# data[].attributes.body
Komunikazioak urriak eta arpilatzeak ugariak ziren garaian, Erdi Aroko erregeek nobleen artean zituzten banatuta lurraldeak, erresumak gobernatzeko. Lursai handi haiek feudoak ziren.

Feudoa ematean, leialtasun-ituna egiten zuten erregeak eta nobleek: erregeak feudoa eta babesa eskaintzen zituen; noblea basailu bihurtzen zen, eta obedientzia, errespetua, aholkularitza eta laguntza militarra eskaintzen zizkion erregeari.

Halaber, noble bakoitzak noble txikiei utz ziezaiekeen bere lurren zati bat, feudo gisa. Horrenbestez, noble batzuk jaun eta basailu ziren aldi berean.

# data[].attributes.body
Gizarte feudalak hiru estamentu edo talde zituzten: noblezia, kleroa eta nekazariak.

Pertsonak jaiotzetik zeuden estamentu batean edo bestean; aberastasun mailak ez zuen inolako eraginik horretan. Gainera, ia ezinezkoa zen estamentuz aldatzea.

Hiru estamentu horiek, bi taldetzan zeuden banatuta:

1- Pribilegiadunak: Nobleek eta elizgizonek osatutako talde gutxiengo txiki bat ziren. Pribilegio batzuk zituzten: ez zuten eskulanik egiten, ez zuten zergarik ordaintzen, justizia administratzen zuten, eta beren estamentuko kideek soilik epaitu zitzaketen.

Noblezia: Gizartearen %3a ziren. Gizarte feudaleko figurarik inportanteena, erregea zen. Lurren jabea zen eta honek, beste noble bati ematen zizkion basalloan, baina noble honek basalloan beste errege batekin joaten bazen, lurrak erregez aldatzen ziren. Nobleak (lurjabe handiak) eta zaldunak ziren. Gerra piztuz gero, borrokatzeaz eta biztanleak defendatzeaz arduratzen ziren, eta haien gaineko boterea zuten.

Feudalismo garaian, zaldunak erregeari edo beste jaun bati zerbitzatzen zieten. Hasieran, zaldunak, pajeak edo eskuderoak ziren. Ondoren, igo egiten zituzten zeremonia batean. Bertan, ausartak, leihalak eta kortesak izango zela zin egiten zuten.

.

Kleroa: Gizartearen %17a ziren. Apezpikuak, fraideak eta apaizak ziren. estamentu horretako kideek otoitz egiten zuten, eta beste estamentuetako kideen alde erregu egiten zioten Jainkoari.

2- Pribilegiorik gabeak: Biztanle gehien-gehienak ez zuten inolako pribilegiorik eta, beraz, lan egin eta zergak ordaindu behar zituzten.

Nekazariak: Gizatearen %80a ziren. Bilauak eta jopuak ziren. Bilau gehienak gizaki libreak ziren, eta jopu guztiak, aldiz, askatasunik gabeak. Beharrezko ziren elikagaiak eta bruduktuak ekoizteaz duratzen ziren.

Nekazarie etxeak: Nekazarien etxeak, egurrez, buztinez eta lastoz eginda zeuden. Bi solairu zituzten. Lehenengoan, ukuilua eta sukaldea zeuden eta gora oheak.

# data[].attributes.body
Monarka: Leku gorena erregeak betetzen zuen, jaun feudalek *primus inter pares* (Lehenengoa berdinen artean) izaera onartzen baitzioten.

Erregea ere jaun feudala zen, besteak bezalakoa, bakarrik feudoentan erabil zezakeen erabat boterea.

Agintea indartzeko, beren *dinastiaren*(Familia bereko kide diren erregearen edo subiranoen seriea) izaera sakratua nabarmentzen zuten, sinboloak eta errituak bidez (koroatze zeremoniak) batez ere.

# data[].attributes.body
Jaun feudalak: Jaun feudalak nobleak ziren, (dukeak, markesak, kondeak…) goi kleroko kideak (apezpikuak eta abadeak) eta nobleen basailuak.

Jaun feudalek gero eta botere handiagoa eskuratu zuten, eta beren gain hartu zituzten ordura arte monarkenak izandako eginkizunak.

-Zergak Biltzea:  Zergak kobratzen zizkieten nekazariei, errota , labea  eta beste erabiltzeagatik. Tasak kobratzen zituzten, beren feudoko bideetan (bidesariak) eta zubietan (zubisariak) salgaiak garraiatzeagatik.

- Justizia administratzea: Beren basailuak epaitzeko auzitegiak zituzten. Zigorrak edo isunak jar zitzazketen haien haurka

-Txanponak egitea : Noble handiek beren txanponak egiten zituzten.

