# data[].attributes.headline
...je het spel met jongere kinderen (groep 5/6) wil spelen?

# data[].attributes.subject
...je het spel met jongere kinderen (groep 5/6) wil spelen?

# data[].attributes.body
Bij wat jongere kinderen (groep 5/6) is het belangrijk om het spel eerst goed voor te doen, alvorens je het spel gaat spelen. Introduceer en speel het spel eerst een aantal keer klassikaal, zodat kinderen weten wat er van hen verwacht wordt. Besteed dan ook extra aandacht aan woordenschat. Doe dit stapsgewijs, door bijvoorbeeld eerst de mediakaarten aan te bieden. Op een ander moment de prikkelkaarten en als laatst de duelkaarten.

Wanneer kinderen de spelelementen kennen, kun je leerlingen ook in groepjes laten spelen. Hierbij kan het helpen om spelleiders aan te wijzen. Deze leerlingen houden per groepje de regels in de gaten, terwijl de andere leerlingen zich kunnen focussen op het spelen van het spel.

# data[].attributes.body
Stel vooraf 3 prikkelende vragen om het concept ‘regie’ en ‘media’ in te leiden.

Bijvoorbeeld:
- Waar kun je allemaal aan denken als je het woord media hoort?
- Wat is regie eigenlijk, waar denk je aan bij dit woord?
- Wanneer verlies jij wel eens de regie over jouw mediagebruik?

# data[].attributes.body
Speel het Regiespel met de hele klas of groep tegelijk! Verdeel de kinderen/jongeren in 5 groepen en laat hen in groepjes het Regiespel met elkaar spelen. Aan het begin van de lesactiviteit introduceer je het spel plenair en aan het eind evalueer je samen met de kinderen/jongeren hoe zij het spel ervaren hebben.

Tussendoor loop je rond en begeleid je het spel door bijvoorbeeld actief door te vragen op gesprekken die ontstaan.

Tip: Laat kinderen op diverse plekken in groepjes het spel spelen. Het spel roept namelijk gesprekken en discussie op, waardoor het als luidruchtig ervaren kan worden als de groepjes kinderen dicht bij elkaar zitten.

# data[].attributes.body
Laat de kinderen op een poster of wisbordje een van hun voornemens presenteren die zij hebben bedacht naar aanleiding van de prikkelkaarten.

Spreek een tijd af waarin zij hun voornemen gaan uitproberen (bijv. een week). Bespreek vervolgens hoe dat is gegaan: wat lukt er goed en wat was daar fijn aan? Wat bleek toch nog lastig? Je kunt dit de kinderen onderling laten bespreken, of plenair met de hele klas/groep.

# data[].attributes.body
https://padlet.com/eduxbronnen/digitalig-lqvbt20hcolpi9pn

# data[].attributes.body
Bekijk naar aanleiding van het spelen van het REGIE-spel enkele relevante filmpjes over mediawijsheid en voer samen met de kinderen een klassengesprek. Het (na)gesprek is hierbij essentieel, waarbij je vragen stelt als:
- Wat vond je van het filmpje?
- Wat zou jij doen?
- Herken je dit ook bij jezelf?
- Welke tip zou jij iemand anders geven over dit filmpje?
- Wat ga jij de komende tijd anders doen?

Interessante websites met filmpjes:

Leerzame filmpjes over (sociale) media, mediawijsheid en veilig internet (hoezomediawijs.nl)

Filmpjes over media, mediawijsheid en mediaopvoeding

Schooltv: Zoekresultaten

# data[].attributes.body
Stel wekelijks één prikkelkaart centraal gedurende de week. Laat kinderen voor zichzelf bedenken hoe zij de regie zouden pakken en zouden reageren als zij even een denkpauze zouden nemen. Laat kinderen dit benoemen, bijvoorbeeld via een digitale tool als MentiMeter of Padlet.

Een andere mogelijkheid is om kinderen een logboek bij te laten houden, waarin zij de stop-en-denk reacties in verzamelen. Wanneer kinderen meerdere stop-en-denk reacties hebben verzameld, kan je kinderen ook bevragen wat hun favoriete stop-en-denk reactie is.

# data[].attributes.body
Laat de leerlingen na afloop van het spel vragen bedenken die zij thuis aan hun ouders kunnen stellen. Laat hen inspiratie halen uit de diverse mediakaarten of prikkelkaarten. Daag leerlingen uit om 10 vragen te bedenken over het mediagebruik van hun ouders en zichzelf.

Laat leerlingen thuis het interview afnemen en in gesprek gaan met de ouders. Koppel de resultaten van alle interviews terug in een klassengesprek of laat leerlingen de resultaten van het interview presenteren in de klas.

# data[].attributes.body
Laat de leerlingen na afloop van het spel de meest leuke/interessante of juist lastige voornemens n.a.v. de prikkelkaarten verzamelen.

Laat hen één voornemen kiezen (bijvoorbeeld door te stemmen) welke jij als begeleider moet gaan uitvoeren gedurende een periode (bijvoorbeeld het hele weekend). Bespreek in een groepsgesprek je ervaring: Wat was er lastig of juist makkelijk? Hoe hadden de leerlingen dit aangepakt? Hebben de leerlingen nog tips voor een volgende keer?

# data[].attributes.headline
Stap 2: Wat is een regisseur? (woordenschat)

# data[].attributes.subject
Stap 2: Wat is een regisseur? (woordenschat)

# data[].attributes.body
Bespreek voorafgaand met elkaar wat de taak/rol van een regisseur is.

Denk aan: neemt de leiding, houdt de regie, stemt zorgvuldig af. Bespreek situaties waarin het leerlingen het wel of juist niet lukte om de regisseur van hun eigen online gedrag te blijven.

# data[].attributes.headline
Als (les)activiteit voor de gehele groep

# data[].attributes.subject
Als (les)activiteit voor de gehele groep

# data[].attributes.body
Speel het Regiespel (of een gedeelte ervan) door vragen aan de gehele klas of groep te stellen. Zoek van te voren de kaarten (duel-, media- en prikkelkaarten) uit die je wil behandelen, bijvoorbeeld 10 in totaal.

