# data[].attributes.body
"ZIENTZIA" proiektu barruan atal ezberdinak lantzeko hainbat eduki digitalaurkituko duzue

# data[].attributes.body
Edukia ikaslearen aldez aurreko ezagutzara eta haren ikaskuntza-beharretara egokitzen da.

# data[].attributes.attachment_link.title
Hanburgesa zaparrada 2 [Euskal Encodings].mkv

# data[].attributes.attachment_link.title
Marie Curie | Biografía en cuento para niños | Shackleton Kids

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Zientziaren historiak zientziaren garapena biltzen du antzinatik gaur egun arte. Zientziaren hiru adar nagusiak hartzen ditu: naturala, soziala eta formala.

Zientziaren lehen sustraiak Antzinako Egipton eta Mesopotamian daude, gure garaiaren aurreko 3000 eta 1200 urteen artean. Zibilizazio horiek matematikari, astronomiari eta medikuntzari egindako ekarpenek eragina izan zuten Antzinate klasikoaren geroagoko filosofia natural grekoan, non mundu fisikoko gertaerak kausa naturaletan oinarrituta formalki azaltzen saiatu baitziren. Mendebaldeko Erromatar Inperioa erori ondoren, munduaren ikuskera grekoen ezagutza hondatu egin zen latinez hitz egiten zuen mendebaldeko Europan Erdi Aroko lehen mendeetan (gure garaiko 400-1000), baina aurrera egin zuen grezieraz hitz egiten zuen Ekialdeko Erromatar Inperioan ( Bizantziar Inperioa). Greziar testuen itzulpenen laguntzaz, heleniar mundu-ikuskera kontserbatu eta garatu egin zuten musulmanek Urrezko Aro islamikoan. Greziako lanak eta islamiar ikerketak Mendebaldeko Europan X. eta XIII. mendeen artean berreskuratu eta asimilatzeak Mendebaldeko filosofia naturalaren ikaskuntza berpiztu zuen.

Filosofia naturala aldatu egin zen Iraultza Zientifikoan XVI. eta XVII. mendeetako Europan, ideia eta aurkikuntza berriak aurreko ikuskera eta tradizio grekoetatik urrundu ahala. Sortu zen Zientzia Berria mekanizistagoa zen munduari buruz zuen ikuspegian, matematikarekin integratuagoa eta fidagarriagoa eta irekiagoa, bere ezagutza metodo zientifiko definitu berri batean oinarritzen baitzen. Hurrengo mendeetan, beste "iraultza" batzuk gertatu ziren. XVIII. mendeko iraultza kimikoak, adibidez, metodo kuantitatibo berriak eta kimikarako neurketak sartu zituen. XIX. mendean, energiaren kontserbazioari, Lurraren adinari eta eboluzioari buruzko ikuspegi berriak sortu ziren. Eta XX. mendean, genetika eta fisikako aurkikuntza berriek azpi-diziplina berrien oinarriak ezarri zituzten, hala nola biologia molekularra eta partikulen fisika. Gainera, industriaren eta militarren kezkek eta ikerketa-lan berriak gero eta konplexuagoak izateak " zientzia handiaren" aroa inauguratu zuten, batez ere Bigarren Mundu Gerraren ondoren.

Zientziaren historiaren izaera (eta, beraz, zientziaren definizioa bera) eztabaidagai da. Zientziaren historia aurrerapenaren historia lineal gisa ikusten da, baina historialariek frogatu dute historia konplexuagoa dela. Zientzia giza jarduera da, eta ekarpen zientifikoak jatorri eta kultura askotako pertsonek egin dituzte. Zientzia trukeen, gatazken eta lankidetzaren historia globalaren gero eta zati handiagoa da. Zientziaren historiaren ikerketari zientziaren historiografia deritzo.

Zientziaren eta erlijioaren arteko harremanak, besteak beste, "gatazka", "harmonia", "konplexutasuna" eta "elkarrekiko independentzia" izan ditu ezaugarri. Europan XVII. mendearen hasierako Galileo auziak, iraultza zientifikoari eta Argien Mendeari lotuta, John William Draper bezalako ikerlariak gatazkaren tesia postulatzera eraman zituen (1874), erlijioa eta zientzia historian zehar gatazka metodologiko, fakatual eta politikoan egon direla iradokiz. Harrezkero, gatazkaren tesiak jarraitzaileak galdu ditu zientzia garaikideko zientzialari eta historialari gehienen artean. Hala ere, gaur egungo filosofo eta zientzialari batzuek, hala nola Richard Dawkins, Lawrence Krauss, Peter Atkins eta Donald Protherok, tesi hau defendatzen jarraitzen dute.

Historialariek azpimarratu dute konfiantza beharrezkoa dela naturari buruzko baieztapenak adostuak izateko. Alde horretatik, zientziaren historiografiaren atal garrantzitsu bihurtu da Royal Societyren sorrera eta haren esperimentazio-kodea: bere kideek ikusi zutelako konfiantza zuen. Historia modernoko pertsona asko (gehienetan emakumeak eta pertsona ez-zuriak) eliteko komunitate zientifikoetatik baztertu zituzten, eta bigarren mailako pertsonatzat jo zituen zientziak. 1980ko eta 1990eko hamarkadetan, parte hartzeko egitura-oztopoak deskribatu zituzten historialariek, eta pertsona ezezagunen ekarpenak berreskuratzen hasi ziren. Historialariek munduko zientzia-praktikak ere ikertu dituzte, hala nola landa-lana eta espezimen-bilketa, korrespondentzia, marrazketa, erregistroen mantentze-lana eta laborategiko eta landako ekipoen erabilera.

