# data[].attributes.headline
Klasy społeczne w Polsce - rozmowa z Andrzejem Lederem 

# data[].attributes.subject
Klasy społeczne w Polsce - rozmowa z Andrzejem Lederem 

# data[].attributes.attachment_link.title
Riché D. Richardson: La vie cachée de Rosa Parks - Riché D. Richardson

# data[].attributes.attachment_link.description
Regardez la leçon complète : https://ed.ted.com/lessons/the-hidden-life-of-rosa-parks-riche-d-richardson Tout au long de sa vie, Rosa Parks s'est battue contre la violence raciale et les systèmes injustes qui en protégeaient les auteurs. Son refus de se déplacer à l'arrière d'un bus déchaîna un boycott qui dura 381 jours et contribua à transformer l'activisme pour les droits civils en mouvement national.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Civil Rights

Each of the following portfolios contain images of a related subject. Browse the thumbnail page, then click to see an enlarged image, caption, and licensing information.

Portfolios Under Construction We are adding Civil Rights pictures as quickly as we can scan and caption them. Please check this page for future portfolios, which will include: Women; Headstart Schools; The Free Southern Theater; Meredith March; Other Marches; Black Culture; Black Living Conditions; Religion; Music & Soul; Southern City/Town/Landscapes; Icons of Segregation; White Culture; White Politics & Politicians.

# data[].attributes.attachment_link.description
Each of the following portfolios contain images of a related subject. Browse the thumbnail page, then click to see an enlarged image, caption, and licensing information. Portfolios Under Construction We are adding Civil Rights pictures as quickly as we can scan and caption them.

# data[].attributes.attachment_link.title
Komitet Obrony Robotników, gierkówka i ABBA w Polsce – Historia dla Ciebie odc. 22

# data[].attributes.attachment_link.title
KOR ( Komitet Obrony Robotników 1976-81 ).film dok.prod. Video Kontakt.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Zawierał on informację o powstaniu KOR i protestował przeciwko prześladowaniom robotników, którzy brali udział w protestach w czerwcu 1976 roku. Apel został przesłany przez Jerzego Andrzejewskiego na ręce Marszałka Sejmu PRL.
Podwyżki, strajki, rozruchy
24 czerwca 1976 roku premier PRL Piotr Jaroszewicz ogłosił projekt podwyżki cen w przemówieniu sejmowym, retransmitowanym wieczorem tego samego dnia w Dzienniku Telewizyjnym. Projekt przewidywał wzrost cen mięsa i wędlin średnio o 69%, drobiu - o 30%, masła i nabiału - o 50%, a cukru - o 90%. Poważne podwyżki dotyczyły również innych artykułów żywnościowych. Dla zrównoważenia skutków podwyżki przewidywano wzrost płac, które nie tylko nie rekompensowały spadku stopy życiowej, ale również zwiększały dysproporcje płacowe. Projekt został ogłoszony w piątek, a nowe ceny miały obowiązywać od poniedziałku, 27 czerwca. Sejm praktycznie bez dyskusji zaakceptował projekt rządowy i polecił poddanie go pod konsultacje z załogami zakładów pracy, co było fikcją z racji zbyt rychłego terminu wprowadzenia podwyżki.

W sobotę, 25 czerwca, w całym kraju wybuchły strajki (soboty były wówczas zwykłymi dniami roboczymi). Zastrajkowało około 75% największych zakładów przemysłowych Polski, w mniejszych zakładach ruch strajkowy był słabszy. W strajku wzięło udział 80 tysięcy osób w 112 zakładach, w 24 województwach. W Radomiu, Płocku i Ursusie doszło również do wystąpień ulicznych i starć z milicją. W konsekwencji, 25 czerwca wieczorem premier Piotr Jaroszewicz w wystąpieniu telewizyjnym odwołał podwyżki.

W Radomiu pierwsi zastrajkowali robotnicy z Zakładów Metalowych „Łucznik" im. gen. Waltera (największego przedsiębiorstwa przemysłowego w mieście). Sformowali pochód przez miasto, do którego przyłączyli się pracownicy innych zakładów. Ok. 10.00 przed gmachem Komitetu Wojewódzkiego PZPR zebrał się wielotysięczny tłum, domagający się cofnięcia podwyżek. Wobec braku obiecanej odpowiedzi demonstranci wdarli się do gmachu KW, a oburzeni znalezionym zapasem wędlin zaczęli demolować budynek komitetu i następnie go podpalili. Od południa w Radomiu trwały starcia między demonstrantami, a oddziałami MO wzmocnionymi przez posiłki z innych miast oraz sprowadzonymi oddziałami ZOMO. Ok. 23.00 siły milicyjne całkowicie opanowały miasto. Aresztowano około 650 osób. Zatrzymanych bestialsko bito.

W Ursusie zastrajkowała niemal cała 14-tysięczna załoga fabryki traktorów - Zakładów Mechanicznych „Ursus". Wobec nieprzyjęcia ich żądań robotnicy opuścili zakład, a zorientowawszy się, że odcięto połączenia telefoniczne, postanowili o strajku powiadomić kraj, blokując ruch pociągów na przebiegającej przez Ursus linii kolejowej z Warszawy. Protestujący nie podejmowali agresywnych działań, spokojnie siedzieli na torach. Dopiero po południu robotnicy rozkręcili tory i zatarasowali je, przetoczywszy lokomotywę w powstałą wyrwę. Wieczorem, po odwołaniu podwyżki, ludzie zaczęli rozchodzić się do domów. Wtedy zaatakowało ich ZOMO. Milicjanci po krótkiej walce rozpędzili niewielką już, kilkusetosobową demonstrację. Następnie rozpoczęli polowanie na podejrzanych o udział w proteście na ulicach miasteczka, wyłapując nierzadko przypadkowych przechodniów.

W Płocku zastrajkowali robotnicy dwóch największych zakładów - „Petrochemii" i fabryki maszyn żniwnych. Załoga „Petrochemii" wyszła po wiecu przed budynek KW, gdzie wybito szyby, ale do większych starć nie doszło. Wieczorem sprowadzono dodatkowe oddziału MO, które rozpędziły manifestację. W nocy, po rozproszeniu tłumu, łapano i bito przypadkowych ludzi i zamykano ich w aresztach.

Od południa w Radomiu trwały starcia między demonstrantami, a oddziałami MO wzmocnionymi przez posiłki z innych miast oraz sprowadzonymi oddziałami ZOMO. Ok. 23.00 siły milicyjne całkowicie opanowały miasto. Aresztowano około 650 osób. Zatrzymanych bestialsko bito.

Brutalne represje, obrona prześladowanych
Już 25 czerwca do milicyjnych aresztów w Radomiu, Ursusie i Płocku zaczęli masowo trafiać aresztowani robotnicy. W aresztach bito systematycznie wszystkich zatrzymanych, niezależnie od wieku, płci, czy stanu zdrowia. Aresztowani musieli przechodzić tzw. „ścieżki zdrowia" czyli szpaler kilkudziesięciu funkcjonariuszy bijących po kolei każdego zatrzymanego pałami. Robotnicy byli bici podczas przesłuchań. Aresztowani musieli spać w zatłoczonych celach na betonowej podłodze. Nie przestrzegano żadnych ich praw. „Nieznani sprawcy" (według ustaleń prokuratury z 1990 roku funkcjonariusze Wydziału IV KW MO w Radomiu) wielokrotnie pobili ks. Romana Kotlarza, który 25 czerwca błogosławił protestujących robotników. Na skutek ciężkich pobić ks. Kotlarz zmarł. Według szacunków KOR w całym kraju zatrzymano około 2500 osób. W ciągu dni po proteście setki osób stanęło przed kolegiami ds. wykroczeń, które skazywały najczęściej na 3 miesiące aresztu. Szybko rozpoczęły się też procesy. W sądach często zapadały ciężkie wyroki wobec zatrzymanych - w lipcowych i sierpniowych procesach radomskich 25 osób otrzymało wyroki od 2 do 10 lat więzienia. Przy tym, według szeregu zeznań, władze różnych szczebli naciskały na kolegia i sądy, aby wydawały surowe orzeczenia i wyroki. Wielu robotników wyrzucono z pracy, w Radomiu - prawie 1000 osób.

Polscy intelektualiści opublikowali szereg listów protestacyjnych do władz i do ośrodków na Zachodzie. Trzeba tu wymienić list Jacka Kuronia do Enrico Berlinguera, sekretarza generalnego Włoskiej Partii Komunistycznej. WPK zareagowała szybko, 20 lipca wystosowując list do KC PZPR. Ta interwencja odniosła skutek - pod koniec lipca rozpoczęto zwalnianie mniej obciążonych robotników Radomia i Ursusa.

16-20 lipca toczył się w warszawskim sądzie na Lesznie proces robotników z Ursusa oskarżonych o wykolejenie lokomotywy. 17 lipca na korytarzach sądu pojawiło się szereg opozycjonistów, m.in. Jacek Kuroń, Jan Józef Lipski i Antoni Macierewicz. Tego dnia rozpoczęły rozmowy opozycjonistów z robotnikami, a Lipski przekazał rodzinom represjonowanych robotników pierwsze pieniądze. Następnego dnia do sądu dotarli kolejni opozycjoniści. Ludziom z Ursusa oferowano darmową pomoc opozycyjnych adwokatów. Jan Olszewski i Władysław Siła-Nowicki przyjęli pierwsze pełnomocnictwa, jako obrońcy represjonowanych robotników.
Inicjatywa Macierewicza, konkretna pomoc
Jacka Kuronia władze oderwały od działalności politycznej powołując go prewencyjnie na ćwiczenia wojskowe rezerwy, Adam Michnik wyjechał na Zachód (zezwolono mu na wyjazd po raz pierwszy po uwięzieniu w 1968 r.), a inni opozycjoniści rozjechali się na urlopy. Pomocą dla prześladowanych robotników zajął się Antoni Macierewicz i jego przyjaciele z harcerskiego środowiska Gromady Włóczęgów, m.in. Wojciech Onyszkiewicz, Piotr Naimski i Dariusz Kupiecki. Początkowo zorganizowano pomoc dla robotników Ursusa. Pod koniec lipca do akcji pomocy dołączył Henryk Wujec i następnie kolejni członkowie warszawskiego Klubu Inteligencji Katolickiej. Pomagano i zbierano informacje o represjach. Na podstawie opisu represji sporządzonego przez Henryka Wujca i przekazanego do Sekretariatu Episkopatu, na początku września biskupi potępili represje poczerwcowe.

SB doceniła zagrożenie ze strony KOR-u. Już 23 września 1976 r. założono na komitet sprawę operacyjną o kryptonimie „Gracze". Archiwum IPN dysponuje również sprawami operacyjnego rozpracowania na poszczególnych członków KOR-u oraz aktami sprawy o krypt. „Maniacy", dotyczącej akcji pomocy dla represjonowanych robotników z Radomia.

Rodzinom zatrzymanych proponowano zapomogi finansowe, pomoc w przygotowywaniu pism do sądu i w kontaktach z adwokatami, jak również pomoc w opiece nad dziećmi i zajęciach domowych, jak choćby w przerzucaniu węgla. Pierwszych pieniędzy na pomoc dostarczył Jan Józef Lipski z opozycyjnej kasy zapomogowej, część pieniędzy pochodziła z datków od Polonii. Gros środków pochodziło z datków krajowych, głównie od warszawskiej inteligencji. Wszystko opierało się na zaufaniu. Pieniądze dawano robotnikom bez żadnych pokwitowań. Również wpłacający nie otrzymywali pokwitowań. Przy tym żadne przypadki sprzeniewierzenia tych funduszy nie są znane. Ważne były również wyrazy solidarności i życzliwości wobec ludzi, którzy w oficjalnej propagandzie byli przedstawiani, jako „warchoły". Na przełomie sierpnia i września do akcji pomocy włączyli się dawni harcerze z kręgu „walterowców".

Pierwszy kontakt z robotnikami z Radomia nawiązano w drugiej połowie sierpnia. W Radomiu wyrzuconych z pracy i aresztowanych było kilkakrotnie więcej, niż w Ursusie. Pierwszych wyjazdów z pomocą dla Radomia podjął się Mirosław Chojecki, który następnie został organizatorem akcji radomskiej. W listopadzie 1976 r. kierowanie pomocą dla Radomia przejęli od niego Zbigniew i Zofia Romaszewscy. Poza środowiskiem warszawskim z pomocą do Radomia jeździło też środowisko lubelskie. 16 i 23 września aresztowano opozycjonistów, którzy przyjechali obserwować proces robotników w Radomiu. Unaoczniało to dobitnie konieczność stworzenia jakiegoś parasola nad młodymi uczestnikami akcji pomocy.
„Komitet Obrony Robotników"...
O stworzeniu społecznego komitetu sprawującego patronat nad akcją pomocy myślano od połowy sierpnia wśród kierujących akcją ursuską - byli to Macierewicz, Naimski, Onyszkiewicz oraz Chojecki i Wujec. Nazwę „Komitet Obrony Robotników" wymyślił Antoni Macierewicz, który był też głównym motorem pomysłu. Projekt gorąco popierał Jacek Kuroń, który nie mógł uczestniczyć w przygotowaniach, ponieważ wciąż przebywał na ćwiczeniach wojskowych. Prace nad składem osobowym komitetu prowadził Jan Józef Lipski wśród sygnatariuszy poczerwcowych listów protestacyjnych.

Na pierwszym spotkaniu, 12 września, starsi uczestnicy nie zdecydowali się na założenie organizacji i chcieli sprawę przemyśleć. W tej sytuacji młodzi uznali, że trzeba powołać komitet tak, czy inaczej. Mieli poparcie Jana Józefa Lipskiego i Jacka Kuronia, który 13 września dostał przepustkę z wojska. Na kolejnym spotkaniu 18 września Macierewicz, Naimski, Lipski i Kuroń postanowili powołać komitet niezależnie od decyzji starszych uczestników rozmów. Od tej pory grupa inicjatorów nie dyskutowała już o sensie zakładania organizacji, a proponowała przyłączenie się do istniejącego Komitetu Obrony Robotników. Antoni Macierewicz wraz z Janem Józefem Lipskim i mec. Janem Olszewskim sporządzili tekst dokumentu, który miał być pierwszym apelem nowej organizacji. Tekst został podpisany „obiegiem", tzn. jego projekt został przedstawiony zainteresowanym osobom przez łączników, a - po zebraniu poprawek do tekstu i opinii - przeredagowany tekst został ponownie przekazany „obiegiem" do podpisania.
„Apel do społeczeństwa i władz PRL"
22 września na zebraniu w mieszkaniu mec. Anieli Steinsbergowej podjęto ostateczną decyzję o powołaniu Komitetu Obrony Robotników i zakończono podpisywanie Apelu. Zasadą powstającego KOR było, że nazwiska uczestników były ogłaszane publicznie.

Jacka Kuronia władze oderwały od działalności politycznej powołując go na ćwiczenia rezerwy, Adam Michnik wyjechał na Zachód, a inni opozycjoniści rozjechali się na urlopy. Pomocą dla prześladowanych robotników zajął się Antoni Macierewicz i jego przyjaciele z harcerskiego środowiska Gromady Włóczęgów.

„Apel do społeczeństwa i władz PRL", datowany na 23 września, podpisali następujący członkowie-inicjatorzy KOR: Jerzy Andrzejewski, Stanisław Barańczak, Ludwik Cohn, Jacek Kuroń, Edward Lipiński, Jan Józef Lipski, Antoni Macierewicz, Piotr Naimski, Antoni Pajdak, Józef Rybicki, Aniela Steinsbergowa, Adam Szczypiorski, ks. Jan Zieja i Wojciech Ziembiński. Po kilku dniach, 29 września do KOR-u przystąpiła Halina Mikołajska, która miała podpisać apel, ale w pośpiechu i zamieszaniu nie dotarto do niej na czas. Do końca 1976 r. do KOR-u przystąpili: Mirosław Chojecki, Emil Morgiewicz, Wacław Zawadzki oraz Bogdan Borusewicz i Józef Śreniowski. W 1977 r. do KOR przystąpili: Anka Kowalska, Stefan Kaczorowski (wstąpił on do ROPCiO i po kilku miesiącach opuścił KOR), Wojciech Onyszkiewicz (ważna postać wśród organizatorów KOR-u) i Adam Michnik (brał udział organizowaniu poczerwcowych listów protestacyjnych, ale w latach 1976-77 przybywał na Zachodzie, gdzie nawiązywał kontakty i prowadził pracę propagandową na rzecz KOR) oraz ks. Zbigniew Kamiński i prof. Jan Kielanowski.