Stel vervolgens eerst de vraag en laat alle kinderen/jongeren op een wisbordje antwoorden. Geef daarna een willekeurige beurt en vraag ook aan andere kinderen/jongeren hoe zij erover denken door bijvoorbeeld in tweetallen te laten overleggen. Reflecteer daarna samen met de kinderen/jongeren op de vraag.

Zo stimuleer je een interactief gesprek.

# data[].attributes.body
Laat iedereen zijn meest interessante voornemen naar aanleiding van de prikkelkaarten kiezen. Verzamel deze voornemens en laat de leerlingen stemmen welk voornemen zij als groep willen gaan uitproberen met behulp van een challenge. Kies een voornemen dat te testen/controleren is, bijvoorbeeld: een week lang een schermtijd van maximaal ... uur.

Laat de klas bewijsmateriaal verzamelen en een beloning kiezen wanneer de challenge behaalt wordt. Reflecteer samen met de klas op het proces: Welke verschillen zijn hen opgevallen tussen meer/minder schermtijd? Waar zijn ze zich bewuster van geworden?

# data[].attributes.body
Edux Podcast #4 Digitale geletterdheid programma Digitalig - Edux | Podcast on Spotify

# data[].attributes.attachment_link.title
Edux Podcast #4 Digitale geletterdheid programma Digitalig

# data[].attributes.attachment_link.description
Listen to this episode from Edux on Spotify. Welkom bij de Edux Podcast. Lotte interviewt in deze aflevering collega's Bas en Marleen over digitale geletterdheid. Met behulp van professionaliseringsprogramma Digitalig ondersteunen zij scholen en kinderopvangorganisaties bij het vinden van een aanpak voor digitale geletterdheid, waarbij bewust en kritisch digitaal gedrag bij leerlingen gestimuleerd wordt.

# data[].attributes.body
Bespreek klassikaal de verschillende spelkaarten van het REGIE spel door van elke soort kaart de opdrachten klassikaal uit te voeren. Op deze manier leren kinderen de bedoeling van de verschillende spelkaarten spelenderwijs kennen en worden de begrippen op de kaarten extra duidelijk. Dit helpt wanneer je het spel gaat uitleggen middels de PowerPoint (stap 4).

Stel de vragen klassikaal en laat iedere leerling nadenken door antwoorden op een wisbordje/kladblaadje te schrijven. Geef daarna een willekeurige beurt, bijvoorbeeld met beurtstokjes.

# data[].attributes.body
Neem gezamenlijk de introductie Powerpoint door, om de spelregels te leren kennen. Neem als spelbegeleider vooraf de handleiding goed door.

# data[].attributes.body
Didactief | Mediawijsheid: betrek leerlingen (didactiefonline.nl)

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Tekst Carolien Drijfhout
Gepubliceerd op 10-11-2022 Gewijzigd op 04-08-2023
Beeld Jan van der Ploeg

Leg leerlingen niet op wat ze moeten leren als het gaat om mediawijsheid, maar betrek hen in een gezamenlijke aanpak. Dat is het advies van onderzoeker Esther Rozendaal. Door met leerlingen samen te ervaren en te onderzoeken hoe media hun leven beïnvloeden ontstaat effectieve media-educatie die aansluit bij hun belevingswereld.

Dat kinderen en tieners steeds meer tijd doorbrengen achter een scherm en blootstaan aan een constante stroom van informatie, is een feit. En dus is het aan ons als opvoeders en leraren hen mediawijs te maken. Maar is de manier waarop we dat doen wel effectief? Onderzoeker Esther Rozendaal constateert een kloof tussen kennis en gedrag. 'Veel onderwijs in mediawijsheid richt zich op bewustwording en kennis. We vertellen hoe de onlinewereld werkt, zetten uiteen hoe media je kunnen beïnvloeden, leggen uit wat de gevaren en risico's zijn. Maar ik zie steeds weer terug, en dat blijkt ook uit (inter)nationaal onderzoek, dat die kennis er op zichzelf niet voor zorgt dat leerlingen weerbaarder worden of zich online anders gaan gedragen. Informeren is belangrijk, maar niet voldoende.'

Impulsieve motivatie

Het was aanleiding voor Rozendaal om te onderzoeken wat nodig is om het onlinegedrag van leerlingen te beïnvloeden. 'We weten dat motivatie een grote rol speelt bij gedragsverandering. Toch houden we bij mediaopvoeding vooral rekening met de motivatie van de maatschappij en de opvoeders', aldus Rozendaal. 'Maar jongeren hebben een andere belevingswereld, gebruiken media anders, dus ook hun motivatie is anders. Zelfs al snappen ze rationeel wat gewenst gedrag is, ze zijn niet altijd gemotiveerd daar ook naar te handelen. De "instant gratification" (de directe beloning die media hen biedt), maakt dat de automatische, impulsieve motivatie om direct ergens mee door te gaan, sterker is.'

'Informeren is
belangrijk, maar
zeker niet voldoende'

Die impulsieve motivatie wint het vaak van de meer doordachte motivatie. Logisch, als je weet hoe het brein van kinderen en jongeren werkt. 'Door in te zetten op kennis en bewustzijn, vragen we van hen een bepaald reflectievermogen. Maar uit de ontwikkelingspsychologie weten we dat het voor een brein dat nog volop in ontwikkeling is, moeilijk is om te reflecteren. Zeker in een omgeving vol prikkels van diverse media die hen juist uitdagen om direct en impulsief te reageren. Neem het onderscheiden van feit of fakenieuws. Je kunt haast niet verwachten dat kinderen bij alles wat ze tegenkomen steeds even stoppen om stil te staan bij wat ze geleerd hebben over desinformatie. Dat vraagt veel mentale capaciteit; die moeite wil ons brein alleen doen als we het gevoel hebben dat het ook echt iets oplevert.'

