# data[].attributes.body
Brawo! Dowiedzieliście się dużo informacji. Miłego dnia/wieczoru :)

# data[].attributes.body
Witajcie! To jest Padlet o dinozaurach. Podzielę się z wami informacjami o nich. Dotrwajcie do końca!

# data[].attributes.body
Takie info :)

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Nazwa dinozaury wywodzi się z języka greckiego i oznacza straszny jaszczur. Ta nazwa doskonale oddaje charakter niektórych gatunków tych stworzeń.
Dinozaury były gadami lądowymi. Często potocznie dinozaurami nazywa się także pterozaury (gady latające) oraz plezjozaury (gady wodne), ale w rzeczywistości były one odrębnymi grupami zwierząt.

Kiedy na Ziemi żyły dinozaury?

Dinozaury żyły w mezozoiku, epoce w dziejach Ziemi, która bywa niekiedy nazywana erą gadów. Gady panowały na Ziemi dość długo, ponad 135 milionów lat, po czym nagle, około 65 mln lat temu, wyginęły.

Skąd znamy dinozaury?

Cała wiedza o tych niezwykłych zwierzętach pochodzi ze śladów jakie pozostawiły one po sobie w różnych zakątkach Ziemi. Ślady te to przede wszystkich kawałki kości i szkieletów, zwane skamieniałościami. Niezwykle rzadko zdarzają się znaleziska bardzo dużych fragmentów lub nawet całych szkieletów. O budowie dinozaurów wnioskuje się na podstawie kawałków kości, z których odtwarza się modele całych szkieletów. Jak to się stało, że zachowały się tak długo? Stało się tak ponieważ kości te są bardzo duże i dzięki temu wolniej ulegają rozkładowi. Źródłem wiedzy o wyglądzie i życiu dinozaurów są także tak zwane koprolity. Należą do nich odciski miękkich części ciała, skamieniałe narządy wewnętrzne i tropy, ale te można spotkać naprawdę rzadko. Zachowane części dinozaurów dają jedynie szczątkową wiedzę o tych zwierzętach. To co zachowało się do dziś jest bowiem maleńką cząstką tego, co pozostało po dinozaurach zaraz po ich wyginięciu. Nie wszystkie dinozaury były ogromne i ciężkie. Najwięcej wiemy o tych ostatnich, ponieważ fragmenty ich dużych kości zachowały się do dziś, w przeciwieństwie do tych mniejszych, które przez ten czas uległy całkowitemu rozkładowi.

Gatunki dinozaurów

Do chwili obecnej naukowcom udało się sklasyfikować prawie tysiąca gatunków dinozaurów. Wśród gatunków dinozaurów możemy wyróżnić dinozaury drapieżne ( Tyranozaur, Allozaur) oraz dinozaury roślinożerne ( Triceratops, Brachiozaur, Diplodok). Dokładne informacje na temat klasyfikacji i podziału dinozaurów dostępne są na podstronie Gatunki dinozaurów.

Dieta dinozaurów

Dinozaury, podobnie jak ssaki, dzieliły się na dwie grupy: drapieżniki i zwierzęta roślinożerne. Roślinami żywiły się głównie dinozaury należące do grupy teropodów. O tym co najbardziej lubiły chrupać poszczególne gatunki dinozaurów, wnioskuje się z budowy ich ciała, kształtu kości i zębów. Dinozaury z kończynami zakończonymi pazurami i z ostrymi zębami należały do drapieżników. Drapieżnym dinozaurem był na przykład tyranozaur. Prehistoryczne gady z kończynami w kształcie kopyt i mniejszymi zębami, żywiły się pokarmem roślinnym. O diecie ogromnych gadów mogą świadczyć zachowane odchody i skamieniałe treści żołądkowe. Do dziś zachowały się w nich nie do końca przetrawione kawałki tego co zostało zjedzone przez ich właścicieli. Roślinkami żywiły się zwłaszcza te gatunki teropodów, z których wywodzą się ptaki.

Części ciała dinozaurów i ich funkcje

Dinozaury miały cztery kończyny, na których mogły poruszać się sprawnie i szybko pomimo swoich olbrzymich rozmiarów. Tylnie nogi służyły im do chodzenia i biegania, przednie zaś były krótsze i umożliwiały chwytanie. Dinozaury miały różnie ukształtowane szyje. U gatunków roślinożernych, szyje były słabe i giętkie i służyły jedynie podtrzymywaniu głowy. Aby miękkie szyje nie były zbyt łatwo dostępne drapieżnikom, chroniły je pancerze kostne. U mięsożernych gadów lądowych, szyje były grube i solidne. Musiały być takie, aby ich właściciele mogli bez problemów rozszarpywać na kawałki swoje ofiary. Niektóre dinozaury używały szyi jako urządzenia amortyzacyjnego, podczas walenia czaszką w twarde głowy innych gadów. U dinozaurów zakwalifikowanych do grupy kaczodziobych, szyja przypominała literę „S", ułatwiała im ona skubanie źdźbeł trawy. Niektóre dinozaury podczas wyszukiwania owadów chowały głowę nisko, by wyrzucić ją nagle do góry, gdy owad znajdował się w pobliżu. Ich szyje funkcjonowały jak sprężyny. U dinozaurów zaobserwowano także różnice w budowie czaszki. Różnice te związane były bezpośrednio z typami mięsożernymi i roślinożernymi. Prehistoryczne gady żywiące się mięsem innych organizmów, posiadały czaszki lekkie, które nie obciążały ich przy szybkim biegu. Czaszki dinozaurów wegetarian, miały dodatkowe elementy obronne. Takimi elementami były na przykład trzy rogi wystające z czaszki triceratopsa. Inne dinozaury roślinożerne posiadały sklepienia kostne, którymi dawały nauczkę śmiałym drapieżnikom. Inna grupa dinozaurów posiadała z tyłu głowy coś na kształt trąbki, którą prawdopodobnie wydawała dźwięki zachęcające samice do... zawarcia bliższej znajomości. Teropody, które przekształciły się w ptaki, miały niewielkie głowy umieszczone na wydłużonych szyjach. Kolejne dinozaury nosiły na głowach charakterystyczne grzebienie, przypominające płaskie talerze rozbite na dwie części. Nie mniej ciekawe funkcje co łapy, szyje i czaszki, pełniły u prehistorycznych gadów, ogony. Niektórym dinozaurom ogony służyły jako narzędzia obrony. Dlatego też u pewnej grupy przyjęły one kształt długich na metr pałek, zbudowanych z twardej tkanki kostnej. Nieostrożni napastnicy dostawali po łbach ciężkimi maczugami. U stegozaura ogon wyposażony był w cztery ogromne kolce, które raniły boleśnie każde stworzenie, któremu zachciało się ataku na tego dinozaura. Innym gatunkom dinozaurów ogony służyły do utrzymywania pozycji siedzącej, równowagi w biegu a także do pływania. Na powierzchni ciała większości dinozaurów występowały kolce. Kolce te pełniły te same funkcje co kolce u dobrze znanego nam jeża. Zaatakowane dinozaury, kładły się na brzuchu i straszyły napastników ostrymi kolcami sterczącymi do góry. Kolce zazwyczaj były płaskie przy głowie i bardzo ostre przy ogonie. Niektóre dinozaury posiadały kolce na nosie lub na szyi.
Prehistoryczne gady mogły pochwalić się także ciekawie zbudowaną i mającą wiele funkcji skórą. Najbardziej charakterystyczne było to, że była ona gruba, tłusta i dobrze pokryta warstwami łusek. Dzięki temu dinozaury odporne były na zmienne warunki atmosferyczne, takie jak wiatr, słońce i wilgoć.

Czy jakieś istoty żyły przed dinozaurami, czyli pochodzenie gadów

Badania wykazały, że gady wywodzą się od płazów tarczogłowych. Z ery paleozoicznej znane są organizmy, które w swojej budowie łączyły cechy płazów i gadów. Pierwszymi typowymi gadami były kotylozaury, żyjące od końca karbonu. Były one ociężałe, przeważnie roślinożerne zwierzęta, dochodzące do trzech metrów długości. Były pierwszymi kręgowcami, które uniezależniły się od życia w wodzie, opanowały lądy i zasiedliły różne środowiska.

# data[].attributes.attachment_link.title
Dinozaury.info - informacje ogólne o dinozaurach

# data[].attributes.attachment_link.description
Nazwa dinozaury wywodzi się z języka greckiego i oznacza straszny jaszczur. Ta nazwa doskonale oddaje charakter niektórych gatunków tych stworzeń. Dinozaury były gadami lądowymi. Często potocznie dinozaurami nazywa się także pterozaury (gady latające) oraz plezjozaury (gady wodne), ale w rzeczywistości były one odrębnymi grupami zwierząt.

# data[].attributes.body
Wejdźcie na stronę dinozaury.info i poznajcie te stworzenia!!

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Na stronie Dinozaury.info znajdują się informacje dotyczące fascynujących, wymarłych 65 mln. lat temu zwierząt. Przeglądając podstrony serwisu można zapoznać się z charakterystyką dinozaurów, budową ich ciała, sposobem poruszania się, odżywiania oraz zwyczajami i zachowaniem.
Oprócz "suchej wiedzy" zamieszczone zostały przeróżne ciekawostki o dinozaurach, galeria zdjęć z dinozaurami oraz materiały multimedialne przedstawiające życie wymarłych gadów. Na pewno wiele osób zainteresuje też próba odpowiedzi na pytanie: "Dlaczego dinozaury wyginęły?".

Ile lat liczy sobie Ziemia? Tego w zasadzie nie wiemy. Wiemy natomiast kto, a raczej co ją zamieszkiwało przez około sto sześćdziesiąt milionów lat. Ponad dwieście milionów lat temu na naszej planecie pojawiły się olbrzymie gady, nazwane przez naukowców dinozaurami. Nazwa jest w pełni adekwatna do ich wyglądu. Złożono ją bowiem z dwóch greckich słów, oznaczających „straszny" i „jaszczur". Gady naczelne panowały na Ziemi przez ponad 135 milionów lat. W porównaniu z nimi pobyt człowieka na naszej planecie jest naprawdę krótki. Dominacja dinozaurów skończyła się około sześćdziesiąt pięć milionów lat temu. Gady te wymarły w bardzo szybkim tempie.