23 września Jerzy Andrzejewski przesłał Apel KOR-u na ręce Marszałka Sejmu PRL. Władze nie przyjęły Apelu do wiadomości, odesłały go adresatowi bez rozpatrzenia i konsekwentnie uznawały KOR za organizację nielegalną.
„Starsi państwo", „Czarna Jedynka", „komandosi" et al.
Do KOR-u nie weszła większość z zaangażowanych w tworzenie organizacji adwokatów (włącznie z Janem Olszewskim biorącym udział w rozmowach o powstaniu komitetu), żeby nie utrudniać im pracy i żeby miał kto bronić członków KOR-u, jeżeli władze postawią ich pod sądem.

Do Komitetu Obrony Robotników weszły dwie grupy członów: młodsi działacze, na których spoczywał ciężar pracy organizacyjnej oraz cieszący się autorytetem społecznym, nobliwi uczestnicy organizacji, określani jako „starsi Państwo", którzy swoimi nazwiskami uwiarygadniali KOR i tworzyli pewien parasol ochronny przed represjami wobec młodszych działaczy Komitetu.

Wśród „starszych Państwa" największą grupę stanowili dawni działacze Polskiej Partii Socjalistycznej, kilku z nich było dawnymi żołnierzami Armii Krajowej (wśród nich Rybicki był szefem Kedywu okręgu warszawskiego AK). W KOR-e znalazło się troje pisarzy/poetów, dwóch księży katolickich, aktorka, prawnicy i inicjatorzy wcześniejszych ruchów opozycyjnych w PRL.

Młodsi działacze KOR pochodzili z kilku środowisk. Najważniejsze dwie grupy, które stworzyły i nadawały ton organizacji to „Czarna Jedynka" / „Gromady Włóczęgów" oraz środowisko „komandosów".

Harcerze z „Czarnej Jedynki" (drużyny harcerskiej z VI Liceum Ogólnokształcącego im. Tadeusza Reytana w Warszawie) oraz ze związanego z nią kręgu starszoharcerskiego pod nazwą „Gromada Włóczęgów" byli w znacznej mierze pomysłodawcami i organizatorami akcji pomocy dla represjonowanych robotników czerwca. Byli wśród nich Antoni Macierewicz, Piotr Naimski i Wojciech Onyszkiewicz.

Na środowisko „komandosów" składali się działacze który po wcześniejszych fascynacjach komunizmem zbuntowali się przeciwko temu systemowi. Do ich przywódców można zaliczyć Jacka Kuronia i Adama Michnika. Nazwa „komandosów" wzięła się od grupy nonkonformistycznych studentów, stosujących swoistą „dywersję ideologiczną" - prowadzących w latach 60. „nieprawomyślne" dyskusje na wykładach otwartych i sesjach rocznicowych na Uniwersytecie Warszawskim - to była metoda m.in. Adama Michnika. Szerzej do tego środowiska zalicza się zbuntowanych „walterowców", dawnych harcerzy formacji komunistyczno-marksistowskiej, którzy przeszli na pozycje sprzeciwu wobec reżimu PRL, związanych z Jackiem Kuroniem.

W Komitecie Obrony Robotników działała również młodzież z warszawskiego Klubu Inteligencji Katolickiej (pierwszym jej reprezentantem w KOR-e był Henryk Wujec), osoby ze środowisk Duszpasterstwa Akademickiego z Gdańska i z Lublina, a także część działaczy dawnej organizacji opozycyjnej „Ruch" (głównie z jej organizacji łódzkiej).
„Gracze", „Maniacy", Komitet Samoobrony Społecznej KOR
W KOR-e była przestrzegana zasada, że nie ma członków ważniejszych i mniej ważnych, w związku z czym nie utworzono funkcji prezesa, ani sekretarza.

Poza formalnymi członkami, z KOR-em współpracowały w całym kraju tysiące współpracowników. Wielu działało przy akcjach pomocy dla represjonowanych robotników i ich rodzin. Szerokie kręgi zataczała zbiórka pieniędzy na pomoc dla represjonowanych. Część współpracowników działała przy redagowaniu i drukowaniu wydawnictw KOR. Wielu brało udział w kolportowaniu wydawnictw komitetu. Ważną rolę spełniali współpracujący z Komitetem adwokaci, którzy podejmowali się obrony represjonowanych robotników.

SB doceniła zagrożenie ze strony KOR-u. Już 23 września 1976 r. założono na komitet sprawę operacyjną o kryptonimie „Gracze" - jej akta obecnie znajdują się w zasobie archiwalnym IPN, pod sygnaturą IPN BU 0204/1405. Archiwum IPN dysponuje również sprawami operacyjnego rozpracowania na poszczególnych członków KOR-u oraz aktami sprawy o krypt. „Maniacy", dotyczącej akcji pomocy dla represjonowanych robotników z Radomia.

Po uwolnieniu w lipcu 1977 roku ostatnich uwięzionych za czerwcowe protesty robotników, 29 września 1977 roku Komitet Obrony Robotników przekształcił się w Komitet Samoobrony Społecznej KOR i istniał do 28 września 1981 roku, kiedy to w okresie legalnej działalności „Solidarności" ogłoszono zakończenie działalności KSS KOR.

# data[].attributes.attachment_link.description
Zawierał on informację o powstaniu KOR i protestował przeciwko prześladowaniom robotników, którzy brali udział w protestach w czerwcu 1976 roku. Apel został przesłany przez Jerzego Andrzejewskiego na ręce Marszałka Sejmu PRL. Podwyżki, strajki, rozruchy 24 czerwca 1976 roku premier PRL Piotr Jaroszewicz ogłosił projekt podwyżki cen w przemówieniu sejmowym, retransmitowanym wieczorem tego samego dnia w Dzienniku Telewizyjnym.

# data[].attributes.attachment_link.description
Aby czytać nasze artykuły wyłącz AdBlocka/uBlocka lub dodaj wyjątek dla naszej domeny.

# data[].attributes.body
RAPORT 2019

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
This week, Inside the Americas focuses on the conversation ignited in the United States by George Floyd's death while in police custody. The 46-year-old unarmed African American was killed after a white police officer knelt on his neck for nearly nine minutes. Footage of Floyd's death sparked protests around the world calling for an end to police brutality and systemic racism.

First, we take a look back at the history of racial violence in the United States. The abolition of slavery brought about a fundamental shift in the country, but it failed to leave everyone on an equal footing.

George Floyd's death has sparked protests across the US, with a tragic incident once again shining a spotlight on the criminal justice system and systemic racism inside law enforcement. Activists out on the street, meanwhile, are hoping for reforms and budget cuts to police. Our correspondents Valérie Defert, Pierrick Leurent and Terry Fitzpatrick report from Los Angeles on the reality of policing there.

We speak to Reed Kennedy, Chair of the Paris chapter of Democrats Abroad France, about the conversation taking place in the US.

# data[].attributes.attachment_link.title
Inside the Americas - Racial violence in the US: A never-ending story?

# data[].attributes.attachment_link.description
This week, Inside the Americas focuses on the conversation ignited in the United States by George Floyd's death while in police custody. The 46-year-old unarmed African American was killed after a white police officer knelt on his neck for nearly nine minutes.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Bolesław Majda ze wsi Stawno na Pomorzu już w latach 80. uświadomił sobie, że skazany jest na wyginięcie. Jako przedstawiciel tradycyjnej warstwy chłopskiej, zamieszkującej te tereny od wieków, zauważył, że powoli, choć systematycznie zaczyna ona zanikać.

Naukowcy, którzy od lat badają zjawisko zanikania polskiego chłopstwa, doszli do przekonania, że przyczyniła się do tego najbardziej transformacja ustrojowa i mała mobilność rolników. Dlatego małe chłopskie gospodarstwa nie potrafiły dostosować się do reguł wolnego rynku. Zresztą nikt nigdy nie powiedział Bolesławowi Majdzie wprost, że jego dni są policzone. A było to dość oczywiste, biorąc pod uwagę doświadczenia Zachodu.

Majda był właścicielem 18-hektarowego gospodarstwa, które odziedziczył po ojcu, byłym sekretarzu powiatowym partii w Złocieńcu. On z kolei dostał tę poniemiecką ziemię w nagrodę za dobrą pracę w komitecie. Jeszcze w latach 80., gdy wszystko było na kartki, gospodarstwo z 40 świniami i 12 krowami zapewniało utrzymanie całej rodzinie. Potem było już tylko gorzej.

- Wieś powoli umierała - mówi Bolesław Majda, który wtedy doszedł do wniosku, że z tak małego skrawka ziemi nie uda mu się utrzymać. Oddał ziemię do PGR i z chłopa stał się robotnikiem, codziennie dojeżdżającym do pracy do pobliskiego miasteczka. Pod koniec lat 80. większość chłopów poszło jego drogą uciekając ze Stawna do Złocieńca. Sprzedali swoje gospodarstwa i przenieśli się do blokowisk.

W połowie lat 90. nastąpiło odwrócenie kierunku migracji i w Stawnie zaczęli się osiedlać miastowi. Była to wówczas zaniedbana wieś z rolniczymi niedobitkami na wymarciu.

- Wieś nie dawała żadnych możliwości utrzymania - mówi Krzysztof Zacharzewski, 36-letni filozof, który od 13 lat mieszka w Stawnie, gdzie nie ma już ani jednej krowy. Jedynym miejscem, w którym można kupić mleko, jest wiejski sklep. - Rolnictwo to dziś zajęcie czysto hobbystyczne - mówi Zacharzewski.

W Stawnie mieszka dziś około 150 osób. Większość codziennie dojeżdża do pracy w pobliskim miasteczku. Tak jak Zacharzewski, dyrektor biura Stowarzyszenia Inicjatyw Społeczno-Gospodarczych w Złocieńcu, i jego żona Iwona, prokurator w Drawsku. Dawni rolnicy zupełnie się przekwalifikowali. Jeśli pracują, to przy wyrębie lasu, zbiorze runa leśnego. Młodzi rozjechali się po Europie szukając lepiej płatnej pracy i nikt z nich nie myśli o powrocie na rolę. Krzysztof Zacharzewski mówi, że Stawno jest dziś skrzyżowaniem letniska i podmiejskiego osiedla domków jednorodzinnych. Niczym nie przypomina wsi, którą znał z lat 80. To, co stało się w Stawnie w ciągu ostatnich 20 lat, czeka również inne polskie wsie. Bo brak chłopów jest dziś miernikiem nowoczesności i przystosowania terenów wiejskich do europejskich standardów.
Na tykającej bombie
Koniec polskich chłopów ogłosiła trzy lata temu profesor Maria Halamska, socjolog z Uniwersytetu Warszawskiego. Jej zdaniem jesteśmy dziś świadkami rozpadu tysiącletniej cywilizacji chłopskiej.

Ten sam proces dokonał się wcześniej w całej Europie. We Francji już w latach 60., co przejawiało się między innymi tym, że chłopi przestawali być centralną kategorią społeczną wsi, a tym samym - definiować jej problemy. Wieś zaczęła się zaludniać przesiedleńcami z miast.

Po wojnie rolnictwo w Europie poddawane było złożonym procesom modernizacji, które zmieniały chłopów w gospodarzy-przedsiębiorców, profesjonalnych rolników, u nas ten proces przemian hamowały reguły gospodarki centralnie planowanej, blokując przemianę chłopa w farmera. Jednocześnie reguły tej gospodarki chroniły chłopów, wyłączając ich na lata z działania wszystkich mechanizmów rynkowych. Ponadto chłopów otaczała specyficzna aura społeczna: z jednej strony - szczególnie w propagandzie lat 50. - byli oni synonimem wstecznictwa na wsi, ale potem uznano, że chłop potęgą jest i basta.

- Przez cały PRL chłopi byli uznawani za bohaterów, którzy ocalili wiarę i przywiązanie do ziemi, nie dali się skolektywizować - mówi profesor Halamska. - Wierzono, że skoro zachowali ziemię, to powinni być kołem zamachowym nowej gospodarki opartej na własności prywatnej.

Prof. Halamska zauważa, że brak całościowej modernizacji gospodarstw w okresie PRL oraz specyficzne mechanizmy gospodarki niedoboru sprawiły, że chłopi żyli w cywilizacyjnej niszy.

W 1989 r., gdy nagle zabrakło ochronnego parasola państwa, chłopi poczuli się bezradni. Państwo wycofało się z dotacji, przestało subsydiować rolnicze pożyczki, maszyny i nawozy, a rolnicy zostali na lodzie.

Nie potrafili przystosować się do zmian zachodzących w gospodarce. Rozpoczął się proces żywiołowej selekcji gospodarstw, którego podstawowym czynnikiem był stosunek do rynku. Tylko nieliczna grupa gospodarstw umacniała swoje związki z rynkiem, większość się z niego wycofywała. W efekcie w latach 90. na polskiej wsi pojawiła się nowa kategoria społeczna związana z rolnictwem: quasi-chłopi. Tak profesor Halamska nazywa właścicieli drobnych, kilkuhektarowych mikrogospodarstw, którzy zdominowali wieś. Z ekonomicznego punktu widzenia ich gospodarstwa skazane były na zagładę. - Okazało się nagle, że ci drobni producenci żywności, u których czasem kupowało się kurę czy prosiaka, nie liczą się w zaopatrzeniu rynku.

Quasi-chłopi to klasa ludzi zbędnych. Przywiązani do kawałka ziemi, ale bez szans utrzymania się z rolnictwa. Rzadko też próbują szukać pracy poza nim. Co gorsza, system społeczny nie wchłania tych quasi-chłopów, lecz ich reprodukuje. Służy temu system ubezpieczeń społecznych, brak opodatkowania, dopłaty bezpośrednie. - To balast, którego powinniśmy starać się jak najszybciej pozbyć - mówi profesor Halamska. - Nie było dotąd polityka tak odważnego, by powiedział otwarcie, że nie ma z nich żadnego pożytku i przez lata społeczeństwo będzie musiało ich utrzymywać. To tykająca bomba społeczna, którą nie wiadomo, jak rozbroić.
Wchłanianie Kiełbasy
Przedstawicielem quasi-chłopów mógł stać się mistrz Agro Ligi w województwie zachodniopomorskim Zygmunt Kiełbasa.

Ale ten właściciel 70-hektarowego gospodarstwa we wsi Rzeźnica-Kosobudy, były działacz Samoobrony, sam sobie stworzył kanał odpływu z rolnictwa. Gdyby nie wziął sprawy we własne ręce, byłby dzisiaj na socjalnej kroplówce, tak jak większość jego sąsiadów. Kiełbasa mówi, że miał szczęście, bo gdy na początku lat 90. jego sąsiedzi wpadli w pułapkę kredytową, on akurat w Ameryce piekł chleb na czarno. Dzięki temu spłacił rolnicze kredyty i jako wzorowy rolnik dotrwał do najgorszych w rolnictwie dni - połowy lat 90. Wtedy kupił młyn w Złocieńcu. Postawił obok silosy, mielił własne ziarno i zarabiał na sprzedaży mąki.

- Robiłem wszystko, żeby przetrwać - mówi Kiełbasa, który kilka lat później wydzierżawił jeszcze geesowską piekarnię. Utworzył w ten sposób miniholding, zapewniając sobie samowystarczalność. Zaopatruje dziś w pieczywo Złocieniec i okoliczne gminy. Zygmunt Kiełbasa nie wie jednak, czy można go jeszcze nazywać rolnikiem. Co prawda ma ziemię rolną, ale przecież utrzymuje się już głównie z piekarni. I chyba państwo też ma z tym coraz większy problem, bo dokładnie nie wiadomo, gdzie powinien przesyłać swoją składkę ubezpieczenia emerytalnego. W 2007 r. powiedziano mu, że zarabia zbyt dużo, by nadal pozostawać w kasie Krajowego Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego. Został zobowiązany do płacenia ZUS, tak jak każdy inny przedsiębiorca.

Więc dla każdego socjologa wsi Zygmunt Kiełbasa jest wzorcowym przykładem teorii wchłaniania quasi-chłopów przez społeczeństwo przemysłowe.

- Jestem jednym rolnikiem na tysiąc, któremu się udało przetrzymać te trudne czasy - mówi Kiełbasa. - Wokół są wsie rencistów, emerytów rolnych i tych, którzy utrzymują się z zasiłku. A mnie się udało.
Wielki hamulcowy
Ze wszystkich badań socjologicznych wynika, że od lat polska wieś jest niechętna wszystkim społecznym przemianom, nieufna wobec władzy i domaga się przywilejów.

