายเป็นพวกเลวทราม (Untouchable) และห้ามพวกทาสทำพิธีต่างๆ เช่น การเผาศพอย่างที่พวกอารยันทำ ห้ามอ่านห้ามจับพระเวท ถ้าฝ่าฝนจะถูกตัดมือตัดหู

ความรุนแรงของการแบ่งชั้นวรรณะดังกล่าวปรากฏชัดในช่วงปลายยุคพระเวท โดยพวกพราหมณ์ได้อ้างคัมภีร์ศักดิ์สิทธิ์คือบทสวดฤคเวทตอนท้ายที่มีใจความว่า พระพรหมสร้างมนุษย์ให้เกิดขึ้นมาบนโลกด้วยฐานะที่ต่างกัน และมนุษย์ก็ถือกำเนิดมาจากอวัยวะที่ต่างกันของพระพรหมด้วย คนในวรรณะพราหมณ์ถือกำเนิดมาจากพระเศียรของพระพรหม คนวรรณะกษัตริย์ถือกำเนิดมาจากพระอังสา (บ่า) คนในวรรณะแพศย์ถือกำเนิดมาจากพระอุทร (ท้อง)ส่วนคนในวรรณะศูทรถือกำเนิดมาจากพระบาท (เท้า) บางแห่งกล่าวต่างไปจากนี้ว่าวรรณะพราหมณ์มาจากปากของพระพรหม วรรณะกษัตริย์มาจากแขน วรรณะแพศย์ซึ่งเกี่ยวข้องกับเรื่องของการทำมาหาเลี้ยงชีพหรือเป็นหน่วยเศรษฐกิจของชุมชนมาจากท้อง และวรรณะศูทรซึ่งเป็นพวกใช้แรงงานมาจากเท้าของพระพรหม

การที่มนุษย์ถือกำเนิดมาจากอวัยวะที่ต่างกันดังนี้ จึงไม่มีความเสมอภาคกันตั้งแต่เกิดแต่เพราะนั่นเป็นพระประสงค์ของพระผู้เป็นเจ้าที่ได้กำหนดไว้แล้ว จึงต้องถือปฏิบัติตามอย่างเคร่งครัด ดังนั้นผู้ที่เกิดในวรรณะใดก็ต้องดำรงอยู่ในวรรณะนั้นตลอดไป และการประกอบอาชีพก็ต้องให้เป็นไปตามหน้าที่ของตนๆ จะก้าวก่ายกันไม่ได้ และห้ามมิให้คนต่างชั้นวรรณะกันทำการสมรสข้ามวรรณะ ต้องสมรสกับคนภายในวรรณะเดียวกันเท่านั้น หากมีการสมรสข้ามวรรณะกัน บุตรที่เกิดมาก็จะไม่อาจเข้าชั้นวรรณะใดได้อีก และจะถูกเรียกว่าจัณฑาล กลายเป็นบุคคลที่ถูกสังคมเหยียดหยามดูถูก ทั้งนี้ก็เพราะต้องการปกป้องสายเลือดและชนชั้นของเผ่าอารยันเป็นหลัก หากใครฝ่าฝนนอกจากจะถือว่าเป็นการทรยศต่อวรรณะตนเองแล้ว ยังถือว่าเป็นการขัดบัญชาของพระผู้เป็นเจ้าย่อมจะถูกพระเจ้าลงโทษ เรียกว่า "เทวทัณฑ์" บ้าง หรือ "พรหมทัณฑ์" บ้าง ผู้ที่เกิดในวรรณะต่ำ โดยเฉพาะอย่างยิ่งพวกศูทรและจัณฑาล ต้องยอมรับปฏิบัติตามคำสั่งของพราหมณ์โดยไม่มีข้อแม้ใดๆ พวกศูทรจึงเป็นพวกที่ได้รับชะตากรรมมากที่สุดและน่าสงสารมากที่สุด แม้ทุกวันนี้ก็ยังมีความเชื่อเช่นนี้หลงเหลืออยู่ในอินเดียอีกมาก

2.2.3 ยุคอุปนิษัท (Upanishad Period) ประมาณ 150100 ปี ก่อนพุทธศักราช

ศาสนาพราหมณ์ได้วิวันาการจากยุคพราหมณะเข้าสู่ยุคที่ 3 คือยุคอุปนิษัท ซึ่งเป็นช่วงที่ชาวอินเดียสร้างรากฐานทางสังคมที่มั่นคงแข็งแกร่งแล้ว แต่ในทางศาสนา ผู้คนกลับเริ่มฉุกคิดว่า "ลำพังการบูชายัญอย่างที่เคยประพฤติมานั้น ไม่สู้จะได้ผลอะไรเลย ยังไม่เห็นเลยว่าจะสามารถเอาชนะทุกข์ได้อย่างแท้จริง นอกจากจะเป็นการปลอบใจชั่วครั้งชั่วคราวเท่านั้น" ดังนั้นต่อมาจึงเกิดมีนักปรัชญาที่พยายามค้นหาเหตุผลในเรื่องความจริงของชีวิตว่า "ชีวิตคืออะไร เราเกิดมาทำไม ตายแล้วจะไปไหน"

ความสงสัยและความขัดแย้งดังกล่าวเริ่มรุนแรงมากขึ้น จนถึงขนาดที่ว่ามีการรวมกลุ่มอภิปรายปัญหาต่างๆ เพื่อคัดค้านพราหมณ์เลยทีเดียว โดยมีวรรณะกษัตริย์เป็นแกนนำสร้างปรัชญาใหม่ๆ วันดีคืนดีก็ตั้งปัญหาถามพวกพราหมณ์ว่า "อะไรคือปฐมเหตุของโลกและชีวิตพรหมคืออะไร เราเกิดมาจากไหน เราอยู่ได้ด้วยอะไร เราถูกสร้างขึ้นมาบนพื้นฐานแห่งอะไร"

เมื่อต่างคนต่างพยายามใช้ปัญญาของตนขบคิดหาเหตุผล จึงพบข้อสรุปบางประการที่น่าสนใจ ซึ่งได้รวบรวมขึ้นมาใหม่เป็นอีกคัมภีร์หนึ่ง ให้ชื่อว่า "คัมภีร์อุปนิษัท" (Upanishads) ซึ่งเป็นบทสรุปของคัมภีร์พระเวท ถือเป็นตัวแทนพัฒนาการด้านความคิดตามคัมภีร์พระเวทขั้นสุดท้าย และเป็นลักษณะสุดท้ายของศาสนาพราหมณ์ ดังนั้นคัมภีร์อุปนิษัทจึงเป็นอวสานของพระเวท และสำนักปรัชญาลัทธิฮินดูในสมัยต่อมา ก็ล้วนวางหลักคำสอนของตนไว้กับคัมภีร์อุปนิษัทที่ขยายความออกไปที่เรียกว่า "เวทานตะ" (Vedanta) นั่นเอง

คัมภีร์อุปนิษัทเกิดขึ้นครั้งแรกเมื่อใดนั้นยังหาข้อสรุปได้ยา ทั้งนี้เพราะคัมภีร์อุปนิษัทมีอยู่นับร้อยเล่ม และแต่ละเล่มก็ไม่ตรงกันหรือที่ขัดแย้งกันเองก็มี นักปราชญ์ฝ่ายินดูกล่าวว่าอุปนิษัทต้องเกิดก่อนพุทธศาสนาอย่างแน่นอนส่วนบางท่านมีความเห็นแย้งกันว่าคัมภีร์อุปนิษัทอาจเกิดขึ้นหลังพุทธกาล คือเป็นผลงานของพวกินดูซึ่งหาทางจะดำรงไว้ซึ่งศาสนาพราหมณ์ในยุคที่พุทธศาสนาและศาสนาเชนกำลังรุ่งเรือง

คำสอนในคัมภีร์อุปนิษัทเป็นปรัชญาที่ลึกซึ้งและเป็นเรื่องยากที่จะเข้าใจได้ ที่เห็นได้ชัดคือคำสอนเรื่องความจริงสูงสุดที่เรียกว่า "พรหมัน" (Brahman) ซึ่งเป็นคำสอนใหม่ที่ไม่มีปรากฏอยู่ในคัมภีร์พระเวท