Około 200 milionów lat temu wyodrębniły się dwie główne grupy dinozaurów. Rozróżniamy je po układzie kości biodrowych. Są to dinozaury gadziomiednicowe (Saurischia), o budowie miednicy podobnej jak u jaszczurek, oraz ptasiomiednicowe (Ornithischia) - z miednicą o budowie typowo ptasiej.

Dinozaury żyły na ziemi przez wiele milionów lat, by w końcu wyginąć w okolicznościach, co do których istnieje wiele teorii naukowych. Wyginięcie prehistorycznych gadów nastąpiło prawdopodobnie sześćdziesiąt pięć milionów lat temu. Badacze dziejów Ziemi twierdzą, że ...

Na podstawie skamieniałych kości dinozaura można odtworzyć ogólny wygląd zwierzęcia. Aby tego dokonać naukowcy trzymają się odpowiedniej kolejność postępowania: od stworzenia szkieletu, poprzez nałożenie mięśni, do nałożenia skóry o odpowiednim kolorze.

Robią to ptaki, ssaki i robią owady, ale jak robiły to dinozaury? Wydaje się, że ich miłosne akty wymagały czegoś więcej niż tylko odrobiny zręczności. Badania dawnych skamielin szczątków dinozaurów, jak też nowe wykopaliska spowodowały istną eksplozję informacji o dinozaurach. Jednak niewielu naukowców otwarcie pisze i mówi o ich życiu intymnym.

Ciekawostki o dinozaurach. Jakich wielkości były dinozaury? Jak dużo ważyły? Czy obecnie żyją na Ziemi dinozaury? Czy były to gady zmiennocieplne, czy stałocieplne? Najnowsze badania związane z dinozaurami. Historia odkryć dinozaurów.

Lista dinozaurów: Tyranozaur, Triceratops, Diplodok, Brachiozaur, Allozaur, Iguanodon, Stegozaur, Akantofolis, Animantarks, Ankylozaur, Edmontozaur, Spinozaur, Pentaceratops, Kentrozaur, Giganotozaur, Akrokantozaur, Heterodontozaur, Abriktozaur, Afrowenator, Tanystrof, Ceratozaur, Kecalkoatl, Centrozaur, Plezjozaur, Masiakazaur, Stygimoloch, Argentynozaur, Yi qi, Mikroraptor, Mononyk, Tuodziangozaur, Kotylozaur, Eoraptor, Oryktodrom, Archeopteryks, Alamozaur, Epidendrozaur .

# data[].attributes.attachment_link.description
Na stronie Dinozaury.info znajdują się informacje dotyczące fascynujących, wymarłych 65 mln. lat temu zwierząt. Przeglądając podstrony serwisu można zapoznać się z charakterystyką dinozaurów, budową ich ciała, sposobem poruszania się, odżywiania oraz zwyczajami i zachowaniem. Oprócz "suchej wiedzy" zamieszczone zostały przeróżne ciekawostki o dinozaurach, galeria zdjęć z dinozaurami oraz materiały multimedialne przedstawiające życie wymarłych gadów.

# data[].attributes.body
Ojej! Ile ich jest!

# data[].attributes.attachment_link.description
Lista i spis dinozaurów. Internetowy park wiedzy o dinozaurach. Skamieniałości, reprodukcje, zdjęcia z muzeów i parków.

# data[].attributes.body
Oto link do wikipedii dinozaurów :

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Dinozaury (Dinosauria) - zróżnicowany klad zauropsydów. Pojawiły się w triasie, około 237 milionów lat temu. Stanowiły dominującą grupę kręgowców lądowych od początku jury (około 201 milionów lat temu) przez 135 milionów lat, do końca kredy (66 milionów lat temu), kiedy wymieranie kredowe (wyznaczające granicę kreda- trzeciorzęd i koniec mezozoiku) doprowadziło do zniknięcia większości linii. Zapis kopalny wskazuje, że w jurze ptaki wyewoluowały z dinozaurów zaliczanych do teropodów, wobec czego przez literaturę przedmiotu wydaną w XXI wieku uznawane są za grupę dinozaurów. Przeżywając katastrofę sprzed 66 milionów lat, dzięki swym potomkom stały się kontynuatorami linii dinozaurów po czasy współczesne.

Do ostatnich dziesięcioleci XX wieku wszystkie grupy dinozaurów uznawano za wymarłe. Jednakże zapis kopalny wskazuje, że ptaki, nazywane dziś w języku angielskim avian dinosaurs („ptasie dinozaury"), są współczesnymi potomkami opierzonych dinozaurów. Wyewoluowały one ze swych teropodzich przodków w okresie jury. Wobec tego ptaki stanowią jedyną linię dinozaurów, która przetrwała zagładę.

Wobec powyższego do dinozaurów zalicza się również ptaki. Z kolei dinozaury nie będące ptakami określa się mianem non-avian dinosaurs, tłumaczonym na język polski jako „nieptasie dinozaury", pojawia się też określenie „nieptasie teropody".

Dinozaury to z taksonomicznego, morfologicznego i ekologicznego punktu widzenia zróżnicowana grupa zwierząt. Do ptaków zaliczanych jest obecnie ponad 10 000 gatunków, co czyni je najbardziej zróżnicowaną grupą kręgowców z wyjątkiem okoniokształtnych. Dzięki dowodom kopalnym do 2006 paleontolodzy wyróżnili ponad 500 rodzajów i ponad tysiąc gatunków nieptasich dinozaurów, podczas gdy w 2014 liczba opisanych rodzajów wynosiła 943. Dinozaury zamieszkiwały wszystkie kontynenty - na wszystkich bowiem znajdowane są ich szczątki kopalne, jak i występują współczesne gatunki. Zaliczają się do nich zarówno roślinożercy, jak i mięsożercy. Pierwotnie cechowała je dwunożność, ale wiele wymarłych grup obejmowało formy czworonożne, a także poruszające się zarówno na dwóch, jak i na czterech łapach. Liczne grupy wykształciły wyszukane struktury, jak rogi czy kryzy. Niektóre taksony wymarłe wykształcały także takie modyfikacje szkieletu, jak kolce czy pancerz. Potwierdzono składanie jaj i budowę gniazd u wszystkich grup. O ile dzisiejsze ptaki osiągają zazwyczaj niewielkie rozmiary, co wiąże się z umiejętnością lotu, formy prehistoryczne osiągały często duże rozmiary. Największe zauropody mogły osiągać nawet 58 m długości przy wysokości 9,25 m. Wizja nieptasich dinozaurów jako jednorodnie gigantycznych jest jednak nieprawdziwa, wynika z większej tendencji do zachowywania się dużych kości. Wiele nieptasich dinozaurów było niewielkich rozmiarów, jak mierzący około 50 cm długości Xixianykus.

Nazwa dinozaury oznacza „straszne jaszczurki", dlatego też może wprowadzać w błąd - dinozaury nie były jaszczurkami, ani nie były z nimi blisko spokrewnione. Reprezentują natomiast oddzielną grupę „ gadów", oprócz ptaków ich najbliższymi współczesnymi krewniakami są krokodyle. Jak wiele wymarłych form, nie wykazują one cech tradycyjnie uznawanych za „gadzie", jak zmiennocieplność czy poruszanie się na kończynach odwiedzionych na boki. Co więcej, wiele grup prehistorycznych zwierząt, takich jak mozazaury, ichtiozaury, pterozaury, plezjozaury, a nawet Dimetrodon, popularnie uznawanych za dinozaury, w rzeczywistości nimi nie są. Przez pierwszą połowę XX wieku, zanim uznano ptaki za dinozaury, większość społeczności naukowej uznawała dinozaury za powolne i zmiennocieplne. Zmiana nastąpiła w latach 60. ( odrodzenie dinozaurów). Stwierdzono, że wszystkie dinozaury, w tym mezozoiczne, prowadziły aktywny tryb życia i cechowały się szybkim metabolizmem, tak jak dzisiejsi ich przedstawiciele; wykazywały też liczne adaptacje umożliwiające interakcje społeczne.

Odkąd naukowcy zaczęli badać i opisywać pierwsze skamieliny nieptasich dinozaurów w pierwszej połowie XIX wieku, zmontowane szkielety nieptasich dinozaurów stały się głównymi atrakcjami muzeów wielu krajów, a dinozaury stały się częścią kultury. Wielkie rozmiary niektórych grup, jak również niekiedy przerażająca i fantastyczna natura, zapewniły tym stworzeniom regularną obecność w bestsellerach książkowych i filmowych, jak Zaginiony świat Arthura Conan Doyle'a czy Park Jurajski Michaela Crichtona. Trwały entuzjazm opinii publicznej dla tych zwierząt doprowadził do znacznego wsparcia finansowego dla poświęconej im dziedziny nauki. Media regularnie donoszą o nowych odkryciach.

Takson Dinosauria został formalnie nazwany w 1842 przez paleontologa Richarda Owena, który użył tego terminu do określenia „odrębnego plemienia lub podrzędu gadów Sauria". Nazwa pochodzi od greckich słów δεινός ( deinos, co znaczy „straszny", „potężny", „wzbudzający lęk") oraz σαῦρος ( sauros, oznaczającego „jaszczurkę" lub „gada"). Choć ta nazwa taksonomiczna bywała często interpretowana w odniesieniu do dinozaurzych zębów, pazurów i innych wzbudzających strach cech, Owen miał zamiar podkreślić głównie rozmiary i majestat tych stworzeń.