Już w latach 80. wieś z dużą rezerwą przyglądała się strajkom Solidarności. Potem dość sceptycznie przyjęła przeobrażenia 1989 r., które na wsi kojarzą się głównie z urynkowieniem cen rolnych, co w przekonaniu większości rolników doprowadziło ich na skraj bankructwa. Bo wielu chłopów do dziś wierzy, że ceny muszą być dla nich niskie i kontrolowane przez państwo. Być może dlatego, jak wynika z badań, wieś z nostalgią wspomina czasy socjalizmu. Chłopom żyło się wtedy najlepiej.

Dość szybko osłabła w chłopach wiara w skuteczność ich własnych działań ekonomicznych, które mogłyby poprawić ich sytuację. W 1995 r. aż 85 proc. badanych twierdziło, że rozwijanie produkcji rolnej nie może poprawić ich położenia. Jednocześnie rosło przekonanie rolników, że jedynym rozwiązaniem ich trudnej sytuacji jest taki nacisk na polityków, by ci bronili ich interesów. W 2000 r. aż 59 proc. badanych opowiedziało się za zorganizowaniem protestów, które wymuszą dla chłopów bardziej korzystną politykę rolną państwa.

Maria Halamska stwierdza, że kanały artykulacji interesów chłopów i quasi-chłopów zinstytucjonalizowały się dopiero pod koniec lat 90. Wieś zaczęła się koncentrować wokół własnych interesów. I chłopi postawili na partie populistyczno-agrarne. Na tej fali swoją pozycję zbudowała Samoobrona.

W wyborach 2005 r. na partie populistyczne głosował co drugi mieszkaniec wsi. (Na Samoobronę i LPR - co piąty, na PSL - co szósty). „Oznacza to, że trzy partie posługując się rolniczo-populistyczną retoryką utrzymały swoje wpływy na wsi" - pisze prof. Halamska i dodaje, że najłatwiej było trafić do wiejskiego elektoratu posługując się symbolami antyunijnymi, antyelitarnymi, antyliberalnymi.

Zdaniem Marii Halamskiej chłopi źle znoszą sytuację rozprężenia społecznego i dlatego skłonni są akceptować autorytarne rozwiązania polityczne (stąd brała się ich niechęć do strajków z 1980 r., dystans do przemian po 1989 r., nostalgia do PRL i wrogość do Unii). Właśnie PSL, LPR i Samoobrona najlepiej w 2005 r. odpowiedziały na zapotrzebowanie polskiej wsi - nieufnej i autorytarnej. Dały jej gwarancję „zinstytucjonalizowanej opiekuńczości, lansowały wodzowski styl sprawowania władzy, uproszczony obraz świata i rządzących nim mechanizmów".

W wyborach 2007 r. rolę głównego populisty chłopskiego przejęło Prawo i Sprawiedliwość. Od lat zresztą każda nowa orientacja polityczna szuka sposobu zakorzenienia się na wsi, obiecując zrobić „coś" dla chłopów. Tworzy to samonapędzający się mechanizm mnożenia roszczeń bez możliwości ich zaspokojenia.

W tekście „Czy rolnicy hamują rozwój Polski?" Maria Halamska dowodzi, że od lat quasi-chłop jest wielkim hamulcowym. Spowalnia modernizację kraju, blokuje wszystkie reformy i konieczne przemiany w rolnictwie.
Rodzina zbędnych
Dlaczego chłopi muszą zniknąć? Ponieważ wydajność pracy w polskim rolnictwie jest pięciokrotnie niższa niż w każdej innej dziedzinie gospodarki. Nie ma w Europie kraju, w którym 20 proc. jego siły roboczej, a tyle właśnie osób pracuje w polskim rolnictwie, wytwarzałoby tylko 5-6 proc. produktu krajowego brutto.

To znaczy, że gdyby polscy rolnicy produkowali samochody, to najtańsza wersja Opla zamiast 40 tys. zł, kosztowałaby 200 tys. Wyobraźmy sobie tę fabrykę, w której robotnicy zamiast 8 godzin, pracują tylko 4,7 godziny. Na dodatek jest tam wielu niepotrzebnych pracowników, którzy tylko produkcję utrudniają. Tak właśnie wygląda w przeważającej części polskie rolnictwo.

Podczas spisu rolnego w 1996 r. sami chłopi deklarowali, że zatrudniają osoby, które w gospodarstwie są zupełnie zbyteczne, ale gdzie indziej nie znalazłyby pracy. „Zbędni" to najczęściej młodzi ludzie, tuż po szkole, którzy jeszcze nie znaleźli swojej pierwszej pracy. Kategorię zbędnych, czyli ukryte bezrobocie, profesor Andrzej Rosner, wicedyrektor Instytutu Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN, szacuje na 880 tys. osób. - Gdyby te osoby nie pracowały, to produkcja w ogóle by się nie zmniejszyła - mówi. - A być może byłaby większa, bo oni zadeptują pola.

O tym, że w rolnictwie pracuje za dużo ludzi, wiadomo od lat. Jednak dopiero badania Izasława Frenkla z IRWiR PAN pokazały prawdziwą skalę nadwyżki zatrudnienia. Frenkel porównał zatrudnienie na 100 ha w Polsce i Niemczech zachodnich. Okazało się wtedy, że gdyby nasze średnie gospodarstwo rolne przypominało niemieckie, to z rolnictwa musiałoby odejść od 2,5 do 2,7 mln osób. Dopiero wtedy zatrudnienie w obu krajach byłoby podobne. Na pewno nie pomoże w tym reforma KRUS, którą zaproponował ostatnio minister Marek Sawicki z PSL. Jego projekt nie stwarza żadnych perspektyw włączenia rolników, nawet tych najbogatszych, do powszechnego systemu ubezpieczeń. Najgorsze jest jednak to, że peeselowski projekt konserwuje przywileje quasi-rolników, którzy posiadają gospodarstwa nie przekraczające 50 hektarów.

Naukowcy są zgodni, że te miliony zbędnych chłopów powinny jak najszybciej odejść z rolnictwa. Trzeba im stworzyć warunki przejścia do innej działalności. Tylko gdzie? - Odpowiedź na to pytanie zasługuje na Nagrodę Nobla - odpowiada profesor Rosner, przypominając, że zmniejszenie zatrudnienia w rolnictwie to proces drogi i długotrwały. Niemcy od 40 lat próbują ograniczyć zatrudnienie w tym sektorze i jeszcze im trochę brakuje do pełnego sukcesu. Choć tam w rolnictwie pracuje tylko około 3 proc. wszystkich zatrudnionych. U nas jest ich prawie siedem razy więcej.

W USA dopiero 300-hektarowe gospodarstwo może być zyskowne. W Europie ten wskaźnik jest znacznie niższy: 70-hektarowe gospodarstwo produkujące zboże powinno zapewnić dwóm osobom dochód porównywalny ze średnią europejską płacą. Niestety i tu nie możemy się pochwalić sukcesami. Co prawda średnia wielkość gospodarstwa wzrosła u nas w ostatnich latach, podobnie jak w Niemczech. Z tym że u naszych zachodnich sąsiadów do 38 ha, a u nas do 9. Zresztą i tu statystyka przekłamuje - bo wzrost nastąpił tylko tam, gdzie były wcześniej PGR, a w centralnej Polsce statystyczne gospodarstwo chłopskie zmalało.

Profesor Rosner mówi, że 80 proc. całej polskiej produkcji rolniczej wytwarzane jest dzisiaj w 20 proc. gospodarstw. Można przyjąć, że są to nieliczne farmy, które dostosowały się do gospodarki rynkowej.

Szansy dla polskiego rolnictwa profesor Rosner upatruje w wielkoobszarowych, nowoczesnych gospodarstwach rolnych, które zostały stworzone na bazie PGR lub w niszowej produkcji specjalistycznej. Tylko to może w przyszłości zapewnić rolnikom godziwe zyski.
Na trupach PGR
Bogdan Sienkiewicz mówi, że nowe polskie rolnictwo powstaje w takich wsiach jak Suliszewo na Pojezierzu Drawskim. I rodzi się na trupie PGR. Bez nich nie było szans na wielkoobszarowe gospodarstwa.

- Przyszłość to jest to, co sprawdziło się na świecie - mówi Sienkiewicz. - Dlatego holenderscy rolnicy kupują u nas ziemię, bo wiedzą, że ze stu hektarów u siebie się nie utrzymają.

Dzisiejsze gospodarstwo rolne Sul-Dal spółka cywilna, należące do Sienkiewicza i Eugeniusza Racławskiego, liczy 1260 hektarów. Jest to tylko niewielka część pegeerowskiego molocha, zwanego przed laty Kombinatem Rolnym w Drawsku Pomorskim. Kombinat, który użytkował 10,6 tys. ha poniemieckich gruntów, był wzorowym przedsięwzięciem socjalizmu. Było tu przedszkole, wielka stołówka dla pracowników, a nawet laboratoria badawcze. Zatrudniał weterynarzy, instruktorów BHP, kucharki, przedszkolanki i 50-osobowy sztab administracyjny. Tak było do początku lat 90.

- W okolicy gospodarstwa zaczęły padać jak muchy i coś takiego nie mogło przetrwać - mówi Sienkiewicz, który w kombinacie był zootechnikiem. Zamiast biadolić na swój trudny los jak inni z PGR, założył w 1994 r. spółkę Sul-Dal. Spółka wygrała przetarg na dzierżawę części PGR, a w zasadzie ruiny, która po nim pozostała.

- To była decyzja na całe życie - dodaje Sienkiewicz. - To było jak wejście z jednym żetonem do kasyna. Bo pieniędzy mieliśmy tylko tyle, żeby wpłacić wadium i kupić paliwo do ciągników.

Nie dość, że 25 pracownikom przejętym z PGR trzeba było płacić pensję, to nie było czym karmić bydła. Magazyny były puste. Pierwsze zasiewy skredytowała centrala nasienna i pożyczki rodzinne.

- Od początku postawiliśmy na sprzęt redukujący zatrudnienie - wspomina Sienkiewicz. - Jak ktoś odchodził na kuroniówkę, to nie mogliśmy znaleźć pracowników, chociaż było wielkie bezrobocie. We wsi panowało przekonanie: niech skur...ny się udławią tą ziemią i zbankrutują.

W ciągu 14 lat zatrudnienie w Sul-Dal spadło do dziewięciu osób, za to wielokrotnie wzrosła wydajność. Gospodarstwo jest jednym z najbardziej nowoczesnych na tym terenie. - Musimy iść do przodu i stawiać na nowoczesność, żeby nie wypaść z rynku. Dziś liczy się duża produkcja i jakość - mówi Sienkiewicz, którego marzeniem jest całkowita likwidacja dopłat i wolny rynek w rolnictwie. A jeśli nie, to chociażby całkowita zmiana sposobu wypłacania unijnych dotacji. Sienkiewicz chciałby, żeby dotacje wypłacane były do produkcji. I zwraca uwagę, że dopłaty za posiadanie gruntów zamroziły handel ziemią. Dziś gospodarstw powyżej 50 ha jest tylko 5,5 proc. i nie wiadomo, czy powstaną kolejne. Bo quasi-rolnicy nie chcą dziś sprzedawać ziemi. To dla nich często jedyne stałe źródło dochodów.

Z naukowego punktu widzenia przyszłością jest też niszowe gospodarstwo Jerzego Ressela ze wsi Jelenino pod Złocieńcem. On też przejął upadły PGR. Dziewięć lat temu zaczynał na dzierżawionych 300 ha bardzo tradycyjnie - od pszenicy. Przez trzy lata siał, kosił, sprzedawał i wychodził na zero.

W 2002 r. Ressel kupił w Czechach 150 danieli. Cały teren podzielił na cztery części, ogrodził i stworzył jedną z największych w Europie hodowlę danieli (dziś liczącą ponad tysiąc sztuk). Pomysł okazał się strzałem w dziesiątkę. Jerzy Rossel jest jedynym w Europie producentem półdzikiego daniela, a zwierzęta z jego hodowli można spotkać w wielu parkach i lasach. - Nie wymaga to siania, nawozów, przygotowań do żniw - mówi Jerzy Ressel. - A przynosi większe zyski niż pszenica.
Wieś przyszłości
Choć sami chłopi giną na naszych oczach, to jednocześnie wieś odżywa. Od 2000 r. na polskiej wsi osiedla się więcej ludzi, niż z niej ucieka i jest to zjawisko niespotykane od lat. Dziś na wsi żyje prawie 15 mln Polaków, ale aż 60 proc. jej mieszkańców nie ma już żadnego związku z ziemią. Profesor Jerzy Wilkin z Polskiej Akademii Nauk mówi, że z czasem chłopi będą musieli przekształcić się w farmerów. Przewiduje jednak, że liczba gospodarstw farmerskich będzie raczej niewielka.

O wsi przyszłości można przeczytać w wydanej pod redakcją Jerzego Wilkina pracy „Polska wieś 2025".

Naukowcy przewidują, że liczba mieszkańców wsi będzie nadal wzrastać, a osiedlać się tam będą uciekinierzy z miast: dobrze wykształceni, z mocną pozycją zawodową oraz zasobni emeryci. Najszybciej będą się zaludniać wioski położone do 50 km od większych miast i wzdłuż szlaków komunikacyjnych. Powstaną wsie weekendowe, bo coraz więcej mieszczuchów będzie chciało mieć swój drugi dom na wsi.

Przeniesienie się nawet na odległą wieś nie będzie już formą wykluczenia, bo rozwój telekomunikacji i informatyzacji sprawi, że możliwa będzie e-praca. Na terenach wiejskich, których częścią są także małe miasta, jak przewiduje profesor Wilkin, pojawią się wzorowane na amerykańskich kampusy uniwersyteckie - elitarne, małe uczelnie, które świetnie będą integrowały studentów i stwarzały warunki do pracy naukowej.

Wieśniacy przyszłości będą pracować w małych firmach z pogranicza sektora informatycznego i usług lub w firmach obsługujących rolnictwo. Albo w usługach socjalnych dla innych mieszkańców wsi, np. emerytów. Tania ziemia przyciągnie farmerów z Europy Zachodniej, więc wieś stanie się wielonarodowościowa i wieloetniczna. Rolnik będzie wtedy menedżerem, a gospodarstwo - firmą produkcyjną. Dla nowoczesnych i w pełni skomercjalizowanych, wielkoobszarowych gospodarstw najważniejsze będą wolnorynkowe zasady zysku i konkurencji.

Politolog Tomasz Żukowski przewiduje, że wraz ze zmianami na wsi nastąpi zmiana sympatii politycznych. Znikanie tradycyjnego chłopskiego elektoratu doprowadzi do marginalizacji chłopskich partii populistycznych, a wieś, choć trudno w to uwierzyć, skręci w prawo i stanie się bardziej liberalna. Nowe lobby wiejskie reprezentować będzie interesy mieszkańców obszarów wiejskich, a nie tylko rolników.

- Społeczności chłopskiej, gdy zniknie, w żaden sposób nie da się w przyszłości odtworzyć - mówi profesor Wilkin. - W sensie socjologicznym chłop przestanie istnieć.

To znaczy, że faceta w gumofilcach, stojącego pod sklepem geesu, będzie można zobaczyć już tylko w muzeum etnograficznym, gdzie wylądują też pamiątki po PSL i Samoobronie.

# data[].attributes.attachment_link.description
Bolesław Majda ze wsi Stawno na Pomorzu już w latach 80. uświadomił sobie, że skazany jest na wyginięcie. Jako przedstawiciel tradycyjnej warstwy chłopskiej, zamieszkującej te tereny od wieków, zauważył, że powoli, choć systematycznie zaczyna ona zanikać. Naukowcy, którzy od lat badają zjawisko zanikania polskiego chłopstwa, doszli do przekonania, że przyczyniła się do tego najbardziej transformacja ustrojowa i mała mobilność rolników.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Krzysztof Lepczyński, TOK FM: - Rozmawiałem niedawno z szatniarką na uniwersytecie. Kiedyś pracowała w warszawskich zakładach WZT, po prywatyzacji wylądowała na bezrobociu, dziś jest na stażu z Unii Europejskiej. Ona chce, by „komuna" wróciła. Jak jej powiedzieć, żeby „radośnie świętowała" 25 lat wolnej Polski?
Jerzy Baczyński: - Podobne emocje ma około jedna trzecia Polaków. Ale z najnowszych danych CBOS wynika, że ponad 70 proc. uważa, że jednak warto było zmienić ustrój, że bilans jest pozytywny. Oczywiście głębia tych pozytywnych wrażeń jest zróżnicowana. To ciężki rachunek, zwłaszcza na 25-lecie.