Historiaurrean, ezagutzak eta teknikak belaunaldiz belaunaldi transmititzen ziren ahozko tradizioan. Adibidez, artoa nekazaritzarako etxekotzea duela 9.000 urte inguru datatu zen Mexikoko hegoaldean, idazketa-sistemak garatu aurretik. Era berean, proba arkeologikoek ezagutza astronomikoen garapena adierazten dute literaturaren aurreko gizarteetan.

Gizarte aurre-literarioen ahozko tradizioak zenbait ezaugarri zituen, horietako lehena arintasuna zen. Informazio berria etengabe xurgatzen zen eta komunitatearen egoera edo behar berrietara egokitzen zen. Ez zegoen ez artxiborik ez txostenik. Jariakortasun horrek lotura estua zuen uneak uneko egoera azaldu eta justifikatzeko behar praktikoarekin. Beste ezaugarri bat unibertsoa zeru eta lur gisa deskribatzeko joera zen, balizko azpimundu batekin. Hasieran kausak identifikatzeko joera ere bazuten, eta, hala, azalpen bat zuen jatorri historikoa ematen zuten. " Petrikilo" edo " emakume jakintsu" batez ere fidatzen zen sendatzeko, jainkozko edo deabruzko gaixotasunak ezagutzeko eta, kasu muturrekoagoetan, exorzismoa, igarpena, kantuak eta konjuruak bezalako errituetarako. Azkenik, garai modernoagoetan sinesgaitzak izan zitezkeen azalpenak berriz aztertu gabe onartzeko joera zegoen, baina, aldi berean, ez zen konturatzen portaera krudel horiek arazoak ekar zitzaketela.

Idazketaren garapenak aukera eman zien gizakiei belaunaldien bidez ezagutzak zehaztasun handiagoz biltzeko eta komunikatzeko. Haren asmakuntza aldez aurreko baldintza izan zen filosofia eta, ondoren, Antzinateko zientzia garatzeko. Gainera, Antzinateko filosofiaren eta zientziaren loratze-maila idazketa-sistema baten eraginkortasunaren mende zegoen (adibidez, alfabetoen erabileraren mende).

Zientziaren historiaren lehen urratsak aurki daitezke Antzinako Egipton eta Mesopotamian, orain dela 4000 urte baino gehiago.

K.a. 3000. urtearen inguruan, antzinako egiptoarrek zenbaki-sistema hamartarra garatu zuten, eta geometriari buruzko ezagutzak problema praktikoak ebaztera bideratu zituzten, hala nola topografia eta eraikuntza. Geometriaren garapena, era berean, Nilo ibaiak urtero urez betetzen zituen laborantza-lurren trazadura eta jabetza zaintzeko beharrezkoa zen lur-eremua garatzea izan zen. 3-4-5 triangelu angeluzuzena eta geometriaren beste arau batzuk egitura lerrozuzenak eta Egiptoko zutoin eta leihoburuen arkitektura eraikitzeko erabili ziren.

Ebersen papiroa.

Egipto ere alkimiaren ikerketa-zentroa izan zen Mediterraneoaren zati handi batentzat. K.a. 2500. eta 1200. urteen artean idatzitako mediku-papiroen arabera, antzinako egiptoarrek uste zuten indar edo espiritu gaiztoek gorputzak inbaditzean sortzen zirela gaixotasunak. Horregatik, botikak erabiltzeaz gain, sendatzeko terapietan perpausak, konjuruak eta errituak sartzen ziren. Ebersen papiroak, K.a. 1600. urtearen inguruan idatzia, errezeta medikoak ditu, begiekin, ahoarekin, azalarekin, barne-organoekin eta gorputz-adarrekin zerikusia duten gaixotasunak tratatzeko, baita abzesuak, zauriak, erredurak, ultzerak, hanturazko guruinak, tumoreak, buruko minak eta are hats txarra ere. Edwin Smithen papiroak, gutxi gorabehera garai berean idatzia, zauriak, hausturak eta dislokazioak tratatzeko eskuliburu kirurgikoa du. Egiptoarrek uste zuten beren sendagaien eraginkortasuna erritu egokien pean prestatu eta ematearen araberakoa zela. Medikuntzaren historialariek uste dute antzinako Egiptoko farmakologia, adibidez, ez zela eraginkorra neurri handi batean. Ebersen eta Edwin Smithen papiroek osagai hauek erabiltzen zituzten gaixotasunak tratatzeko: azterketa, diagnostikoa, tratamendua eta pronostikoa, G.E.R. Lloyden arabera zientziaren oinarrizko metodo enpirikoarekin paralelismo handiak zituzten.

Egutegi ofizial bat ere egin zuten: hamabi hilabete, hogeita hamar egunekoa bakoitza, eta bost egun urtearen amaieran. Garai hartako babiloniar egutegia edo greziar hiri-inguruneetan erabilitakoak ez bezala, Egiptoko egutegi ofiziala askoz errazagoa zen, finkoa baitzen eta ez baitzituen kontuan hartzen ilargi- eta eguzki-zikloak.

Antzinako Mari hirian aurkitutako hiru gibelen eskultura.