คัมภีร์อุปนิษัทกล่าวว่า แม้พระเวทจะถือกันว่าเป็นพระวจนะของพระผู้เป็นเจ้าโดยตรง (ศรุติ) แต่ที่แท้จริงก็เป็นสิ่งที่เกิดมาจากพรหมัน ออกมากับลมหายใจของพรหมันนั่นเอง ดังนั้นพรหมันในคัมภีร์อุปนิษัทจึงมีความสำคัญเหนือกว่าพระเวทมากนัก ดังจะเห็นได้จากประโยคที่ว่า "ผู้ที่รู้จักพระเวทที่ดีที่สุด ก็ยังไม่อาจหลุดพ้นจากทุกข์ได้ ถ้าเขายังไม่รู้จักพรหมัน ตรงข้ามถ้ารู้จักพรหมันแต่ไม่รู้พระเวทเลย กลับสามารถหลุดพ้นจากทุกข์ได้"

ในคัมภีร์อุปนิษัทกล่าวถึงพรหมันว่า "มีพระผู้เป็นเจ้าสูงสุดอยู่เพียงหนึ่งเดียวคือพรหมัน (Brahman) ทุกสิ่งแยกตัวมาจากพรหมัน และจะกลับไปรวมกับพรหมันอีก บุคคลคือชีวาตมันหรืออาตมัน (Atman) ซึ่งมีธรรมชาติเหมือนพรหมันแต่แยกมาอยู่ในตัวบุคคล บุคคลจะต้องพยายามด้วยการประกอบพิธีกรรมจนถึงขั้นบรรลุโมกษะ (Moksha) หรือความหลุดพ้น ก็จะกลับไปรวมกับพรหมัน ขณะเมื่อยังรวมกับพรหมันไม่ได้ ก็จะเวียนว่ายตายเกิดไปจนกว่าจะกลับไปรวมกับพรหมันได้ ชีวาตมันที่จะกลับไปสู่พรหมันได้นั้นจึงต้องเลือกกระทำแต่กรรมที่ไม่ผูกพันกับโลก

คำสอนเรื่อง "พรหมัน" นี้ถือเป็นหลักการสำคัญของคัมภีร์อุปนิษัทที่เชื่อมความสัมพันธ์ระหว่างมนุษย์กับพรหมัน มนุษย์กับเทพเจ้า และมนุษย์กับมนุษย์ด้วยกัน ตลอดจนมนุษย์กับสรรพสิ่งในจักรวาล โดยยืนยันว่า "เป็นไปไม่ได้เลยที่ชีวิตมนุษย์จะอยู่แยกไปอย่างเด็ดขาดจากความเป็นไปของจักรวาล เพราะมนุษย์ก็คือส่วนหนึ่งของจักรวาลนั่นเอง"

ปรัชญาการดำเนินชีวิตตามหลักอาศรม 4 ย้อนไปในยุคพราหมณะซึ่งพิธีบูชายัญได้รับความนิยมกันอย่างแพร่หลาย ในยุคนั้นพราหมณ์ซึ่งเป็นผู้มีอำนาจในการประกอบพิธีกรรม จึงได้รับการยกย่องว่าเป็นที่พึ่งทางจิตใจของประชาชน เมื่อประชาชนเกิดความเดือดร้อนก็พากันไปหาพราหมณ์เพื่อให้ช่วยเปลื้องทุกข์และไถ่บาปให้ เพราะถือว่าพราหมณ์เป็นผู้ศักดิ์สิทธิ์ที่เป็นเสมือนตัวแทนของพระผู้เป็นเจ้าหน้าที่ของพราหมณ์จึงอยู่ที่การประพฤติเคร่งครัดอยู่ในพิธีกรรม และกระทำตนให้เป็นที่พึ่งของประชาชนในทางด้านจิตใจเท่านั้น

คัมภีร์พระเวทในส่วนที่เรียกว่า อรัณยกะ (บทเรียนในป่า) ได้กล่าวถึงหลักการดำเนินชีวิตของพราหมณ์ผู้บำเพ็ญตนเพื่อให้บรรลุประโยชน์หรือจุดมุ่งหมายของชีวิตมนุษย์ ซึ่งเป็นขั้นเป็นตอนไปตามลำดับ เรียกว่าอาศรม 4 (Four Ashrams) ดังนี้

1) พรหมจารี ( Brahmacharya : Student ) แปลว่า ผู้ประพฤติพรหมจรรย์ เป็นวัยที่ต้องศึกษาเล่าเรียน จะเริ่มทำพิธีเล่าเรียนเรียกว่า "อุปานยัน" แปลว่านำชีวิตเข้าสู่ความรู้ตั้งแต่อายุ 8 ขวบ เบื้องแรกจะต้องให้พราหมณ์ผู้เป็นครูอาจารย์เป็นผู้สวมคล้องด้ายสายศักดิ์สิทธิ์เรียกว่ายัชโญปวีต เท่ากับเป็นการประกาศและปฏิญาณตนว่าเป็นพรหมจารีที่จะต้องเชื่อฟังครูบาอาจารย์ ต้องมีความประพฤติเรียบร้อย ต้องเคารพต่ออาจารย์ทุกโอกาสและต้องเรียนอยู่ในสำนักของอาจารย์อย่างน้อย 12 ปี จึงสำเร็จการศึกษา

2) คฤหัสถ์ (Grihastha : Householder) แปลว่า ผู้ครองเรือน เป็นวัยที่แสวงหาความสุขทางโลกตามฆราวาสวิสัย ต้องแต่งงานและมีบุตรอย่างน้อย 1 คน เพื่อใช้หนี้บรรพบุรุษและเป็นการป้องกันมิให้บิดามารดาตกนรกขุม "ปุตตะ" จะต้องประกอบอาชีพให้มีฐานะมั่นคงในทางฆราวาสปฏิบัติตามกฎของผู้ครองเรือน ตลอดจนเอาใจใส่ในการประกอบยัญพิธี

3) วนปรัสถ์ ( Vanaprastha : Hermit) แปลว่า ผู้อยู่ป่า หลังจากสร้างฐานะในเพศคฤหัสถ์ได้แล้ว มีบุตรธิดาสืบสกุลแล้ว ก็ยกทรัพย์สมบัติให้บุตรธิดา แล้วออกไปอยู่ในป่าเพื่อแสวงหาความสุขสงบจากวิเวก บำเพ็ญเพียรทางใจและข้อปฏิบัติอื่นๆทางศาสนาอย่างเคร่งครัดยังมีภรรยาเหมือนกับบุคคลทั่วไป แต่มุ่งบำเพ็ญความดีเพื่อสัมปรายภพให้มากยิ่งขึ้น

4) สันยาสี (Sannyasa : Ascetic) แปลว่า ผู้แสวงหาธรรม พิธีบวชเป็นสันยาสี คุรุ(ครู) จะทำพิธีสวดมนต์บูชาพระเจ้า แล้วสอนให้ผู้บวชว่าตาม เสร็จแล้วคุรุจะอบรมให้ผู้ถือบวชทราบทางปฏิบัติ การถือบวชเป็นสันยาสีนับเป็นช่วงสุดท้ายของชีวิตของผู้ที่หวังประโยชน์สูงสุดฉะนั้นจึงต้องสละโลกและบุตรภรรยา ความวุ่นวายออกบำเพ็ญพรตอยู่ในป่าตลอดชีวิต เพื่อจุดหมายปลายทางของชีวิตคือโมกษะ

อาศรม 4 จึงเป็นลำดับขั้นแห่งวิถีชีวิต (Stages of life) เป็นแนวทางปฏิบัติของผู้บำเพ็ญตนไปสู่ธรรมขั้นสูงสุดในศาสนาพราหมณ์คือโมกษะ ซึ่งมีอิทธิพลต่อชีวิตสังคมของประชาชนและเป็นพื้นฐานที่นำไปสู่การพันาทางศีลธรรมขั้นสูงต่อไป แต่บุคคลที่จะปฏิบัติตามอาศรม 4 ได้ จะต้องอยู่ในวรรณะพราหมณ์ กษัตริย์ แพศย์เท่านั้น