Dinozaury definiuje się zazwyczaj jako grupę obejmującą Triceratops, Neornithes, ich ostatniego wspólnego przodka (MRCA) i wszystkich jego potomków. Zasugerowano również definicję obejmującą ostatniego wspólnego przodka megalozaura i iguanodonta, a także wszystkich jego potomków, ponieważ wymienione dwa rodzaje należą do trzech wymienionych przez Owena, gdy ustanawiał Dinosauria. Obie wskazują dokładnie ten sam zbiór zwierząt: "Dinosauria = Ornithischia + Saurischia", obejmują więc zazwyczaj dwunożne mięsożerne teropody, do których zaliczają się też ptaki, czworonożne opancerzone ankylozaury, czworonożne stegozaury o płytach na grzbiecie, czworonożne roślinożerne ceratopsy o kostnych kryzach, dwu- lub czworonożne ornitopody, a prawdopodobnie i wielkie roślinożerne zauropodomorfy o długich szyjach i ogonach.

Wielu paleontologów podnosi, że punkt, w którym rozdzieliły się linie teropodów i zauropodomorfów, może wyłączać zauropodomorfy zarówno z definicji dinozaurów, jak i gadziomiednicznych. By uniknąć niestabilności, dinozaury można zdefiniować bardziej konserwatywnie, uwzględniając trzy główne linie: Triceratops horridus + Saltasaurus loricatus + Passer domesticus, co oznacza ich ostatniego wspólnego przodka wraz ze wszystkimi jego potomkami. Ta bezpieczniejsza definicja może zostać wyrażona jako "Dinosauria = Ornithischia + Sauropodomorpha + Theropoda". Baron, Norman i Barrett (2017) zdefiniowali Dinosauria w podobny sposób: jako najmniejszy klad, do którego należą Passer domesticus, Triceratops horridus i Diplodocus carnegii.

Używając jednej z powyższych definicji, dinozaury można ogólnie opisać jako archozaury z kończynami ustawionymi pionowo pod tułowiem. Wiele prehistorycznych grup zwierząt popularnie łączy się z dinozaurami: ichtiozaury, mozazaury, plezjozaury, pterozaury, nawet Dimetrodon się wśród nich pojawia, jednak formy te nie są dinozaurami. Nie cechują się one wyprostowanymi kończynami charakterystycznymi dla dinozaurów. Dinosauria stanowiły dominującą grupę kręgowców lądowych w mezozoiku, zwłaszcza w okresach jurajskim i kredowym. Inne grupy zwierząt były ograniczone pod względem zajmowanej niszy i przybieranych rozmiarów. Przykładowo ssaki rzadko przekraczały rozmiarami kota, były głównie mięsożercami wielkości współczesnych gryzoni polującymi na niewielką zdobycz.

Dinosauria były i są niezwykle zróżnicowaną grupą zwierząt. W publikacji z 2006 Steve Wang i Peter Dodson szacują całkowitą ilość rodzajów nieptasich dinozaurów na około 1850. Do tego czasu opisanych zostało 527 rodzajów, tak więc wedle autorów 71% rodzajów nieptasich dinozaurów było wtedy nieznanych nauce. W 2011 uznawano ponad 850 rodzajów. Wcześniejsza publikacja przewiduje, że istniało około 3400 rodzajów dinozaurów, z których wiele nie przetrwało w zapisie kopalnym. Do września 2008 nazwano 1047 różnych gatunków. Wang i Dodson (2006) prognozują, że w przeciągu następnych 60-100 lat poznane zostanie ¾ wszystkich rodzajów nieptasich dinozaurów, a w czasie 100-140 lat - 90%.

Niektóre żywiły się pędami roślin, nasionami, inne mięsem, rybami, owadami, występowała wśród nich też wszystkożerność. Ich przodkowie poruszali się na dwóch kończynach. Niektóre, jak Ammosaurus czy , mogły przemieszczać się na dwóch bądź czterech łapach. Częste były też różne modyfikacje czaszki, jak rogi czy kryza. Zdarzał się też kostny pancerz. Wiele także mezozoicznych form osiągało wielkość człowieka lub mniejszą. Współczesne ptaki też zazwyczaj nie są duże. Dinozaury zajmują obecnie wszystkie kontynenty. Ich skamieniałości wskazują, że również w przeszłości cechowały się globalnym zasięgiem, chociażby w epoce jury wczesnej. Dzisiaj zajmują większość nadających się siedlisk, zarówno lądowych, jak i morskich. Istnieją dowody na to, że niektóre nieptasie dinozaury, jak mikroraptor, potrafiły latać bądź przynajmniej szybować, a inne, jak spinozaury, wiodły częściowo wodny tryb życia.

Współczesne odkrycia sprawiły, że podanie uniwersalnej listy wyróżniających się cech dinozaurów, cechującej się pełną zgody specjalistów, jest bardzo trudne. Prawie wszystkie odkryte do tej pory dinozaury dzielą pewne modyfikacje archozaurzego szkieletu przodków. Choć pewne późniejsze grupy zmodyfikowały również te cechy, są one uznawane za typowe dla Dinosauria; posiadali je najwcześniejsi przedstawiciele i przekazali je swym potomkom. Te wspólne cechy danego taksonu określa się mianem synapomorfii.

Nesbitt znalazł wiele dalszych potencjalnych synapomorfii, nie uznał zaś licznych synapomorfii zasugerowanych wcześniej. Niektóre z nich są bowiem obecne także u Silesauridae, wedle Nesbitta grupy siostrzanej dinozaurów. Zaliczają się doń duży przedni krętarz, kości śródstopia od II do IV prawie równej długości, redukcja kontaktu między kośćmi łonową i kulszową, obecność cnemial crest na piszczeli i wznoszący się wyrostek na kości skokowej i wiele innych.

Dinozaury dzielą również różnorodne inne cechy szkieletu. Jednakże często spotyka się je i u innych grup archozaurów lub też nie występują u wszystkich wczesnych dinozaurów, dlatego nie można określić ich synapomorfiami. Dla przykładu dinozaury jako diapsydy miały pierwotnie dwie pary otworów skroniowych w czaszce (tzw. okna skroniowe leżące za oczami); jako zaś archozaury (grupa diapsydów) posiadają dodatkowe otwory: przedoczodołowy i w żuchwie. Co więcej, kilka cech uznanych niegdyś za synapomorfie dinozaurów okazało się być starszymi od tej grupy lub też nie występowały u najwcześniejszych jej przedstawicieli, a rozwinęły się niezależnie u różnych grup dinozaurów. Wymienia się tutaj wydłużoną łopatkę, kość krzyżową złożoną z co najmniej trzech zrośniętych kręgów (3 występują u niektórych innych archozaurów, ale tylko 2 ma herrerazaur) i panewkę stawu biodrowego z otworem w środku powierzchni wewnętrznej (zamknięta panewka występuje np. u saturnalii, wczesnego zauropodomorfa z Argentyny). Inna trudność w identyfikacji wyróżniających dinozaury cech wynika z ubogiej wiedzy dotyczącej wczesnych dinozaurów i innych archozaurów oraz łączących je podobieństw w różnych aspektach. Zwierzęta te często były w literaturze źle klasyfikowane.

Dinosauria różnią się ułożeniem kończyn od większości gadów. Kończyny czworonogów powstały z rybich płetw. Odziedziczyły po nich charakterystyczne ustawienie - w kierunku bocznym, prostopadle do głównej osi ciała. Jednakże chodzenie wiąże się z większym wydatkiem energetyczny niż pływanie, co więcej, kończyny rozstawione szeroko na boki jeszcze ten wydatek zwiększają. Tymczasem ułożenie kończyn prosto pod tułowiem zmniejsza pracę potrzebną na podnoszenie ciała. Kończyny ustawione częściowo pod tułowiem rozwinęły się u gadów innych niż dinozaury. Obecnie spotyka się je u krokodyli. U dinozaurów, jak już wspomniano, kończyny ustawione są całkowicie pod ciałem. Ich staw biodrowy jest też bardziej okrągły niż u przodków. Jednakże kość udowa nie ulegała rotacji, ruch w stawie odbywał się w dwóch wymiarach. Działająca na panewkę siła kieruje się w takim wypadku do góry, a nie przyśrodkowo. Przekłada się to na lżejszą budowę przyśrodkowej części panewki. Potwierdza to zapis kopalny - obserwuje się otwarte panewki nieptasich dinozaurów (leżąca w tym miejscu za życia chrząstka nie zachowuje się w skamieniałościach).

Postawa na wyprostowanych łapach pozwoliła uniezależnić oddychanie od poruszania się, dzięki czemu ułatwiła wczesnym dinozaurom wymianę gazową podczas przemieszczania się, co pozwoliło osiągnąć wytrzymałość i poziom aktywności przewyższający poruszające się "pełzającym krokiem" gady. Wyprostowane kończyny, potrafiące unieść większy ciężar, wsparły także prawdopodobnie ewolucję wielkich rozmiarów poprzez redukcję naprężeń zginających kończyn. Niektóre niezaliczane do dinozaurów archozaury, jak rauizuchy, także dysponowały wyprostowanymi łapami, ale osiągnęły je dzięki innej budowie stawu biodrowego.