Ten okres wygląda inaczej, jeśli się patrzy na procesy historyczne, a inaczej, gdy patrzy się na losy indywidualne. Każdy ma swoją własną historię i dla niego ona jest jedynie prawdziwa. Opowieści dotyczące tych 60-70 proc. zadowolonych mogą tym bardziej drażnić i frustrować ludzi, którzy mają poczucie przegranej. Ale w czasach PRL tych niezadowolonych było 99 proc. To był stan ciągłego kryzysu, który jest nieporównywalny z niczym, czego doświadczamy dzisiaj. Nawet ludzie, dla których tamten świat był zrozumiały, bezpieczny, a dziś, po transformacji, z różnych powodów nie mogą się odnaleźć, w tamtych czasach na ogół żyli podle.

Nie wyobrażam sobie, żeby chcieli się przenieść do lat 80., to tylko taka retoryka.

To skąd ten sentyment?
To, co się pamięta, co dziś nabiera pozytywnego kolorytu, to przede wszystkim poczucie socjalnego bezpieczeństwa. To, że była praca, bo każdy zakład szukał pracowników i wszędzie były gigantyczne przerosty zatrudnienia. Jakoś to życie było ułożone, mniej więcej sprawiedliwie, czyli po równo. Jak ktoś miał dojścia, coś sobie załatwił - a prawie każdy miał do czegoś dojścia - można było w miarę bezpiecznie żyć „na pół gwizdka". Dla nas - wtedy młodych i trochę zbuntowanych - to było nie do zaakceptowania. To było obraźliwe, niemoralne, oburzające, niszczące. Ale dla wielu, zwłaszcza gorzej wykształconych, mniej życiowo dynamicznych, tamto wspomnienie pozostaje silne i w miarę upływu lat zabarwia się na różowo.

Traumatycznym doświadczeniem milionów Polaków po przejściu progu transformacji było bezrobocie. Ono jest rzeczywiście strasznie upadlające, często odbiera sens życiu. Możemy mówić, że bezrobocie jest na poziomie 10 proc., ale przewinęło się przez nie wiele milionów ludzi. To doświadczenie, przez które całe pokolenia noszą w sobie lęk i ta trauma zaciemnia obraz rzeczywistości.

Lęk przed bezrobociem łączy chyba i starszych, i młodszych?
Osoby na emeryturze na ogół mają zapewnione względne bezpieczeństwo. Emerytury w Polsce - wbrew ogólnemu mitowi - są zupełnie niezłe, pozwalają na w miarę godne, choć skromne życie. Dzisiaj emeryci są w lepszej sytuacji niż młodsze roczniki lub wchodzący na rynek pracy - ci drudzy już nie dostaną gwarancji bezpieczeństwa socjalnego, mogą się jedynie domagać stworzenia warunków, by mogli wykorzystać swój potencjał, swoje wykształcenie, by nie musieli emigrować.

Wiem, że dla wielu ludzi, borykających się z ubóstwem i niepewnością, opowiadanie o największym sukcesie w kilkusetletniej historii jest drażniące. Ich własne doświadczenie jest inne. Ale jeszcze raz podkreślę: można mówić o wielkim sukcesie, jeśli patrzy się w perspektywie kilkudziesięciu lat, pamięta punkt wyjścia. To jest zmiana, której ja, nawet będąc z urodzenia optymistą, kompletnie się nie spodziewałem.

W 1980 roku kierował pan „Życiem i Nowoczesnością", dodatkiem do „Życia Warszawy", który dziennikarsko walczył o unowocześnienie kraju.
Dziś sam się zastanawiam, co myśmy wtedy pisali, bo od lat nie zaglądałem do zszywek. Ten dodatek był szczególnym przedsięwzięciem w historii polskich mediów. Powstał w latach 70. na fali gierkowskiej modernizacji. Wtedy czołowy polski pozytywista, Stefan Bratkowski, zgromadził sporą grupę naukowców z różnych dziedzin, a na łamach „ŻiN" pojawiały się różne ich propozycje: reformy finansów, rewolucji technicznej w przemyśle, udziału pracowników w zarządzaniu firmami.

Na tamte czasy to było bardzo nowatorskie i coraz wyraźniej kontestujące ówczesny system, więc coraz mniej podobało się władzom. Aż dodatek zamknęły. Został on potem reaktywowany na fali schyłkowego gierkizmu i funkcjonował aż do stanu wojennego. Stefan zaproponował wtedy, bym został jego zastępcą. I tak zwłaszcza od momentu pojawienia się „Solidarności", po porozumieniach sierpniowych, robiliśmy „rewolucję" w „Życiu Warszawy". Dla mnie to trwało do połowy 1981 roku, kiedy wyjechałem na staż do Francji. O ile pamiętam, dodatek wraz z „Życiem Warszawy" został zamknięty po wprowadzeniu stanu wojennego.

Skąd modernizacyjny zapał tamtego środowiska?
Wszyscy byliśmy zmęczeni i zbrzydzeni rozpadającym się, gnijącym PRL-em. Pierwsza połowa lat 70. dawała co prawda nadzieję na odnowę i modernizację, ale druga połowa lat 70. była już dużym rozczarowaniem. Okazało się, że plan wielkiego gierkowskiego skoku kończy się niczym, że ten skok skończył się w piasku po kolana, gigantycznym zadłużeniem.

Drukowaliśmy więc teksty, które dziś pewnie wyglądałyby anachronicznie. Trochę przypominały to, co w tym samym czasie robił Leszek Balcerowicz w SGPiS (dzisiejszej SGH): rozważania o reformach, ale w ramach dopuszczalnych w oficjalnej, PRL-owskiej prasie. Toczyliśmy bez przerwy boje z cenzurą, która kwestionowała całe artykuły.

Na niewiele to się zdało.
Tak w życiu jest: budowanie czegoś wymaga wysiłku. Niszczenie jest znacznie łatwiejsze. Po stanie wojennym nastał ponury i beznadziejny okres lat 80., który wspominam bardzo źle. Ludzie pouciekali w swoją prywatność albo za granicę, nadzieje na to, że coś się może zmienić w tym kraju, w zasadzie się rozwiały. To była zmarnowana dekada.

Kiedy w 1983 r. wróciłem z półemigracji we Francji, część kolegów z dawnego „Życia Warszawy", która przyszła do POLITYKI, namawiała mnie, bym wrócił do zawodu. Miałem wtedy zakaz wykonywania zawodu dziennikarskiego, pracowałem w warsztacie krawieckim. Przemawiał jednak do mnie argument, że jakoś trzeba zaczynać od nowa, że my przecież nadal żyjemy i nie możemy się kompletnie poddać. Trzeba robić swoje, jeśli tylko to ma sens - a POLITYKA dawała taką szansę - i czekać na kolejną okazję, bo być może się wydarzy. I faktycznie się wydarzyła - w końcu lat 80.

Mówiąc najkrócej: rozpadająca się, słabnąca władza była coraz bardziej gotowa do rozmów z nielegalną opozycją, jednocześnie podobny proces przebiegał po stronie „Solidarności", która pożegnała się z mitem wielkiego, zwartego, 10-milionowego związku. Po stanie wojennym, w podziemiu aktywnych było kilka tysięcy ludzi i było wiadomo, że to nie jest siła, którą można pokonać milicję i Związek Radziecki. To doprowadziło nas do Okrągłego Stołu i potem wszystkiego, co będziemy teraz celebrować.

„Celebrować" to duże słowo.
Jest z tym świętem pewien problem, nawet część dawnej opozycji nie jest przekonana, że akurat 4 czerwca może być symbolem zmiany. Traktują to raczej jako echo Okrągłego Stołu, postrzeganego jako zmowa elit. Teraz mocno zaopiekował się tym świętem prezydent Bronisław Komorowski, który chce z niego uczynić ważną, symboliczną datę początków transformacji. Moim zdaniem nie ma w naszym kalendarzu lepszej daty, żeby to święto obchodzić. A my tej daty potrzebujemy. Wtedy rozpoczęła się wielka zmiana, na którą także my, dawne środowisko „ŻiN", dziennikarskiej „Solidarności" jakoś pracowaliśmy.

Dla mnie to, co się stało po 1989 roku, było spełnieniem nadziei, marzenia. W końcówce lat 80. byłem trzydziestolatkiem. Mieliśmy za sobą pierwsze, skromne doświadczenia z wyjazdów na Zachód i to było zderzenie oszałamiające, nie tylko w sensie tamtejszego dobrobytu, ale też wolności, koloru. Wszystko, co tam było, wydawało się niemal odświętne: że ludzie chodzą na wybory, mają radosne zabawy w jakieś rocznice, swoje lokalne stowarzyszenia, że mogą się dorabiać. Wszystko było jak dotknięcie raju. Tym bardziej jak się wracało do Polski lat 80., ponurej, zgaszonej, bez szans, bez energii.

Pozostanie tu oznaczało zmarnowane życie. Kawał naszego pokolenia już nie wrócił. Ale ci, którzy wracali, którzy uważali, że trzeba próbować, albo wracali dla rodziny, dzieci, karier, ambicji, żyli mesjanistyczną też trochę nadzieją, że wreszcie coś się zdarzy.

I po 1989 r. zaczęliście robić ten raj w Polsce.
Tak. Już po paru miesiącach wraz z przyjściem Balcerowicza i Mazowieckiego zaczęło się mówić o gospodarce rynkowej, a niedługo później o kapitalizmie, co było słowem z czarnego słownika komunizmu. Nagle okazywało się, że można, że coraz więcej zależy od nas, budować tę Polskę i własne życie, na ile starczy nam wyobraźni, umiejętności i energii.

Starczyło?
Łatwo popaść w historyczny prezentyzm, oceniać przeszłość z dzisiejszego punktu widzenia. Patrząc na transformację, różni mądrale, do których pewnie sam się zaliczam, mogą bez trudu wykazać ileś błędów, niedopatrzeń. Taka okazja jak ćwierćwiecze sprzyja podobnym bilansom. Możemy wreszcie popatrzeć w tył i powiedzieć „gdybyśmy zrobili wtedy inaczej" i tworzyć jakieś historie alternatywne. Ale to zawsze będzie tylko intelektualna zabawa.

Transformacja była ogromnym polem ryzyka, zanurzyliśmy się we mgle i nikt nie wiedział, na co natrafimy. Nie było żadnych wskazówek, a kraj był ogarnięty pożarem gospodarczym, pożarem hiperinflacji. Ceny rosły po kilkaset procent rocznie. Jak się tego nie przeżyło, człowiek nie ma tej emocji, nie wie, co znaczy, gdy pieniądz nie ma wartości, wraca się do gospodarki wymiennej, przestają funkcjonować podstawowe mechanizmy relacji między ludźmi. Absolutny dramat.

Transformacja była więc zadaniem na miarę tytanów. I oczywiście można mówić, że tytanowi śmierdziały stopy albo że coś rozdeptał. To nie ma znaczenia, ponieważ to, co się udało, jest sukcesem na skalę historyczną, znacznie większym, niż można było wtedy oczekiwać. Oczywiście zapłaciło za niego mnóstwo ludzi. Najwyższą cenę ci, którzy byli jądrem „Solidarności", czyli robotnicy wielkich zakładów przemysłowych. Bo ich epopeja zakończyła się w gospodarce wolnorynkowej.

Transformacja się udała?
Całe 25-lecie było bardzo pomyślne. Wszystkie rządy, o różnych kolorach, realizowały w gruncie rzeczy jeden scenariusz: włączenia Polski w świat Zachodu. Najpierw stworzenie instytucji rynkowych, demokratycznych, rozwiązanie bieżących problemów inflacji, prywatyzacji, potem wejście do NATO, UE. Cały proces transformacji trwał od 1990 do 2005 roku. Przez ten czas nie popełniliśmy błędów, które by ten scenariusz złamały czy zwichnęły. Kolejne ekipy dokładały swoje, mniej lub bardziej udolnie, ale dobrnęliśmy do celu.

Dopiero na tle sąsiednich krajów widać, jaki odnieśliśmy sukces. Ukraina była wtedy na podobnym do naszego poziomie, Bułgaria w wielu miejscach była bardziej rozwinięta, Węgrzy i Czesi wyprzedzali nas o całą długość, bo znacznie lepiej prosperowali w okresie realnego socjalizmu. Dzisiaj to my jesteśmy liderem wzrostu, dogoniliśmy i przeganiamy kolejnych. To niebywałe osiągnięcia.

Przy całym naturalnym malkontenctwie Polaków chociaż tego jednego dnia, choćby z okazji ćwierćwiecza, moglibyśmy sobie pogratulować, powiedzieć: udało się. Moje pokolenie zostawia Polskę młodszym - którzy mają swoje powody do rozczarowań i żadnego zobowiązania do wdzięczności - w stanie nieporównanie lepszym, niż wzięliśmy ją od swoich ojców. Fakt, historia nam sprzyjała, ale też jej trochę pomagaliśmy, dokładając swoje. To jest jakiś powód do satysfakcji.

# data[].attributes.attachment_link.description
Krzysztof Lepczyński, TOK FM: - Rozmawiałem niedawno z szatniarką na uniwersytecie. Kiedyś pracowała w warszawskich zakładach WZT, po prywatyzacji wylądowała na bezrobociu, dziś jest na stażu z Unii Europejskiej. Ona chce, by „komuna" wróciła. Jak jej powiedzieć, żeby „radośnie świętowała" 25 lat wolnej Polski? Jerzy Baczyński: - Podobne emocje ma około jedna trzecia Polaków.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
1 Maja ze Święta Pracy przekształcił się w kolejny dzień bez pracy. Nie ma siły politycznej, która chciałaby znieść to święto, ale nie ma też formacji, która tchnęłaby w ten dzień nowe życie. 1 Maja pozostaje świętem zabytkowej lewicy jako znak dawnego buntu.

Przed tegorocznymi obchodami Święta Pracy Lech Wałęsa postanowił ponownie wstąpić do związku zawodowego oraz oświadczył, że „kapitalizm trzeba okiełznać". Ponieważ w odpowiedzi na tę deklarację w szeregach Solidarności zapanowała raczej konsternacja niż entuzjazm (związkowcy pamiętają, jak przed rokiem były prezydent publicznie doradzał aktualnemu premierowi ich „spałowanie"), Wałęsa precyzuje teraz, że ma zamiar wspierać niektóre postulaty związku, ale zapisywać się do niego na siłę nie będzie.

Polityka 18.2014 (2956) z dnia 27.04.2014; Temat tygodnia; s. 22

Oryginalny tytuł tekstu: "Po co komu 1 Maja"

# data[].attributes.attachment_link.description
1 Maja ze Święta Pracy przekształcił się w kolejny dzień bez pracy. Nie ma siły politycznej, która chciałaby znieść to święto, ale nie ma też formacji, która tchnęłaby w ten dzień nowe życie. 1 Maja pozostaje świętem zabytkowej lewicy jako znak dawnego buntu.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Maciej Słomczyński, socjolog z Polskiej Akademii Nauk i Ohio State University w Stanach Zjednoczonych razem z prof. Krystyną Janicką rozpoczęli w 1988 r. program naukowy POLPAN, zakrojone na szeroką skalę badania struktury społeczeństwa, które są regularnie powtarzane na tej samej grupie respondentów. Kiedy projekt ruszał, nikt nie przewidział, że kolejna, zaplanowana za pięć lat edycja będzie już analizować kraj po wielkiej transformacji. Szczęśliwy przypadek spowodował jednak, że proces przechodzenia od socjalizmu do kapitalizmu został niejako socjologicznie sfilmowany. Z kolejnych, powtarzanych co pięć lat badań powstają następne odcinki serialu, który najlepiej zatytułować „Gra w klasy".

Wniosek podstawowy: w Polsce od początku transformacji systematycznie rośnie rozwarstwienie społeczno-ekonomiczne. Najlepiej usytuowane 15 proc. Polaków poprawiło swoją kondycję materialną między 1998 a 2006 r. średnio ponaddwukrotnie. 15 proc. najbiedniejszych w 1988 r. - zbiedniało jeszcze o połowę.