ระบบอาศรม 4 ที่พัฒนาขึ้นยุคพราหมณะนี้ นับว่ายังไม่เข้มงวดหรือเคร่งครัดเท่าใดนักเพราะยุคพราหมณะยังคงเน้นในเรื่องการบูชายัญ มีบุตร และบำเพ็ญทานของพราหมณ์ผู้นับถือพระเวท ดังนั้นช่วงคฤหัสถ์จึงเป็นช่วงชีวิตที่พราหมณ์ยกย่องและให้ความสำคัญ ทั้งนี้เพราะพราหมณ์ส่วนใหญ่เป็นคฤหบดีพราหมณ์ ซึ่งยังคงมีบุตรภรรยาและสามารถประกอบอาชีพอยู่เป็นครอบครัวได้ตามปกติ1ส่วนช่วงสันยาสี (ผู้แสวงหาโมกษะ) นั้น เป็นช่วงชีวิตที่ใครจะเลือกจะเลือกหรือไม่เลือกก็ไม่มีผลต่อความพ้นทุกข์เพราะความพ้นทุกข์ขึ้นอยู่กับการบูชายัญเป็นหลัก

แต่ครั้นมาถึงยุคอุปนิษัท ระบบโครงสร้างทางศาสนาอันได้แก่คำสอนและการปฏิบัติของศาสนาพราหมณ์ได้เปลี่ยนแปลงไปจากเดิมที่เคยมุ่งเน้นการเข้าถึงเป้าหมายสูงสุดจากภายนอกโดยอาศัยการประกอบพิธีบูชายัญเป็นหลัก ก็เปลี่ยนมาเป็นการเข้าถึงพรหมันตามหลักปรัชญาในคัมภีร์อุปนิษัท อาศัยการบำเพ็ญตบะหรือบำเพ็ญโยคะอย่างยิ่งยวดละทิ้งทุกอย่างเพื่อให้เข้าถึงพรหมัน เพราะเห็นว่า การบูชายัญนั้นเพียงช่วยให้ไปสวรรค์ได้ แต่ก็ยังไม่อาจช่วยให้บรรลุโมกษะเข้าถึงพรหมมันได้เลย

ดังนั้น ในยุคอุปนิษัท ความสำคัญของพราหมณ์ในฐานะผู้ประกอบพิธีกรรมเริ่มลดลงช่วงสันยาสีหรือช่วงชีวิตสุดท้ายที่มุ่งแสวงหาโมกษะกลับได้รับการยกย่องมากเป็นพิเศษ และยังเชื่ออีกว่าการเข้าสู่ช่วงสันยาสีนั้นจะเริ่มต้นเมื่อใดก็ได้ โดยไม่จำเป็นต้องรอให้มีอายุมากหรือมีลูกหลานก่อนตามแบบเดิม แนวคิดดังกล่าวนี้ก่อให้เกิดการเติบโตและแผ่ขยายของลัทธิถือพรตอยู่ป่า ปลีกตัวจากโลกภายนอก ไม่มีชนชั้นวรรณะ และมุ่งความสันโดษและแสวงหาความสุขทางจิตวิญญาณ

แนวคิดและระบบปรัชญาอินเดีย 2สาย สมัยที่ปรัชญาอุปนิษัทเกิดขึ้น เป็นยุคที่ใกล้กับพุทธกาลมากแล้ว เป็นยุคที่นักคิดชาวอินเดียเริ่มเป็นตัวของตัวเองมากขึ้น ไม่ผูกพันกับระบบประเพณีดั้งเดิมซึ่งถ่ายทอดกันมาแต่สมัยพระเวท เพราะฉะนั้นจึงมีนักคิดอิสระที่มีความคิดแหวกแนวออกไปจากระบบประเพณีดั้งเดิมของพระเวทออกไป

พวกนักคิดอิสระที่พากันปฏิเสธคัมภีร์พระเวทมีอยู่หลายกลุ่ม ในพระไตรปิฎกได้กล่าวถึงชื่อ อาชีวก ปริพาชก นิครนถ์ ลัทธิครูทั้ง 6 ท่านเหล่านี้ล้วนแต่เป็นนักคิดอิ ระที่แยกตัวออกมาจากพราหมณ์ผู้นับถือพระเวททั้งสิ้น

ดังนั้น ยุคนี้จึงเป็นเสมือนจุดเชื่อมต่อระหว่างลัทธิความเชื่อสองสาย คือ ลัทธิศาสนาพราหมณ์ที่ยังคงยึดมั่นอยู่ในคัมภีร์พระเวท กับลัทธิศาสนาใหม่ๆ ที่ปฏิเสธคัมภีร์พระเวท

ฉะนั้น ลัทธิศาสนาของอินเดียในยุคนี้ จึงสามารถแบ่งออกได้เป็น 2 พวก คือ

1. พวกอไวทิกวาทะ (Avaidika) หรือนาสติกะ (Nastika) คือพวกที่ปฏิเสธความศักดิ์สิทธิ์ของพระเวท ปฏิเสธความยิ่งใหญ่ของพระเจ้า และไม่ยอมรับประเพณีของพราหมณ์ซึ่งหลักๆ ก็ได้แก่ ลัทธิของครูทั้ง 6 ศาสนาเชน และพระพุทธศาสนา ซึ่งหากจะแยกให้ชัดเจนก็แบ่งได้เป็น 2 กลุ่มคือ

2) กลุ่มประสบการณ์นิยมหรือปฏิบัตินิยม (Experientialish) ที่ยืนยันว่าความรู้ที่แท้จริง ย่อมเป็นผลที่เกิดมาจากการปฏิบัติ การทดลองพิสูจน์จนได้รู้แจ้งเองด้วยประสบการณ์ของตน นักคิดกลุ่มนี้ประกอบด้วย นักปรัชญาอุปนิษัทยุคปลาย นักปรัชญาเชน เป็นต้น ในแง่มุมการแสวงหาความรู้ นักปฏิบัติกลุ่มนี้มีแนวทางใกล้เคียงกับพระพุทธศาสนา

2. พวกไวทิกวาทะ (Vaidika) หรืออาสติกะ (Astika) คือพวกที่ยังคงนับถือพระเวทเป็นปทัฏฐาน คือยอมรับประเพณีของพราหมณ์และไม่ปฏิเสธความศักดิ์สิทธิ์ของพระเวทพวกไวทิกวาทะนี้จึงจัดอยู่ในประเภทจารีตนิยม (Traditionalist) เพราะเชื่อว่าความรู้ทุกชนิดเกิดมาจากแหล่งเดียวกัน โดยการเปิดเผยของเทพเจ้า เรียกว่า "พระเวท" (Vedas) ซึ่งพราหมณ์ยึดถือกันว่าเป็นคัมภีร์หลักที่สำคัญและศักดิ์สิทธิ์ เพราะเป็นโองการของสวรรค์ เป็นขุมทรัพย์ทางปัญญาอันยิ่งใหญ่และสูงส่งของมวลมนุษย์ ดังนั้นเมื่อมีการศึกษาและ สืบทอดก็ต้องยึดตามแบบแผนและปฏิบัติตามประเพณีธรรมเนียมเก่า ต้องอนุรักษ์และอนุวัตรตามสิ่งที่กล่าวในคัมภีร์พระเวท โดยไม่มีข้อโต้แย้ง วิจารณ์ หรือแสวงหาเหตุผลใดๆ

พวกไวทิกวาทะนี้ต่อมาภายหลังก่อเกิดเป็น 6 ลัทธิใหญ่ เรียกว่า หลักทรรศนะ 6 (Six Darshanas) ประกอบด้วยลัทธิเวทานตะ นยายะ ไวเศษิกะสางขยะ โยคะ และมิมางสาทรรศนะเหล่านี้มีรายละเอียดคำสอนต่างกันดังนี้

จากรายละเอียดข้างต้น เราจะเห็นว่าชาวอินเดียเป็นนักคิดนักแสวงหาที่มีแนวคิดในเชิงศาสนาและปรัชญาที่ละเอียดซับซ้อน มีหลากหลายระบบ ซึ่งแต่ละระบบก็มีคำสอนที่มีรายละเอียดต่างกันไป ทั้งนี้ส่วนหนึ่งเป็นผลจากสภาพแวดล้อมทางธรรมชาติ อีกส่วนหนึ่งเกิดจากความหลากหลาย และเหลื่อมล้ำต่ำสูงแห่งวิถีชีวิตของผู้คน