Antzinako Mesopotamian buztinaren, harearen, mineral metalikoen, betunaren, harriaren eta beste material natural batzuen propietate kimikoei buruzko ezagutza zabala zuten, eta zeramika, loza, beira, xaboia, metalak, karezko luzituak eta iragazgaitzak fabrikatzeko erabiltzen zituzten. Metalurgiak metalen propietateei buruzko ezagutzak eskatzen zituen. Hala ere, badirudi mesopotamiarrek interes gutxi zutela mundu naturalari buruzko informazioa biltzeko, informazioa jasotze hutsagatik, eta askoz interes handiagoa zutela jainkoek unibertsoa nola antolatu zuten aztertzeko. Oro har, gizakiak ez ziren organismoen biologiari buruz bakarrik idazten zen, diziplina akademiko nagusien testuinguruan. Animalien fisiologia luze eta zabal aztertzen zen asmakizunetarako; gibelaren anatomia, organo garrantzitsutzat jotzen zena, zehaztasun handiz aztertzen zen. Animalien portaera ere igarpen gai gisa aztertzen zen. Animalien heziketari eta etxekotzeari buruzko informazio gehiena ahoz transmititzen zen ziurrenik, idatzi gabe, baina zaldien trebakuntzari buruzko testu bat gordetzen da.

Antzinako Mesopotamian ez zituzten bereizten zientzia arrazionala eta magia. Pertsona bat gaixotzen zenean, medikuek errezitatu beharreko formula magikoak eta tratamendu sendagarriak agintzen zizkioten. Lehenengo mediku-errezetak sumerreraz agertzen dira Urko Hirugarren Dinastian (K.a. 2112). Hala ere, testu mediko babiloniar zabalena ummânū erudito nagusiak, Borsippako Esagil-kin-apli, Adad-apla-iddina errege babiloniarraren erregealdian (K.a. 1069-1046) idatzitako diagnostiko-eskuliburua da. Ekialdeko kultura semitikoetan, medikuntza-autoritate nagusia āšipu deitutako exorzista-sanatzaile moduko bat zen. Lanbide hori gurasoengandik seme-alabengana transmititzen zen eta ospe handia zuen. Gutxiagotan, beste petrikilo mota bat erabiltzen zen, asu izenekoa, mediku modernoaren antz handiagoa zuena eta sintoma fisikoak tratatzen zituena, batez ere hainbat belar, animalia eta mineralez osatutako herri-erremedioak erabiliz, bai eta olerkiak, enemak eta ukenduak edo kataplasmak ere. Gizon edo emakume izan zitezkeen mediku horiek ere zauriak sendatzen zituzten, kideak konpontzen zituzten eta operazio errazak egiten zituzten. Garai bateko mesopotamiarrek ere egiten zuten profilaxia eta neurriak hartzen zituzten gaixotasunak zabal ez zitezen.

Urukeko buztinezko taulatxo bat, izarren eta konstelazioen posizioekin.

Babiloniar astronomian, izarren, planeten eta Ilargiaren mugimenduen erregistroak milaka buztinezko taulatxotan utzi ziren, eskriben bidez sortuak. Gaur egun ere, proto-zientzialari mesopotamiarrek identifikatutako garai astronomikoak asko erabiltzen dira mendebaldeko egutegietan, hala nola eguzki-urtea eta ilargi- hilabetea. Datu horietatik abiatuta, metodo matematikoak garatu zituzten urteko eguneko argiaren iraupen aldakorra kalkulatzeko, Ilargiaren eta planeten agerpenak eta desagerpenak aurresateko, eta Eguzkiaren eta Ilargiaren eklipseak aurresateko. Astronomo-izen batzuk baino ez dira ezagutzen, hala nola Kidinnu, astronomo eta matematikari kaldearra. Kiddinuk eguzki-urterako duen balioa egungo egutegietan erabiltzen da. Babiloniako astronomia izan zen "fenomeno astronomikoen deskribapen matematiko fina emateko lehen saiakera eta arrakastatsua". A. Aaboe historialariaren arabera, "zientziaren ondorengo barietate guztiak, mundu helenistikoan, Indian, Islamean eta Mendebaldean -izan ere, astronomia exastronomikoaren mende daude geroko ahalegin guztiak-, erabakigarria eta funtsezkoa den astronomiaren mende daude."

Ekialde Hurbileko babiloniarrentzat eta beste kultura batzuentzat, jainkoen edo presagioen mezuak ezkutatzen ziren jarraitzaileek deszifratu eta interpreta zitzaketen fenomeno natural guztietan. Hala, jainko-jainkosek lurreko objektu guztien bidez hitz egin zezaketela uste zen (adibidez, animalien erraiak, ametsak, malformaziodun jaiotzak edo pertsona bati pixa egiten ari zen txakurraren kolorea), eta, noski, zeruko fenomenoen bidez. Gainera, astrologia babiloniarra banaezina zen astronomia babiloniarretik.

Plimpton 322 taulatxo kuneiforme mesopotamiarrean, K.a. XVIII. mendekoa, Pitagorasen teoremaren zenbakiak agertzen dira (3,4,5) (5,12,13)..., eta iradokitzen du mesopotamiarrek Pitagorasen teoremaren berri izan zutela Pitagorasek baino milurteko bat lehenago.

Zientziak eboluzio nabarmena izan zuen XX. mendean. Fisikan zein biologian garapen iraultzaileak izan ziren, XIX. mendeko ideietatik abiatuta.