# data[].attributes.body
Gazteluak gotorleku harresidunak ziren, jaun feudala bizi zen bere familiarekin, soldadu taldeekin eta eskulangileekin mantentze lanak egiteko.

Erasoak gertatzean, feudoko nekazariek gazteluan babesten ziren.

Gazteluak defentsarako prestatuta zeuden. Harrizko bi egitura nagusi zitun, barrualdea inguratzen zuen harresia eta dorre nagusia, beste batzuk babes erretena zuten inguru guztian, beste batzuk leku garaietan eraikitzen zituzten, erasotzaileei hurbiltze eragozteko

Gazteluak ez ziren bizitzeko erosoak, lehoetan ez zeuzkaten beirarik, zurezko atetzarrez ixten ziren hotzetik babesteko, hormetan tapiz lodiak jartzen ziren, eta zorua lastoz estaltzen zuten

GAZTELUKO ATALAK

- Gezi  leihoak

-Defentsa dorrea

-Zubi altxagarria

-Harresia

-Babes erretena

-Ukuilua

-Putzua

-sukaldea

-Patioa

-Almenak

-Dorreak

-Ziega

-Areto nagusia

-Dorre nagusia

-Kapera
-Erronda bidea

# data[].attributes.body
Feudoak edo jaurerriak jaun feudal laiko nahiz eliztarren lursail handiak zire. Feudoan bizi ziren lurra lantzen zuten nekazariak.

Ekonomia feudalaren oinarri nagusia zen eta, horregatik, lurra zen aberastasun-iturri bakarra. Feudoak autarkikoak ziren: elikagaiak feudoak berak sortzen zituen, eta eguneroko bizitzarako beharrezkoa zen guztia feudoan bertan fabrikatzen zen.

Feudoaren erdigunean jaunaren etxea zen: gaztelua, jauna nobea bazen; edo monasterioa, kleroa bazen. Nekazarien etxebizitza gehienak elkarren ondoan zeuden, herrixkak osatuz.

Feudoak bi sail zituzten:

Jaunaren erreserba. Jaunak lurrik onenen jabego zuzena zuen, eta jopuek lantzen zituzten lur horiek.

Masiak. Jaunak nekazariei utzitako lursailak ziren, eta jaunak erabilera-jabegoa zuen. Urtero, nekazariek errenta ordaindu behar zioten jaunari, uztaren parte bat emanez eta urteko egun batzuetan erreserban lan eginez.

Feudoko basoak ere jaunarenak ziren, eta berak erabakitzen zuen nekazariek zertarako erabil zitzaketen (egur egiteko, abereei bazka emateko…).

Nekazarien lana

Nekazaritza lanak oso gogorrak ziren,eta familiako kide guztiek egiten zituzten, are haurrek eta zaharrek ere. Lan-baldintzak izugarri txarrak ziren: egunsentitik ilunabarrera arte lan egiten zuten, lanabes zaharkituak erabiltzen zituzten (goldea eta bestelako tresnak erromatarren garaian erabiltzen zirenen antzekoak ziren…)

Laborantza autartikoa zen, hau da, laboreak familia elikatzeko erabiltzen ziren nagusiki, merkataritzak ez baitzuen batere indarrik

Labore nagusiak zerealak (garagarra,oloa,garia eta zekalea) eta lekaleak ziren. Mahatsondoak, barazkiak eta frutak ere hazten zituzten. ongarri gutxi zegoenez ( abeerena besterik ez) , lursailen zati batzuk  lurgorri utzi behar izaten zirem eta horren ondorioz, nekazaritzako ekoizpena urria izaten zen.

Bizi Baldintzak

Biztanle gehienak nekazariak ziren, eta oso bizi latza zen.

Jopuak : Ez ziren gizaki libreak, jaiotzen zirenetik jaunarenak baitziren. Bi daiatzeko, ezkontzeko edo seme-alabei ondasunak uzteko askatasunik ez zuten, k ziren jaunaren baimena behar zuten horretarako.

Bailurak : Lurra lantzearen truke uztaren parte bat emanez jun feudalari ordaindu behar zioten nekazariak ziren.Uzta txarra bazen jopuak bihurtzen ziren

Nekazarien elikadura urria eta txarra zen. Haien elikagaiak ogi beltza, zopak, barazkiak eta arrautzak zen eta okela jaiegun batzuetan ez zuten jaten.

etxebizitzak oso kasarrak eta osasungaitzak ziren. Pezozko, zurezko edo harizko etxola txikiak ziren eta abreak beraiekin bizitzen ziren.