Samen regie nemen

Rozendaal pleit er daarom voor meer rekening te houden met de belevingswereld van kinderen en jongeren om hen te leren reflecteren op mediagedrag. Wat vinden zij zelf belangrijk om te leren? En welke interventies passen daarbij? 'Samen media-educatie ontwikkelen is veel effectiever dan het leerlingen op te leggen. Met elkaar de aanpak bepalen zorgt voor motivatie en relevantie.' Rozendaal weet waar ze het over heeft. Ze trekt samen met kinderen en jongeren op in onderzoeksprojecten, zoals het gezonder maken van de leefomgeving van jongeren in Rotterdam-Zuid. Jongeren vonden het fijn dat ze zich gehoord voelden, dat hun de vraag gesteld werd: wat kun je zelf doen aan een gezondere leefomgeving? Onze open houding zorgde voor een gevoel van gelijkwaardigheid en dialoog en dat sloeg enorm aan. Onder de jongeren ontstond de drive om zelf in actie te komen. Dat effect was er niet geweest wanneer we die boodschap opgelegd hadden.'

Deze ervaring neemt Rozendaal mee in een onderzoeksproject naar de onlinewereld van leerlingen in de onderbouw van verschillende scholen van vmbo tot en met vwo. Leerlingen brengen in kaart wat ze online doen, waar ze tegenaan lopen en hoe ze het liever anders zien. Startpunt is de brede vraag 'Jouw online leven, wat is dat?' In tien sessies doorlopen leerlingen verschillende stappen en ze maken mindmaps en storyboards die ze vervolgens toelichten in rondetafelgesprekken. Rozendaal: 'Het feit dat leerlingen zo nauw betrokken zijn, geeft veel inzicht in wat ze online doen en de hindernissen die ze tegenkomen. Leerlingen weten vaak best hoe ze zich mediawijs moeten gedragen, maar er zijn andere factoren die hen daarvan weerhouden. Neem schermtijd; ze weten wel dat ze niet te lang op TikTok moeten zitten, maar geven aan dat het hen niet lukt er controle over te houden.' Voor ons heel interessant om vanuit de theorie naar die hindernissen te kijken. Welke factoren spelen een rol? Waar gaat het om kennis, waar om motivatie? Of waar wíllen leerlingen wel, maar lukt het niet? En waar is de sociale norm of omgeving het probleem?'

Onderzoekers en leerlingen komen samen tot conclusies waar kansen liggen voor interventies. Is het bijvoorbeeld te lastig om even te stoppen om te reflecteren op de echtheid van informatie? Misschien helpen automatische pop-ups of disclaimers om desinformatie te herkennen. Maakt de angst om zelf slachtoffer te worden van online pesten het moeilijk op te staan tegen haatberichten? Dan is het waardevol om te weten dat je ook anoniem kunt reageren, bijvoorbeeld door online pesten te melden bij een platform zelf. In ieder geval wil Rozendaal leerlingen zelf betrekken bij de oplossingen. 'Als het onderzoek klaar is, verandert hun rol van medeonderzoeker in co-creator. Zo hopen we vanuit gelijkwaardigheid tot nieuwe inzichten en uiteindelijk effectieve materialen te komen.'

Empowerment

Privacy beschermen, desinformatie herkennen, het is belangrijk, maar mediawijsheid is meer. Rozendaal vindt het ook essentieel dat jongeren online sociale hygiëne leren, zeg maar dagelijks sociaal gebruik van online devices voor Whatsapp, Facebook, TikTok, Instagram, Twitter. Samen met Netwerk Mediawijsheid en de Nationale Wetenschapsagenda (NWA) is ze betrokken bij een onderzoeksproject dat draait om vragen als: wat zouden jongeren anders willen, wat hindert hen om hun gedrag te veranderen en hoe kunnen we hen daarbij helpen? 'Hierbij werken we met interactief improvisatie-theater; jongeren worden uitgedaagd te reageren op vragen als "wat zou jij doen" of "wat vind jij hiervan?" aangevuld door gesprekken. Zo leggen we bloot wat zij vinden van online shaming en uitsluiting.' Rozendaal raadt leraren aan ook zelf op zo'n manier aan de slag te gaan met mediawijsheid en online gedrag. 'Het geeft inzicht, leidt tot effectievere interventies, maakt dat leerlingen zich gehoord voelen en zorgt voor empowerment. Daarnaast krijgen leerlingen ook nog eens een onderzoekende houding mee, die aansluit bij andere vakken in het middelbaar onderwijs.'

Zo betrek je leerlingen bij mediawijsheid

Praat met leerlingen: vraag ze waarom iets (bijvoorbeeld het onderscheid tussen fake en feit) voor hen belangrijk is in plaats van hen te informeren wat jij ervan vindt.

Zet jouw kennis, oordeel of mening als leraar 'on hold'. Door een open houding maak je ruimte voor de beleving en ervaring van leerlingen.

Besef dat kinderen en tieners andere motivaties hebben dan volwassenen en dat hun brein in ontwikkeling is: gebrek aan reflectie is vaak geen onwil maar onmacht.

Ga in de klas zelf aan de slag met de onlinewereld van leerlingen en betrek hen daarbij. Verzin een creatieve werkvorm (theater, rapmuziek, T-shirts) om te praten over gewenst onlinegedrag en wat dit belemmert of juist bevordert.

Nodig leerlingen uit mee te denken over de vraag: wat moeten wij als school met mediawijsheid? Verzin samen oplossingen.

Esther Rozendaal is universitair hoofddocent Communication and Behavioural Change aan de Erasmus School of Social and Behavioural Sciences (ESSB). Daarnaast is ze oprichter van online platform Bitescience.com dat wetenschappelijke kennis over communicatie en media toegankelijk en aantrekkelijk maakt voor professionals.
Dit artikel verscheen in de Edux-special van Didactief, november 2022.