อย่างไรก็ตาม คำสอนที่เป็นศาสนาหรือปรัชญาเหล่านั้น แม้จะต่างกันในรายละเอียดแต่ทั้งหมดล้วนมีลักษณะร่วมอย่างเดียวกัน คือการแสวงหาความเป็นจริงสูงสุดที่เป็นฐานรองรับความมีอยู่ของชีวิต โลก และจักรวาล และพยายามอธิบายแนวความคิดเกี่ยวกับความเป็นจริงนั้นๆสะท้อนออกมาเป็นปรัชญาชีวิต เพื่อประโยชน์แก่การบรรลุโมกษะหรือการหลุดพ้น ซึ่งถือว่าเป็นเป้าหมายสูงสุดของทุกๆ ชีวิต

*----------------------------------------------------------------------------------------------------------*
หนังสือ GB 405 ประวัติศาสตร์พระพุทธศาสนา
กลุ่มวิชาความรู้ทั่วไปทางพระพุทธศาสนา

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
กำเนิดและพัฒนาการทางความเชื่อของศาสนาพราหมณ์

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
ประวัติศาสตร์พระพุทธศาสนา

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
พระพุทธศาสนา

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
ความรู้พระพุทธศาสนา

# data[].attributes.attachment_link.title
กำเนิดและพัฒนาการทางความเชื่อของศาสนาพราหมณ์

# data[].attributes.attachment_link.description
สื่อธรรมะ รวมวีดีโอ พุทธประวัติ ทศชาติ กฎแห่งกรรม การ์ตูนธรรมะ และวีดีโอธรรมะต่างๆ ทางพระพุทธศาสนา

# data[].attributes.headline
ศาสนาพราหมณ์-ฮินดู 6/8/67 ธัมมาวุธ แก้วมงคล

# data[].attributes.subject
ศาสนาพราหมณ์-ฮินดู 6/8/67 ธัมมาวุธ แก้วมงคล

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
สารานุกรมไทย
สำหรับเยาวชน ﻿

เมนู 20

สารานุกรมไทยสำหรับเยาวชนฯ / เล่มที่ ๒๐ / เรื่องที่ ๑ ศาสนา / ศาสนาพราหมณ์-ฮินดู
﻿
ศาสนาพราหมณ์-ฮินดู

เทวสถานโบสถ์พราหมณ์

พระราชพิธีตรียัมปวาย

พระราชพิธีตรียัมปวาย

ศาสนาพราหมณ์-ฮินดู

คำว่า พราหมณ์ หมายถึง คนประเภทหนึ่ง ซึ่งมีความรู้ทางวิทยาการเกี่ยวกับหลักดำเนินชีวิตตามแนวทางศาสนา หรือแนวพิธีกรรมต่างๆ ทำหน้าที่เป็นครูบาอาจารย์ และพิธีกรรมต่างๆ ตลอดจนดูฤกษ์ดูยามในพิธีหลวง และพิธีราษฎร์

ชาวอินเดียที่เป็นพราหมณ์เข้ามาในประเทศไทย ก่อนสมัยสุโขทัย โดยผ่านมาทางเขมร ทางลุ่มน้ำเจ้าพระยา และทางใต้ ศาสนาพราหมณ์คือ ศาสนาฮินดูดั้งเดิม ชาวอินเดียได้เข้ามาพร้อมกับศาสนาฮินดู โดยเฉพาะในสมัยกรุงรัตนโกสินทร์นี้

คัมภีร์ดั้งเดิมของศาสนาพราหมณ์-ฮินดู คือ คัมภีร์พระเวท แปลว่า ความรู้มาจากพระเจ้า พระผู้ประเสริฐ คือ พรหม คัมภีร์พระเวทจึงเป็นคำสอนของพระเจ้า มีเทพเจ้าทั้งหลายเป็นที่เคารพนับถือ เช่น พระอัคนีเทพ พระอินทรเทพ พระอัศวินเทพ สาวิตรีเทพ สุริยเทพ วรุณเทพ อุสาเทพ โสมเทพ วิษณุเทพ เป็นต้น ชาวฮินดูเลือกบูชาเทพองค์หนึ่งองค์ใด ที่ตนเองเคารพนับถือเป็นพิเศษ

ในประเทศไทยมีเทวสถานโบสถ์พราหมณ์หลายแห่ง เช่น โบสถ์พระอิศวร โบสถ์พระพิฆเนศ โบสถ์พระนารายณ์ โบสถ์เทพมณเฑียร โบสถ์พระแม่อุมาเทวี วัดวิษณุ เป็นต้น ทั้งหมดตั้งอยู่ในกรุงเทพมหานคร หลายแห่งก่อตั้งมาตั้งแต่ต้นกรุงรัตนโกสินทร์

พราหมณ์มีบทบาทสำคัญในพิธีกรรม ทั้งของหลวง และของราษฎร์ ในพระราชพิธีสำคัญ เช่น พระราชพิธีบรมราชาภิเษก พระราชพิธีพืชมงคลจรดพระนังคัลแรกนาขวัญ พระราชพิธีถือน้ำพระพิพัฒน์สัตยา เป็นต้น นอกนั้นมีพิธี ซึ่งราษฎร์ทั่วไปก็กระทำ โดยมีพราหมณ์เป็นผู้ประกอบพิธีให้ โดยเฉพาะพิธีที่เกี่ยวกับขวัญ เช่น พิธีทำขวัญเดือนโกนผมไฟ พิธีโกนจุก พิธีสมรส พิธีศพ พิธีตั้งศาลพระภูมิ เป็นต้น

พิธีกรรมของศาสนาพราหมณ์-ฮินดูเอง มีอยู่ประจำเกือบทุกเดือน นอกนั้นก็มีการประกอบศาสนกิจเป็นประจำทุกวัน ด้วยการสวดมนต์การบูชาพระเจ้า โดยการร้องเพลงสดุดีพระองค์ ชาวฮินดูถือว่า ดนตรี การขับร้อง และการเต้นรำ เป็นสิ่งที่พระเจ้าทรงโปรดปรานเป็นพิเศษ

ชาวฮินดูซึ่งเข้ามาในประเทศไทยระยะร้อยปีเศษมานี้ ส่วนใหญ่เป็นพ่อค้า จึงทำมาค้าขายในสังคม เหมือนพ่อค้าทั่วไปเป็นหลัก

# data[].attributes.attachment_link.description
สารานุกรมไทย สำหรับเยาวชน ﻿ เมนู 20 สารานุกรมไทยสำหรับเยาวชนฯ / เล่มที่ ๒๐ / เรื่องที่ ๑ ศาสนา / ศาสนาพราหมณ์-ฮินดู﻿ ศาสนาพราหมณ์-ฮินดู เทวสถานโบสถ์พราหมณ์ พระราชพิธีตรียัมปวาย พระราชพิธีตรียัมปวาย ศาสนาพราหมณ์-ฮินดู คำว่า พราหมณ์ หมายถึง คนประเภทหนึ่ง ซึ่งมีความรู้ทางวิทยาการเกี่ยวกับหลักดำเนินชีวิตตามแนวทางศาสนา หรือแนวพิธีกรรมต่างๆ ทำหน้าที่เป็นครูบาอาจารย์ และพิธีกรรมต่างๆ ตลอดจนดูฤกษ์ดูยามในพิธีหลวง และพิธีราษฎร์ ชาวอินเดียที่เป็นพราหมณ์เข้ามาในประเทศไทย ก่อนสมัยสุโขทัย โดยผ่านมาทางเขมร ทางลุ่มน้ำเจ้าพระยา และทางใต้ ศาสนาพราหมณ์คือ ศาสนาฮินดูดั้งเดิม ชาวอินเดียได้เข้ามาพร้อมกับศาสนาฮินดู โดยเฉพาะในสมัยกรุงรัตนโกสินทร์นี้ คัมภีร์ดั้งเดิมของศาสนาพราหมณ์-ฮินดู คือ คัมภีร์พระเวท แปลว่า ความรู้มาจากพระเจ้า พระผู้ประเสริฐ คือ พรหม คัมภีร์พระเวทจึงเป็นคำสอนของพระเจ้า มีเทพเจ้าทั้งหลายเป็นที่เคารพนับถือ เช่น