Rozjechały się bieguny, ale jednocześnie wzmocnił środek. W 1992 r. 70 proc. Polaków, jak wynika z innych już badań („Diagnozy społecznej" realizowanej przez prof. Janusza Czapińskiego, psychologa społecznego z Uniwersytetu Warszawskiego), twierdziło, że nie wystarcza im pieniędzy na zaspokojenie podstawowych potrzeb - w 2011 r. problem ten miało już „tylko" 26 proc. „Diagnoza" pokazuje, że proces wzrostu nierówności w Polsce, które w 2003 r. należały do najwyższych w Europie, po 2005 r. zmienił łagodnie kierunek i dysproporcje zaczęły się zmniejszać.

Ostrożnie z zachwytem, studzi radość dr Maciej Gdula, socjolog z Uniwersytetu Warszawskiego. - Pamiętajmy, że w tym czasie wstąpiliśmy do Unii Europejskiej. Dwa miliony Polaków wyjechało w poszukiwaniu lepszego losu za granicę. A ci, co zostali, skorzystali na unijnym wsparciu finansowym. Inwestycje w infrastrukturę dały zatrudnienie robotnikom niewykwalifikowanym, a Wspólna Polityka Rolna pomogła wsi. Najwięcej zyskały więc grupy znajdujące się u dołu drabiny społeczno-ekonomicznej, co od razu wychwyciły pomiary nierówności.

Trwamy w podziale

Niestety, nic się nie zmieniło pod względem strukturalnym, przekonuje prof. Słomczyński. Wolnorynkowy kapitalizm, nawet jeśli zapewnia wzrost zamożności wszystkim, to bardziej sprzyja uprzywilejowanym. Oczywiście, nierówności społeczno-ekonomiczne istnieją wszędzie, z Kubą i Koreą Północną włącznie. Wielu ekonomistów postrzega je pozytywnie, uznając za motor napędzający rozwój gospodarczy. Bogaci chcą mieć jeszcze więcej, więc inwestują i jednocześnie dużo wydają na konsumpcję, co daje pracę biedniejszym. Biedniejsi chcą wspiąć się po szczeblach społecznej drabiny, więc inwestują w siebie i dzieci, bo to zwiększa szansę na sukces. Ta wiara silnie towarzyszyła nam w pierwszych latach transformacji. Ale czy dzisiejsza Polska jest krajem, w którym o miejscu w strukturze społecznej decydują przede wszystkim osobiste zdolności i zasługi?

Odpowiedzi dostarczają wspomniane badania POLPAN, które w edycji w 2003 r. wprowadziły także... pomiar inteligencji respondentów. Okazało się, że osoby o najniższych wynikach, lecz plasujące się wyżej w strukturze społecznej, uzyskały w latach 1988-2003 średni przyrost dochodów na poziomie 760 zł, a tak samo mało inteligentni, ale z dołu społecznej drabiny poprawili swój status jedynie o 67 zł. Osoby o najwyższych wynikach w teście inteligencji Ravena, lecz także ze społecznego dołu, zdołały wyrwać w tym czasie 650 zł, a więc i tak mniej niż ci mniej inteligentni, ale lepiej społecznie ustawieni.

Te wyniki nie kwestionują, że droga do sukcesu wiedzie poprzez osobiste predyspozycje. To możliwe, lecz bardzo trudne, nawet dla zdolnych, jeśli pochodzą z niższych stref hierarchii społecznej. Po prostu, Polska jest społeczeństwem klasowym o niewielkiej ruchliwości społecznej, czyli małej szansie na zmianę statusu. Transformacja nie zmieniła tej sytuacji, przeciwnie - utrwaliła strukturę społeczną późnego PRL.

Badania POLPAN wychwytują, że kto należał do nomenklatury PRL, miał relatywnie największe szanse zostać przedsiębiorcą lub menedżerem. Dawnym pracownikom umysłowym, czyli inteligencji, przypadł w nowym podziale los menedżerów i ekspertów. Robotnicy zostali robotnikami lub bezrobotnymi. Bo po drodze wyparowało 5 mln miejsc pracy - w 1988 r. zatrudnienie miało 18 mln osób, w dramatycznym 2002 r. już tylko 12,8 mln. Owe pięć milionów podzieliło się na tych, co zasilili szeregi wczesnych emerytów i rencistów, oraz na tych, którzy stworzyli nową kategorię: bezrobotnych.

Elita i lud

Czym jednak są klasy społeczne? Najpopularniejsze chyba podejście wynika z przekonania, że o miejscu człowieka w społecznej hierarchii decyduje zasobność ekonomiczna, praca, jaką wykonuje, i władza, jaką posiada. Kto ma wysokie dochody i sprawuje ważną funkcję, ten plasuje się w klasie wyższej. Trwale bezrobotny wyląduje na przeciwległym końcu struktury, zasilając szeregi tzw. podklasy.

Alternatywna popularna koncepcja, sformułowana przez francuskiego socjologa Pierre'a Bourdieu, mówi, że o pozycji człowieka decydują trzy zasoby: kapitał ekonomiczny, czyli to, co ma; kapitał kulturowy, czyli to, co umie, jaki ma gust i jak uczestniczy w kulturze; kapitał społeczny, czyli kogo zna. Na tej podstawie wyróżnił trzy duże klasy: klasę wyższą, średnią i ludową.

Jak jest w Polsce? Analizując status ekonomiczny, społeczno-zawodowy oraz udział w relacjach władzy (podwładny czy kierujący) prof. Henryk Domański, socjolog z Polskiej Akademii Nauk, wylicza następujące klasy:

* wyższe kadry kierownicze, inteligencja, inżynierowie - ok. 9 proc. ludności

* niżsi kierownicy, technicy, księgowi, pielęgniarki, czyli przedstawiciele zawodów sprofesjonalizowanych - ok. 18 proc.

* białe kołnierzyki, czyli szeregowi urzędnicy - ok. 9 proc.

* pracownicy sektora handlu i usług - 12 proc.

* robotnicy wykwalifikowani - 20 proc.

* robotnicy niewykwalifikowani - 16 proc.

* właściciele firm - 6-7 proc.

* rolnicy i robotnicy rolni - 9 proc.

* underclass, podklasa tworzona m.in. przez długotrwale bezrobotnych - 8-9 proc.

(Suma przekracza 100 proc. ze względu na płynność granic, zwłaszcza w dolnych strefach struktury).

Po dyskusji w grupie socjologów i publicystów ten podział przyjęliśmy jako podstawę do naszej nieznacznie zmodyfikowanej klasyfikacji. Przyjrzyjmy się bliżej kilku kryteriom, które mają znaczenie przy klasowym podziale, ale też pewnym paradoksom.

Dochody i oszczędności

W potocznym rozumieniu elitą społeczną są osoby bogate, zarabiające najwięcej. Ale w Polsce pomiędzy kolejnymi szczeblami drabiny społecznej różnice nie są oszałamiające. Widać to wyraźnie w systemie PIT (podatku od dochodów osobistych), obejmującym ponad 24,6 mln osób. Drugi - i w tej chwili najwyższy - próg podatkowy (32 proc. podatku od kwoty ponad 85 tys. 528 zł) przekracza zaledwie 521,6 tys. osób (2,14 proc. podatników). Przeciętne roczne dochody osób stojących według polskiego fiskusa na najwyższym szczeblu drabiny zamożności wynoszą 139 tys. zł brutto, czyli niecałe 12 tys. zł miesięcznie.

Do tak rozumianej elity finansowej z pewnością przynależy zarówno premier Donald Tusk (z pensją ok. 15 tys. zł miesięcznie), jak i prezydent Bronisław Komorowski oraz większość parlamentarzystów. Należą też do niej np. najlepiej płatni, zatrudnieni jeszcze na etatach, specjaliści. Ale fortuna to to nie jest.

Nieco zamożniejsi są przedsiębiorcy, którzy PIT płacą mniejszy (19 proc.), choć zarabiają więcej niż finansowa elita na etatach. W 2011 r. (danych z 2012 jeszcze nie ma) liniowy PIT płaciło 414 tys. przedsiębiorców. Są w tej grupie także osoby, o których kiedyś mówiło się, że uprawiają wolne zawody: prawnicy, lekarze, architekci. Przeciętne roczne dochody przedsiębiorców, którzy wybrali PIT liniowy, wynosiły 199 tys. 854 zł, czyli ponad 16 tys. zł miesięcznie.

Nijak to się ma do naprawdę dużego biznesu. Bo duży biznes od średniego różni się m.in. tym, że żyje z dywidendy, czyli podziału zysku należących do niego firm. Podatek od dywidendy również wynosi 19 proc., ale osoby te nie figurują już w systemie PIT. Im więcej zarabia taki biznesmen, tym bardziej odkleja się od rodzimego fiskusa. Najpierw bogate rezydencje przestawały być prywatną własnością ich mieszkańców, a figurowały jako majątek ich firm. Przerzucając gros kosztów na przedsiębiorstwo, właściciel mógłby w ogóle nie zarabiać. Potem firmy rejestrowano na Cyprze lub w rajach podatkowych i polski fiskus niewiele miał z nich pożytku. Prawdziwa polska elita finansowa żyje poza polskim systemem podatkowym. O jej stanie posiadania fiskus nie wie prawie nic. W Polsce nie ma przecież podatku majątkowego, czyli tak zwanego katastru.

Paradoksalnie, poza systemem podatkowym są też Polacy z najniższego szczebla dochodowego. Chodzi o rolników (ciągle mamy ok. 2 mln gospodarstw rolnych), gdzie tzw. mediana dochodów ledwo przekracza 1 tys. zł miesięcznie. Przeciętny dochód z gospodarstwa indywidualnego wynosi ok. 680 zł miesięcznie na osobę. Ponieważ jednak w wolnej Polsce nie można rządzić bez koalicjanta, który reprezentuje interesy wsi, podatków dochodowych ciągle nie płacą ani chłopi bardzo biedni, ani bardzo bogaci.

Dodajmy, że średnie krajowe zarobki wynoszą dziś ok. 3,8 tys. zł brutto. Dla 60 proc. pracujących ta granica jest nieosiągalna.

Ważne dla statusu materialnego (i społecznego) są oszczędności i zgromadzony majątek. Tego, czego o najbogatszych Polakach nie wie rodzimy system podatkowy, bardzo próbują się dowiedzieć banki. Nieustannie szukają bogatych klientów. Według Global Wealth Report 2012 w Polsce majątek przekraczający milion dolarów ma 39 tys. osób. W 2017 r. ich liczba powinna się podwoić. Kiedy będziemy liczyć w złotówkach, grono milionerów - według Deloitte - sięgnie 50 tys. osób. Ogółem Polacy zgromadzili na depozytach bankowych ponad pół biliona złotych, a kolejne ok. 100 mld zł w postaci jednostek funduszy inwestycyjnych. Analitycy banku BGŻ Optima oszacowali, że aż połowa wszystkich oszczędności i inwestycji należy do 6 proc. najbogatszych Polaków. W kolejnych sondażach od jednej trzeciej do nawet połowy ankietowanych deklaruje, że żadnych oszczędności nie ma.

O ile poziom oszczędności zdecydowanie odróżnia najbogatszych od reszty, to jeden element majątkowy łączy kilka klas społecznych. Jest nim posiadanie własnego domu lub mieszkania. Spośród 15 krajów zbadanych przez holenderski bank (m.in. USA, Australia, Kanada, Niemcy, Wielka Brytania, Francja, Hiszpania i Włochy) Polacy są absolutnymi rekordzistami. Aż 69 proc. pytanych chwali się, że należy do grona właścicieli. Narodowy Spis Powszechny przeprowadzony przez GUS w 2011 r. to potwierdza - prawie 7 mln lokali w Polsce to własność osób w nim mieszkających (w tym, oczywiście, są domy mieszkańców wsi). Spośród kolejnych 3,4 mln lokali spółdzielczych aż dwie trzecie ma status własnościowy. Rzecz jasna standard tych lokali i domów jest równie zróżnicowany jak ich właścicieli.

Styl to człowiek

O przynależności do określonej klasy społecznej oprócz twardych czynników materialnych decyduje też wiele tzw. kryteriów miękkich, związanych ze stylem życia. To, jak się relaksuję i wypoczywam, gdzie i co jadam i pijam, jak się ubieram i co gromadzę w swoim domostwie, jak wychowuję i kształcę dzieci. Przy dość nieznacznym zróżnicowaniu dochodowym w obrębie polskiej „klasy pracującej" to te kryteria w znacznym stopniu decydują o miejscu zajmowanym w społecznej hierarchii.

Jeszcze kilka lat temu ambitni i zamożni rodzice (których wedle naszej klasyfikacji należałoby zaliczyć do grup od specjalistów w górę) wybierali z reguły prywatną ścieżkę edukacyjną, której zwieńczeniem były studia - paradoksalnie bezpłatne - na renomowanej państwowej uczelni. Ale ambicje edukacyjne eksplodowały także w klasach niższych, nawet chłopskiej czy robotniczej. Młodzieży z mniejszych ośrodków i uboższych warstw, gorzej przygotowanej, pozostawały płatne studia zaoczne lub prywatne uczelnie. Na kierunkach uchodzących za najbardziej atrakcyjne - medycyna, prawo, elektronika, ekonomia na SGH, architektura - 70 proc. studentów ma pochodzenie inteligenckie (zwykle rodzice z wyższym wykształceniem), 20 proc. to dzieci pracowników biurowych. Tylko 5 proc. przyjechało na te studia z małych ośrodków; udział dzieci robotników i chłopów nie przekracza tam 2 proc.

Ważnym symbolem statusu są także wakacje i ferie, własne i dzieci. Widać, z jaką siłą postępuje u nas dziedziczenie statusu społecznego. Dzieci posyła się na obozy tematyczne; przykładowa nowość - robotyczne (uczestnicy konstruują maszyny, prowadzą eksperymenty naukowe). No i oczywiście językowe, najchętniej w Wielkiej Brytanii, na Malcie, w Australii czy USA (w Nowym Jorku to 9 tys. zł za 3 tyg.).

Klasy niższe podążają tymi tropami - lekcje językowe włączane są do programów nawet najtańszych obozów. Głównymi biurami podróży dla dzieci uboższych stały się Caritas (54 własne ośrodki kolonijne i 100 wypożyczanych na wakacje) oraz Ruch Światło i Życie (na letnie oazy wyjeżdża kilkadziesiąt tysięcy dzieci i młodzieży rocznie (300-500 zł za 2 tygodnie).

Zmieniają się też gusta kulinarne. Wyżej sytuowani Polacy jadają zdrowiej, mniej tłusto, choć wcale jeszcze nie tak chętnie poza domem jak inne narodowości. 2 proc. deklarujących codzienne żywienie się na mieście to najczęściej białe kołnierzyki, mężczyźni w średnim wieku 29 lat, z wykształceniem wyższym, bywalcy nie wytwornych restauracji, lecz barów, pizzerii, fast foodów. 10 proc. Polaków pozwala sobie na restaurację raz w miesiącu, 47 proc. - nigdy. 53 proc. mieszkańców wsi nigdy nie jadło poza domem.

Wielożercy i abstynenci

Wydawać by się mogło, że w zmakdonaldyzowanym społeczeństwie masowej konsumpcji i masowej kultury style życia będą się demokratyzować. Jest jednak inaczej, co pokazał dr Michał Cebula z Uniwersytetu Wrocławskiego, badając mieszkańców swojej metropolii.

Przedstawiciele klasy wyższej są kulturowymi wielożercami - często chodzą do teatru i kina, w którym sięgają zarówno po repertuar ambitny, jak i hollywoodzki, słuchają wielu rodzajów muzyki, zarówno poważnej, jak i popularnej (unikają jednak obciachu i pewne formy odwołujące się do niskiego ich zdaniem gustu dyskryminują).

Klasa ludowa zadowala się coraz bardziej monotonną kulturalną strawą i nie ogląda już nawet filmów hollywoodzkich, symbolu masowej kultury dostępnej dla wszystkich. Lud woli programy telewizyjne odwołujące się do prostszych emocji i mniejszych kompetencji, np. tzw. scripted docu, gdzie występują aktorzy amatorzy, co parę minut podsumowujący przed kamerą przebieg akcji. Może najbardziej dramatycznym dowodem proletaryzacji kulturowej, pnącej się po drabinie społecznej, jest odwrót od czytelnictwa. Najnowsze, tegoroczne badania Biblioteki Narodowej ujawniły, że 61 proc. Polaków nie miało w zeszłym roku kontaktu z książką.