Verder lezen

# data[].attributes.attachment_link.description
Artikel | Mediawijsheid: betrek leerlingen

# data[].attributes.body
Als je weinig tijd hebt of inschat dat het spelen van het volledige spel in eerste instantie veel vraagt van de kinderen/jongeren, kun je bijv. ook met 1 mediakaart, of prikkelkaart, of alleen met de set mediakaarten starten, zodat er stap voor stap geoefend kan worden.

# data[].attributes.body
Mediawijsheid in de BSO (edux.nl)

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Al vanaf jonge leeftijd zijn kinderen dagelijks digitaal en vaak online. Deze digitale wereld biedt veel mogelijkheden. Wanneer digitale middelen goed ingezet worden, kan de nieuwsgierigheid en betrokkenheid van kinderen en jongeren gestimuleerd worden.
Bewust en kritisch

Iedereen kent wel voorbeelden dat je je door reclame hebt laten verleiden tot een aankoop, die je mogelijk niet of niet direct op dat moment nodig had. Media en sociale media proberen je op allerlei manieren aan te zetten tot zo'n impulsaankoop. Dit speelt ook in de wereld van onze kinderen. Apps en games zijn zo geprogrammeerd dat ze je zo lang mogelijk online proberen te houden. Wat betekent dat voor onze rol als opvoeder? Hoe gaan we daar mee om? En hoe kunnen we ervoor zorgen dat kinderen bewust en kritisch deelnemen aan de digitale wereld?

Digitale geletterdheid

Jong en oud komt in aanraking met de digitale samenleving. Van het spelen van games tot het online regelen van je bankzaken. De mogelijkheden en verleidingen zijn enorm en in de toekomst zullen steeds meer zaken digitaal en online georganiseerd worden. Het is daarom belangrijk dat kinderen daar goed mee om leren gaan. Als we spreken over digitale geletterdheid op de bso dan hebben we het over de vaardigheden van kinderen én pedagogisch professionals.

'Ik ben echt niet handig met computers'

We onderscheiden vier deelgebieden: mediawijsheid, ict-basisvaardigheden, informatievaardigheden en computational thinking (programmeren). Vaardigheden opdoen begint al bij de professionals. Door training worden zij zich bewust van digitale risico's, kansen en mogelijkheden. Zelf uitproberen geeft hen zelfvertrouwen. Een professional die zelf ervaart dat programmeren leuk is om te doen en kansen ziet voor de kinderen, zal dit ook eerder aanbieden op de groep. Op deze manier komen er meer digitale activiteiten op de bso.

Tips om zelf te starten

Begin klein, gewoon doen!

Laat je inspireren door het werken met een greenscreen. Monteer jezelf in jouw ideale vakantieplek zodat het lijkt alsof je daar echt geweest bent.

Leer van en met de kinderen, samen weet je meer. Laat je maar eens uitleggen hoe hun favoriete game werkt.

Deel successen met collega's. Laat tijdens een werkoverleg voorbeelden zien en geef elkaar praktische tips.

Training mediawijsheid

Digitalig heeft een praktisch trainingsaanbod over digitale geletterdheid afgestemd op de bso. Je ervaart waar en hoe vaak je met de digitale samenleving in aanraking komt, je maakt kennis met digitale activiteiten voor de bso en je gaat met elkaar in gesprek over digitale vragen en dilemma's. Wat gebeurt er met onze jonge generatie als we geen aandacht besteden aan mediawijsheid? Welke problemen zien we nu al ontstaan bij kinderen?

Professionals ervaren in de training zelf aan de hand van praktijkvoorbeelden, materialen en praktische opdrachten. Met uitwisseling en reflectie leren deelnemers van elkaar. Dus veel samen doen en ervaringen delen!
"Hoeveel selfies maak je voordat je tevreden bent? Door dit soort vragen over mediawijsheid ga je zelf ook weer eens nadenken over je eigen online gedrag."
In onze trainingen maken we gebruik van het Digitalig Imp@ctspel. Aan de hand van dit bordspel bespreek je met collega's de impact van digitalisering op kinderen en hun ontwikkeling. Het spel werkt met dilemma's, grappige persoonlijke vragen en interessante casussen uit de digitale wereld. Zoals deze twee vragen: Wat zou jij online wel kopen, maar in de winkel niet? En hoe check jij of nieuwsbericht waar is?

interactievaardigheden

De rol van de begeleider is belangrijk! Hoe digitaal vaardig ben je zelf? Hoe ga je om met digitale middelen op de groep? Welke vragen zet je daarbij in? Hoe reageer jij als kinderen vastlopen of hulp nodig hebben? Door bewust interactievaardigheden in te zetten bevorder je de betrokkenheid en zelfstandigheid van kinderen tijdens een activiteit.

tips om interactie te stimuleren

Verplaats je in het kind;

Stimuleer dat kinderen oplossingen voor problemen met elkaar uitwisselen;

Moedig kinderen aan om iets nieuws te proberen, ook al weten ze nog niet of dit lukt;

Stimuleer dat kinderen niet bij hun eerste idee blijven hangen;

Geef oplossingsgericht feedback.

Meer weten?
Wil je meer weten over mediawijsheid, digitale geletterdheid of het Imp@ctspel? Stel je vragen aan adviseur Brigitte Moulaert en kijk samen hoe een teamtraject vanuit Digitalig past bij jouw BSO.
DOWNLOAD ARTIKEL ALS PDF

# data[].attributes.attachment_link.description
Al vanaf jonge leeftijd zijn kinderen dagelijks digitaal en vaak online. Deze digitale wereld biedt veel mogelijkheden, ook in de BSO.