# data[].attributes.headline
ศาสนาพราหมณ์-ฮินดู 6/8/67 มงคล ทองผิว

# data[].attributes.subject
ศาสนาพราหมณ์-ฮินดู 6/8/67 มงคล ทองผิว

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
ศาสนาพราหมณ์-ฮินดู

# data[].attributes.attachment_link.title
ศาสนาพราหมณ์-ฮินดู

# data[].attributes.attachment_link.description
ศาสนาพราหมณ์-ฮินดู, รวมข่าว ศาสนาพราหมณ์-ฮินดู ที่คุณสนใจ, ติดตามสถานการณ์ ศาสนาพราหมณ์-ฮินดู

# data[].attributes.body
กิตติวินท์ วรเชษฐ

# data[].attributes.headline
ส่งงานวันที่6/8/67 ศาสนาพราหมณ์-ฮินดู

# data[].attributes.subject
ส่งงานวันที่6/8/67 ศาสนาพราหมณ์-ฮินดู

# data[].attributes.body
กิตติพงศ์ เจริญศรี

# data[].attributes.attachment_link.title
ศาสนาพราหมณ์-ฮินดู

# data[].attributes.attachment_link.description
ศาสนาพราหมณ์-ฮินดู คำว่า พราหมณ์ หมายถึง คนประเภทหนึ่งซึ่งมีความรู้ทางวิทยาการเกี่ยวกับหลักดำเนินชีวิตตามแนวทางศาสนาหรือแนวพิธีกรรมต่าง ๆ ทำหน้าที่เป็นครูบาอาจารย์และพิธีกรรมต่าง ๆ ตลอดจนดูฤกษ์ดูยา…

# data[].attributes.headline
ส่งงานศาสนาพราหมณ์ฮินดู 6/8/67

# data[].attributes.subject
ส่งงานศาสนาพราหมณ์ฮินดู 6/8/67

# data[].attributes.body
ณัฐฐพร ยะลา

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
ศาสนาฮินดูเป็นศาสนาเก่าแก่ของชาวอารยัน กำเนิดขึ้นที่ประเทศอินเดียก่อนศาสนาอื่นๆ โดยมีพราหมณ์เป็นผู้สั่งสอนและประกอบพิธีกรรมจึงเรียกกันว่าเป็นศาสนาของพราหมณ์ หรือศาสนาพราหมณ์.

ศาสนาฮินดูเป็นศาสนาประเภทเทวนิยมคือเคารพยอมรับเรื่องเทพเจ้าเป็นสิ่งสูงสุด โดยเทพเจ้า ๓ องค์ที่ชาวฮินดูให้ความเคารพสูงสุดอันได้แก่

๑. พระพรหม ที่เป็นเทพเจ้าผู้สร้างหรือให้กำเนิดทุกสิ่งในเอกภพขึ้นมา

๒. พระวิษณุ หรือพระนารายณ์ ที่เป็นเทพเจ้าผู้ปกป้องรักษา

๓. พระอิศวร หรือพระศิวะ ที่เป็นเทพเจ้าผู้ทำลาย

เทพเจ้าทั้ง ๓ องค์นี้รวมเรียกว่า ตรีมูรติ ที่เป็นเทพเจ้าสูงสุด แต่ชาวฮินดูยังนับถือเทพเจ้ารองๆลงมาอีกมากประมาณ ๓๐๐ ล้างองค์.

ศาสนาฮินดูไม่มีศาสดาเพราะสืบทอดกันมานานจนไม่รู้ว่าใครเป็นผู้สั่งสอนคนแรก แต่มีฤๅษีและพราหมณ์เป็นผู้สั่งสอนและพัฒนาหลักคำสอนสืบต่อกันมาเรื่อยๆ

คัมภีร์ของศาสนาฮินดูเก่านั้นมีอยู่ ๔ คัมภีร์คือ

๑. คัมภีร์ฤคเวท เป็นคัมภีร์สำหรับใช้สวดสรรเสริญพระเจ้า

๒. คัมภีร์ยชุรเวท เป็นคัมภีร์รวบรวมบทร้อยกรองใช้ในพิธีบูชายัญในศาสนา

๓. คัมภีร์สามเวท เป็นคัมภีร์รวบรวมบทสวดมนต์สำหรับประกอบพิธีกรรมต่างๆของประชาชนทั่วไป

๔. คัมภีร์อาถรรพเวท เป็นคัมภีร์เวทมนต์คาถา

คัมภีร์เหล่านี้เรียกว่า คัมภีร์พระเวท แต่ต่อมาได้เกิดคัมภีร์อุปนิษัทขึ้นอีก ซึ่งเป็นคัมภีร์ที่กล่าวถึงเรื่องธรรมชาติของจักรวาลและวิญญาณมนุษย์ อันส่งผลกระทบถึงความคิดและการดำเนินชีวิตของชาวอินเดียอย่างมาก.

คำสอนสำคัญในคัมภีร์อุปนิษัทนั้นสรุปได้ ๕ เรื่องคือ

๑. ปรมาตมัน หรือ พรหม คือวิญญาณหรือตัวตนดั้งเดิม หรือใหญ่ ที่เที่ยงแท้ถาวร เป็นหนึ่งและอมตะ

๒. อาตมัน หรือชีวาตมัน คือส่วนย่อยของปรมาตมันหรือพรหมที่แยกออกมาอยู่ในแต่ละบุคคล

๓. การกลับเข้าไปรวมกับปรมาตมันหรือพรหมได้นั้นคือการพ้นทุกข์ไม่ต้องเวียนว่ายตายเกิดอีก

๔. ชีวาตมันจะกลับไปรวมกับปรมาตมันได้นั้น ผู้นั้นจะต้องบำเพ็ญกิริยา ประกอบพิธีต่างๆจนบรรลุถึงโมกษะ (หลุดพ้นจากอัตตา) ชีวาตมันก็จะกลับไปรวมกับปรมาตมันได้.

๕. เรื่องกฎแห่งกรรม คือสอนว่ากรรมเป็นเครื่องกำหนดของชีวิตในภพหน้า กล่าวคือใครทำสิ่งใดในชาตินี้ ย่อมได้สิ่งนั้น ในชาติหน้า

๖. หลักความเชื่อที่สำคัญ

คำสอนในคัมภีร์อุปนิษัทนี้เองที่ทำให้เกิดความเชื่อเรื่องวิญญาณเวียนว่ายตายเกิด และเรื่องนรกใต้ดิน สวรรค์บนฟ้า ผี สาง เทวดา ต่างๆขึ้นมา รวมทั้งเรื่องอาวตารของพระนารายณ์ที่เกิดมาเพื่อช่วยโลก เช่น อวตารมาเป็นพระรามเพื่อฆ่ายักษ์ หรือแม้เรื่อง อวตารมาเป็นพระพุทธเจ้า เพื่อสอนพวกอสูรผิดๆจะได้ไม่มีฤทธิ์เดช จะได้กำจัดได้ง่าย เป็นต้น นี่เองที่ทำให้ผู้ที่ไม่รู้จักพุทธศาสนาอย่างถูกต้องก็จะเชื่อกันว่าพุทธศาสนานั้นแยกออกมาหรือเป็นเพียงสาขาหนึ่งของศาสนาฮินดูเท่านั้น ซึ่งความเชื่อนี้ก็ได้เข้าไปปะปนอยู่ในคำสอนของพุทธศาสนาในระดับศีลธรรมเต็มไปหมด และก็ยังเป็นสาเหตุสำคัญที่ทำให้พุทธศาสนาสูญหายไปจากอินเดียอีกด้วย

นิกายใหญ่ๆของศาสนาฮินดูมีอยู่ ๖ นิกายคือ

๑. นิกายไวษณวะ ซึ่งนับถือพระวิษณุเป็นเทพเจ้าสูงสุด

๒. นิกายไศวะ ซึ่งนับถือพระศิวะเป็นเทพเจ้าสูงสุด (พวกนี้เรียกว่าพวกลึงค์ยัติซึ่งนิยมพกลึงค์เล็กๆคาดไว้ที่เอว)

๓. นิกายศักดา ซึ่งพวกนี้นับถือลักษณะสตรีเพศคือนับถือมเหสีของพระวิษณุ คือเจ้าแม่กาลี ในฝ่ายที่ดุร้าย

๔. นิกายคณพัทยะ ซึ่งนับถือพระคเณศที่มีเศียรเป็นช้าง

๕. นิกายสรภัทธะ ซึ่งนับถือบูชาพระอาทิตย์เป็นเทพเจ้าสูงสุด

๖. นิกายสมารธะ ซึ่งเป็นนิกายใจกว้างนับถือเทพเจ้าทุกองค์.