Sytuacji nie zmienił nawet Internet uznawany także za symbol demokratyzacji dostępu do kultury i wiedzy. Niestety, jak zauważają socjologowie, sposób korzystania z Internetu jest zdeterminowany klasowo. Przedstawiciele klas wyższej i średniej korzystają z nowego medium intensywniej, z nastawieniem na praktyczność: zastosowanie w pracy, do załatwiania spraw i dostępu do informacji oraz nauki. Przedstawiciele klas niższych korzystają głównie w celach rozrywkowych. Dr Dominik Batorski z Uniwersytetu Warszawskiego, badający społeczeństwo informacyjne, mówi wprost: - Internet w Polsce stał się opium dla mas.

Jak się widzimy

Kondycję przedstawicieli polskiej „podklasy" (zmarginalizowanych mieszkańców wsi i miasteczek o endemicznym bezrobociu, gdzie bieda jest odtwarzana już w kolejnym pokoleniu) bada dr Tomasz Rakowski, etnolog z Uniwersytetu Warszawskiego. Zwraca uwagę, że jego podopiecznych otacza mgła dyskryminujących i uproszczonych stereotypów, wynikających z braku wiedzy.

- Do tego świata trudno przeniknąć - tłumaczy dr Rakowski. - Podczas pierwszego kontaktu ludzie ze środowisk zmarginalizowanych posługują się najczęściej językiem samoponiżającym, umniejszającym własną pozycję, umiejętności. Jawią się jako nieudacznicy. Gdy jednak wejdzie się głębiej, odkryje się świat zaradności, olbrzymiej elastyczności i adaptacyjności. Kosiarki zrobione z silnika pralki Frani i kółek od wózka dziecięcego, traktor skręcony z części ze szrotu, nawet wałbrzyskie biedaszyby nie są wyrazem nieudacznictwa, lecz przeciwnie - innowacyjności i pomysłowości.

Problem w tym, że w powszechnej świadomości, którą kształtują przedstawiciele klas wyższych, bo to oni przecież pracują w mediach, szkołach i instytucjach publicznych, powstaje zupełnie inny obraz społecznej mapy Polski, oparty na licznych mitach. Wylicza je dr Wojciech Woźniak z Uniwersytetu Łódzkiego w opracowaniu „Nierówności społeczne w polskim dyskursie politycznym" opublikowanym w 2012 r., w którym przeanalizował prasę, ankietował polityków, studiował programy partii politycznych.

- Najbardziej krzywdzące stereotypy dotyczące ludzi z niższych klas, a formułowane przez elity posługują się pojęciem Homo sovieticus - biedni są biedni, bo leniwi, jeśli mają pracę, to kradną, a niezależnie, czy pracują czy nie, zawsze mają jakieś roszczenia. Dostępne badania pokazują odwrotny obraz - to właśnie wśród przedstawicieli klas niższych, robotników w sektorze handlu i usług praca ma najwyższą wartość, podobnie jak u klasy wyższej, choć z zupełnie innego powodu. Jedna z najbardziej zaskakujących przemian w Polsce polegała właśnie na tym, że pod względem etyki pracy Polacy stali się najbardziej protestanckim społeczeństwem w Europie.

Segregacja od przedszkola

Przedstawiciele klas niższych spychani są na margines nie tylko za sprawą krzywdzących opisów. Społecznej segregacji służą także instytucje publiczne. - Dzieci z rodzin, w których rodzice mają wyższe wykształcenie, należących do klasy średniej, mają dwudziestokrotnie większą szansę, by dostać się do przedszkola niż dzieci rodziców mających wykształcenie podstawowe - informuje dr Sadura.

A to właśnie przedszkole, i to od 3 roku życia, stwarza nadzieję na wyrównanie szans i zmniejszenie determinizmu klasowego. Niestety, nawet gdy dzieci do przedszkola się dostaną, poddawane są dalej segregacyjnej presji, zauważa prof. Tomasz Szkudlarek, filozof i pedagog z Uniwersytetu Gdańskiego. Budżet płaci jedynie za pięć godzin pobytu dziecka dziennie, za więcej i zajęcia dodatkowe trzeba z reguły wyłożyć z własnej kieszeni. Wykładają więc przedstawiciele klasy średniej.

Dziecko, które przejdzie przez takie przedszkole, przygotowane jest do segregacji w szkole - dodaje prof. Szkudlarek. Podział dzieci na miejskie i wiejskie ze względu na konieczność dostosowania do rozkładu jazdy gimbusów, podział na klasy o lepszej i gorszej znajomości języka obcego. Na pozór racjonalne działania, mające zwiększyć efektywność pracy szkoły, przyczyniają się do utrwalania i zamykania klasowej struktury.

Za opisywanym przez prof. Słomczyńskiego i prof. Janicką pęknięciem w polskim społeczeństwie na wygranych i przegranych transformacji kryje się bogata rzeczywistość społeczna, która w niewielkim tylko stopniu znajduje właściwy opis w mediach i w propozycjach działań z projektów politycznych. Politycy, nawet jeśli czują potencjał ludowego niezadowolenia, wiedzą, że w istocie nie ma ono politycznego znaczenia. Lud w Polsce nie uczestniczy w demokracji, w zasadzie demokracja mogłaby dlań nie istnieć.

W istocie bowiem wszystkie ugrupowania polityczne w Polsce są partiami klasy średniej i ewentualnie odwołują się do różnych jej odłamów. Bo to klasa średnia, ze względu na swą liczebność, a zarazem skłonność do głosowania, decyduje o wyniku wyborów. Najciekawsze, że - jak wynika z badań dr. Gduli - w ukształtowaniu się tej klasy w Polsce po 1989 r. wolnorynkowa gospodarka miała paradoksalnie stosunkowo niewielkie znaczenie. Najlepsze, bo stabilne miejsca pracy wykreował sektor publiczny w administracji wszystkich szczebli i różnych agendach państwa oraz samorządu.

Co się może stać, gdy zaostrzy się kryzys? Czy wówczas można spodziewać się gniewu ludu przeciwko elitom? Wątpliwe, potencjał konfliktu wśród pracowników fizycznych i sektora usług jest niewielki, mimo starań szefa Solidarności Piotra Dudy. Zwłaszcza że najbardziej prawdopodobny kryzysowy scenariusz polegać będzie na konsolidacji klasy średniej w obronie swojego statusu i niespłaconych kredytów. Ewentualne oszczędności i cięcia socjalne odczują więc raczej najbiedniejsi, gdy okaże się np., że znowu wraca projekt reformy służby zdrowia polegającej na ograniczeniu koszyka usług gwarantowanych przez państwo. Przedstawiciele elity w sojuszu z klasą średnią pomogą wytłumaczyć, że innego wyjścia nie ma.

Wyjście jednak jest, choć długofalowe. Socjologowie i badacze społeczni mówią, że musimy postawić na publiczną edukację, dostępną dla wszystkich od 3 roku życia, wolną od wewnętrznych mechanizmów segregacyjnych. W przeciwnym razie zamiast dzisiejszych klas będziemy mieli coraz wyraźniej zamknięte kasty.

1. Elita
Ludzie z trójkąta władza-prestiż-pieniądze, najzamożniejsi biznesmeni, najwyższa kadra zarządzająca, np. prezsesi największych banków, szefowie wielkich korporacji, najbardziej wpływowi i zamożni politycy, artyści i uczeni; inne kryteria: dom lub mieszkanie za granicą, kształcenie dzieci na prestiżowych zagranicznych uczelniach, znajomości wśród wpływowych, najbardziej znaczących osób w państwie, praktyczny brak ograniczeń materialnych

2. Wyższa klasa średnia
Osoby lokujące się wysoko pod względem prestiżu, często także posiadanej władzy, ale niżej od elity pod względem materialnym, z towarzyskim dostępem do elity, ludzie wolnych zawodów, prawnicy, lekarze z prywatną praktyką, architekci, ludzie mediów, wykładowcy uniwersyteccy, średni biznes, wyższa kadra administracyjna, menedżerowie wyższego szczebla, głównie z dużych miast

3. Specjaliści
Profesjonaliści w swoich dziedzinach, najczęściej po wyższych szkołach zawodowych, z dużymi, wyspecjalizowanymi kompetencjami, o zróżnicowanych, ale stosunkowo sporych dochodach, technicy, także menedżerowie średniego i niższego szczebla

4. Klasa urzędnicza
Urzędnicy, funkcjonariusze państwowi, m.in. służby policyjne, porządkowe i ratownicze, żołnierze zawodowi, kierownicy niższego szczebla, pracownicy samorządowi, sfera budżetowa (edukacja, zdrowie, administracja), pracownicy biurowi, także w sektorze prywatnym, o relatywnie niższych dochodach niż specjaliści

5. Pracownicy handlu i usług
Duża, rozwijająca się klasa społeczna, rekrutująca się często z klasy robotników, ale także z młodego pokolenia, np. pracownicy supermarketów, agencji pośrednictwa, call center, agenci handlowi, ekspedienci, ale także właściciele sklepów i punktów usługowych, tzw. small biznes, itp.

6. Robotnicy wykwalifikowani
Osoby po szkołach zawodowych, wykonujące fizyczną pracę, ale wymagającą kompetencji, mający stałą pracę

7. Rolnicy
Właściciele indywidualnych, niskoprodukcyjnych, przekazywanych pokoleniowo gospodarstw rolnych, ze zróżnicowanymi, niestałymi dochodami, poza tą grupą są właściciele wielkich gospodarstw farmerskich

8. Robotnicy niewykwalifikowani
Osoby słabo wykształcone, wykonujące najprostsze, najmniej płatne zajęcia, często zmieniające pracę, pozostające na czasowym bezrobociu, podejmujące prace dorywcze, sezonowe na wsi i w mieście (m.in. budownictwo, remonty, rozładunki)

9. Podklasa (z ang. underclass)
Osoby trwale bezrobotne, bez wykształcenia, pozostające na zasiłkach, nieuczestniczące w żadnej formie w życiu publicznym, często poza systemem społecznym, niemieszczące się w żadnej z powyższych klas
Współpraca: Cezary Kowanda, Joanna Solska, Ewa Wilk Test: sprawdź, do jakiej klasy społecznej należysz
Na użytek naszego testu zmodyfikowaliśmy stosowany przez socjologów podział na trzy główne klasy, uwzględniając obok tradycyjnych kryteriów, takich jak dochody, majątek czy wykształcenie, bardziej miękkie czynniki kulturowe, dotyczące stylu życia, gustu, uczestniczenia w życiu publicznym. Robimy to w przekonaniu, że chociaż kryterium dochodowe wciąż najsilniej determinuje pozycję w hierarchii społecznej, to nie wyłącznie - można niejako nadrabiać w innych sferach i mieć pewien klasowy naddatek. Skorzystaliśmy w pewnym stopniu ze stratyfikacji społecznej przyjętej w USA, także z metody brytyjskiej stosowanej w najnowszych badaniach firmowanych przez BBC, ale adaptowaliśmy to wszystko do polskich warunków. Nie należy naszego testu traktować śmiertelnie poważnie, ale wyniki może dać ciekawe.

Proszę odpowiedzieć na poniższe pytania (tylko szczere odpowiedzi mają sens), następnie zsumować punkty przypisane według klucza do wybranych odpowiedzi i sprawdzić się w „klasowej drabince".

5. Czy bierze Pani/Pan udział w wyborach?
a) tak, w każdych
b) tak, prawie w każdych
c) rzadko
d) wcale

6. Jakiej muzyki Pani/Pan słucha najchętniej?
a) klasycznej, operowej
b) rockowej, jazzowej, alternatywnej
c) pop
d) dance, disco polo
e) żadnej konkretnej

Klucz do testu:
1. a-40 pkt, b-30, c-25, d-20, e-15, f-10, 2. a-10, b-8, c-6, d-4, e-2, f-1, 3. a-10, b-8, c-6, d-4, e-2, f-0, 4. a-10, b-8, c-6, d-4, e-2, f-0, 5. a-10, b-5, c-2, d-0, 6. a-5, b-3, c-2, d-1, e-0, 7. A-5, b-4, c-3, d-2, e-1, f-0, 8. a-5, b-4, c-3, d-2, e-1, f-0, 9. a-10, b-8, c-6, d-4, e-2, f-0, 10. a-10, b-8, c-6, d-4, e-2, f-1.

Wyższa wyższa - elita powyżej 100 pkt
Wyższa niższa - uprzywilejowana 80-100 pkt
Średnia wyższa - aspirująca 60-79 pkt
Średnia niższa - stabilna 40-59 pkt
Niższa wyższa - graniczna 20-39 pkt
Niższa niższa - zagrożona poniżej 20 pkt

# data[].attributes.attachment_link.description
Maciej Słomczyński, socjolog z Polskiej Akademii Nauk i Ohio State University w Stanach Zjednoczonych razem z prof. Krystyną Janicką rozpoczęli w 1988 r. program naukowy POLPAN, zakrojone na szeroką skalę badania struktury społeczeństwa, które są regularnie powtarzane na tej samej grupie respondentów.

# data[].attributes.attachment_link.title
Alain Touraine (1) - Après la société industrielle, après l’Etat-nation : l’universalisme

# data[].attributes.attachment_link.title
La stratification sociale - SES - Terminale

# data[].attributes.attachment_link.title
Les bouleversements de la société à l’ère industrielle

# data[].attributes.attachment_link.provider_name
Ministerstwo Rodziny i Polityki Społecznej

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Celem niniejszego opracowania jest przeanalizowanie jak zmieniała się sytuacja materialna mieszkańców Polski w porównaniu z sytuacją mieszkańców innych krajów Unii Europejskiej w latach 2008-2016.

Opracowanie opiera się na analizie wybranych wskaźników wypracowanych i uzgodnionych na forum Podgrupy ds. Wskaźników Komitetu Ochrony Socjalnej ( Indicators` Sub-Group of the Social Protection Committee - ISG SPC):

wskaźnika zagrożenia ubóstwem relatywnym,

wskaźnika pogłębionej deprywacji materialnej,

wskaźnika bardzo niskiej intensywności pracy,

wskaźnika zagrożenia ubóstwem lub wykluczeniem społecznym,

ilorazu kwintylowego (S80/S20).

Bazują one na danych pochodzących z europejskiego badania dochodów i warunków życia ( EU Survey on Income and Living Conditions - EU-SILC). Jest to badanie reprezentacyjne prowadzone w Polsce regularnie przez Główny Urząd Statystyczny według uzgodnionej na poziomie europejskim metodologii.

Wartością dodaną opracowania jest wykorzystanie w analizie wskaźników metodologii oceny istotności zmian.

Informacje o publikacji dokumentu

# data[].attributes.attachment_link.title
Ubóstwo i wykluczenie społeczne w Polsce i innych krajach Unii Europejskiej w latach 2008-2016 - Ministerstwo Rodziny i Polityki Społecznej - Portal Gov.pl

# data[].attributes.attachment_link.description
Celem niniejszego opracowania jest przeanalizowanie jak zmieniała się sytuacja materialna mieszkańców Polski w porównaniu z sytuacją mieszkańców innych krajów Unii Europejskiej w latach 2008-2016. Opracowanie opiera się na analizie wybranych wskaźników wypracowanych i uzgodnionych na forum Podgrupy ds.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Pomoc wykluczonym niejednokrotnie może prowadzić do pogłębienia ich bierności. Same świadczenia socjalne bez odpowiednich kompleksowych programów pozwalających wyjść z grupy marginalnej, z reguły nie przynoszą oczekiwanych efektów długoterminowych.

Światowe spowolnienie gospodarcze pozbawiło ludność ubogą szans realizacji konsumpcji dóbr i usług na oczekiwanym poziomie oraz możliwości podejmowania decyzji dotyczących ich codziennego życia. Zagrożenie, jakie niesie za sobą zubożenie ludności przyczyniło się do wzrostu świadomości decydentów, a co za tym idzie wzrostu zainteresowania badaniami dotyczącymi poszukiwania nowych form przeciwdziałania i zapobiegania temu zjawisku. Jednocześnie brak łatwych rozwiązań spowodował zniechęcenie wielu z nich i niejednokrotnie wybór drogi „na skróty", co zamiast pomagać często jest przyczyną konserwacji problemu.

Jak definiować?