# data[].attributes.headline
Artikel: Kritisch denken & bewust digitaal handelen

# data[].attributes.subject
Artikel: Kritisch denken & bewust digitaal handelen

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
In de digitale wereld komen kinderen continu in situaties terecht waarbij ze eerst moeten nadenken en daarna pas handelen. Tegelijkertijd is de online omgeving vaak zo ingericht, dat het impulsief gedrag uitlokt. Er wordt gescrold, geswipet, je vindt 100.000 hits na een zoekopdracht, reclameboodschappen poppen uit het niets op en 'toevallig' komt precies dat stukje informatie naar voren waar je gisteren iets mee gedaan hebt op je socials. Alles is gericht op snelheid, het je 'makkelijk maken' en intuïtief volgen. Maar voor je het weet heb je doorgeklikt, je gegevens achtergelaten, of ben je verdwaald in de informatie die je eigenlijk niet eens aan het zoeken was. Binnen Digitalig hebben we daarom als een van de speerpunten het expliciet leren stimuleren van bewust en kritisch digitaal gedrag. Hoe kun je dit als leerkracht stimuleren?

In dit artikel delen Edux adviseur Marleen Hilhorst en partner Martine Gijsel tips uit de aanpak.
Auteurs: adviseur Marleen Hilhorst en partner Martine Gijsel. Lees hier meer en download artikel in pdf

# data[].attributes.attachment_link.title
Kritisch denken en bewust digitaal handelen

# data[].attributes.attachment_link.description
In de digitale wereld komen kinderen in situaties terecht waarbij ze eerst moeten nadenken en daarna pas handelen.

# data[].attributes.headline
Geïntegreerd in je aanbod voor taal / wereldoriëntatie

# data[].attributes.subject
Geïntegreerd in je aanbod voor taal / wereldoriëntatie

# data[].attributes.body
De Mediakaarten uit het regiespel kun je heel goed inzetten tijdens je taalles of wereldoriëntatie thema.
Stimuleer mondelinge taal en interactie met bijvoorbeeld de volgende mediakaarten:
Digitale vrienden - tijdens het thema: de wereld op de kaart zet je vlaggen op de wereldkaart waar jouw digitale vrienden wonen. Interessant om te bespreken hoe digitale vrienden jou helpen of hinderen.
Gezondheid - tijdens het thema: weet wat je eet verzamelen we media die je helpen of hinderen om gezond te eten. Welke app zouden we aanbevelen?
Reclames - tijdens het thema: communicatie kunnen we nagaan wat de boodschap is van de reclame makers en hoe reclames ons kunnen helpen en kunnen hinderen. Door zelf ene reclame tekst te maken oefenen we het gebruik van woorden en zinnen die overhalen iets te kopen èn onze mediawijsheid. We begrijpen de technieken van de reclame makers

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
APA Geplaatst op 21 juni 2018
Filipiak, P. (2018). Taalonderwijs integreren in zaakvakken, hoe doe je dat?.
Geraadpleegd op 19-09-2020,
van https://wij-leren.nl/kindgericht-taalonderwijs-invoeren.php
Evenals in taalmethoden, staan zaakvak-en wereldoriëntatiemethoden vol met teksten, zinnen en woorden. Die gaan voor de meeste leerlingen over interessante onderwerpen uit de natuur, over de aarde, de geschiedenis en over de techniek. Wat zou het voor je leerlingen prettig zijn als je deze methode(n) ook als taalmethode(n) zou gebruiken.

Op basis van hun nieuwsgierigheid naar de echte wereld kunnen ze dan leren luisteren, praten, lezen en schrijven, ondersteund met veel beeldmateriaal en media. Ze leren immers vooral taal door taal te gebruiken.

Kind- en taalgerichte kennisverwerving zal anders uitpakken bij meer thematische wereld-oriënterende methoden (DaVinci, Topondernemers, Faqta, Jeelo, Bliksem) dan bij meer zaakvakgesplitste methoden (Blinkwereld, Faqta, Naut- Meander-Brandaan). Bij deze laatste methoden kun je overigens zowel zaakvak gesplitst als thematisch werken. Het voert in dit artikel te ver om in detail bij al deze methoden de invoeringsaanpak van kind- en taalgericht kennisonderwijs aan te reiken.

"Wat zou het voor je leerlingen prettig zijn als je de zaakvakmethode ook als taalmethode zou gebruiken."

Wereldoriëntatiemethoden

In de Wet Primair Onderwijs staat dat de verplichte vakken zoveel mogelijk in samenhang moeten worden aangeboden. De bevlogen onderwijzers die de methode De Grote Reis (1996) ontwikkelden volgden deze visie. De kennisgebieden werden in betreffende methode in samenhang gepresenteerd: aardrijkskunde; geschiedenis; maatschappelijke verhoudingen; de natuur; geestelijke stromingen; sociale redzaamheid; bevorderen van gezond gedrag. Daarnaast hadden ze er de volgende educaties in opgenomen: ontwikkelings-, vredes-, milieu- en consumenteneducatie.

In het artikel 'Taal in zaakvakken' (2002) gaven Wim van Beek en Marian Bankman prioriteit aan kindgecentreerd taalonderwijs bij kennisverwerving. Zij hadden het over het afhaken van veel leerlingen bij teksten in zaakvakmethoden en ze pleitten voor het leren van taal in authentieke situaties en niet in aparte taalleeslessen.

De methoden Alles-in-1 en Alles-Apart zijn gezamenlijk kerndoelendekkend voor taalonderwijs in de Basisschool. Via Alles-Apart worden alle taalregels en strategieën expliciet aangeleerd en geoefend. De vele praktische doe-opdrachten koppelen begrippen aan ervaring. En wanneer de kinderen met de TIP-kaarten bezig zijn, zijn ze actief aan het begrijpend lezen (zonder dat ze dat in de gaten hebben). Elke week zijn er Weekwoorden waarmee spelling en woordenschat wordt geoefend. Deze woorden komen uit de teksten van die week.

Daarnaast zijn er gedichten en verhalen, die passen bij het thema en waarna taalopdrachten volgen. Bij het maken van een samenvatting van de informatieve tekst of de film zijn de kinderen bezig met een strategie van begrijpend lezen of luisteren. De kinderen ontwikkelen hun schrijfvaardigheden bij het schrijven door middel van een stelopdracht die gekoppeld is aan het onderwerp van de tekst die ze net hebben gelezen.