Dinozaury wyewoluowały z ich archozaurzych przodków około 230 milionów lat temu w epoce środkowego bądź późnego triasu, mniej więcej 20 milionów lat po wymieraniu permskim, które wyeliminowało według szacunków 95% życia na Ziemi. Datowanie radiometryczne formacji geologicznych zawierających skamieliny wczesnego dinozaura z rodzaju umieszcza go właśnie w tym czasie. Uważa się, że eoraptor przypomina wspólnego przodka wszystkich dinozaurów, co podaje Sereno. Jeśli to prawda, sugeruje to, że pierwsze dinozaury były niewielkimi, dwunożnymi drapieżnikami. Jednakże pogląd widzący w eoraptorze drapieżnika traci na aktualności. Uważa się go raczej za wszystkożercę, jeśli nie roślinożercę, a istnieje nawet pogląd umieszczający go wśród bazalnych zauropodomorfów. Odkrycie prymitywnych, przypominających dinozaury przedstawicieli Ornithodira, jak argentyńskie Marasuchus i Lagerpeton ze środkowego triasu, wspiera ten pogląd. Analiza skamieniałości wskazuje, że byli to niewielcy drapieżnicy poruszający się dwunożnie. Dinozaury mogły jednak pojawić się już 243 miliony lat temu, czego dowodziły by skamieliny Nyasasaurus z tego czasu. Jednakże znalezione szczątki tego zwierzęcia są zbyt fragmentaryczne, by można było orzec na pewno, czy jest to dinozaur, czy też może stanowi ich najbliższą grupę zewnętrzną

Gdy pojawiły się dinozaury, siedliska lądowe zajmowały różnorodne archozauromorfy i terapsydy, jak aetozaury, cynodonty, dicynodonty, Ornithosuchidae, rauizuchy i rynchozaury. Większość z nich wymarła w triasie podczas jednego bądź dwu wymierań. Najpierw, około 215 milionów lat temu, uległy wymarciu różne bazalne archozauromorfy, w tym Prolacertiformes. Następnie około 200 milionów lat temu odbyło się wymieranie triasowe, które zmiotło z powierzchni Ziemi większość grup wczesnych archozaurów, jak aetozaury, Ornithosuchidae, fitozaury (wedle nowszych poglądów uznawane za takson siostrzany archozaurów) i Rauisuchia, a ponadto prawdopodobnie także dicynodonty. Spośród fauny lądowej przetrwały krokodylomorfy, dinozaury, ssaki, pterozaury i żółwie. Pojedyncza linia dinozaurów uległa radiacji adaptacyjnej w triase późnym i jurze wczesnej (230-190 milionów lat temu), rozdzielając się na wiele osobnych linii ewolucyjnych, wedle długo akceptowanego poglądu wypierając dawniejsze formy z ich nisz ewolucyjnych, wedle nowszego zaś po prostu zajmując nisze pozostawione po wymieraniu na przełomie karniku i noryku.

Ewolucja dinozaurów po okresie triasu odzwierciedla zmiany w roślinności i położenie kontynentów. W późnym triasie i wczesnej jurze były one połączone w pojedynczy superkontynent Pangeę. Zamieszkiwała go ogólnoświatowa fauna złożona głównie z mięsożernych celofyzoidów i roślinożernych wczesnych zauropodomorfów. Rośliny nagonasienne, zwłaszcza zaś iglaste, stanowiące potencjalne źródło pożywienia, uległy w późnym triasie radiacji. Wczesne zauropodomorfy nie dysponowały jeszcze wysublimowanymi mechanizmami rozdrabniania pokarmu w jamie ustnej, wobec czego musiały wykorzystywać inne sposoby rozdrabniania go w dalszych odcinkach przewodu pokarmowego. Ogólne podobieństwo faun dinozaurów trwało do środkowej, a nawet późnej jury, kiedy większość terenów zamieszkiwały takie drapieżniki, jak ceratozaury, spinozaury i karnozaury oraz roślinożercy w postaci ptasiomiednicznych stegozaurów i olbrzymich zauropodów. Za przykład wystarczyć może północnoamerykańska formacja Morrison i Tendaguru z Tanzanii w Afryce. Pewne różnice wykazują dinozaury z terenów Chin. Żyły tam wyspecjalizowane teropody sinraptory (bliscy krewni allozaurów) i niezwykłe długoszyje zauropody, jak mamenchizaur. Prozauropody już wyginęły, coraz częstsze stawały się ankylozaury i ornitopody. Do najpopularniejszych roślin należały iglaste i Pteridophyta. Zauropody, jak wcześniejsze prozauropody, nie rozdrabniały pokarmu w jamie ustnej, ale ptasiomiedniczne wykształciły różnorodne sposoby rozdrabniania pokarmu już w jamie ustnej. Miały prawdopodobnie narządy przypominające policzki do trzymania pokarmu w jamie ustnej, miażdżyły pokarm ruchami szczęki i żuchwy. Innym ważnym wydarzeniem ewolucyjnym jury było pojawienie się ptaków, które wykształciły się z celurozaurów z grupy maniraptorów.

We wczesnej kredzie w związku z rozpadem superkontynentu Pangei dinozaury zaczęły wykazywać znacznie zróżnicowanie na różnych masach lądowych. Najwcześniej rozprzestrzeniły się ankylozaury, iguanodonty i brachiozaury, zajmując Europę, Amerykę Północną i północ Afryki. Następnie uzupełniły je bądź wyparły w Afryce olbrzymie spinozaurydy i karcharodontozaurydy wśród teropodów, rebbachizaurydy i tytanozaury wśród zauropodów, spotykane także w Ameryce Północnej. W Azji stały się popularne celurozaury z grupy maniraptorów, w tym dromeozaurydy, troodonty i owiraptorozaury, ważnymi roślinożercami stały się ankylozaurydy i wczesne ceratopsy, jak psitakozaur. Australia była domem pierwotnych ornitopodów, zwierząt zwanych hipsylofodontami (obecnie dawniej zaliczane tam rodzaje leżą w różnych miejscach drzewa ornitopodów) i iguanodontów. Stegozaury zaczęły wymierać w późnej kredzie wczesnej bądź we wczesnej kredzie późnej. Największa zmianę kredy wczesnej, która uległa jeszcze zwiększeniu w epoce kredy późnej, polegała na ewolucji roślin kwiatowych. W tym samym czasie kilka grup dinozaurów roślinożernych wykształciło bardziej wysublimowane przystosowania do rozdrabniania pokarmu w jamie ustnej. Ceratopsy rozwinęły metodę odkrajania zębami zgrupowanymi w bateriach, iguanodonty zaś miażdżyły pokarm bateriami zębowymi, czego ekstremalnym przykładem są hadrozaury. Baterie zębowe pojawiły się również u niektórych zauropodów. Najlepszy przykład stanowi tutaj nigerzaur z rodziny rebbachizaurów.

Wyróżnia się trzy główne fauny dinozaurów kredy późnej. Na północnych kontynentach dzisiejszej Ameryki Północnej i Azji głównymi teropodami były tyranozaury i wiele różnych mniejszych maniraptorów. Roślinożercy zaliczali się głównie do ptasiomiednicznych. Wymienia się tu hadrozaury, ceratopsy, ankylozaury i pachycefalozaury. Na kontynentach południowych powstałych z rozpadu Gondwany najczęstszymi teropodami były abelizaury, roślinożercami zaś tytanozaury. W końcu w Europie dominowały teropody dromeozaury, rabdodony (z grupy iguanodontów), opancerzone nodozaury i zauropody tytanozaury. Znacznie rozprzestrzeniały się rośliny kwiatowe, a pod koniec kredy pojawiły się pierwsze trawy. Miażdżące pokarm kaczodziobe i ścinające go ceratopsy uległy olbrzymiemu zróżnicowaniu w Ameryce Północnej i Azji. Teropody także ulegały radiacji, powstawały formy wszystkożerne i roślinożerne: pospolite stały się ornitomimozaury i terizinozaury.

Koniec okresu kredowego wyznacza wymieranie, które wydarzyło się 66 milionów lat temu. Spowodowało ono zniknięcie z powierzchni Ziemi wszystkich dinozaurów z wyjątkiem ptaków Neornithes. Przeżyły też niektóre inne grupy diapsydów, jak krokodyle, żółwie, jaszczurki, węże, sfenodonty i Choristodera.

Przetrwałe linie ptaków Neornithes, wśród nich przodkowie dzisiejszych bezgrzebieniowych, Galloanserae i różnorodne siewkowe, różnicowały się gwałtownie na początku paleogenu, zajmując nisze ekologiczne opuszczone przez wymarłe grupy dinozaurów, jak nadrzewne Enantiornithes, wodne Hesperornithes czy nawet większe teropody: powstały ( Diatryma), Dromornithidae i Phorusrhacidae, zwane po angielsku "terror birds". Szybkiemu różnicowaniu uległy także ssaki, które wyparły Neornithes z większości nisz ekologicznych na lądzie.

Dinozaury należą do archozaurów, jak współczesne krokodyle. W obrębie gadów naczelnych dinozaury wyróżnia najbardziej ich sposób chodzenia. Ich kończyny leżą prosto pod tułowiem, podczas gdy łapy krokodyli czy jaszczurek są rozstawione na boki.

Dinozaury stanowią klad, obejmujący według większości analiz filogenetycznych dwie główne gałęzie: dinozaury gadziomiedniczne i dinozaury ptasiomiedniczne. Gadziomiedniczne obejmują taksony, których ostatni wspólny przodek z ptakami żył później niż ostatni wspólny przodek z ptasiomiednicznymi. Ptasiomiednicze znowu mają ostatniego wspólnego przodka z triceratopsem późniejszego niż z gadziomiednicznymi. Anatomicznie te dwie grupy w sposób najłatwiej zauważalny różni budowa miednicy. Wczesne gadziomiedniczne, czyli Saurischia - od wywodzących się ze starożytnej greki słów sauros (σαῦρος) oznaczającego jaszczura i ischion (ἰσχίον) znaczącego biodro - zachowały strukturę stawu biodrowego ich przodków. Ich kość łonowa kieruje się dogłowowo (do przodu). Ta podstawowa forma została zmodyfikowana przez rotację miednicy w tył o różne kąty u kilku grup ( herrerazaur, terizinozauroidy dromeozaury i ptaki). Saurischia obejmują teropody, wyłącznie dwunożne, o szerokim wachlarzu diet, oraz zauropodomorfy, długoszyich roślinożerców, w tym zaawansowane grupy czworonożne.

Poprzez kontrast ptasiomiedniczne, których nazwa, stworzona przez Harry'ego Seeleya, wywodzi się od greckich słów ornitos znaczącego "ptasi" i ischion, mają miednicę powierzchownie przypominającą ptasią. Kość łonowa przynajmniej częściowo kieruje się doogonowo, mniej więcej rownoległe do kości kulszowej (położenie opistopubiczne). Inną cechą wyróżniającą tę grupę jest kość przedzębowa.