Wykluczenie społeczne często utożsamiane jest z ubóstwem, biedą, deprywacją potrzeb, czy też pauperyzacją. Jednak pomiędzy tymi zjawiskami nie można postawić znaku równości, mimo że w dużym stopniu się pokrywają, zwłaszcza na płaszczyźnie ekonomicznej. Nie trudno zauważyć, że osoby ubogie nie muszą być wykluczone, i na odwrót osoby wykluczone nie zawsze pozbawione są odpowiednich środków do zaspokojenia potrzeb, a ich wykluczenie ma często pozaekonomiczny charakter. Mimo to współwystępowanie tych zjawisk jest znaczne, co przejawia się w silnym mechanizmie sprzężeń zwrotnych.

Najprościej jest traktować wykluczenie społeczne jako zespół elementów życia codziennego związanych z sytuacją ekonomiczną oraz społeczną, w której osoby nie są w stanie realizować swoich potrzeb, w wyniku czego ich uczestnictwo w życiu zawodowym oraz usługach kulturalnych, oświatowych, zdrowotnych, a także związanych z czasem wolnym jest poważnie ograniczone. Wykluczenie powoduje znaczne utrudnienie, a niekiedy wręcz uniemożliwienie jednostce pełnienie ról społecznych zgodnie z prawem, korzystanie z dóbr publicznych i infrastruktury społecznej, gromadzenie dóbr oraz zdobywanie dochodów. W przyjętej 13 czerwca 2003 roku ustawie o zatrudnieniu socjalnym, przyjmuje się, że wykluczenie jest sytuacją życiową, w której gospodarstwa domowe nie są w stanie realizować potrzeb, co prowadzi do ich ubóstwa, a w efekcie pozbawienia możliwości uczestnictwa w życiu codziennym.

Za moment wykluczenia można przyjąć sytuację akceptacji pomocy, co jest równoznaczne z uznaniem własnej deklasacji. W tym sensie osoba staje się biedna, gdy otrzymuje wsparcie, a nie wtedy, gdy odczuwa niedostatek. Jednak myślenie takie może być mylące, bo następuje w nim przestawienie skutku i przyczyny. Wynika z niego, że najpierw następuje pomoc, a dopiero później ubóstwo. Modyfikując to podejście można dodać, że osoba uboga, staje się wówczas faktycznie ubogą, gdy akceptuje pomoc, jako jedyne rozwiązanie własnej sytuacji życiowej, i jednocześnie nie widzi innej możliwości zaspokojenia własnych potrzeb. Idąc nieco dalej można stwierdzić, że osobą wykluczoną zostaje się wówczas, gdy brakuje dodatkowo możliwości i umiejętności ubiegania się o jakąkolwiek pomoc.

Przesłanki marginalizacji

Istnieje wiele czynników świadczących o wykluczeniu społecznym. Za najważniejsze przyjmuje się niezdolność do pracy, a w efekcie bezrobocie, zamieszkiwanie w mieszkaniach poniżej standardu, dochody nieprzekraczające minimum socjalnego (egzystencji), niewystarczające wykształcenie oraz brak odpowiednich kwalifikacji, na które rynek wyraża zapotrzebowania, dziedziczenie pozycji społecznej, choroby, niska aktywność społeczna, pasywność na rynku, zachowawczość, patologie rodzinne. Wszystkie te elementy mogą występować równocześnie, co dodatkowo potęguje trudną sytuację życiową. Jednocześnie występowanie tych zjawisk nie musi zawsze prowadzić do wykluczenia, jednak zwykle obecność kilku przesłanek prowadzi do ekskluzji społecznej.

Za podstawową przesłankę marginalizacji społecznej uznaje się problemy finansowe, które w efekcie prowadzą do deprywacji potrzeb materialnych i niematerialnych. Najczęściej problemy te są efektem utraty pracy, co pociąga za sobą inne niekorzystne zjawiska społeczne i ekonomiczne. Wykluczenie z rynku pracy oznacza dla gospodarstw ubogich istotne zmniejszenie szans powrotu do aktywności zawodowej i zagwarantowania sobie dochodów niezbędnych do życia. Marginalizacja na rynku pracy powoduje konieczność utrzymywania się z niezarobkowych źródeł pracy, sprzyja zatrudnianiu na gorzej płatnych stanowiskach, przy pracach sezonowych, w ograniczonej formie lub czasie pracy oraz „na czarno". Jednocześnie przyczynia się do utraty umiejętności i braku możliwości rozwoju zawodowego. Osłabia również związki o charakterze integracyjnym, w efekcie czego zatarciu ulegają kontakty, przez co osoby te mają utrudniony powrót na rynek. Trwałość statusu bezrobotnego zazwyczaj związana jest z niskim poziomem edukacji i braku kwalifikacji zawodowych, zatem prowadzone działania instytucji pomocowych powinny zmierzać do pozyskiwania nowych umiejętności i kompetencji kluczowych w punktu widzenia potrzeb lokalnego rynku pracy, a w efekcie podnosić jakość kapitału ludzkiego.

Istotnym czynnikiem wpływającym na postępujący proces marginalizacji niektórych grup społecznych jest niewystarczający poziom wykształcenia. Problem edukacji zalicza się do podstawowych kwestii życia społecznego, co jest efektem kontaktu niemal wszystkich obywateli z tym rodzajem usług oraz jej bezpośredniego wpływu na zdolności rozwojowe danego terenu. Podmioty gospodarcze zgłaszają popyt na ludność o odpowiednim poziomie wykształcenia, określonych umiejętnościach i doświadczeniu, dlatego samorządy lokalne dążąc do inkluzji społecznej powinny tworzyć odpowiednie programy zmierzające do zdobycia przez osoby zmarginalizowane nowych umiejętności i dokształcania się, wykorzystując dostępne finansowanie w ramach programów zarówno krajowych, jak i europejskich. Rynek pracy promuje osoby o wysokim poziomie kwalifikacji, dlatego nie tylko społeczeństwo, ale przede wszystkim lokalni decydenci powinni być zainteresowani inwestowaniem w kapitał ludzki. Również podmioty gospodarcze zyskują na zatrudnianiu osób z odpowiednimi umiejętnościami, dzięki czemu same mogą się rozwijać, wdrażać postęp naukowo-techniczny, a w efekcie zwiększać efektywność. W związku z tym, w celu zwiększenia produktywności zatrudnionych osób, przedsiębiorstwa w większej mierze powinny partycypować w kosztach podnoszenia ich kwalifikacji. Stworzone szanse osobom wykluczonym w dłuższej perspektywie mogą być traktowane jako inwestycja o określonej stopie zwrotu.

Nauka przez całe życie

Mimo że w ostatnich latach nastąpił istotny postęp edukacyjny, nadal proces ten jest niewystarczający w stosunku do wyzwań cywilizacyjnych. Zachodzi ciągła potrzeba większego i bardziej elastycznego dostosowywania oferty kształceniowej do zmieniających się potrzeb rynkowych. Należy przy tym zauważyć, że zwiększenie szans edukacyjnych młodzieży oraz poprawa dotychczasowych umiejętności osób starszych musi być połączona z szeroką dostępnością kredytów oraz stypendiów socjalnych dla osób wykluczonych. Konieczne jest stworzeni
e instytucji wspomagających wybór kierunku kształcenia, tak by pokrywały się one z zapotrzebowaniem rynku wyrażanym przez lokalnych pracodawców. Należy zdać sobie sprawę, że wyższy poziom edukacji jednocześnie powoduje tworzenie się luki między grupami, które posiadają dostęp do wiedzy, a grupami, które tego dostępu nie posiadają.

Omawiając rynek usług edukacyjnych trudno nie odnieść się do kwestii aktywizacji ludności. Jej efektywność uzależniona jest od jej charakteru - im bardziej zróżnicowana tym w większym zakresie może trafić do osób wykluczonych. Obok doradztwa dla powstających przedsiębiorstw w zakresie technologii produkcji i ich unowocześniania, wynajdowania nisz rynkowych (doradztwo odcinkowe) oraz pomocy w doborze asortymentu produkcji, władze lokalne oraz instytucje trzeciego sektora powinny wspierać także tworzenie się kapitału społecznego, a więc wzajemnych relacji osób i grup społecznych obejmujących normy i wartości, a także działania o charakterze wspólnotowym. Dodatkowo instytucje pozarządowe we współpracy z władzą lokalną zmuszone są do budowy postaw kreatywnych służących rozwojowi samozatrudnienia, poprzez organizowanie szkoleń umożliwiających uzyskanie wiedzy i umiejętności potrzebnych do założenia i prowadzenia firmy (w tym w formie spółdzielni socjalnych). Mimo że pozornie działania te odnoszą się do aspektów socjologicznych, pełnią istotną rolę w postępie ekonomicznym, a w efekcie sprzyjają większej ekskluzji i zapobiegają dyskryminacji ekonomicznej i społecznej.

Dokształcanie, kursy oraz dodatkowe zajęcia edukacyjne mają na celu otwarcie się na nowe możliwości wyboru, które otwierają się przed potencjalnymi pracobiorcami, a także niejednokrotnie zwiększa szansę na inkluzję społeczną oraz aktywizację osób wykluczonych. Brak wykształcenia lub jego niski poziom sprzyja marginalizacji oraz izolacji, ogranicza jednocześnie szanse życiowe. Tylko osoby właściwie wyedukowane, posiadające umiejętności, na które rynek wyraża popyt, mają szanse na podejmowanie świadomych decyzji, prowadzących do zrównoważonego rozwoju zarówno jednostki, jak i grupy. W związku z tym należy stworzyć szanse powrotu do edukacji osobom, które przedwcześnie ją ukończyły, jednocześnie zapobiegać przedwczesnej rezygnacji z nauki osób o mniejszym kapitale ludzkim. Powinny one mieć szansę uczestnictwa w systemie dokształcania i uzupełniania kolejnych etapów edukacyjnych. Również osoby starsze, które przedwcześnie ukończyły szkołę, powinny mieć szansę podniesienia kwalifikacji, co w konsekwencji będzie sprzyjać obniżaniu wydatków państwa na świadczenia z tytułu braku pracy, zasiłków, czy wcześniejszych emerytur. Problemem są osoby, które nie posiadają wykształcenia ani średniego, ani też zawodowego, a ich umiejętności nie są zbieżne z aktualnymi potrzebami rynku. Mają one ograniczoną możliwość poprawy wykształcenia, ze względu na swój niejednokrotnie niski potencjał i analfabetyzm funkcjonalny. Dla tej grupy konieczne jest stworzenie takich mechanizmów, które pozwoliłyby wyposażyć ich w podstawowe umiejętności niezbędne na rynku pracy, w tym zapewnienie pośrednictwa pracy i poradnictwa zawodowego, wsparcia psychologiczno-doradczego oraz szkoleń z zakresu technik aktywnego poszukiwania pracy i autoprezentacji. Pozwoli to w pewnym stopniu zapobiec ich wykluczeniu. XXI wiek wymusza uczenie się przez całe życie oraz dostosowywanie się do ciągle zmieniających się warunków na rynku pracy.

Z pokolenia na pokolenie

Bardzo ważnym zagadnieniem jest problem dziedziczenia marginalizacji przez dzieci. Przejawia się to już od najmłodszych lat. W początkowym okresie ich dorastania wykluczeni, pozbawieni pracy rodzice nie widzą potrzeby lub nie mają odpowiednich środków, aby wysłać dzieci do przedszkola, w związku z czym mają one mniejsze szanse na zdobycie umiejętności, w które wyposażeni są ich rówieśnicy. W kolejnych latach problem ten pogłębia się w szkole. Dzieci z rodzin wykluczonych odróżniają się strojem, nie posiadają dóbr będących efektem pokazowej konsumpcji - odtwarzaczy mp3, telefonów komórkowych itp. Jednocześnie pozbawieni są możliwości dokształcania, zdobywania dodatkowych umiejętności, co przyczynia się do ich gorszego wykształcenia. Niejednokrotnie rodzice, sami słabo wykształceni, nie widzą potrzeby rozwoju potomstwa, w efekcie dzieci te uzyskują gorsze stopnie, mniej przykładają się do nauki, często kończą szkoły bez odpowiednich kwalifikacji i wiedzy potrzebnej na dalszych etapach nauki. Istotnym wyzwaniem dla dzisiejszych decydentów jest uruchomienie mechanizmów zapobiegających dziedziczeniu wykluczenia społecznego oraz jego pogłębiania w wyniku kontaktu wyłącznie z osobami zmarginalizowanymi. Konieczne są rozwiązania zabezpieczające przed petryfikacją niekorzystnej struktury społecznej, poprzez zapewnienie dzieciom i młodzieży warunków do rozwoju i kształcenia się, począwszy już od wychowania przedszkolnego. Przedstawiona oferta musi łączyć edukację z atrakcyjną formą zaspakajania czasu wolnego, co ma na celu rozwój psycho-fizyczny tych osób, a w efekcie zapobiec destrukcji tej grupy. Uniemożliwienie uczestnictwa w życiu społecznym prowadzi do pozbawienia możliwości konstruktywnego spędzania czasu wolnego. Tym samym jednostka ma ograniczone możliwości rozwoju funkcji poznawczych, pozbawiona jest możliwości pełnienia ról społecznych, które mogłaby pełnić. Mniejsze szanse rozwojowe uniemożliwiają uczestnictwo w procesach zarządczych, a więc brak partycypacji we władzach zarówno lokalnych, jak i wyższego szczebla. Osoby takie czują się odsunięte od procesu podejmowania decyzji, nie mają możliwości wpływu na grupę, w której funkcjonują.

Wykluczenie z uczestnictwa w sieciach społecznych ma charakter stygmatyzujący. Osoby te zmuszone są do korzystania z pomocy społecznej, w celu realizacji potrzeb na najniższym poziomie. Korzystają z darmowych posiłków, czy też ubrań pochodzących z darów. Powoduje to naznaczenie i znacznie utrudnia wyjście z tej grupy. Zamknięcie się w ograniczonej grupie sprzyja w efekcie automarginalizacji. Dodatkowo brak stabilizacji i pewnych dochodów powoduje poczucie niepewności. Osoby takie nie mogą pozwolić sobie na zakup dóbr wyższego rzędu, nie stać je na zaspokojenie potrzeb innych niż podstawowe. W dobie konsumpcjonizmu, presja posiadania dóbr niejednokrotnie prowadzi do zjawisk patologicznych i dysfunkcyjnych. Wykluczenie z podziału społecznego dóbr konsumpcyjnych, brak perspektyw inkluzji oraz brak zaspokojenia podstawowych potrzeb może prowadzić do alkoholizmu, bezdomności, wkroczenia na drogę przestępczą, czy też prostytucji. Przy czym skutki wykluczenia mogą być równocześnie jego przyczynami. Konsumpcyjny model życia prowadzi do problemów społecznych, których rozwiązanie często przekracza możliwości lokalnych instytucji pomocowych. Brakuje instrumentów zapobiegawczych, a dostępne narzędzia często mają charakter doraźny, a przez to demotywacyjny.

Prawo do godnego życia. Jak reintegrować?

Pomoc wykluczonym stoi wobec dylematu czy pomagać poprzez dostarczanie środków materialnych, czy koncentrować się na tworzeniu szans aktywności, a dzięki temu inkluzji społecznej. Chodzi o przesądzenie, czy głównym zadaniem jest pomoc bezpośrednia, czy też tworzenie szans poprawy własnej sytuacji życiowej. Jej efektywność będzie zależeć od wprowadzonych przez władze lokalne instrumentów długoterminowych. Reforma działań i zasad udzielania pomocy musi wiązać się z zastąpieniem polityki welfa
re state polityką workfare state. Podejście finansowe polegające na bezzwrotnych świadczeniach socjalnych, musi być zastępowane poprzez zachęty do samodzielnego działania. Instytucje pomocowe powinny ograniczyć dostęp do środków pieniężnych i zmniejszyć je do minimum, a skupić się na poprawie sytuacji na lokalnym rynku pracy i tym samym pobudzać do działań, prowadzących do wzrostu zamożności państwa. Przy czym nie chodzi o całkowitą likwidację pomocy bezpośredniej, a jedynie zwrócenie uwagi na jej ostateczny charakter, głównie dla osób skrajnie wykluczonych, z tzw. „cmentarza socjalnego".