Door de opdrachten te koppelen aan thema's van de projecten is de betrokkenheid van de kinderen groot en het leerrendement daardoor groter. De ervaring van de auteurs is dat werken in thema's in deze methode leidt tot een aantal zeer positieve effecten: de nieuwsgierigheid en leergierigheid van leerlingen neemt toe, leerkrachten vinden hun onderwijs betekenisvoller en ouders raken meer betrokken.

Volgens de ontwikkelaars is het pakket Jeelo vervangend voor aardrijkskunde, geschiedenis, natuur, techniek, kunstzinnige oriëntatie, leefstijl en burgerschap, EHBO en verkeer. Ook begrijpend lezen, mondeling en schriftelijk presenteren zijn geïntegreerd in Jeelo. Medio schooljaar 2018-2019 is Jeelo kerndoeldekkend voor taal: spelling, grammatica en taalinzicht. Rekenen is in ontwikkeling. Aan woordenschatontwikkeling wordt in elk project van Jeelo aandacht besteed. Begrijpend luisteren en lezen voor groep 1 tot en met 8 is gereed. Daarbij staat het plezier hebben in lezen en luisteren voorop. Daarom zijn er bij Jeelo drie soorten bronnen: bronnen die op natuurlijke wijze bij een project gebruikt worden, zoals een krant, een website over voeding, een handleiding bij een broedmachine. Biblioplus maakt voor Jeelo leeskisten per project waaruit leerlingen zelf boeken kunnen kiezen. Scholen die dat willen kunnen daarmee hun methodes taal vervangen. Rekenlijnen voor getallen, bewerkingen, verhoudingen en verbanden, en meten en meetkunde zijn in ontwikkeling. En in panel-bijeenkomsten van Jeelo wordt intussen nagedacht over Engels. https://www.jeelo.nl/wat-is-jeelo/

Zaakvakmethoden

Het is meer werk om zelf je zaakvakmethode (n) of wereldoriëntatiemethode ook voor je taalonderwijs te gebruiken. Maar werken op basis van gedegen zaakvakmethoden is zeer belangrijk voor een 'gedisciplineerde' kennisontwikkeling bij je leerlingen. Het luisteren en spreken neem je mee via mondelinge presentaties van de leerlingen over de zaakvak-onderwerpen. En, aansluitend via de werkboekjes en werkstukjes over de zaakvak-onderwerpen, integreer je het schrijven. Je vermijdt zoveel mogelijk transfer- en rooster-problemen met betrekking tot het traditionele stelonderwijs: schrijven wordt vooral doel- en leergericht ingezet en geleerd.

Wat overblijft voor apart taalonderwijs

Wat in veel schoolsituaties overblijft voor apart taalonderwijs op het rooster is het spelling-onderwijs en het daaraan verbonden taalbeschouwend grammatica-onderwijs. Dat dient cursorisch te worden aangeboden. Daarnaast is er nog een andere belangrijk onderdeel: studerend lezen of informatieverwerking aan de hand van onder andere de bekende ZIP-materialen van Delubas en oude Cito-toetsen.

Waarmee je je leerlingen voorbereidt op het kunnen lezen van de CITO-eindtoets, met daarin het bijzondere leesgenre van informatieverwerking. Dit zijn onderwijsonderdelen die de meeste leerlingen niet ontdekkend kunnen leren of waarbij hun voorkennis of belevingswereld niet van nature wordt aangesproken.

Hierbij is onderwijsdifferentiatie nodig. En dit kan georganiseerd worden door in de school bij deze vakken groep doorbrekend te werken om eenvoudiger en met minder werkdruk te kunnen aansluiten bij de niveauontwikkeling van de verschillende leerlingen. Dat is bij het zaakvakonderwijs veel minder aan de orde. Omdat het juist bij dit onderwijs aantrekkelijk is om over de onderwerpen met elkaar te communiceren en na te denken, met de onvermijdelijke niveauverschillen bij je leerlingen. Het karakter van dit onderwijs leent zich eigenlijk niet voor het volledig personaliseren en individualiseren van leertrajecten, maar veel meer voor groepsvorming. Daarin hebben pedagogische en sociale overwegingen de overhand.

Geleidelijk naar kind- en taal gericht taalonderwijs

Hoe kom je van te sterk taalstructuralistisch en vaak kindonvriendelijk taalonderwijs naar meer kindvriendelijk en taalgericht zaakvakonderwijs? Hevel in teamverband geleidelijk en proefondervindelijk, taalonderdelen van je bestaande taalonderwijs over naar je zaakvakonderwijs, bespreek met elkaar hoe dat bevalt en wat de effecten bij de leerlingen zijn. Ga geleidelijk verder op basis van eigen ervaringen.

Gebruik in de school de volgende algemene invoeringsstappen voor de overheveling van bijvoorbeeld je woordenschatonderwijs of het begrijpend lezen naar het zaakvakonderwijs.

1. Koppel taalgericht zaakvakonderwijs aan de onderwerpen over natuur en techniek uit je zaakvakmethode. Start kind- en taalgericht zaakvakonderwijs dus eerst met de concrete en meest motiverende kennisonderdelen.

2. Twee vooroplopende teamleden lezen de vijf artikelen over Taalgericht zaakvak-onderwijs en bespreken die in klein verband met de IB' er en de schoolleider (zie kader onderaan dit artikel).

3. Organiseer met deze twee teamleden klasbezoeken door de IB'er en schoolleider en stel samen een passende kijkwijzer op die is afgestemd op de lessen uit je zaakvakmethode. Dit met aandacht voor begrijpend en studerend lezen, of voor woordenschat, of voor het praten, presenteren en schrijven over de zaakvakonder-werpen, eerst in de werkboekjes van de zaakvakmethode en daarna ook in werkstukken van je leerlingen.

4. Spreek een proefperiode met beide vooroplopende teamleden af, gericht op de bijstelling van de leskijkwijzer 'Kind- en taalgericht zaakvakonderwijs'. Doe daarbij een proefneming met het schrappen van het over te hevelen taalonderdeel uit je taalmethode, gedurende een kwartaal.