# data[].attributes.headline
MONASTERIOAK: ERDI AROKO KULTURAREN GUNEAK

# data[].attributes.subject
MONASTERIOAK: ERDI AROKO KULTURAREN GUNEAK

# data[].attributes.body
Europa feudala : Monasterio feudala

Erdi Aroan, Europako kultura kristaua zen. Monasterioak hainbat arrazoiengatik nabarmendu ziren Europan :

-Kultura gune handiak ziren, bertan liburutegiak zeuden eta han jakintza eta pentsamendu klasikoaren obra nagusiak gordetzen zituzten.

-Garrantzi handiko irakaskuntza-lana, garai hartan fraideak ziren irakurtzen eta idazten zekiten pertsona bakannetakoa. Lurra lantzeko teknikak hobetu  zireneta zabaldu zen.

-Laguntza-eginkizuna egiten zituzten, erromesei laguntza eskaintzen zuten eta pobreentzako edo gaixoentzako ospitaleak sortu ziren, lan hori egin ez balute biztanle gehienak ez zuen edukiko osasun-laguntzarikOrdena Monastikoa :

Aita santuak jarritako arau btazuk bizi diren arabera fraide edo moja taldeak dira ordena monastikoa.

Erdi aroa bizimodu xume eta penitentziakoa izan nahiak sorrarazi zituen orden monastikoa.Lehenetako orden ba zen : beneditar ordena izan zen, San Benedikto Nursiakoak sortu zuen, fraideak hiru boto egin zituzten : pobrezia, kastitatea eta obedentzia. Geroago orden gehiago sortu ziren, ebanjelioetako printzipioak zorritzago betetzeko eta predikazioa zein pobrezia itzultzeko asmoz. HOrietako batzuk zistertarren ordena, XI.mendean frantzikotarren ordena, San Frantzizko Asisko sortua. XII.mendean sortua; eta domingotarren ordena, San Domingo Guzmángoak sortua

Monasterioetako bizitza

Monasterioak eliza baten inguruan eraikitako eraikin multzoa zen.Abade batek edo Abadesa batek gobernatzen zuen eta  jaun feudalaren rol bera jokatzen zuen manasterioaren inguruko lurretan. Monasterio barruan oso zorroztuta zeuden arauak, Fraideak otoiz eta lana egiten zuten isilik denbora gehiena

Fraideak lan desberdinak egiten zituzten : eskulanak ( soroa landu, etxe abereak hazi, lanabesak eskuz egin…)

Osasun laguntza egiten zuten etortzen ziren pobreei.

Beste batzuek lan intelektualak egiten zituzten ( nobizioak hezi, obra klasikoak itzul, liburuak kopiatu, ikasi…)

Mojeen lan bakarra zen laguntza eskeintzea gaixxoentzat.

Monasterioen Atalak

Eliza: Monasterioren leku garrantzitsuena zen, han Fraideak biltzen ziren otoitz egiteko eta meza entzuteko

Klaustroa : Patio arkupendu bat zen, erdian lorategi bat zegoen. Klaustroan pasatzen zuten denbora haibat gauza egiten.hitz egitea baimenduta zegoen leku bakanetako bat baitzen

Errefektorioa : jan tokia zen, ixilik jaten zuten bat ezik erlijo testua irakurtzen zuena

Kapitulu gela : bilerak egiteko lejkuak zen, egunean edo astean behin kominitatearen gaiaz eztabaidatzen zuten

Scriptorium : eskuizkribuak idazteko eta kopiatzeko eta testuak itzultzeko erabiltzen zen

Ostatua : Lo egiteko lekurik ez zeukaten merkatariak edo erromesak hartzeko lekua zen

Hilerria : Hildako monjeak bertan uzten zituzten

Sukaldea : janaria sukaldtzen zen gero alfaltzeko, gosltzeko edo jateko

Langileen etxea : lan eguten zuten monasterioan barruan zeukaten berelogela

Abaden etxea : Bertan monasterioaren zuzendaria bizitzen zen

# data[].attributes.body
Erromanikoa: arte erlijiosoa

Garai honetan, egiten zituzten eraikuntzak, asko irauteko intentzioarekin eraikitzen zituzten. Eraikuntza mota hauek egiteko gehien erabiltzen zuten materiala harria zen.

Erromanikoa Mendebaldeko Europan garatu zen, XI . eta XII . mendeetan: eskualde batzuetan, XIII. mendera arte iraun zuen.

Batik bat, arte erlijiosoa eta didaktikoa zen, Eliza Katolikoaren zerbitzura sortua. Izan ere, garai hartan, herritar gehienek ez zekiten ez irakurtzen ez idazten, eta arte erromanikoaren helburu nagusia Bibliako irakaspenak haien artean zabaltzea zen.