XX. mendearen hasieran iraultza gertatu zen fisikan. Newtonen teoriak egoera guztietan zuzenak ez zirela frogatu zen. 1900etik aurrera, Max Planck, Albert Einstein, Niels Bohr eta beste batzuek teoria kuantikoak garatu zituzten esperimentu-emaitza anomaloak azaltzeko, energia-maila diskretuak sartuz. Mekanika kuantikoak, mugimenduaren legeak eskala txikian baliozkoak ez zirela erakusteaz gain, Einsteinek 1915ean proposaturiko erlatibitate orokorraren teoriak frogatu zuen espazio-denboraren euskarri finkoa, zeinaren mende baitzeuden bai mekanika newtondarra bai erlatibitate berezia, ezin zela existitu. 1925ean, Werner Heisenbergek eta Erwin Schrödingerrek mekanika kuantikoa formulatu zuten, aurreko teoria kuantikoak azaltzen zituena. Gaur egun, erlatibitate orokorra eta mekanika kuantikoa bateraezinak dira, eta, beraz, bateratzen saiatzen ari gara, guztiaren teoria bat garatuz.

Bonba atomikoaren sorrerarekin batera etorri zen Zientzia Handia deitu den garaia, laborategi erraldoi eta talde handiekin.

1938an, Otto Hahnek eta Fritz Strassmannek fisio nuklearra aurkitu zuten metodo erradiokimikoekin, eta 1939an, Lise Meitnerrek eta Otto Robert Frischek fisio prozesuaren lehen interpretazio teorikoa idatzi zuten, Niels Bohrek eta John A. Wheelerek hobetua. Bigarren Mundu Gerran aurrerapauso berriak eman ziren eta, ondorioz, radarra praktikan jarri eta bonba atomikoa garatu eta erabili zen. Garai hartan, Manhattan Proiektuak Chien-Shiung Wu kontratatu zuen, uranio metalikoa U-235 eta U-238 isotopoetan banatzeko prozesua garatzen laguntzeko, gas-difusioaren bidez. Beta desintegrazioan eta elkarreragin ahularen fisikan aditua zen. Wuk esperimentu bat diseinatu zuen, eta, horri esker, Tsung-Dao Lee eta Chen-Ning Yang fisikari teorikoek parekotasunaren legea esperimentalki ezeztatu ahal izan zuten, 1957an Nobel Saria eskuratuz.

Prozesua Ernest O. Lawrencek 1930eko hamarkadan ziklotroia asmatzen hasi zen arren, gerraosteko fisika historialariek " Zientzia Handia" deitu diotenaren fase batean sartu zen, eta makina, aurrekontu eta laborategi masiboak behar zituen bere teoriak probatzeko eta muga berrietara iristeko. Fisikaren mezenas nagusia estatuko gobernuak izatera pasatu ziren, eta onartu zuten "oinarrizko" ikerkuntzaren babesak, askotan, aplikazio militar zein industrialetarako erabilgarriak diren teknologiak ekar zitzakeela.

Edwin Hubblek 1929an egindako behaketaren arabera, galaxiek urruntzen diren abiadurak korrelazio positiboa du galaxien distantziarekin. Horrela, ulertu zen unibertsoa hedatzen ari dela, eta Georges Lemaîtrek Big Bangaren teoria formulatu zuen. George Gamow, Ralph Alpher eta Robert Hermanek kalkulatu zuten unibertsoaren hondoko tenperaturak Big Bangaren froga izan beharko litzatekeela. 1964an, Arno Penziasek eta Robert Wilsonek 3 Kelvin-eko sakoneko soinu bat aurkitu zuten Bell Laboratoriesen irrati-teleskopioan. Big Bangaren hipotesiaren horren froga bat izan zen, eta unibertsoaren adina zehazten lagundu zuten zenbait emaitzaren oinarri izan zen.

Psikologia, soziologia eta antropologiaren garapena

# data[].attributes.attachment_link.title
Zientziaren historia - Wikipedia, entziklopedia askea.

# data[].attributes.attachment_link.description
Zientziaren historiak zientziaren garapena biltzen du antzinatik gaur egun arte. Zientziaren hiru adar nagusiak hartzen ditu: naturala, soziala eta formala. Zientziaren lehen sustraiak Antzinako Egipton eta Mesopotamian daude, gure garaiaren aurreko 3000 eta 1200 urteen artean. Zibilizazio horiek matematikari, astronomiari eta medikuntzari egindako ekarpenek eragina izan zuten Antzinate klasikoaren geroagoko filosofia natural grekoan, non mundu fisikoko gertaerak kausa naturaletan oinarrituta formalki azaltzen saiatu baitziren.

# data[].attributes.body
Testuetan agertzen den informazioa aberasteko aukera izango duzue bideoen bidez.

Beste aldetik, baliogarriak diren beste tresnak erabiliko dituzue.

# data[].attributes.body
Hiruhilabete bakoitzean proiektu ezberdin bat bultzatuko dugunez, hemen izango dituzue proiektuen azalpenak eta erabili behar dituzuen tresnen estekak

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Al mapear las estructuras más grandes del universo, los cosmólogos han descubierto que una anomalía cósmica parece estar desapareciendo.
Un artículo de Liz Kruesi. Historia original reimpresa con permiso de Quanta Magazine, una publicación editorialmente independiente respaldada por la Fundación Simons.
El telescopio de rayos X eRosita detectó miles de cúmulos de galaxias en una vasta franja del cosmos, coloreados en esta imagen según su distancia desde la ubicación del telescopio en el centro. La luz de los cúmulos más lejanos se emitió hace 9 mil millones de años. Fuente: MPE, A. Liu for the eROSITA Consortium

Cúmulos de cientos o miles de galaxias se encuentran en las intersecciones de filamentos gigantes de materia que se entrecruzan y que forman el tapiz del cosmos. A medida que la gravedad atrae todo lo que hay en cada cúmulo de galaxias hacia su centro, el gas que llena el espacio entre las galaxias se comprime, lo que hace que se caliente y brille en rayos X.