5. Organiseer een studiebijeenkomst met alle teamleden: de twee vooroplopende teamleden presenteren hun ervaringen met kind- en taalgericht zaakvakonderwijs aan het team. IB' er en directeur ondersteunen de presentatie. Neem een besluit over een teamgerichte invoering het volgend schooljaar en maak daarover afspraken.

6. Voer in het volgend schooljaar Kind- en taalgericht zaakvakonderwijs in groep 4 tot en met 8 in. Dit gedurende één kwartaal. Organiseer onderlinge klasbezoeken en evalueer. Geef elkaar tips.

7. Evalueer teambreed het kind- en taalgericht gericht onderwijs en de betrokkenheid, de motivatie en leerprestaties bij de leerlingen. Voer het bij een positieve evaluatie voor het hele schooljaar verder in.

8. Voer kind- en taalgericht zaakvak- of wereldoriëntatie-onderwijs in bij andere onderdelen van je zaakvak-of wereldoriëntatiemethode en met andere taalonderdelen uit je taalmethode. Dus bijvoorbeeld eerst gericht op het leesonderwijs en daarna op het stelonderwijs. Neem de tijd.

Bespreek dus in het schoolteam met elkaar hoe de experimentele fase uitpakt en of je met vertrouwen onderdelen of doelen van je taal- en leesmethode kunt overhevelen. Doe dat in teamverband. Desnoods doe je het pas nadat enkele relevante normgerichte Cito-toetsen aangeven dat de leerprestaties van je leerlingen omhoog zijn gegaan. Bijvoorbeeld de resultaten op kennistoetsen, waarbij begrijpend lezen en woordenschat een impliciete rol spelen.

Maak met de context van de talige zaakonderwerpen echte taalomgevingen, door de buitenwereld meer de klas in te brengen, de kinderen meer naar buiten te nemen, weg van hun tablets, en met meer natuurlijke communicatie en taalgebruik. Houd het invoeren van veranderingen klein en haal niet in een keer al je routines overhoop.

Bespreek in teamverband je visie op zaakvakonderwijs of wereldoriënterend onderwijs:

Welke taalervaringen en kennisverwerving heb je zelf gehad met je eigen ouders?

Hoe werkt dat in je eigen onderwijs door?

Wat vond je het leukste en wat het vervelendste zaakvakonderwijs of wereldoriënterend onderwijs in je eigen basisschoolperiode? Hoe kwam dat? Wie was je favoriete onderwijzer(es) en wat heb je overgenomen?

Wat is in je klas het percentage van de tijd dat jij praat en dat leerlingen praten? Waar leren leerlingen denk je in het algemeen meer van als jij praat of als ze zelf praten?

Neem een recente les voor de geest. Hoeveel vragen heb jij gesteld in de les en hoeveel vragen zijn door de leerlingen gesteld? Wat vind je daarvan?

Hoe houd je in je lessen rekening met de positieve of negatieve emotie van je leerlingen? Hoe? Ken je de verschillende interesses van je leerlingen? Hoe houd je daarmee rekening?

Hoe merk je dat jouw leerlingen gemotiveerder zijn geraakt in je zaakvak- of wereldoriënterende lessen? Weet je hoe je dat zou kunnen polsen?

Hoe onderbouw bij de ouders je taalgericht zaakvakonderwijs of wereldoriënterend dat rekening houdt met de interesses van hun kinderen?

Vermindert of vermeerdert de werkdruk door taalgericht zaakvakonderwijs of wereldoriënterend onderwijs? Hoe komt dat?

Welke onderdelen of doelen uit je taalmethode wil je toch handhaven en waarom?

Wat ga je doen met de toetsing van taalbeheersing bij je leerlingen?

Welk cijfer geef je jezelf op het gebied van zaakvakkennis?

Wat zijn je argumenten voor onderwijs in zaakvakken of juist voor wereldoriënterend onderwijs?

De criteria voor het overhevelen van het taalonderwijs naar het zaakvakonderwijs zijn:

Aan de hand van de kijkwijzer blijkt uit lesobservaties en nabesprekingen in het team dat het betreffende taal- of leesonderwijs goed wordt meegenomen bij de zaakvakken of de wereldoriëntatie.

Uit de peiling van de leermotivatie bij de leerlingen blijkt dat de resultaten op kennistoetsen vooruit gaan. Ook de leesmotivatie gaat omhoog.

Ook in geïntegreerd wereldoriëntatie-onderwijs leren leerlingen systematisch de taalbeheersing en vakkennis op het gebied van de natuur, aardrijkskunde, geschiedenis en techniek.

Werkdruk

Bij alle veranderingen of vernieuwingen in de school dient de werkdruk niet verhoogd te worden, want die is al hoog genoeg. Door gerichte aandacht voor begrijpend en studerend lezen, voor woordenschat, luisteren en spreken en schrijven vooral mee te nemen in het zaakvak- of wereldoriëntatieonderwijs komt er tijd vrij in het rooster.

Een apart vak begrijpend lezen blijft geleidelijk achterwege. Vervang toetsen voor begrijpend lezen door kennistoetsen bij de zaakvakken. Dit zal overigens niet zonder slag of stoot zijn te realiseren. En expliciet woordenschatonderwijs vindt vooral plaats in de zaakvak- of wereldoriëntatielessen in de context van echte communicatie bij kennisverwerving.

"Door gerichte aandacht voor begrijpend lezen, woordenschat, luisteren en spreken en schrijven tijdens het wereldoriëntatieonderwijs komt er tijd vrij in het rooster."

Tot slot nog wat tips

Het gaat bij Robert Marzano (2004) bij zaakvakonderwerpen om de verwerking van informatie via de verschillende zintuigen, dus via het sensorisch en motorische, naar het episodisch en het semantisch geheugen. Informatie moet in het permanente geheugen van je leerlingen komen door de kwaliteit van de verwerking van de informatie in het werkgeheugen.