จุดหมายสูงสุดของศาสนาฮินดูก็คือการได้กลับไปรวมอยู่กับพรหมหรือปรมาตมัน ซึ่งไม่ต้องเวียนว่ายตายเกิดให้เป็นทุกข์อีกต่อไป ส่วนจุดหมายรองลงมาก็คือการได้ขึ้นสวรรค์เสพสุขอยู่กับนางฟ้าบนสวรรค์นานๆโดยไม่ต้องทำงาน.

๙. ความเชื่อและหลักปฏิบัติ

ชาวอินเดียวจะมีการแบ่งผู้คนออกเป็นพวกๆหรือวรรณะตามความเชื่อจากศาสนาฮินดูคือ

๑. วรรณะพราหมณ์เป็นวรรณะสูงสุด ได้แก่พวกผู้ประกอบพิธีกรรมต่างๆ

๒. วรรณะกษัตริย์ ได้แก่พวกกษัตริย์ผู้ปกครองบ้านเมือง

๓. วรรณะแพศย์ ได้แก่พวกพ่อค้า ช่างฝีมือ

๔. วรรณะศูทร ได้แก่พวกคนใช้

ชาวอินเดียจะยึดถือเรื่องวรรณะกันมาก ถ้าใครแต่งงานกันต่างวรรณะ ลูกออกมาจะเป็นพวกจัณฑาล ซึ่งเป็นคนชั้นต่ำสุดที่สังคมรังเกียจ ส่วนวรรณะพราหมณ์ที่ถือว่าเป็นวรรณะสูงสุดเพราะเขาถือว่าพราหมณ์เกิดมาจากพรหม. หลักปฏิบัติของศาสนาฮินดูนั้นก็มีหลักศีลธรรมอยู่มากมาย แต่เน้นไปที่การบูชาเทพเจ้าที่ตนนับถือ และยังมีความอดทนที่จะรับความทุกข์ยากโดยไม่คิดจะปรับปรุงแก้ไข เพราะถือว่านี่เป็นกรรมของตนหรือเป็นพรหมลิขิตไม่สามารถหลีกหนีได้ ไม่มีใครจะมาช่วยเหลือได้ จึงทำให้เกิดความนิ่งดูดายหรือใจดำไม่ค่อยจะมีใครช่วยเหลือใคร เพราะถือว่าเป็นกรรมของเขาเองที่ทำไว้ในชาติก่อน ส่วนคนที่ไปช่วยก็ช่วยเพราะอยากให้ตนมีสภาพชีวิตที่ดีขึ้น ไม่ได้ช่วยเพราะความสงสารอย่างแท้จริง.

ปัจจุบันศาสนาฮินดูจะมีผู้คนนับถือมากเฉพาะในประเทศอินเดีย และยังมีผู้ที่ทรมานร่างกายหรือบำเพ็ญทุกรกิริยาเพื่อให้บรรลุถึงโมกษะอยู่ด้วย แต่ก็มีผู้คนนับถือประปรายอยู่ในประเทศต่างๆทั่วโลก และนิยมเรียกกันว่าศาสนาพราหมณ์

ศาสนาฮินดูมีประเพณีต่างๆมากมาย ส่วนมากเป็นประเพณีบูชาเทพเจ้า เช่นการฆ่าสัตว์บูชายัญต่อเจ้าแม่กาลี ซึ่งบางครั้งก็มีการฆ่ามนุษย์เพื่อบูชายัญเพราะเชื่อว่าเทพเจ้าจะพอในและดลบันดาลให้ความหายนะหรือโรคระบาดหายไปได้

ศาสนาฮินดูจะมีพราหมณ์ เป็นผู้ผูกขาดการประกอบพิธี และทำหน้าที่สั่งสอน และจะมีการเรียนพระเวทหรือศึกษาคัมภีร์พระเวท ถ้าใครเรียนจบถือว่าเก่งมาก จนเกิดประเพณีว่าผู้หญิงจะต้องไปสู่ขอผู้ชายมาแต่งงานเพราะว่าผู้ชายมีค่าสูงส่ง โดยผู้จบพระเวทจะสามารถประกอบพิธีทำให้มีรายได้งาม อย่างเช่นถ้าใครจะให้ญาติที่ตายไปแล้วได้ขึ้นสวรรค์จะต้องนำทรัพย์หรือของมีค่า เช่นโค มาให้พราหมณ์มากๆ เพื่อพราหมณ์จะได้สวดส่งวิญญาณของญาตินั้นให้ขึ้นสวรรค์ ถ้าใครยากจนก็ไม่มีทางได้ขึ้นสวรรค์ .

เช่น วันสงกรานต์ เป็นต้น (ยังไม่มีข้อมูล)

สถานที่สำคัญแห่งหนึ่งอยู่ที่เมืองพาราณสี ที่ตั้งอยู่ที่ฝั่งของแม่น้ำคงคาที่เรียกว่า กาสี ซึ่งคนที่เคร่งครัดในศาสนาฮินดูทุกคนจะต้องดิ้นรนมาตายที่วงกลมศักดิ์สิทธิ์ที่มีรัศมีประมาณ ๑๐ ไมล์จากจุดศูนย์กลางของตัวเมืองที่เรียกว่าปัญจะโกสี ซึ่งผู้คนจะมาแสวงบุญกันที่นี่ให้มากครั้งเท่าที่จะทำได้ และลงอาบนำในแม่น้ำคงคาที่ถือว่าศักดิ์สิทธิ์ชำระล้างบาปได้ ดังนั้นเมื่อมีคนตายจึงนิยมนำมาเผาที่บริเวณนี้และทิ้งศพลงแม่น้ำคงคา จนทำให้เมืองนี้เป็นเมืองที่เศร้าโศกตลอดกาล เพราะมีแต่งานศพและควันลอยโขมงอยู่ตลอดเวลา สถานที่ศักดิ์สิทธิ์อีกแห่งหนึ่งคือเมืองมธุรา ที่เป็นเมืองสำคัญศักดิ์สิทธิ์ของนิกายไวษวะที่ตั้งอยู่บนฝั่งแม้น้ำยมนา ที่ถือว่าเป็นบ้านเกิดของพระกฤษณะ เมื่อถึงเทศกาลจะมีนักแสวงบุญมาที่เมืองนี้และมีพิธีฟ้อนรำให้เกียรติแก่พระกฤษณะ ซึ่งนอกจากสถานที่สำคัญทั้งสองแห่งนี้แล้วยังมีศูนย์กลางทางศาสนาอีกหลายแห่ง.

# data[].attributes.attachment_link.title
ศาสนาฮินดู(พราหมณ์)

# data[].attributes.attachment_link.description
ศาสนาฮินดูเป็นศาสนาเก่าแก่ของชาวอารยัน กำเนิดขึ้นที่ประเทศอินเดียก่อนศาสนาอื่นๆ โดยมีพราหมณ์เป็นผู้สั่งสอนและประกอบพิธีกรรมจึงเรียกกันว่าเป็นศาสนาของพราหมณ์ หรือศาสนาพราหมณ์ ...