Erromanikoaren sorrerak eta hedapenak lotura zuzena dute milurtekoaren amaierak eragindako krisi espiritualarekin eta erlijio-ordenek jasotako dohaintzarekin. Haiei esker, elizak eta monasterioak eraiki ziren. XI. mendeko egonkortasun politikoak eta ekonomiaren garapenak eromanikoa zabaltzea bultzatu zuen.

Arkitekturaren ezaugarriak

Arkitektura erromanikoak erromatar elementuak ditu, eta bizantziar artearen nahiz germaniar herrien artearen eragina. Estilo homogeneoa izan arren, eskualde batetik bestera asko aldatzen zen.

Arte erromanikoaren eraikin garrantzitsuenak elizak izan ziren. Hauexek dira haien ezaugarri nagusiak:

Sendotasun handia. Harrizko orma lodiak dituzte, horma-bularrez indartuak. Leihoak txikiak eta urriak ziren.

Gurutze latindarreko oinplanoa. Elizek habearte bat edo geihago dituzte. Habearteen gainean absideak daude, gehienak zirkuluerdi-formakoak eta aldare nagusiaren aldean kokatuak.

Zinborioa. (kupula edo dorre oktogolana), besoak gurutzatzen diren lekua (gurutzadura) estaltzen duena.

Sabai gangandunak. Erdi-puntuko arkuak eta erromatarren garaiko kanoi-gangak dituzte. Barrualdea iluna da, sinestunei beren baitara biltzen laguntzeko.

Kanpandorreak dituzte, eta batzuek, gainera, elizari itsatsitako klaustroak.

# data[].attributes.body
Eskultura:

Eskultura erromanikoa Eliza Katolikoa eta fededunen arteko harremana eta orokorrean Arte erromanikoaren mugimenduaren helburuen barnean txertatua dago. Hortaz, eskultura erromanikoak arkitektura erromanikoarekin lotura estua izan zuen, eta nagusiki Bibliako pasarteak fededun laikoentzat ulergarriak izateko harrizko erliebetan oinarritu zen. Jarduera hau XI. mendean hasi eta XIII. menderarte Europa osoan hedatu zen.

Eskultura erromanikoa, arkitektuaren menpe zegoen erabat eta hartara egokitu beharra zegoen.

Bi eginkizun nagusi zituen: irakastea eta fededunengan debozioa piztea.

Euskultura-lanak  harrizko bibliak ziren, salbamenaren bidea irakasten zutenak.

Simbolisimoa:

Eskulturaren  helburua ez zen errelitatea bere horretan jasotzea, baizik  eta    behatzaileen espiritua mugiaraztea. Hori nabarmentzeko, irudiak trinkoak ziren, eta  proportzio deformatuak zituzten.

Irudien zurruntasuna, komposizioen frontaltasunak areagotua

eskultura erromanikoa gehienak erliebedunak ziren. Bi kokaleku nagusi zituen: portada (tenpluko sarreran) eta kapitelak (barrualdean eta klaustroan)

Estatua bakartuzko eskultura erromanikoa urria zen: gurtzarako tailuak besterik ez ziren egiten.

# data[].attributes.body
Arte erromanikoa : Pintura

Pintura erromanikoaren helburua ( eskulturaren bezelaxe ) erlijioa irakastea eta espiritualtasuna sustatzea zen. Arkitekturaren menpe zegoen eta elizetan, barrualdeko harrizko gainazal guztiak estaltzen zituen : hormak, gangak, eta absideak.

Adierazkortasuna eta sinbolismoa : Giza irudia estatikoa eta espiritualizatua da.Haren eskuak eta begiak izugarri handiak dira

FrontalTasuna : Irudiak eskematizatzeko joera dago.Perspektibarik ez dagoenez, lauak eta mailakatuak dira.

Oso kolore biziak : Irudiak ñarbarmendurik eta bolumenik gabe margotzen dira, trazu lodi eta mailakatuak.

Margolan erromanikoa

Pantokratorra :  Kristo Maiestatikoa mandrola izeneko zirkulu edo obalo baten barruan, bedeinkapena ematen eta ebanjelioak eskuan.

Ama Birjina : Mandorla batean barruan ageri da, Jesus haurra  magalean daukala eta eskuineko eskuaz bedeinkapena ematen

Pinturan, horma pintatzen zuten "fresko" teknikarekin gehienetan. Kokagune inportanteenetan margotzen zuten, hau da, absideetan. Gai erlijiosoak dira eta helburu didaktikoa dute, erlijioa irakasteko gizarte analfabetoari. Gai biblikoak dira, sarri apokaliptikoak eta ebanjeliokoak. Pintura burugaina ere badago, baina ez da oso garrantzitsua.