De informatie moet daarom meerdere keren verwerkt worden, details moeten worden toegevoegd en associaties met andere informatie moeten worden gemaakt. Dat kan alleen door er veel bij te luisteren, lezen, praten en schrijven, in samenhang. Taal krijgt daardoor veel zintuiglijke verbindingen in het brein. Bied nieuwe zaakvakinformatie vier keer op verschillende manieren aan om die te integreren in de voorkennis van je leerlingen, met niet meer dan twee dagen tussenpozen tussen de aanbiedingen.

Daarbij kan het gaan om directe ervaringen, maar ook om indirecte, virtuele ervaringen; door met elkaar te praten, educatieve televisie te volgen en door (veel) te lezen. Deze indirecte of virtuele ervaringen kunnen leiden tot oppervlakkige kennis van een onderwerp, maar ook tot het verwerven van veel achtergrondkennis en een grotere woordenschat.

Onderwijzen van woordenschat is voor Marzano synoniem met het onderwijzen van (achtergrond)kennis. Hij vindt zelfs dat het enige woordenschatonderwijs thuishoort bij kennisverwerving. Maar dat is een te beperkte opvatting. Hij noemt nog een aantal belangrijke principes van goed taalonderwijs in het kader van kennisverwerving:

Leerlingen dienen nieuwe kennis op te slaan in eigen verhalen over hun eigen ervaringen en beweringen. De informatie wordt dan in een netwerk van ervaringen en taal in het geheugen opgeslagen.

Organiseer meerzijdige ervaringen met de doelinformatie uit de methode. Ervaringen met betrekking tot bijvoorbeeld het maken van een barometer worden veralgemeniseerd vanuit het sensorische en motorische activiteiten, naar het episodische of ervaringsgeheugen en verder naar het semantisch geheugen, met daaraan verbonden veelzijdig taalgebruik.

Leerlingen dienen informatie talig en ook niet-talig op te slaan in hun geheugen via beelden en schema's. Verhoog de niet-talige representatie van de informatie en de sensorische (en motorische) verbeelding van de informatie. Verbind daaraan gebruikstaal door het luisteren, lezen, praten en schrijven in samenhang.

Zorg voor de geleidelijke vorming van woordbetekenis van zaakvakbegrippen door herhaling. Zorg dus voor de verplaatsing van nieuwe kennis naar het permanente geheugen, door (afwisselende) herhaling. Dat gaat allemaal met en via taal.

Bied directe woordenschatinstructie bij zaakvakbegrippen én organiseer indirecte of virtuele ervaringen via luisteren en lezen, op een gevarieerde manier en ook in schriftelijk taalgebruik.

Consolideer woorden via coöperatieve leeractiviteiten: vergelijken en contrasteren van betekenissen, classificeren van betekenissen, bedenken van metaforen en analogieën bij zakvakwoorden en het leren van de betekenis van woorddelen.

Voor leerkrachtvaardigheden, tevens in het perspectief van kennisverwerving, noemt Aarnoutse (2017):

De zorg voor interessante teksten. Die mogen trouwens om te beginnen kort zijn.

De techniek van het hardopdenkend lezen met een flexibel gebruik van enkele leesstrategieën.

Het organiseren van gesprekken en discussie met en tussen leerlingen.

Het bewerkstelligen van het samenwerken in groepjes.

Het stimuleren van de leesmotivatie.

Het leren om zinvolle vragen bij teksten te stellen.

De hulp bij betekenisproblemen op woord-, zins- en tekstniveau.

Serie Taalgericht zaakvakonderwijs

Lees ook de artikelen van de serie 'Taalgericht zaakvakonderwijs' voor een samenhangende visie op begrijpend lezen in de zaakvakken.

Literatuuropgave

Robert J. Marzano; Building Background Knowledge for Academic Achievement; 2004.

Taalgericht zaakvakonderwijs, P. Filipiak, 2018; zie kader.

Aarnoutse, C.A.J (2017); Onderwijs in begrijpend lezen; orthopedagogiek: Onderzoek en Praktijk.

Filipiak, P. (2018). Taalonderwijs integreren in zaakvakken, hoe doe je dat?.
Geraadpleegd op 19-09-2020,
van https://wij-leren.nl/kindgericht-taalonderwijs-invoeren.php

# data[].attributes.attachment_link.title
Taalonderwijs integreren in zaakvakken, hoe doe je dat?

# data[].attributes.attachment_link.description
APA Geplaatst op 21 juni 2018 Filipiak, P. (2018). Taalonderwijs integreren in zaakvakken, hoe doe je dat?. Geraadpleegd op 19-09-2020,van https://wij-leren.nl/kindgericht-taalonderwijs-invoeren.php Evenals in taalmethoden, staan zaakvak-en wereldoriëntatiemethoden vol met teksten, zinnen en woorden. Die gaan voor de meeste leerlingen over interessante onderwerpen uit de natuur, over de aarde, de geschiedenis en over de techniek.

# data[].attributes.headline
...het spel te 'talig' is voor de leerlingen

# data[].attributes.subject
...het spel te 'talig' is voor de leerlingen

# data[].attributes.body
Bereid het spel voor door een woordenschatles te geven met de gebruikte begrippen (denk aan de regie, de regisseur, de media, de prikkel, het duel, helpen, hinderen) model vooral de structuur van de mediakaarten, deze zijn qua taal het moeilijkst.

# data[].attributes.body
Stimuleer dat leerlingen een mening vormen bij de mediakaarten. Daar is tijd voor nodig. Prima als je in het begin meegaat met je klasgenoot, maar wat vind jij? Hoe concreter hoe beter dus pas de mediakaarten aan naar de eigen situatie. Speelt vooral tiktok een grote rol in het leven van de leerlingen, kies dan tiktok en vraag dan hoe tiktok je kan helpen of hinderen, interessante onderwerpen leiden tot motivatie en tot denken. Stel hierbij 1 oplossing uit, vraag door of iedereen eens is of ook nog andere argumenten heeft. Neem vaker de tijd voor 1 mediakaart, dan breidt het denken zich uit. Vraag door: kun je er ook anders over denken?