Zerwanie z rozbudowanym systemem świadczeń będzie niezmiernie trudne, zwłaszcza w stosunku do osób wykluczonych. Często nie mają one bez świadczeń pieniężnych żadnych szans na realizację własnych potrzeb. Grupy pasywne przyzwyczaiły się do dystrybucji świadczeń socjalnych. Instytucje pomocowe oraz władze lokalne powinny wykazywać większą odwagę głębokich reform nieefektywnych świadczeń, które zazwyczaj mają charakter krótkoterminowy. Pomoc wykluczonym niejednokrotnie może prowadzić do pogłębienia ich bierności. Same świadczenia socjalne bez odpowiednich kompleksowych programów pozwalających wyjść z grupy marginalnej, z reguły nie przynoszą oczekiwanych efektów długoterminowych. Konieczność partycypacji w części kosztów w przypadku dokształcania z reguły zmusza osoby wykluczone do rezygnacji z tej formy pomocy. Skupiają się głównie na świadczeniach socjalnych, które wymagają od nich mniejszego zaangażowania. Często osoby te, mimo oferowanej pomocy w formie przekwalifikowania zawodowego, świadomie rezygnują z niego. Wobec tego niezbędne jest stworzenie odpowiednich ram, które uzależniają pomoc pieniężną od określonego zachowania, zmierzającego do podniesienia wartości własnego kapitału.

Polska nie jest krajem zamożnym. Brakuje środków na tworzenie nowych efektywnych miejsc pracy, czy też do walki z marginalizacją. Jednak, jeśli władze lokalne w porozumieniu z instytucjami trzeciego sektora nie rozpoczną działań na szeroką skalę związanych z inkluzją grup dotychczas pozbawionych możliwości istnienia i współdecydowania w życiu społeczno-gospodarczym, może okazać się, że zapobieżenie marginalizacji będzie niemożliwe, a środki niezbędne do niwelowania skutków wykluczenia spowodują pogorszenie sytuacji kolejnych grup społeczno-ekonomicznych.

Tworząc programy przeciwdziałania ekskluzji społecznej należy pamiętać, że podstawowym problemem marginalizacji nie jest sam brak dóbr, ale brak możliwości wpływu na własne życie, niewystarczające uczestnictwo w życiu społecznym w takich sferach jak szkolnictwo, pomoc społeczna, rynek pracy, ochrona zdrowia itp. Ważne są działania instytucji samorządowych oraz pozarządowych zmierzające do ograniczenia wykluczenia oraz kształtowania przez nie polityk zaradczych oraz procesy przywracania osób wykluczonych do życia społecznego i gospodarczego. Władze są zobowiązane do tworzenia warunków, które w przyszłości będą zapobiegać podejmowaniu przez te osoby niskopłatnej pracy oraz przeciwdziałać poczuciu krzywdy i niesprawiedliwości społecznej.

Artykuł jest fragmentem publikacji „Przeciwdziałanie wykluczeniu jako zadanie edukacyjne władz lokalnych"

Wykorzystano następujące pozycje książkowe:

T. Atkinson, B. Cantillon, E. Markier, B. Nolan, Social Indicators: The EU and Social Inclusion, Oxford University Press, New York 2002. za: R. Szarfenberg, Wykluczenie społeczne i polityka przeciwdziałania ubóstwu.

Ch. Gore, J.B. Fiueiredo, Social exclusion and Anti-Poverty Policy: A Debate, IILS, UNDP, Nowy Jork, 1997.

D. Niedźwiedzki, Władza - tożsamość - zmiana społeczna, Universitas, Kraków 2003, s. 65.

T. W. Schulz, Investment in Human Capital, The American Economic Review, 1(2), 1961,s. 1-17.

G. Simmel, Filozofia pieniądza, tłum. A. Przyłębski, Humaniora, Poznań 1997, s. 413-414.

# data[].attributes.attachment_link.title
Przejawy wykluczenia społecznego - Liberté!

# data[].attributes.attachment_link.description
Pomoc wykluczonym niejednokrotnie może prowadzić do pogłębienia ich bierności. Same świadczenia socjalne bez odpowiednich kompleksowych programów pozwalających wyjść z grupy marginalnej, z reguły nie przynoszą oczekiwanych efektów długoterminowych. Światowe spowolnienie gospodarcze pozbawiło ludność ubogą szans realizacji konsumpcji dóbr i usług na oczekiwanym poziomie oraz możliwości podejmowania decyzji dotyczących ich codziennego życia.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Prawnicy z inicjatywy Wolne Sądy przygotowali krótki film o prawach osób zatrzymanych przez policję. Seans obowiązkowy dla wszystkich, którzy wybierają się na demonstrację - w obronie konstytucji, praw osób LGBT, marsz niepodległości, czy z jakiegokolwiek innego powodu.

I dla wszystkich, którzy akurat przechadzają się ulicą, kiedy policja wyłapuje z tłumu protestujących.

Jak 7 sierpnia na Krakowskim Przedmieściu w Warszawie. To właśnie zatrzymanie 50 osób w centrum stolicy stanowiło impuls do nakręcenia edukacyjnego filmiku. Z relacji zatrzymanych i ich adwokatów wynikało, że wiele zatrzymanych osób nie było świadomych przysługujących im w takiej sytuacji praw; długo musieli czekać na skontaktowanie się ze swoimi pełnomocnikami.

Zatrzymania wywołały debatę publiczną o nieproporcjonalnych do celu działaniach policji.

W przypadku zatrzymania przez policję każdy ma prawo do:

informacji o powodach zatrzymania,

poinformowania o zatrzymaniu wskazanej osoby,

kontaktu z adwokatem - i to natychmiast.

„Każdy zatrzymany ma takie same prawa, czy jest kibicem, aktywistą, czy zatrzymanym za obronę konstytucji obywatelem"

- podkreślają prawnicy z Wolnych Sądów: Maria Ejchart-Dubois, Sylwia Gregorczyk-Abram i Michał Wawrykiewicz.

Co robisz, gdy zatrzymuje Cię Policja? Stresujesz się i nie wiesz co począć. Tymczasem masz swoje prawa. Poznaj je, pokaż rodzicom oraz koledze ze stadionu albo koleżance z pracy.🚓👮‍♀️Prawo do gromadzenia się i wyrażania poglądów jest źrenicą wolności i fundamentem demokracji. Tymczasem ostatnie wydarzenia pokazały, że zgromadzenia często kończą się interwencją Policji i zatrzymywaniem protestujacych obywateli. Większość osób zatrzymanych nie zna swoich praw, Policja zaś nie informuje o nich w sposób jednoznaczny. To otwiera ryzyko nadużyć wobec obywateli. Sytuacja taka może się przydarzyć każdemu, niezależnie od wieku, wykonywanego zawodu, orientacji politycznej czy seksualnej.Dlatego przygotowaliśmy dla was krótki film o tym jakie prawa przysługują wam podczas zatrzymania i kontaktu z organami ścigania. Nie jest to wyliczenie kompletne, ale skupiliśmy się na trzech z nich. Jakich? Sami zobaczcie! Udało się nam stworzyć wyjątkowy spot wyreżyserowany przez Antoniego Ferencego. Spot o asertywności. Ma nas ośmielić do egzekwowania przysługujących nam praw. Taka postawa chroni nas przed ludźmi - oraz instytucjami - którym wygodnie jest nam te prawa odbierać. Dziękujemy znakomitemu Piotrowi Głowackiemu za to, że przyjął nasze zaproszenie do udziału w tym projekcie. Dziękujemy też pozostałym statystom i aktorom. Choć policjanci są przebrani, to zatrzymani aktywiści graja po prostu siebie ￼ Za kreację kampanii odpowiada agencja Pacyfika (dzięki za tę wspólną przygodę!) a za produkcję filmu zespół filmowy - Film Story. Film powstał również dzięki: Rafto Foundation for Human Rights, Forum Obywatelskiemu Sowa. Pomocy udzielili także restauracja „Orzo" oraz wielu zaangażowanych obywatelek i obywateli. Bez was by sie nie udało.Maria Ejchart-Dubois Paulina Kieszkowska-Knapik Michał Wawrykiewicz Piotrek Gregorczyk Rafto Foundation for Human Rights @Gregorczyk-Abram Sylwia.

Gepostet von Wolne sądy am Donnerstag, 27. August 2020

# data[].attributes.attachment_link.title
Idziesz na demonstrację? Poznaj swoje prawa! Rewelacyjny film prawników z Wolnych Sądów

# data[].attributes.attachment_link.description
Prawnicy z inicjatywy Wolne Sądy przygotowali krótki film o prawach osób zatrzymanych przez policję. Seans obowiązkowy dla wszystkich, którzy wybierają się na demonstrację - w obronie konstytucji, praw osób LGBT, marsz niepodległości, czy z jakiegokolwiek innego powodu. I dla wszystkich, którzy akurat przechadzają się ulicą, kiedy policja wyłapuje z tłumu protestujących.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Wykład Tomasza Stryjka z cyklu zajęć z WOS dla maturzystów, Collegium Civitas, 5 marca 2012 [1h30min]

dr hab. Tomasz Stryjek - Narody, tożsamości, migranci. Perspektywa państwa narodowego i wielokulturowości w Europ ie, Collegium Civitas, 5 marca 2012 [1h30min]

Tu do pobrania prezentacja w .pdf do wykładu. Polecamy!

Wykład zorganizowany w ramach cyklu warsztatów z WOSu dla maturzystów. Zajęcia prowadzi Tomasz Stryjek, wieloletni nauczyciel wiedzy o społeczeństwie w liceach warszawskich, doktor habilitowany w zakresie nauk o polityce oraz autor podręcznika do nauki.
[2012]

Ten utwór jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa-Na tych samych warunkach 3.0 Polska.

# data[].attributes.attachment_link.title
Narody, tożsamości, migranci. Perspektywa państwa narodowego i wielokulturowości w Europie - Wszechnica

# data[].attributes.attachment_link.description
Wykład Tomasza Stryjka z cyklu zajęć z WOS dla maturzystów, Collegium Civitas, 5 marca 2012 [1h30min] dr hab. Tomasz Stryjek - Narody, tożsamości, migranci. Perspektywa państwa narodowego i wielokulturowości w Europ ie, Collegium Civitas, 5 marca 2012 [1h30min] Tu do pobrania prezentacja w .pdf do wykładu. Polecamy!

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Drugi wykład Tomasza Stryjka z cyklu zajęć z WOSu dla maturzystów, Collegium Civitas, 7 lutego 2011, [1h30min]

dr hab. Tomasz Stryjek - Polacy - obywatele? Kapitał społeczny w Polsce na tle innych społeczeństw Europy i świata, Collegium Civitas, 7 lutego 2011

Tu do pobrania prezentacja w .pdf do wykładu. Polecamy!

Wykład zorganizowany w ramach cyklu warsztatów z WOSu dla maturzystów. Zajęcia prowadzi Tomasz Stryjek, wieloletni nauczyciel wiedzy o społeczeństwie w liceach warszawskich, doktor habilitowany w zakresie nauk o polityce oraz autor podręcznika do nauki.

[2012]

Ten utwór jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa-Na tych samych warunkach 3.0 Polska.

# data[].attributes.attachment_link.title
Polacy - obywatele? Kapitał społeczny w Polsce na tle innych społeczeństw Europy i świata - Wszechnica

# data[].attributes.attachment_link.description
Drugi wykład Tomasza Stryjka z cyklu zajęć z WOSu dla maturzystów, Collegium Civitas, 7 lutego 2011, [1h30min] dr hab. Tomasz Stryjek - Polacy - obywatele? Kapitał społeczny w Polsce na tle innych społeczeństw Europy i świata, Collegium Civitas, 7 lutego 2011 Tu do pobrania prezentacja w .pdf do wykładu. Polecamy!

# data[].attributes.attachment_link.title
La stratification sociale: THÉORIE de  WEBER

# data[].attributes.attachment_link.title
COHESION SOCIALE et instances d'intégration (1° partie)

# data[].attributes.attachment_link.title
QUELS LIENS SOCIAUX DANS LES SOCIÉTÉS OÙ S'AFFIRME LE PRIMAT DE L'INDIVIDU?

# data[].attributes.body
Uprawnienia policji

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
* Wolność zgromadzeń dotyczy tylko zgromadzeń pokojowych. Jeśli nawet tylko pojedyncze osoby zachowują się agresywnie lub łamią prawo, a przewodniczący zgromadzenia nie reaguje albo jeśli jest to zgromadzenie bez przewodniczącego - policja może je rozwiązać. W takiej sytuacji trzykrotnie wzywa do rozejścia się.

* Każdemu poleceniu policji należy się podporządkować, nawet jeśli uznamy je za bezprawne (potem można się skarżyć na czynności policji).

Polityka 34.2020 (3275) z dnia 18.08.2020; Ludzie i wydarzenia. Kraj; s. 7

# data[].attributes.attachment_link.description
Wolność zgromadzeń dotyczy tylko zgromadzeń pokojowych. Jeśli nawet tylko pojedyncze osoby zachowują się agresywnie lub łamią prawo, a przewodniczący zgromadzenia nie reaguje albo jeśli jest to zgromadzenie bez przewodniczącego - policja może je rozwiązać. W takiej sytuacji trzykrotnie wzywa do rozejścia się.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Gdzie nie spojrzeć, we wsi wszędzie jabłonie, chociaż tu i ówdzie także wiśnie i krzewy borówkowe. Jedna droga, jeden krzyż, jeden sklep. Obok przypominająca garaż świetlica w budynku po hydroforni. Przez pewien czas stał pusty i niszczał, więc mieszkańcy - już od dziesięciu lat pobudzani do działania przez swoją sołtyskę - wystąpili o jego użyczenie.

Potem czekali, bo urzędnicy bali się, że może z tego wyniknąć jakiś problem lub rewolucja. W końcu się udało, podpisano umowę. Świetlica nie zaczęła jednak funkcjonować z marszu - budynek był w stanie surowym, brakowało podłóg, tynku. Ktoś potrafił położyć kafelki, ktoś był chętny, by pomalować - i tak udało się wszystko wyremontować z potrzeby posiadania wspólnego miejsca.

- Zanim to nastąpiło, wiedliśmy życie tułacze, gnieździliśmy się po domach i garażach mieszkańców - wspomina Małgorzata Dąbrowska, sołtyska wsi Bończa...

# data[].attributes.attachment_link.description
Gdzie nie spojrzeć, we wsi wszędzie jabłonie, chociaż tu i ówdzie także wiśnie i krzewy borówkowe. Jedna droga, jeden krzyż, jeden sklep. Obok przypominająca garaż świetlica w budynku po hydroforni. Przez pewien czas stał pusty i niszczał, więc mieszkańcy - już od dziesięciu lat pobudzani do działania przez swoją sołtyskę - wystąpili o jego użyczenie.

# data[].attributes.headline
Gorsza sfera budżetowa, Tygodnik Powszechny 

# data[].attributes.subject
Gorsza sfera budżetowa, Tygodnik Powszechny 

# data[].attributes.body
koniec 2018 r. - zarejestrowanych 117 tys. stowarzyszeń i 26 tys. fundacji
30% nie prowadzi aktywnej działalności, 17 tys. to Ochotnicze Straże Pożarne
około: 80 tys.
średni roczny budżet NGO: 28 tys.
54% budżetu NGO - środki publiczne
większość NGO uzależniona jest od jednego źródła finansowania

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Pod koniec 2018 r. w Polsce zarejestrowanych było 117 tys. stowarzyszeń i 26 tys. fundacji. Łącznie - ponad 143 tys. organizacji pozarządowych. Od tego odejmijmy 30 proc. tych, które figurują w rejestrach, ale nie prowadzą aktywnej działalności. I jeszcze 17 tys. Ochotniczych Straży Pożarnych, które też działają jako stowarzyszenia. Zostaje około 80 tys.

To polski trzeci sektor, określany często angielskim skrótem NGO. Większości z tych podmiotów nie znamy, choć zjawiają się w każdej sferze naszego życia. Wypełniają luki i rozwiązują problemy, z którymi nie radzą sobie pierwsze dwa sektory - państwo i biznes. Współtworzą kulturę i edukację. Realizują projekty naukowe i ekologiczne. Organizują wydarzenia sportowe, turystykę, wspierają mniejszości. Walczą o lepszą ochronę zdrowia i praw człowieka. Wspierają państwowy system opieki społecznej, proces tworzenia prawa i rozwój...

# data[].attributes.attachment_link.description
Pod koniec 2018 r. w Polsce zarejestrowanych było 117 tys. stowarzyszeń i 26 tys. fundacji. Łącznie - ponad 143 tys. organizacji pozarządowych. Od tego odejmijmy 30 proc. tych, które figurują w rejestrach, ale nie prowadzą aktywnej działalności. I jeszcze 17 tys. Ochotniczych Straży Pożarnych, które też działają jako stowarzyszenia.