El telescopio de rayos X eRosita, lanzado al espacio en 2019, pasó más de dos años recopilando rayos de luz de alta energía de todo el cielo. Los datos han permitido a los científicos mapear las ubicaciones y tamaños de miles de cúmulos de galaxias, dos tercios de ellos desconocidos hasta ahora. En una serie de artículos publicados en línea el 14 de febrero que aparecerán en la revista Astronomy & Astrophysics, los científicos usan su catálogo inicial de cúmulos para analizar varias de las grandes cuestiones de la cosmología.

Los resultados incluyen nuevas estimaciones de la heterogeneidad del cosmos - una característica muy discutida últimamente, ya que otras mediciones recientes han descubierto que es inesperadamente homogéneo- y de las masas de esas partículas fantasmales llamadas neutrinos y de una propiedad clave de la energía oscura, la misteriosa energía repulsiva que está acelerando la expansión del universo.

El modelo imperante del universo para los cosmólogos identifica la energía oscura como la energía del espacio mismo y la vincula al 70% del contenido del universo. Otra cuarta parte del universo es materia oscura invisible y el 5% es materia ordinaria y radiación. Todo ello evoluciona bajo la fuerza de la gravedad. Pero algunas observaciones de la última década desafían este "modelo estándar" de la cosmología, planteando la posibilidad de que al modelo le falten ingredientes o efectos que podrían dar paso a una comprensión más profunda.

Las observaciones de eRosita, por el contrario, refuerzan el cuadro existente en todos los aspectos. "Es una confirmación notable del modelo estándar", afirma Dragan Huterer, cosmólogo de la Universidad de Michigan que no ha participado en el trabajo.

Radiografiando el cosmos

Después del Big Bang, las sutiles variaciones de densidad en el universo recién nacido se volvieron gradualmente más pronunciadas a medida que las partículas de materia se pegaban unas a otras. Los grupos más densos atrajeron más material y se hicieron más grandes. Hoy en día, los cúmulos de galaxias son las estructuras unidas gravitacionalmente más grandes del cosmos. Determinar sus tamaños y distribución permite a los cosmólogos probar su modelo de cómo evolucionó el universo.

Para encontrar cúmulos el equipo de eRosita entrenó un algoritmo informático para buscar fuentes de rayos X "realmente esponjosas" en lugar de objetos puntuales, explica Esra Bulbul del Instituto Max Planck de Física Extraterrestre en Garching, Alemania, quien dirigió las observaciones de cúmulos de eRosita. Redujeron la lista de candidatos a una "muestra extremadamente pura", continúa, de 5.259 cúmulos de galaxias, a partir de casi 1 millón de fuentes de rayos X detectadas por el telescopio.

Luego tuvieron que determinar lo pesados que eran son estos cúmulos. Los objetos masivos curvan la estructura del espacio-tiempo, cambiando la dirección de la luz que pasa y haciendo que la fuente de luz parezca distorsionada, un fenómeno llamado lente gravitacional. Los científicos de eRosita pudieron calcular las masas de algunos de sus 5.259 cúmulos basándose en el efecto lente sobre galaxias más distantes situadas detrás de ellos. Aunque solo un tercio de sus cúmulos tenían galaxias de fondo conocidas y alineadas de esta manera, los científicos descubrieron que la masa del cúmulo se correlacionaba fuertemente con el brillo de sus rayos X. Debido a esta fuerte correlación, podrían utilizar el brillo para estimar las masas de los cúmulos restantes.

Luego introdujeron la información de la masa en simulaciones por ordenador del cosmos en evolución para inferir los valores de los parámetros cósmicos.

Midiendo la grumosidad

Un número de interés es el "factor de grumosidad" del universo, S8. Un valor S8 de cero representaría una vasta nada cósmica, similar a una llanura sin ninguna roca a la vista. Un valor S8 más cercano a 1 corresponde a montañas escarpadas que se ciernen sobre valles profundos. Los científicos han estimado el S8 basándose en mediciones del fondo cósmico de microondas (FCM), una luz antigua procedente del universo primitivo. Al extrapolar las variaciones de densidad iniciales del cosmos, los investigadores esperan que el valor actual de S 8 sea 0,83.

Pero estudios recientes que analizan las galaxias actuales han medido valores entre un 8% y un 10% más bajos, lo que implica que el universo es inesperadamente homogéneo. Esa discrepancia ha intrigado a los cosmólogos, señalando potencialmente grietas en el modelo cosmológico estándar.

El catálogo de cúmulos de galaxias de eRosita está representado aquí en un mapa del medio cielo. Los colores indican la distancia de los cúmulos y los tamaños de los círculos indican el brillo aparente de los rayos X de cada fuente. Fuente: MPE, J. Sanders for the eROSITA Consortium

El equipo de eRosita, sin embargo, no encontró esta discrepancia. "Nuestro resultado estuvo básicamente en línea con la predicción del FCM desde el principio", afirma Vittorio Ghirardini, quien dirigió el análisis. Él y sus colegas calcularon un S 8 de 0,85.

Algunos miembros del equipo se sintieron decepcionados, dice Ghirardini, ya que apuntar a los ingredientes que faltan era una perspectiva más emocionante que coincidir con la teoría conocida.