# data[].attributes.headline
ส่งงานวิธีการทางประวัตติศาสร์ วันที่ 1 เดือนสิงหาคม พุทธศักราช ๒๕๖๗ ธวัชชัย สีสนิท

# data[].attributes.subject
ส่งงานวิธีการทางประวัตติศาสร์ วันที่ 1 เดือนสิงหาคม พุทธศักราช ๒๕๖๗ ธวัชชัย สีสนิท

# data[].attributes.headline
วิธีการทางประวัติศาสตร์

# data[].attributes.subject
วิธีการทางประวัติศาสตร์

# data[].attributes.body
1/8/67มงคล ทองผิว

# data[].attributes.attachment_link.title
วิธีการทางประวัติศาสตร์

# data[].attributes.attachment_link.description
เว็บไซต์การศึกษา รวมข่าวการศึกษา ข่าว admission กิจกรรม ธรรมะ สาระความรู้ ข้อสอบ โครงงาน ภาษาอังกฤษ วิทยาศาสตร์ เกมส์ ข่าวสาร สำหรับครู นักเรียน Admissions GAT-PAD รับตรง ที่ใหญ่ที่สุดในประเทศไทย

# data[].attributes.headline
ส่งงาน  วิธีการทางประวัติศาสตร์ 1/8/67

# data[].attributes.subject
ส่งงาน  วิธีการทางประวัติศาสตร์ 1/8/67

# data[].attributes.body
ณัฐฐาพร ยะลา

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
วิธีการทางประวัติศาสตร์
ทีมงานทรูปลูกปัญญา | 2021-02-08 20:34:28

ในการศึกษาวิชาประวัติศาสตร์นั้น จะมีลำดับขั้นตอนของการศึกษาเป็นระบบแบบแผน เรียกว่า "วิธีการทางประวัติศาสตร์" โดยวางอยู่บนหลักการเช่นเดียวกันกับวิทยาศาสตร์ คือ การอาศัยการตีความจากประจักษ์หลักฐานทางประวัติศาสตร์ เพื่อยืนยันหรือพิสูจน์ข้อสันนิษฐานต่างๆ เกี่ยวกับเหตุการณ์ในอดีต ซึ่งวิธีการทางประวัติศาสตร์นี้เอง ที่ทำให้ประวัติศาสตร์ต่างจากตำนาน หรือนิทานปรัมปรา

ภาพ : shutterstock.com

วิธีการทางประวัติศาสตร์ มี 5 ขั้นตอนดังต่อไปนี้

1. ตั้งประเด็นคำถาม หรือตั้งประเด็นในสิ่งที่สงสัย คือการตั้งประเด็นว่าจะศึกษาเรื่องอะไร เหตุการณ์อะไร ในยุคสมัยใด ซึ่งเป็นการกำหนดกรอบในการศึกษา

2. ค้นคว้าหาหลักฐานหรือข้อมูล ที่เกี่ยวข้องกับเรื่องที่เราตั้งประเด็นเอาไว้ เป็นการค้นคว้าหาข้อมูลที่เกี่ยวข้องกับเรื่องราวที่ตั้งข้อสงสัยเอาไว้ ซึ่งหลักฐานทางประวัติศาสตร์แบ่งได้เป็น หลักฐานชั้นต้น และหลักฐานชั้นรอง และยังแบ่งเป็นหลักฐานที่เป็นลายลักษณ์อักษร และไม่เป็นลายลักษณ์อักษร

3. ประเมินคุณค่าของหลักฐานหรือข้อมูล เรียกว่า "วิพากษ์วิธีทางประวัติศาสตร์" อันหมายถึง การพิจารณาหลักฐาน และการตรวจสอบหลักฐานด้วยความละเอียดรอบคอบ ซึ่งสามารถแบ่งออกได้เป็น 2 ขั้นตอนดังนี้

- การวิพากษ์ภายนอก คือ ขั้นตอนของการตรวจสอบหลักฐานจากรูปลักษณ์ทางกายภาพ โดยไม่ได้มุ่งเน้นถึงสวนที่เป็นเนื้อหารายละเอียดของหลักฐานนั้น จุดประสงค์ของการวิพากษ์ภายนอกคือ เพื่อคัดกรองหลักฐานที่ไม่เกี่ยวข้องกับเรื่องราวที่เราตั้งข้อสงสัยออกไป เพื่อให้การพิจารณาเป็นไปโดยสะดวกขึ้น
- การวิพากษ์ภายใน คือ ขั้นตอนของการนำหลักฐานที่ผ่านการวิพากษ์ภายนอกแล้ว มาพิจารณาอีกรอบ ซึ่งจุดประสงค์ของการพิจารณาคือ เพื่อตรวจสอบเนื้อหาของหลักฐานนั้นๆ ว่า มีความเกี่ยวข้องเชื่อมโยง หรือถูกต้องหรือไม่ อย่างไร

4. การจัดลำดับและร้อยเรียงข้อมูล คือ การนำหลักฐานที่ผ่านการประเมินมาแล้ว มาวิเคราะห์และสังเคราะห์

- การวิเคราะห์ คือ การเอาข้อมูลหลักฐานมาแยกแยะ แจกแจงออกเป็นกลุ่ม และจัดกลุ่มเรื่องราวที่เกี่ยวข้องกัน หรือเป็นเหตุเป็นผลซึ่งกันและกันเอาไว้ในกลุ่มเดียวกัน
- การสังเคราะห์ คือ การนําข้อมูลหลักฐานที่ผ่านการวิเคราะห์แล้ว มาเรียงร้อยเชื่อมโยงให้เป็นเรื่องราวเดียวกัน มีความสอดคล้องต้องกันและเป็นเอกภาพ

5. การตีความและนำเสนอข้อมูล คือ การนำเอาหลักฐานที่ผ่านการวิเคราะห์และสังเคราะห์แล้ว มาตีความเพื่อยืนยัน หรือเพื่อพิสูจน์ข้อสงสัยที่ได้ตั้งไว้แต่แรก และนำเสนอการตีความนั้น โดยการตีความต้องยืนอยู่บนหลักการของความเป็นเหตุเป็นผลเสมอ

อย่างไรก็ตาม มีข้อพึงระลึกไว้เสมอคือ แม้ว่าวิธีการทางประวัติศาสตร์จะมีความเป็นระบบระเบียบ น่าเชื่อถือมากเพียงใด แต่ข้อมูลทางประวัติศาสตร์ที่ได้จากการตีความจากหลักฐานทางประวัติศาสตร์นั้น ไม่ได้ให้ความแน่นอนอย่างสมบูรณ์ เพราะการตีความเป็นการคาดการณ์จากหลักฐานเท่านั้น มีความเป็นไปได้ว่า อาจมีการตีความที่สมเหตุสมผลมากกว่า 1 วิธีที่เป็นไปได้ จากหลักฐานทางประวัติศาสตร์เดียวกัน

เรียบเรียงโดย : ถาปกรณ์ กำเนิดศิริ

# data[].attributes.attachment_link.description
วิธีการทางประวัติศาสตร์ ทีมงานทรูปลูกปัญญา | 2021-02-08 20:34:28 ในการศึกษาวิชาประวัติศาสตร์นั้น จะมีลำดับขั้นตอนของการศึกษาเป็นระบบแบบแผน เรียกว่า "วิธีการทางประวัติศาสตร์" โดยวางอยู่บนหลักการเช่นเดียวกันกับวิทยาศาสตร์ คือ การอาศัยการตีความจากประจักษ์หลักฐานทางประวัติศาสตร์ เพื่อยืนยันหรือพิสูจน์ข้อสันนิษฐานต่างๆ เกี่ยวกับเหตุการณ์ในอดีต ซึ่งวิธีการทางประวัติศาสตร์นี้เอง ที่ทำให้ประวัติศาสตร์ต่างจากตำนาน หรือนิทานปรัมปรา วิธีการทางประวัติศาสตร์ มี 5 ขั้นตอนดังต่อไปนี้ 1. ตั้งประเด็นคำถาม หรือตั้งประเด็นในสิ่งที่สงสัย คือการตั้งประเด็นว่าจะศึกษาเรื่องอะไร เหตุการณ์อะไร ในยุคสมัยใด ซึ่งเป็นการกำหนดกรอบในการศึกษา 2. ค้นคว้าหาหลักฐานหรือข้อมูล ที่เกี่ยวข้องกับเรื่องที่เราตั้งประเด็นเอาไว้ เป็นการค้นคว้าหาข้อมูลที่เกี่ยวข้องกับเรื่องราวที่ตั้งข้อสงสัยเอาไว้ ซึ่งหลักฐานทางประวัติศาสตร์แบ่งได้เป็น หลักฐานชั้นต้น และหลักฐานชั้นรอง และยังแบ่งเป็นหลักฐานที่เป็นลายลักษณ์อักษร และไม่เป็นลายลักษณ์อักษร 3.