Podział dinozaurów na dwie grupy siostrzane - ptasiomiedniczne i gadziomiedniczne - został podważony przez Barona, Normana i Barretta (2017) oraz Cau (2018); z przeprowadzonych przez autorów analiz filogenetycznych wynika bliższe pokrewieństwo teropodów z dinozaurami ptasiomiednicznymi niż z zauropodomorfami. Langer i współpracownicy (2017) w wyniku przeprowadzenia analiz filogenetycznych opartych na zmodyfikowanej macierzy danych z analizy Barona, Normana i Barretta (2017) i uwzględniających większą liczbę taksonów uzyskali drzewa filogenetyczne potwierdzające tradycyjny podział dinozaurów na gadziomiedniczne i ptasiomiedniczne. Z analiz tych wynika jednak, że wystarczy wydłużenie drzewa filogenetycznego o dwa lub trzy stopnie w stosunku do najbardziej parsymonicznego, aby uzyskać drzewo, według którego teropody są bliżej spokrewnione z ptasiomiednicznymi niż z zauropodomorfami; z kolei aby uzyskać drzewo, według którego zauropodomorfy są bliżej spokrewnione z ptasiomiednicznymi niż z teropodami, konieczne jest wydłużenie drzewa filogenetycznego o cztery stopnie w stosunku do najbardziej parsymonicznego.

Od ponad wieku naukowcy zdawali sobie sprawę, że wiele dowodów wskazuje na bliskie pokrewieństwo ptaków i jednej z grup archozaurów - jedyną obecnie żyjącą grupą siostrzaną ptaków są należące do archozaurów krokodyle. Gdyby ranga grupy systematycznej i pozycja w hierarchii systemu linneuszowskiego zależała tylko od pokrewieństwa, jak tego chcą kladystycy, to wówczas zgodnie ze spostrzeżeniami niektórych paleontologów ptaki należałoby umieścić wśród należących do archozaurów teropodów (tzn. wśród dinozaurów). Byłoby to jednak niedogodne z powodów praktycznych: ptaki to bogata w gatunki grupa czworonogów (Tetrapoda), jej przedstawiciele wykazują duże zróżnicowanie pod względem ekologicznym. Przypisanie ptakom rangi niższej od gromady, w nadrzędzie dinozaurów, ograniczyłoby możliwości odzwierciedlenia tego zróżnicowania w systematyce. Jednak wśród paleontologów brak zgody co do tego, która grupa gadów jest najbliższa ptakom - niektórzy z nich kwestionują pochodzenie ptaków od teropodów, wskazując na brak jednoznacznych dowodów umożliwiających na rozstrzygnięcie wzajemnych relacji filogenetycznych wśród archozaurów. Ponadto ptaki, w związku z uzyskaniem zdolności do lotu i związaną z tym gruntowną przebudową ciała, wykazują wiele cech wspólnych, a ich budowa odróżnia je wyraźnie od pozostałych archozaurów. Jednak najwcześniejsze ptaki i spokrewnione z nimi nieptasie teropody także wykazują wiele podobieństw, a niektóre cechy uznawane za wyróżniające ptaki (np. obecność piór) pojawiały się także u innych grup nieptasich dinozaurów. Wielu zoologów z różnych powodów zdaje się nie zauważać pojawiających się coraz nowych dowodów na pochodzenie ptaków od archozaurów, czy też dokładniej - od teropodów. Powoduje to problemy w wypracowaniu wspólnego stanowiska pomiędzy filogenetykami-kladystami i systematykami. Nieortodoksyjną propozycją konsensusu przedstawił Benton: przy zachowaniu rangi ptaków jako gromady, zasugerował on włączenie jej jako jednostki podrzędnej do nadrzędu Dinosauria (a więc niższej niż gromada rangi systematycznej). Konsekwencją braku powszechnie przyjętego stanowiska w sprawie umiejscowienia ptaków w hierarchii systematycznej jest to, że w podręcznikach, bazach informacji taksonomicznej i encyklopediach ptaki cały czas są traktowane jako niezależna od dinozaurów gromada w obrębie czworonogów (Tetrapoda).

Dinozaury - Dinosauria

Dinozaury gadziomiedniczne - Saurischia

Teropody -Theropoda (dwunożne, w większości mięsożerne)

†Herrerazaury - Herrerasauria (wcześni dwunożni mięsożerny). Niekiedy wyróżnia się prócz Herreresauridae rodzinę staurikozaurów, wyłączając obie z teropodów i uznając za bazalne gadziomiedniczne[79]

†Celofyzoidy - Coelophysoidea (niewielkie, dwunożne teropody, celofyz i jego bliscy krewni)

†Dilofozaury - Dilophosauridae (wczesne mięsożerne teropody z grzebieniami na głowach)

†Ceratozaury - Ceratosauria (dominujący południowi mięsożercy kredy z rogami na głowach)

Tetanury - Tetanurae (najliczniejsza grupa teropodów)

†Megalozauroidy - Megalosauroidea (wczesna grupa wielkich mięsożerców obejmująca spinozaury o częściowo wodnym trybie życia)

†Karnozaury - Carnosauria (zwierzęta pokrewne allozaurowi i karcharodontozaurowi)

Celurozaury - Coelurosauria (opierzone teropody o wielkiej różnorodności wielkości ciała i zajmowanej niszy)

†Kompsognaty - Compsognathidae (pospolite wczesne celurozaury o zredukowanych przednich łapach)

†Tyranozaury - Tyrannosauridae (tyranozaur i jego bliscy krewni o zredukowanych przednich łapach)

†Ornitomimozaury - Ornithomimosauria (przypominający strusie w większości bezzębni mięsożercy bądź możliwi roślinożercy)

†Alwarezaury - Alvarezsauroidea (niewielcy owadożercy o zredukowanych przednich kończynach noszących jeden wyrośnięty pazur)

Maniraptory - Maniraptora ("ręczni łowcy" o długich, smukłych przednich łapach i palcach)

†Therizinosauria (dwunożni roślinożerny o wielkich pazurach na rękach i małych głowach)

†Owiraptorozaury - Oviraptorosauria (w większości bezzębne, o niepewnym pożywieniu i stylu życia)

†Archaeopterygidae (małe, uskrzydlone teropody, prymitywne ptaki)

†Deinonychozaury - Deinonychosauria (małe bądź średnich rozmiarów przypominające ptaki, wydatny pazur na stopie)

Avialae (współczesne ptaki i ich wymarli krewni)

†Zauropodomorfy - Sauropodomorpha (głównie roślinożercy o niewielkich głowach, długich szyjach, długich ogonach)

†Guaibasauridae (formy małe, prymitywne, wszystkożerne)

†Plateozaury - Plateosauridae (prymitywne prozauropody, dwunożne)

†Riojasauridae (nieduże, prymitywne)

†Msospondyle - Massospondylidae (nieduże, prymitywne)

†Zauropody - Sauropoda (bardzo duże i ciężkie, zazwyczaj ponad 15 m długości, czworonożne)

†Wulkanodony - Vulcanodontidae (prymitywne zauropody o słupowatych kończynach)

†Eusauropoda ("właściwe zauropody")

†Cetiozaury - Cetiosauridae ("wielorybie jaszczury")

†Turiazaury - Turiasauria (europejska grupy jurajskich i kredowych zauropodów)

†Neosauropoda ("nowe zauropody")

†Diplodokokształtne - Diplodocoidea (czaszki i ogony wydłużone, zęby typowo wąskie, ołówkowate)

†Macronaria (kanciasta czaszka, zęby łyżkowate bądź ołówkowate)

†Brachiozaury - Brachiosauridae (długa szyja, długie kończy przednie)

†Tytanozaury - Titanosauria (grupa zróżnicowana; przysadziste, o szerokich biodrach, najpospolitsze w kredzie późnej na kontynentach południowych)

†Dinozaury ptasiomiedniczne - Ornithischia (grupa zróżnicowana, głównie roślinożercy dwu- bądź czworonożni)

†Heterodontozaury - Heterodontosauridae (niewielkie, bazalne formy roślinożerne bądź wszystkożerne o wydatnych zębach przypominających kły)

†Tyreofory - Thyreophora (uzbrojone dinozaury w większości czworonożne)

†Ankylozaury - Ankylosauria (pancerz kostny z łusek, niekiedy buława kostna na ogonie)

†Stegozaury - Stegosauria (kolce i płyty)

†Neornithischia ("nowe ptasiomiedniczne")

†Ornitopody - Ornithopoda (dwu- bądź czworonożne, wykształciły sposób rozdrabniania pokarmu przy użyciu ruchliwej czaszki i licznych zębów)

†Marginocefale - Marginocephalia (rozrośnięta czaszka)

†Pachycefalozaury - Pachycephalosauria (dwunożne, czaszka tworzy kopułę bądź rozrasta się guzowato)

†Ceratopsy - Ceratopsia (głównie czworonożne, kryza kostna, często także rogi)

Badania uwzględniające 277 rodzajów dinozaurów opublikowane w 2002 przez Pisaniego, Yatesa, Langera i Bentona zaowocowały przedstawieniem następujących powiązań (zmodyfikowano):

Dinozaury ptasiomiedniczne (Ornitischia)

Zauropodomorfy (Sauropodomorpha)

Teropody (Theropoda)

Wiedza o dinozaurach pochodzi z badań różnorodnych szczątków kopalnych i innych. Zaliczają się tutaj sfosylizowane kości, kał, tropy, gastrolity, pióra, odciski skóry, trzewia i tkanki miękkie. Do zrozumienia dinozaurów przyczynia się wiele dziedzin nauki, jak fizyka, a w szczególności biomechanika, chemia, biologia, nauki o Ziemi, do których zalicza się też paleontologia.