El valor de S8, que es un poco más alto que la estimación del FCM, probablemente desencadenará más análisis por parte de otros equipos, comenta Gerrit Schellenberger, un astrofísico que estudia los cúmulos de galaxias en el Centro Harvard-Smithsonian de Astrofísica. "Creo que probablemente no es el último artículo que hemos visto sobre ese tema".

Pesando neutrinos

En el universo primitivo se formaron neutrinos abundantemente, casi tantos como fotones (partículas de luz), explica Marilena Loverde, cosmóloga de la Universidad de Washington. Pero los físicos saben que los neutrinos, a diferencia de los fotones, deben tener masas diminutas debido a cómo oscilan entre tres tipos. Las partículas no adquieren masa mediante el mismo mecanismo que otras partículas elementales, por lo que su masa es un misterio muy estudiado. Y la primera pregunta es qué masa tienen en realidad.

Los cosmólogos pueden estimar la masa de los neutrinos estudiando sus efectos sobre la estructura del cosmos. Los neutrinos se mueven casi a la velocidad de la luz y atraviesan otra materia en lugar de quedarse pegados a ella. De modo que su presencia en el cosmos ha atenuado su grumosidad. "Cuanto más masa se le pone a los neutrinos, más masa es homogénea a esas [grandes] escalas", afirma Loverde.

Combinando sus mediciones de cúmulos de galaxias con mediciones de FCM, el equipo de eRosita estimó que la suma de las masas de los tres tipos de neutrinos no supera los 0,11 electronvoltios (eV), o menos de una millonésima parte de la masa de un electrón. Otros experimentos con neutrinos han establecido un límite inferior, mostrando que las tres masas de neutrinos deben sumar al menos 0,06 eV (para un posible ordenamiento de los tres valores de masa) o 0,1 eV (para el ordenamiento inverso). A medida que la distancia entre los límites superior e inferior se reduce, los científicos se acercan más a determinar el valor de la masa del neutrino. "En realidad, estamos a punto de lograr un gran avance", indica Bulbul. En publicaciones de datos posteriores, el equipo de eRosita podría bajar el límite superior lo suficiente como para descartar los modelos de masa de neutrinos de orden inverso.

Es necesario ser precavido. Cualquier otra partícula rápida y ligera que pueda existir (como los axiones, partículas hipotéticas propuestas como candidatas a la materia oscura) tendría los mismos efectos en la formación de estructuras. E introducirían errores en la medición de la masa de los neutrinos.

Siguiendo la energía oscura

Las mediciones de los cúmulos de galaxias pueden revelar no solo cómo crecieron las estructuras, sino también cómo su crecimiento fue dificultado por la energía oscura: la fina capa de energía repulsiva que impregna el espacio, acelerando la expansión del espacio y separando así la materia.

Si la energía oscura es la energía del espacio mismo, como supone el modelo estándar de la cosmología, entonces tendrá una densidad constante en todo el espacio y el tiempo (por eso a veces se la denomina constante cosmológica). Pero si su densidad disminuye con el tiempo, entonces es algo completamente distinto. "Ésa es la pregunta más importante que plantea la cosmología", afirma Sebastian Grandis, miembro del equipo eRosita de la Universidad de Innsbruck, en Austria.

A partir de su mapa de miles de cúmulos, los investigadores descubrieron que la energía oscura coincide con el perfil de una constante cosmológica, aunque su medición tiene una incertidumbre del 10%, por lo que sigue siendo posible una densidad de energía oscura que varíe ligeramente.

Originalmente, eRosita, que se encuentra a bordo de una nave espacial rusa, debía realizar ocho estudios del cielo completo, pero en febrero de 2022, semanas después de que el telescopio comenzara su quinto estudio, Rusia invadió Ucrania. En respuesta, la parte alemana de la colaboración, que opera y dirige eRosita, puso el telescopio en modo seguro, cesando todas las observaciones científicas.

Estos artículos iniciales se basan únicamente en los datos de los primeros seis meses. El grupo alemán espera encontrar aproximadamente cuatro veces más cúmulos de galaxias en el año y medio adicional de observaciones, lo que permitirá identificar todos estos parámetros cosmológicos con mayor precisión. "La cosmología de cúmulos podría ser la sonda cosmológica más sensible además del FCM", apunta Anja von der Linden, astrofísica de la Universidad Stony Brook.

Sus resultados iniciales demuestran la potencia de una fuente de información relativamente sin explotar. "Somos una especie de chico nuevo en el barrio", comenta Grandis.

El artículo original, Fresh X-Rays Reveal a Universe as Clumpy as Cosmology Predicts, se publicó el 4 de marzo de 2024 en Quanta Magazine.

Traducido por César Tomé López

El artículo Nuevos rayos X revelan un universo tan grumoso como predice la cosmología se ha escrito en Cuaderno de Cultura Científica.

# data[].attributes.attachment_link.description
Al mapear las estructuras más grandes del universo, los cosmólogos han descubierto que una anomalía cósmica parece estar desapareciendo. Un artículo de Liz Kruesi. Historia original reimpresa con permiso de Quanta Magazine, una publicación editorialmente independiente respaldada por la Fundación Simons.

# data[].attributes.attachment_link.title
Científicas | Biografía en cuento para niños | Shackleton Kids

# data[].attributes.body
Ikaslearen ikaskuntza autonomoa sustatzen da.

Ikasleei planteatzen zaie ea posible den magikoak diruditen argiaren inguruko fenomenoei azalpen zientifikoa ematea.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
En la secuencia " Luz y ciencia a escena" vamos a conocer más de cerca el mundo de la ciencia convirtiéndonos en científicos, investigando sobre algunos fenómenos de la naturaleza, las leyes que los explican y aprendiendo los métodos que utilizan para ello.

