# data[].attributes.body
ОМӨЖ №1

Тақырыбы: Көркем мәтінді талдау жолдары

Орындаған:  Жазықбаева Көркемай

ҚТӘ 1-курс

Тексерген:  доцент, PhD Кушкимбаева А.С.

# data[].attributes.body
Көркем мәтінмен танысқан соң, оның тақырыбын, идеясын анықтау, өзекті мәселені табу, сюжеттік-композициялық құрылымына талдау, яғни шығарманы толық талдау аса маңызды. Әдебиетте көркем шығарманы талдаудың бірнеше түрлері бар. Солардың ең негізгілері:

1.     Мәтіндік талдау – жан-жақты талдау, яғни шығармадағы барлық маңызы бар деп танылған эпизодтар, монологтар, кейіпкер сөзі болсын назарға алынып, толықтай талданады. Мұндай талдау уақыт алғанымен, шығарманы ашуда ең тиімдісі болып есептеледі;

2.     Шолу бағытындағы талдау – шығарманың эпизодтары, жекелеген сюжеттік бөліктері қарастырылмайды, шығарма тұтастай қамтылып, оның жалпылама алғандағы сюжеті, композициясы, тілі, көтерген мәселесі талданады;

3.     Сұрыптап талдау – көбінесе проблемалық сұрақтар, проблеманы шешу айналасында ұйымдастырылады. Шығармадағы ең негізгі проблемалар сұрыпталып, талдау барысында соларды шешуге тырысады.

# data[].attributes.body
Ақын шығармашылығында ойып тұрып орын алатыны - мифтік сарындағы өлеңдері болса, соның ішінде  мына бір өлеңі ақынның имани, мұсылмандық білімінің өзіндік көзқарасымен бір арнада тоғысқан тұсы десе де болады. Оны өлеңнің «Иман» атты тақырыбынан да түсінуге болады. Ал өлеңді оқи келе мән-мағынасының тереңдігін аңғарасың:

«Мен о баста жұлдызқұрты ем жұлдыздың...

Жасыл түкті көмей едім қып-қызыл...» Ақынның аталмыш өлеңі Құрани Кәрімде «Му’минун» сүресінің «Адамды біз топырақтың ең асылынан жараттық. Одан соң оны ұрықтың тамшысына айналдырып, өте сенімді орынға – (жатырға) орналастырдық. Одан әлгі ұрықты ұйыған қанға айналдырдық, ұйыған қанды бір жапырақ етке айналдырдық. Бір жапырақ етке сүйек бітірдік, одан соң сүйекке ет қондырдық, оған (жан кіргізіп) басқадай жаратылысқа айналдырдық» делінетін 12-14 аяттарының негізінде өрбиді. Алайда Тыныштықбек Әбдікәкімұлы өзінің ақындық таным-түйсігімен оны көркем жеткізеді. Әуел баста жоғарыдағы аятта айтылғандай, адам баласы ұрықтың тамшысындай ғана болып жаратылады. Ал ақын танымында ол – жұлдыздың жұлдызқұрты, яғни ақын өзін кішкене жұлдызға теңейді. Сонымен қатар «тыныс алу түтікше мүшелерінің бастама бөлігі – көмей»  де сол ұрық тамшысының ақын қаламымен жасалған синонимі десе де болады.

# data[].attributes.headline
«Қанжарланып,

# data[].attributes.body
«Қанжарланып,

Жыртқыш тісім өсіп шықты,

жеті дауысты Үрейден!

Маңдайыма қара сәулелі көз бітті,

ұлы Түннің құрдымына қадалған.» Кейін ұйыған қанға айналды, яғни, жыртқыш тісі өсіп, көз бітті. Алайда бұл жолдардағы ой мұнымен ғана аяқталып қалмайды. Тыныштықбектің мұндай дамуының астарында өте үлкен мән жатыр. Әлемді жайлаған әділетсіздік, безбүйректіктен қорғана алу үшін кішкене жұлдызға тіс пен көздің шығуы да заңды-ақ.

«Көп отырдым қалшылдап,

Көп отырдым қалшылдап ғасырлардың өтінде.» Өзінің жарқ етіп шығар уақытын жасқана күткендей, ақын жаны да дәуірлер, кезеңдер тоғысындағы жағдайларға үрейлене көз тастай күтеді.

«Мылқау Тарих топырағына мың аунап...

алғаш рет күлдім солай, азу тістерімді ұлытып. Тарихтың парақтарын ақтара отырып, көз жүгіртіп қана қоймай, көңілімен де түйсінеді ақын. Туған жер, туған дала тарихына бей-жай қарамайтындығын ұқтырады.

«У—у-уу!...

Жасыл түкті көмей едім қып-қызыл...

Қар топырақ қара тәніме айналды!

Қара тәнім – қара тажал!...менің асқақ дұшпаным!» Кішкене ғана көмейден енді тәні жаралды. Алайда ол тән – ақынның өзіне жау. Өйткені, айналадағы бар жағымсыз жағдайларға төтеп беруші де, кей-кейде жаман іс-әрекеттерді жасауға итермелеуші де сол сыртқы тән болса, таза ақын жаны одан неге жиренбесін?

# data[].attributes.headline
«...Күншығыстың 

# data[].attributes.body
«...Күншығыстың шырын бүріккен Орманын,

Күнбатыстың жұмсақ қоңыр тауларын,

Терістік пен түстіктің

шұғылалы теңіздері мен аспанын

бауырына тартып алып аш қарын...» Әлем әлем боп жаралғалы, ал адам адам болып сол әлемде өмір сүргелі бері адамның нәпсіқұмарлығы, тойымсыздығы айналадағы бізді қоршаған орман, тау, шұғылалы теңіз, ғажайып аспанды да өзіне бағындырып, өз еркіне билеткісі келеді.

«Құтылмақ боп құдайлардың кәрінен,

нелер қулық ойлап таптым,

Мәні не?...» Адамзатты жаратқан Аллаһ тағаланың өзінің жаратылысын жасаған күнәлары үшін жазалайтыны белгілі. Ақынның ойы да сол. Жаратқанның қаһарына ұшырамас үшін түрлі айла-тәсіл қолданбақшы болғанын да жасырмай жазады.