Obecnie potwierdzono zróżnicowanie średniej wielkości dinozaurów w triasie, jurze wczesnej, jurze późnej i kredzie. Drapieżne teropody, zajmujące większość nisz lądowych mięsożerców w mezozoiku, najczęściej cechowały się masą w przedziale od 100 do 1000 kilogramów, jeśli posortować je wedle rzędu wielkości, podczas gdy ssaki drapieżne holocenu przypadają 1 rząd wielkości niżej (10-100 kilogramów). Modalna masy mezozoicznych dinozaurów leży pomiędzy 1 a 10 tonami. Kontrastuje to ostro ze ssakami kenozoiku: Muzeum Historii Naturalnej w Waszyngtonie szacuje je na pomiędzy 2 i 5 kilogramów.

Największymi i najcięższymi z dinozaurów były zauropody. Przez większą część ery dinozaurów najmniejsze zauropody przerastały jakiekolwiek inne zwierzęta w ich środowiskach. Największe z nich z kolei były rzędu wielkości niespotykanego w przypadku żadnego innego zwierzęcia, jakie kiedykolwiek chodziło po ziemi. Wielkie ssaki prehistoryczne ( megafauna), jak największy lądowy ssak w historii planety Paraceratherium, wydawały się karłami w porównaniu z olbrzymimi zauropodami. Jedynie żyjące i współcześnie wieloryby dorównują im, a nawet przewyższają je wielkością.

Wielkość a żywienie się

Zaproponowano kilka różnych korzyści odnoszonych dzięki gigantycznym rozmiarom zauropodów. Duże rozmiary wiążą się z mniejszym zagrożeniem ze strony drapieżników. Zmniejszają zużycie energii na jednostkę masy ciała. Wiążą się z długowiecznością. Istnieją też pewne ogólne prawidłowości. Większe zwierzęta zamieszkują obszary o większej powierzchni. Roślinożercy są więksi od mięsożerców, bowiem pokarm roślinny dostępny jest w większej obfitości niż mięso. Zwierzęta zmiennocieplne, cechujące się wolniejszym metabolizmem i wymagające przez to mniej pożywienia, mogą osiągnąć większe rozmiary niż stałocieplne. O ile ta ostatnia kwestia w przypadku zauropodów jest dyskusyjna, to duże stężenie dwutlenku węgla w atmosferze w mezozoiku wiązało się z bujnym wzrostem roślin, zapewniającym obfite źródło pokarmu olbrzymim zauropodom. Ken Carpenter dużą rolę przypisuje czynnikowi związanemu z żywieniem się.

Hummel i Clauss uznają zauropody za grupę dużych, lądowych roślinożerców, która odniosła największy sukces ewolucyjny. Jednak o sposobie ich żywienia wiadomo niewiele. Układ pokarmowy nie zachowuje się w zapisie kopalnym, gastrolity trudno przyporządkować zauropodom. W efekcie wiedza na ten temat pochodzi głównie z porównań ze współcześnie żyjącymi organizmami. Poza tym zauropody nie były jednorodną grupą, jeśli chodzi o żywienie się. Prawdopodobnie pochłaniały duże ilości pokarmu. W przypadku osobników dorosłych był to wyłącznie pokarm roślinny ( skrzypowe, paprotniki, nagonasienne), o czym świadczy budowa zębów, ołówkowatego kształtu u diplodoków i tytanozaurów, a bardziej masywnych, łyżkowatych u bazalnych zauropodów i bazalnych Macronaria. Dzięki długim szyjom zwierzęta mogły żywić się pokarmem roślinnym dostępnym na znacznej wysokości. Roślinożercy wykazują tendencję do żywienia się pokarmem, którego większą ilość mogą zjeść dzięki mniejszej liczbie kęsów. Drzewa iglaste wydają się tu lepszy pokarmem niż liściaste czy paprotniki. Osobniki, które dopiero co się wylęgły, mogły okazjonalnie żywić się stawonogami bądź innymi drobnymi zwierzętami. Pokarm nie był żuty, podobnie jak u stegozaurów i dzisiejszych ptaków. Być może ulegał wstępnemu rozdrobnieniu w żołądku, jak u ptaków, jednak nie ma to zgody wśród badaczy. Bardzo długo zalegał w układzie pokarmowym. W ich jelitach prawdopodobnie bytowały bakterie symbiotyczne, uczestniczące w trawieniu pokarmu, a być może również grzyby. Carpenter uważa, że duże zwierzęta wydajniej trawią niż małe, właśnie dlatego, że pokarm spędza więcej czasu w ich długich przewodach pokarmowych. Pozwala im to w jego opinii przetrwać dzięki żywności o mniejszej wartości odżywczej niż w przypadku stworzeń niewielkich. Pozostałości zauropodów znajdywano głównie w formacjach górskich, odpowiadających terenom suchym lub przynajmniej okresowo suchym. W zapisie kopalnym towarzyszą im iglaste (tak jak ornitopodom okrytonasienne). Zdolność pochłaniania olbrzymich ilości ubogiego w składniki odżywcze pożywienia była w takich środowiskach korzystna. Z drugiej strony konieczność dostarczenia organizmowi dużej ilości pożywienia ogranicza rozmiary zwierzęcia, zwłaszcza zauropoda o niewielkiej głowie, bowiem wraz z rozmiarami wzrasta czas, który zwierzę musi poświęcić na jedzenie.

Największy i najmniejszy

Nauka prawdopodobnie nigdy nie zdobędzie pewności, który z żyjących kiedykolwiek dinozaurów był największy, a który najmniejszy. Tylko niewielki ułamek prehistorycznych zwierząt zachował się dzięki fosylizacji, a większość z pozostałości spoczywa zagrzebana w ziemi. Bardzo nieliczne okazy zostają wydobyte jako kompletne szkielety, a odciski skóry czy pozostałości innych tkanek miękkich są rzadkie. Odtwarzanie kompletnych szkieletów poprzez porównywanie wielkości i budowy kości z należącymi do podobnych, acz lepiej poznanych gatunków jest nieścisłe, a rekonstrukcja mięśni i innych narządów żyjących zwierząt to w najlepszym razie spekulacje.

Najwyższym i najcięższym spośród dobrze zachowanych szkieletów należy do Giraffatitan brancai (dawniej klasyfikowanego jako gatunek brachiozaura). Jego szczątki odkryto w Tanzanii pomiędzy 1907 i 1912. Kości kilku osobników podobnej wielkości połączono w pojedynczy szkielet, zmontowany i wystawiany w Muzeum Historii Naturalnej w Berlinie. Jego wysokość wynosi 12 m, podczas gdy długość - 22,5 m. Masę zwierzęcia szacuje się na 30-60 ton (dokładniejsze oszacowanie podaje 39,5 tony).

Istniały jeszcze większe dinozaury, ale wiedza o nich bazuje całkowicie na nielicznych lub fragmentarycznych skamielinach. Większość z największych okazów roślinożerców odkryto w latach siedemdziesiątych XX wieku lub później. Zalicza się doń masywny argentynozaur, który mógł ważyć od 80 do 100 ton. Wedle innych danych ważył on jednak mniej, 73 tony. Jednak nawet przez przyjmujących to ostrożniejsze oszacowanie uznawany bywa za największego z dinozaurów. Drugie miejsce zajmuje Antarctosaurus giganteus, 69-tonowy olbrzym również zamieszkujący Amerykę Południową. Do najdłuższych należą osiągający 33,5 m przedstawiciele Diplodocus hallorum, wcześniej określani mianem Seismosaurus, a także mierzący 33 m długości superzaur i najwyższy, osiemnastometrowy zauroposejdon, który sięgnął by szóstego piętra. Najcięższym i najdłuższym mógł być jednak amficelias ( Amphicoelias fragillimus), znany jedynie z utraconego niekompletnego łuku kręgowego opisanego w 1878. Ekstrapolując na podstawie ilustracji tego fragmentu kości, długość zwierzęcia szacuje się 58 m, jego masę zaś na 120-260 ton. Wspomniany zauroposejdon ważył 55 ton, afrykański Paralititan 59 ton. Największym znanym teropodem był z kolei spinozaur. Osiągał długość 16-18 m oraz masę 8150 kg. Wielkimi mięsożercami byli także giganotozaur, karcharodontozaur i tyranozaur. Ważyły one odpowiednio 9, 7,5 oraz 6,25 tony.

Jeśli nie brać pod uwagę ptaków, najmniejsze znane dinozaury były wielkości gołębia. Najmniejsze nieptasie dinozaury należały do teropodów blisko spokrewnionych z ptakami. Na przykład długość szkieletu anchiornisa ( Anchiornis huxleyi) wynosiła niecałe 35 cm. A. huxleyi jest obecnie najmniejszym znanym nieptasim dinozaurem opisanym na podstawie szkieletu osobnika dorosłego. Jego masę szacuje się na 110 gramów. Najmniejsze roślinożerne nieptasie dinozaury to mikroceratus i wannanozaur. Oba mierzyły około 60 cm długości i zaliczały się do marginocefali.

Wiele współczesnych ptaków prezentuje zachowania wysoce społeczne, często żyją w stadach. Panuje ogólna zgoda, że niektóre zachowania częste u ptaków, jak też u krokodyli (najbliższych dzisiejszych krewnych ptaków) były też częste u wymarłych grup dinozaurów. Interpretacje zachowania gatunków kopalnych bazują generalnie na pozach szkieletów, ich siedliskach, symulacjach komputerowych biomechaniki i porównaniach z współczesnymi zwierzętami zajmującymi podobne nisze ekologiczne.