Para poder entender cómo funciona la luz investigaremos el campo de la Óptica.

El producto final será un espectáculo de magia científica en el que intentaremos explicar la ciencia que hay detrás de los trucos de magia. Para ello elaboraremos trucos e "ilusiones" y demostraremos el fenómeno físico que los explica, a través de un experimento y/o póster. Prepararemos la función y la presentaremos ante el alumnado de nuestro ciclo. También realizaremos un porfolio que recogerá nuestro aprendizaje sobre la luz.

Este proyecto nos ayudará a conocer fenómenos físicos relacionados con la luz y sus características, a comprender en qué consiste el método científico y a tener un criterio basado en evidencias para tomar decisiones adecuadas, para no creer cualquier información que, bajo una apariencia de ciencia, no lo es. En la tarea final ayudaremos, además, a otras personas a reflexionar sobre estos temas y, tal vez, a que se interesen algo más por la ciencia. Al mismo tiempo que desarrollaremos nuestra competencia científica, también progresaremos en otras competencias básicas.

¿Y cómo lo haremos? Trabajando en equipo. ¡Seremos un equipo científico!

¿Preparados para la acción?

# data[].attributes.attachment_link.description
Recurso Educativo Abierto del Proyecto EDIA para Primaria. Por su propio carácter de proyecto multidisciplinar, integra más de un área de aprendizaje. Esta secuencia tiene como tema central el pensamiento científico.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
2013ko abenduaren 20an urteko batzarra egin zuen Nazio Batuen Erakundeak (NBE), 68.a, alegia, eta 2015a Argian eta Argian Oinarritutako Teknologien Nazioarteko Urtea izendatzea erabaki zuen. Argiaren Nazioarteko Urtearekin gizarteari adierazi nahi zaio zer nolako garrantzia duten gaur egungo munduan argiak eta harekin erlazionatutako teknologiek: besteak beste, hain garrantzitsuak diren energia, hezkuntza, osasuna eta komunikazioaren eremuetan http://www.luz2015.es/presentacion.php

Gizakiak, gizateriaren sorreratik, magia zela uste izan du ulertezinak egiten zitzaizkion naturako fenomenoak. Hala, esate baterako, Eguzkia, Ilargia, ekaitzak izaki gorenak edo jainkoak zirela uste zuten, eta haien apetaren arabera sortzen zituztela eguna edo gaua, tximistak eta abar.

"Sinesmen magiko" horiek egiatzat jo zituzten gizarte askok denbora luzean. Hala ere, beti izan dira pentsaera logikoago, kritikoago eta sortzaileagoa izan duten pertsonak, eta zalantzan jarri izan dituzte sinesmen horiek, ikertu egin dute eta frogatzen saiatu dira modu arrazoituan fenomeno horien benetako zerizana. Zientzialariez ari gara.

Zientzia ezagutzaren adar bat da, eta gertaerak ikertu, esperimentatu, aztertu eta interpretatuta, errealitatea ulertzeko eta azaltzeko balio duten patroiak, legeak eta abar sortzen ditu etengabe. Ezagutza hori behin-behinekoa eta baliozkoa izango da, beste ezer aurkitu bitartean. Argibide gehiago Wikipedia.

Metodo zientifikoa

Metodo zientifikoa prozesu bat da, eta balio du fenomenoak azaltzeko, gertaeren arteko erlazioak ezartzeko eta munduko fenomeno fisikoak azaltzea eta, ezagutza horiei esker, gizakiarentzat baliagarriak izango diren erabilerak eskuratzea ahalbidetuko duten legeak adierazteko.

Zientzialariek metodo zientifikoa erabiltzen dute modu planifikatuan lan egiteko metodo gisa.

Metodo zientifikoaren urratsak

Zientzialari baten gisara jarduteko, informazioa bilatu, hipotesiak egin, ikertu eta esperimentatu, eta azalpenak osatu beharko ditugu, eta, gero, gure ondorioen berri eman. Hain planifikatuta dagoen jarduera horri esaten zaio metodo zientifikoa, eta helburu hau du: fenomenoak azaltzea, gertaeren arteko erlazioak ezartzea eta fenomeno horiek azaltzea eta, ezagutza horiei esker, gizakiarentzat baliagarri izango diren erabilerak eskuratzea ahalbidetuko duten legeak adieraztea. Infografia honetan dituzu zehaztuta urratsak.

Zeregin honek aurreko bideoarekin du zerikusia. Gure arreta jarri beharko dugu proban, eta, gainera; zientziari eta zientzialariei buruz zenbat dakigun pentsatu beharko dugu, galdera hauei erantzunez (formatu editagarrian, odt-n, eta pdf-an)

Galderei erantzundakoan, gure erantzunei eta egindako aurkikuntzei buruz hitz egingo dugu ikasgelako taldean.

Proiektu honetako zeregin gehienak egiteko talde-lanean arituko gara eta taldean ikasiko dugu. Talde bateko partaide izango gara sekuentzia osoan. Izen bat jarriko diogu gure taldeari, eta logo edo marrazkiren bat ere egin dezakegu taldea irudikatzeko. Talde kooperatiboetarako oinarrizko gida hau (formatu editagarrian , odt-n, eta pdf-n) ere erabil dezakegu, eta eskueran eduki beti.