# data[].attributes.headline
วิธีการทางประวัติศาสตร์1/8/67ปัณณธร ปฏิเวทย์

# data[].attributes.subject
วิธีการทางประวัติศาสตร์1/8/67ปัณณธร ปฏิเวทย์

# data[].attributes.attachment_link.provider_name
ไทยรัฐออนไลน์

# data[].attributes.attachment_link.title
รู้จัก 5 วิธีการทางประวัติศาสตร์ ศึกษาอดีต เพื่อเข้าใจปัจจุบัน

# data[].attributes.attachment_link.description
วิธีการทางประวัติศาสตร์ เป็นการใช้ข้อมูลจากเอกสาร วัตถุ สถานที่ ฯลฯ ที่มีความเกี่ยวข้องสัมพันธ์กันเพื่อศึกษาอดีต

# data[].attributes.body
ชนาธิป มณีรัตน์

# data[].attributes.body
พงศ์นริศ เสนาพันธ์

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
โซเชียล มีเฮ

# data[].attributes.attachment_link.title
สื่อการเรียนรู้ EP.3 ขั้นตอนของวิธีการทางประวัติศาสตร์(ภายใน 5 นาที)

# data[].attributes.attachment_caption
พันศักดิ์ ศรีเสริม

# data[].attributes.headline
ส่งงานวิธีการทางประวัติศาสตร์         วันที่ 1/8/67  

# data[].attributes.subject
ส่งงานวิธีการทางประวัติศาสตร์         วันที่ 1/8/67  

# data[].attributes.headline
ส่งงานวิธีทางประวัติศาสตร์ 1/8/67

# data[].attributes.subject
ส่งงานวิธีทางประวัติศาสตร์ 1/8/67

# data[].attributes.body
กิตติวินท์ วรเชษฐ

# data[].attributes.attachment_link.title
ขั้นตอนวิธีการทางประวัติศาสตร์ | history

# data[].attributes.attachment_link.description
ขั้นตอนวิธีการทางประวัติศาสตร์

# data[].attributes.headline
วิธีการทางประวัติศาสตร์ 1/7/67 ธัมมาวุธ แก้วมงคล

# data[].attributes.subject
วิธีการทางประวัติศาสตร์ 1/7/67 ธัมมาวุธ แก้วมงคล

# data[].attributes.headline
งานวิธีการทางประวัติศาสตร์  ส่งวันที่ 1/8/67

# data[].attributes.subject
งานวิธีการทางประวัติศาสตร์  ส่งวันที่ 1/8/67

# data[].attributes.body
ธนดล ทรวงทัพ

# data[].attributes.headline
ส่งงาน 1/8/67 วิธีการทางประวัติศาสตร์

# data[].attributes.subject
ส่งงาน 1/8/67 วิธีการทางประวัติศาสตร์

# data[].attributes.body
กิตติพงศ์ เจริญศรี

# data[].attributes.attachment_link.title
วิธีการทางประวัติศาสตร์

# data[].attributes.attachment_link.description
เว็บไซต์การศึกษา รวมข่าวการศึกษา ข่าว admission กิจกรรม ธรรมะ สาระความรู้ ข้อสอบ โครงงาน ภาษาอังกฤษ วิทยาศาสตร์ เกมส์ ข่าวสาร สำหรับครู นักเรียน Admissions GAT-PAD รับตรง ที่ใหญ่ที่สุดในประเทศไทย

# data[].attributes.headline
ส่งงานสรุปศาสนาอิสลาม30/7/67

# data[].attributes.subject
ส่งงานสรุปศาสนาอิสลาม30/7/67

# data[].attributes.body
มงคล ทองผิว

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
เรียว แก้วมงคล

# data[].attributes.attachment_link.title
สีส้ม และ สีชมพู น่ารัก ลายมือ มายแมพปิ้ง ผังความคิด Mind Map

# data[].attributes.headline
ส่งงาน30/7/67 สรุปศาสนาอิสลาม

# data[].attributes.subject
ส่งงาน30/7/67 สรุปศาสนาอิสลาม

# data[].attributes.body
กิตติพงศ์ เจริญศรี

# data[].attributes.attachment_link.title
Creative Note Planning Idea Graphic Organizer

# data[].attributes.headline
ส่งงานสรุปศาสนาอิสลาม30/7/2567

# data[].attributes.subject
ส่งงานสรุปศาสนาอิสลาม30/7/2567

# data[].attributes.body
พงศ์นริศ เสนาพันธ์

# data[].attributes.attachment_link.title
สีดำ สีเหลือง เรียบง่าย ระดมสมอง Mind Mapping

# data[].attributes.headline
ส่งงานสรุปศาสนาอิสลาม30/7/67ชนาธิป มณีรัตน์

# data[].attributes.subject
ส่งงานสรุปศาสนาอิสลาม30/7/67ชนาธิป มณีรัตน์

# data[].attributes.attachment_caption
สีเหลือง สีแดง น่ารัก เรียบง่าย mind map เอกสาร A4

# data[].attributes.headline
ส่งงานสรุปเกี่ยวกับศาสนาอิสลาม 30/7/67

# data[].attributes.subject
ส่งงานสรุปเกี่ยวกับศาสนาอิสลาม 30/7/67

# data[].attributes.body
กิตติวินท์ วรเชษฐ

# data[].attributes.attachment_link.title
สีเหลือง สีแดง น่ารัก เรียบง่าย mind map เอกสาร A4

# data[].attributes.headline
ส่งงานสรุปศาสนาอิสลาม30/7/67ปัณณธร ปฏิเวทย์

# data[].attributes.subject
ส่งงานสรุปศาสนาอิสลาม30/7/67ปัณณธร ปฏิเวทย์

# data[].attributes.attachment_link.title
สีขาว สีชมพู พาสเทล มินิมอล Mind Mapping Brainstorm

# data[].attributes.headline
ส่งงาน สรุปศาสนาอิสลาม   30/7/67

# data[].attributes.subject
ส่งงาน สรุปศาสนาอิสลาม   30/7/67

# data[].attributes.body
ณัฐฐาพร ยะลา

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
พอตเตอร์ เรซซิ่ง

# data[].attributes.attachment_link.title
สีฟ้า สีชมพู น่ารัก สดใส ระดมสมอง Mind Mapping

# data[].attributes.headline
สรุปอิสลาม 30/7/67 ธัมมาวุธ แก้วมงคล

# data[].attributes.subject
สรุปอิสลาม 30/7/67 ธัมมาวุธ แก้วมงคล

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
เรียว แก้วมงคล

# data[].attributes.attachment_link.title
สีส้ม และ สีชมพู น่ารัก ลายมือ มายแมพปิ้ง ผังความคิด Mind Map

# data[].attributes.headline
งานสรุปศาสนาอิสลาม วันที่ 30/7/67

# data[].attributes.subject
งานสรุปศาสนาอิสลาม วันที่ 30/7/67

# data[].attributes.body
ธนดล ทรวงทัพ

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
ธนดล ทรวงทัพ

# data[].attributes.attachment_link.description
We’re currently checking your connection. This shouldn’t take long.If you keep getting this page, check if there’s a problem with Canva.

# data[].attributes.headline
ส่งงานคำถามศาสนาอิสลาม23/7/67ปัณณธร ปฏิเวทย์

# data[].attributes.subject
ส่งงานคำถามศาสนาอิสลาม23/7/67ปัณณธร ปฏิเวทย์

# data[].attributes.attachment_link.title
สีเหลือง สีพาสเทล น่ารัก สดใส แนะนำบริษัท พรีเซนเทชั่น

# data[].attributes.headline
ส่งงานคำถามศาสนาอิสลาม23/7/67

# data[].attributes.subject
ส่งงานคำถามศาสนาอิสลาม23/7/67

# data[].attributes.body
มงคล ทองผิว

# data[].attributes.attachment_link.title
สีฟ้า และ สีเขียว มินิมอล เรียบง่าย สีน้ำ ทุ่งดอกไม้ยามเย็น วอลเปเปอร์มือถือ