Pierwsze potencjalne potwierdzenie szeroko rozpowszechnionych zachowań stadnych wśród wielu grup nieptasich dinozaurów zdobyto w 1878, gdy odkryto 31 Iguanodon bernissartensis. Sądzi się, że te ornitopody zginęły razem w miejscu dzisiejszego Bernissart na terenie Belgii, po tym, jak wpadły w głęboki, zalany wodą lej krasowy, gdzie utonęły. Odkrywano później kolejne miejsca masowych śmierci. Znalezisko z Sauerlandu, w którym prócz przeważających I. atherfieldensis spotyka się także I. bernissartensis, obejmujące także młode osobniki, interpretuje się jako osobniki zebrane w jednym miejscu przez powódź bądź jako stado przekraczające rzekę. Wraz z licznymi tropami sugeruje to, że zachowania stadne były częste u wielu wczesnych gatunków dinozaurów. Ślady setek, a może i nawet tysięcy roślinożerców wskazują, że hadrozaury mogły tworzyć wielkie stada, jak dziś bizony w Ameryce czy afrykańskie springboki. Tropy zauropodów dokumentują przemieszczanie się tych zwierząt w grupach składających się z osobników kilku różnych gatunków. Wymienić można tutaj znalezisko z Oxfordshire w Anglii. Nie potwierdza to jednak tworzenia właściwych struktur stadnych. Gromadzenie się w stada mogło wyewoluować z uwagi na ochronę członków, w tym młodych, czy też migracje. Potwierdzono, że niedojrzałe osobniki z różnych grup wolno rosnących dinozaurów, w tym różne teropody, zauropody, ankylozaury, ornitopody i ceratopsy, tworzyły zgrupowania. Przykład stanowi miejsce w Mongolii Wewnętrznej, gdzie spoczywają szczątki ponad 20 sinornitomimów. Pozostałości spoczywają w jednej płaszczyźnie, na powietrzu leżały poniżej jednego roku. Zwierzęta zmarły w takich samych warunkach, a ich zwłoki szybko zostały przykryte. Zwierzęta w momencie wspólnego zgonu liczyły od roku do lat siedmiu, były to więc osobniki młodociane lub podrostki. Nie było natomiast piskląt ani całkiem dorosłych zwierząt. Zgromadzenie to interpretuje się jako grupę społeczną uwięzioną w błocie. Znajdywano również grupy osobników młodocianych falkariusów, pinakozaurów, diplodoków, ornitopodów i ceratopsów. Przykłady masowej śmierci współczesnych zwierząt generalnie wiążą się z życiem stadnym, jednakże taki tryb życia u dzisiejszych archozaurów jest rzadkością. Spotyka się go u ptaków późno osiągających dojrzałość płciową, jak strusie czy nandu szare, kruki zaś wspólnie żerują i wykorzystują wspólne grzędy. Zwraca się też uwagę, że sinornitomim był prawdopodobnie roślinożerny i w związku z tym cechował się w młodym wieku znaczną umieralnością. Interpretacja dinozaurów jako stworzeń stadnych rozszerzyła się na mięsożerne teropody przedstawiane jako grupowych łowców, współpracujących w celu pokonania większej zdobyczy. Jednakże taki sposób życia jest rzadki wśród współczesnych ptaków, krokodyli i innych kręgowców określanych mianem gadów, a przesłanki tafonomiczne sugerujące polowania w grupie na podobieństwo ssaków w przypadku takich teropodów, jak deinonych czy allozaur można również interpretować jako rezultat śmiertelnych utarczek pomiędzy pożywiającymi się zwierzętami, jakie zdarzają się wśród współczesnych polujących diapsydów.

Grzebienie i kryzy pewnych dinozaurów, jak marginocefale, teropody i lambeozauryny, mogły być zbyt delikatne, by służyć do obrony. W związku z tym pełniły raczej rolę dekoracyjną w pokazach seksualnych czy groźbach. Jednakże mało wiadomo na temat łączenia się w pary czy terytorializmu nieptasich dinozaurów. Rany głowy powstałe na skutek ugryzień wskazują, że przynajmniej teropody angażowały się w aktywne konfrontacje bitewne.

Z behawioralnego punktu widzenia jedną z najbardziej wartościowych skamieniałości znaleziono na pustyni Gobi w 1971. Obejmowała ona welociraptora atakującego protoceratopsa. Dowodzi ona, że dinozaury naprawdę się atakowały. Dodatkowo atakowanie żywej zdobyczy potwierdza częściowo wygojony ogon kaczodziobego edmontozaura. Jego uszkodzenie wskazuje, że został on ugryziony przez tyranozaura, ale przeżył. Potwierdzono również kanibalizm wśród niektórych gatunków dinozaurów. Ślady zębów znalezione na Madagaskarze w 2003 potwierdzają go u teropoda mażungazaura.

Porównania pierścieni twardówkowych nieptasich dinozaurów, ptaków nowoczesnych i zwierząt określanych mianem gadów ujawniło dzienną aktywność dinozaurów. Choć zasugerowano, że większość dinozaurów było aktywnych za dnia, porównania wykazały, że małe drapieżne dinozaury, jak dromeozaury, jurawenator i megapnozaur, prowadziły nocny tryb życia. Dużych i średnich rozmiarów roślinożercy i wszystkożercy, jak ceratopsy, zauropodomorfy, hadrozaury, ornitomimozaury, mogły być aktywne podczas krótkich okresów za dnia. Mały ornitopod agilizaur prowadził dzienny tryb życia.

Bazując na niedawnych dowodach kopalnych ( oryktodrom), uważa się pewne ornitopody za grzebiące w ziemi. Wiele ptaków nowoczesnych wiedzie nadrzewny tryb życia. Podobnie czyniły ptaki mezozoiku, zwłaszcza Enantiornithes. Pewne wczesne zbliżone do ptaków gatunki także mogły już prowadzić życie nadrzewne, jak dromeozaury, np. mikroraptor). Jednak większość nieptasich dinozaurów zdawała się chodzić po gruncie. Dobre zrozumienie przemieszczania się dinozaurów stanowi klucz do tworzenia modeli ich zachowania. Biomechanika w szczególności pozwoliła wniknąć w to zagadnienie. Dla przykładu badania sił rozwijanych przez mięśnie i ciężaru ich szkieletów pozwalały na oszacowanie prędkości biegu, możliwości tworzenia przez diplodoki gromu dźwiękowego dzięki biczowatemu ogonowi, a także możliwości pływania zauropodów.

Ptaki nowoczesne znane są z komunikowania się ze sobą - stosują głównie sygnały wizualne i dźwiękowe. Duża różnorodność struktur służących pokazom u kopalnych grup dinozaurów wskazuje, że komunikacja wzrokowa zawsze odgrywała wśród dinozaurów ważną rolę. Jednak ewolucja wokalizacji wśród dinozaurów jest mniej pewna. W 2008 paleontolog Phil Senter zbadał dowody na wokalizację u zwierząt z mezozoiku, w tym dinozaurów. Doszedł do wniosku stojącego w sprzeczności z popularnym w animacjach wizerunkiem ryczących dinozaurów - prawdopodobnie większość mezozoicznych dinozaurów nie potrafiła wydawać z siebie żadnych dźwięków. Jednak lambeozaury dzięki swym wydrążonym grzebieniem pełniącym funkcje komór rezonansowych wydawały z siebie szeroką gamę odgłosów. By dojść do takiej konkluzji, Senter przestudiował rozmieszczenie narządów głosowych u współczesnych gadów i ptaków. Zaobserwował, że struny głosowe w krtani wyewoluowały prawdopodobnie wielokrotnie wśród zwierząt określanych gadami. Wymienić można krokodyle, zdolne do wydawania gardłowych dźwięków. Z drugiej strony, u ptaków odgłosy powstają w specjalnym narządzie, występującym tylko u nich, zwanym krtanią tylną ( syrinx), niespokrewnionym z krtanią. Jest to chrzęstna struktura leżąca w miejscu połączenia tchawicy i oskrzeli głównych, zaopatrzona we wpuklające się do światła fałdy, których drgania powodują powstawanie dźwięków. Narząd ten wyewoluował niezależnie z narządów głosu ptasich przodków. Działanie syrinx zależy od systemu worków powietrznych. W szczególności wymaga on istnienia worka obojczykowego niedaleko widełek bądź obojczyka. Występowanie tego worka wiąże się z istnieniem obszernych otworów w kościach, w tym wyróżniającego się otworu w kości ramiennej. Obszerny układ worków powietrznych pozostaje unikalną cechą dinozaurów gadziomiednicznych, jednak worek obojczykowy konieczny do wydawania dźwięków stanowi cechę późną, powstałą między innymi przez połączenie dwóch innych worków powietrznych. Nie występuje on w zapisie kopalnym przed pojawieniem się Enantiornithes. Jedynym znanym wyjątkiem jest o spneumatyzowanych widełkach obojczyka, który prawdopodobnie wykształcił worek obojczykowy niezależnie od ptaków z przyczyn innych niż wokalizacja.

Najprymitywniejszymi dinozaurami, u których potwierdzono istnienie wydającej dźwięki syrinx, są Enantiornithes, zaliczane już do ptaków. Żadne archozaury z ptasiej linii bardziej prymitywne od wymienionych nie wydawały z siebie odgłosów. Raczej różnego rodzaju argumenty wskazują na używanie przez wczesne dinozaury głównie komunikacji wzrokowej w formie wyróżniających się wyglądem i prawdopodobnie żywo zabarwionych rogów, kryz, grzebieni, żagli i piór. Przypominają w tym względzie niektóre współczesne grupy gadów, jak jaszczurki, u których wiele form jest w znacznym stopniu cichych (choć jak dinozaury dysponują one dobrze rozwiniętym zmysłem słuchu), ale wykorzystujących złożone ubarwienie i wystawiających się na pokaz dla komunikacji. Nieptasie dinozaury wykorzystywały inne metody tworzenia dźwięków dla komunikowania się. Inne zwierzęta, w tym inne gady, używają różnorodnych dźwięków niewokalnych: syczą, kłapią bądź zgrzytają jamą ustną, wykorzystują swe otoczenie, np. pluskają i uderzają skrzydłami (mogły tak czynić uskrzydlone maniraptory).