Orain, taldeko kide bakoitzak zer indar dituen definitu beharko dugu. Guztiok ditugu gaitasun edo superbotereak. Benetako zientzialariak izateko ezinbestekoa da dohain batzuk edukitzea edo haiek garatzen saiatzea. Horietako batzuk dira: jarraikitasuna, jakin-mina, sen kritikoa, irudimena eta irekitasuna.

Orain gure " superbotere zientifikoak" aztertuko ditugu, eta zer mailatan gauden adieraziko dugu. Hautatutako bost superbotereen ezaugarriak irakurriko ditugu, eta fitxa honetan, (formatu editagarrian, odt-an, eta pdf-n) superbotere bakoitza kolore batez margotuko dugu; gure ustez bakoitzean zer maila dugun, horraino.

Barra-grafiko bat aterako zaigu, eta hasierako ebaluazioaren emaitzak ikusteko balioko digu; gure taldeko gainerako kideekin partekatuko dugu.

Badugu guztion artean sekuentzia honen erronkari aurre egiteko nahikoa superbotere? Ziur baietz!

Amaitzean, berriz ere ebaluatu egingo dugu geure burua aurrerapenik egin dugun jakiteko.

"Elkarrekin apartak izan gaitezke!" atalean, benetako talde bat izatea zer den ikasiko dugu.

Eginak ditugu jada taldeak eta aztertu ditugu gure botereak. Baina sekuentzia honetako erronkari aurre egiteko -zientzialari gisa arituko gara- eta sekuentziako zeregin guztiak burutzeko, ezinbestekoa da gure lana nola antolatuko dugun erabakitzea.

Horretarako, hauek erabiliko ditugu:

Taldearen koaderno zientifikoa

Egiten ditugun ikerketen emaitzak jasoko ditugu hor, zientzialariek bezala, eta atal bakoitzean zer ikasi dugun adieraziko dugu ideia nagusiak azpimarratuta. Bestetik, glosario bat ere osatuko dugu, eta gaiari buruzko terminologia garrantzitsuena jasoko dugu glosarioan.

Ikasgelaren bloga

Sekuentziak irauten duen bitartean, egindako lanak eta hausnarketak zabaltzen arituko gara. Blog batean sarrerak egiteko errubrika (formatu editagarrian, odt-an, eta pdf-n) izango da sarrera bakoitza idazteko izango dugun erreferentzia.

Bloga idazteko gomendioak

Blog batean edo beste edozein leku publikotan idazteak agerian uzten gaitu, besteen "begien bistan" uzten gaitu, eta, beraz, garrantzitsua da oinarrizko arau batzuk betetzea:

Orientabide horiek gure blogaren irudi onari eusten lagunduko digute eta gure lana ezagutarazten

Hausnaketa egunerokoa

Sekuentziako atal bakoitza bukatzen dugunean, egindako lanari buruzko hausnarketa egingo du banaka: zer prozesu jarraitu den, zer zailtasun izan ditugun, zer ikasi dugun... Eskolako koadernoa; Google Driveko dokumentu bat edo horrelako beste tresnaren bat erabil dezakegu gure hausnarketak jasotzeko.

1. (formatu editagarrian, Azala egingo diogu koadernoari odt-an, eta pdf-n ) taldearen izena idatzi eta logoa marraztu, gure izenak jarri eta, jakina, gutako bakoitzaren superbotereak jaso. Egindakoa bateratu, eta zientziari buruzko ideia nagusien atala bete eta metodo zientifikoaren urratsei buruzko eskema bat egingo dugu. Glosarioan, berriz, zientziaren definizioa idatziko dugu.

2. Blog bat sortuko dugu, aurretik ez badugu.

3. Hausnarketa-egunerokoa zer euskarritan egin aukeratuko dugu.

Atal honetan, gure superbotereak esploratu ditugu, talde gisa antolatu gara eta gure koaderno zientifikoari ekin diogu. Horretaz gain, zientziari eta zientzian erabiltzen den ikerketa-metodoari buruz ere ikasi dugu (metodo zientifikoa).

Gustura zaude sortu duzuen taldean? Zergatik?

Zure zein dohain nabarmenduko zenuke zereginetan taldeari laguntzeko moduko gaitasun gisa?

Zientzialari batek eduki behar dituen gaitasun horietatik guztietatik zein uste duzu dela garrantzitsuena? Gaitasun hori garatu beharrean zaudela uste duzu?

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Susana López eta Berta Martínez para Cedec

# data[].attributes.attachment_link.description
2013ko abenduaren 20an urteko batzarra egin zuen Nazio Batuen Erakundeak (NBE), 68.a, alegia, eta 2015a Argian eta Argian Oinarritutako Teknologien Nazioarteko Urtea izendatzea erabaki zuen. Argiaren Nazioarteko Urtearekin gizarteari adierazi nahi zaio zer nolako garrantzia duten gaur egungo munduan argiak eta harekin erlazionatutako teknologiek: besteak beste, hain garrantzitsuak diren energia, hezkuntza, osasuna eta komunikazioaren eremuetan http://www.luz2015.es/presentacion.php Gizakiak, gizateriaren sorreratik, magia zela uste izan du ulertezinak egiten zitzaizkion naturako fenomenoak.

# data[].attributes.body
Hona hemen zuen proiektuak aurkezteko erabili ditzakezuen tresna interesgarriak:

Ikasgaiarekin zerikusia duen bideoak, zuek jakiteko nola antolatu behar duzuen informazioa...

# data[].attributes.attachment_link.title
Marikalanbre - Mugimendua eta soinuaren zientzia