Wszystkie dinozaury składają jaja zawierające błony płodowe, otoczone twardą osłonką zbudowaną głównie z węglanu wapnia. Jaja składane są zwykle w gnieździe. Większość gatunków buduje dość zawiłe gniazda, tworząc kopce, kopuły, płyty, zagłębienia, jamy. Pewne gatunki ptaków nowoczesnych nie tworzą gniazd. Zamieszkujący klify nurzyk zwyczajny składa jaja na nagiej skale, a samiec pingwina cesarskiego trzyma jaja pomiędzy swymi stopami a tułowiem. Prymitywne ptaki i wiele nieptasich dinozaurów często składało jaja we wspólnych gniazdach. Inkubacją jaj opiekowały się głównie samce. O ile samice ptaków nowoczesnych dysponują tylko jednym funkcjonalnym jajowodem, bardziej prymitywne ptaki i inne dinozaury miały dwa, jak krokodyle. Niektóre nieptasie dinozaury, jak troodon, składały jaja wielokrotnie: matka składała parę jaj co 1-2 dni. Jednoczesne wykluwanie się potomstwa zapewniano poprzez opóźnienie wysiadywania aż do chwili złożenia wszystkch jaj.

Publikacja Lee i Werning z 2008 dostarczyła informacji nie tylko na temat rozrodu, ale także dojrzewania dinozaurów. Bazuje ona na wcześniejszym stwierdzeniu pewnego szczególnego rodzaju tkanki kostnej, kości szpikowej ( medullary bone), u tyranozaura. Autorzy pracy wykryli ją również u allozaura i tenontozaura. Tkanka tego rodzaju nie występuje w organizmie przez cały czas. U współczesnych ptaków (nie u wszystkich) pojawia się w jamach szpikowych przed owulacją, stanowiąc źródło wapnia dla tworzących się skorupek, po czy szybko zanika. Ponieważ nie występuje ona u krokodyli, uważa się, że rozwinęła się u Ornithodira w triasie późnym.

Wśród ptaków nowoczesnych rozpowszechniona jest również opieka rodzicielska nad młodymi po wykluciu. Jack Horner odkrył w 1978 gniazdowisko majazaury (której nazwa oznacza „dobrą jaszczurzą matkę") w Montanie. Widać było ślady opieki rodzicielskiej kontynuowanej długo po wykluciu się młodych ornitopodów. Sugeruje to, że zachowanie takie mogło być częste wśród wszystkich, także nieptasich dinozaurów. Istnieją dowody, że inne, niezaliczane do teropodów dinozaury, jak patagońskie tytanozaury, także gniazdowały w dużych grupach. Wskazuje na to odkrycie z 1997. Mongolski owiraptor Citipati osmolskae odkryty został w 1993 w pozycji wysiadującego kurczaka. Wskazuje to, że wykorzystywał warstwę izolacyjną tworzoną przez pióra, by utrzymać jaja w cieple. Częste występowanie opieki rodzicielskiej u wszystkich dinozaurów wsparły inne znaleziska. Na przykład skamieniałe szczątki grupy psitakozaurów zawierają pozostałości osobnika dorosłego i 334 młodocianych. W tym przypadku dużą ilość młodych wyjaśnić może wspólne gniazdowanie. Co więcej, znaleziono bezzębne zarodki dinozaurów należące do prozauropoda masospondyla. Oznacza to, że wymagały one pomocy dorosłego w dostarczaniu im pokarmu po wykluciu. Ślady także potwierdzają zachowania rodzicielskie: choćby tropy ornitopodów na Isle of Skye w północno-zachodniej Szkocji. Znaleziono gniazda i jaja wszystkich większych grup dinozaurów. Wydaje się prawdopodobne, że wszystkie dinozaury opiekowały się swym potomstwem przez pewien czas przed i niedługo po wykluciu.

Jak inne gady, dinozaury są pierwotnie urykoteliczne. Znaczy to, że ich nerki filtrują i wydalają z krwiobiegu azotowe produkty przemiany materii w postaci kwasu moczowego, który przez moczowody dostaje się do jelita. U większości żyjących dziś gatunków kwas moczowy opuszcza organizm wraz z kałem w postaci półstałej. Jednak przynajmniej niektóre ptaki nowoczesne, jak kolibry, są fakultatywnie amonioteliczne. Termin ten oznacza wydalanie większości azotowych produktów przemiany materii w postaci amoniaku. Wydalają również kreatynę, bardziej niż kreatyninę, jak czynią ssaki. Razem z treścią jelit materiał ten wydostaje się z organizmu przez kloakę (stek). W dodatku wiele gatunków regurgituje wypluwki. Skamieniałe wypluwki, mogące pochodzić od dinozaurów, znane są od okresu kredowego.

Omówiona powyżej kwestia metabolizmu wiąże się ściśle z budową układu oddechowego. Jednakże budujące go tkanki nie zachowują się w materiale kopalnym. Tymczasem u współcześnie żyjących ptaków obserwuje się charakterystyczną budowę płuc, zaopatrzonych w worki powietrzne. Jednak worki takie rzadko wnikają do kości. Pomimo tego udało się je znaleźć u allozauroida, którego Paul Sereno i współpracownicy nazwali . U gadziomiednicznych stwierdzono już wcześniej istnienie worków szyjnych, które jednak nie biorą udział w oddychaniu, u Aerosteon jednak stwierdzono istnienie worków komunikujących się z płucami, leżących zarówno wewnątrz klatki piersiowej, jak i poza nią (nawet w kości biodrowej). Odkrycie, że niektóre nieptasie teropody miały worki powietrzne połączone z płucami wskazuje, że ich płuca przypominały płuca współczesnych ptaków - sztywne i przytwierdzone do grzbietowej ściany klatki piersiowej.

Powstanie ptaków

Możliwość, że dinozaury są przodkami ptaków, zasugerował po raz pierwszy w 1868 Thomas Henry Huxley. Po pracy Gerharda Heilmanna z początku XX wieku teorię dinozaurzego pochodzenia ptaków porzucono. Poparto pomysł, zgodnie z którym ptaki pochodzą od tekodontów. Kluczowym szczegółem potwierdzającym taką tezę był podejrzewany brak obojczyka u dinozaurów. Jednakże późniejsze odkrycia pokazały, że obojczyki nie były wcale nieobecne w tej grupie, mogły one tworzyć pojedyncze złączone widełki. Obojczyki dinozaurów odkryto już w 1924 u owiraptora, ale niesłusznie uznano je za interclavicle. W latach siedemdziesiątych XX wieku John Ostrom powrócił do teorii dinozaurzego pochodzenia ptaków. W następnych dekadach pogląd ten nabrał rozpędu w związku z nadejściem analizy kladystycznej i wielkim postępem w odkryciach niewielkich teropodów i wczesnych ptaków. Wspomnieć należy szczególnie skamieliny z formacji Yixian, gdzie znaleziono różnorodne nieptasie teropody i wczesne ptaki, w tym formy pokryte pewnego typu piórami. Ptaki dzielą ponad setkę różnych cech anatomicznych z nieptasimi teropodami, które uznano ogólnie za ich najbliższych wymarłych krewnych.

Najbliższą ptakom grupę teropodów stanowią celurozaury maniraptory. Mniejszość specjalistów, z których najbardziej znaczący są Alan Feduccia i Larry Martin, proponują inne ścieżki ewolucji ptaków, włączając w to zrewidowane wersje propozycji Heilmanna mówiącej o bazalnych archozaurach lub tezę, jakoby maniraptory rzeczywiście były przodkami ptaków, ale same nie należały do dinozaurów (ich podobieństwo miałaby tłumaczyć konwergencja).

Archaeopteryx to pierwsza skamieniałość, która ujawniła związki pomiędzy ptakami a dinozaurami (w starym znaczeniu). Uznaje się go za takson pośredni, formę przejściową wykazującą cechy obu grup. Został wydobyty na światło dzienne zaledwie 2 lata po ważnej publikacji Karola Darwina O powstawaniu gatunków. Jego odkrycie pobudziło rodzącą się dyskusję pomiędzy zwolennikami ewolucjonizmu a kreacjonizmu. Ten wczesny ptak tak bardzo przypomina nieptasie dinozaury, że przynajmniej jednego osobnika, w przypadku którego nie zachowały się odciski piór, mylnie uznano za kompsognata (rodzina kompsognatów należy do celurozaurów daleko spokrewnionych z ptakami, dalej niż Arctometatarsalia, terizinozaury czy owiraptorozaury).

Od lat dziewięćdziesiątych odkryto dużą ilość kolejnych pierzastych dinozaurów. Zapewniło to silniejsze wsparcie tezy o bliskich pokrewieństwie pomiędzy dinozaurami w tradycyjnym rozumieniu a ptakami nowoczesnymi. Większość z takich osobników pochodzi z formacji Yixian z Liaoning w północno-wschodnich Chinach. W okresie kredy ziemie te stanowiły część kontynentu wyspowego. Choć pióra znaleziono tylko w kilku miejscach, możliwe, że nieptasie dinozaury żyjące gdziekolwiek na świecie także były upierzone. Brak szerokiego rozprzestrzenienia dowodów na taki stan rzeczy może wynikać z delikatnej budowy takich struktur, jak skóra czy pióra, które nieczęsto ulegają zachowaniu poprzez fosylizację, dlatego też brakuje ich w zapisie kopalnym. Do chwili obecnej protopióra, cienkie, nitkowate struktury, stwierdzono u bazalnych celurozurów, jak kompsognaty np. sinozauropteryks czy tyranozauroidy np. , ale haczykowate pióra znane są jedynie wśród maniraptorów, do których zaliczają się owiraptorozaury, troodonty, dromeozaury i ptaki. Idea opierzonych dinozaurów nie obyła się bez kontrowersji. Być może najgłośniejsza krytyka popłynęła z ust Alana Feduccii i Theagartena Linghama-Soliara. Zaproponowali oni, że protopióra stanowią efekt rozkładu podskórnych włókien kolagenowych, a maniraptory o piórach haczykowatych nie były właściwie dinozaurami, reprezentując konwergentną z nimi linię ewolucyjną. Jednakże ich punkt widzenia w znacznej części nie zyskał akceptacji innych badaczy do tego stopnia, że pojawiły się pytania o naukowość propozycji Feduccii w ogóle.

Wielkie dinozaury mięsożerne miały skomplikowany system worków powietrznych, przypominający spotykany u ptaków nowoczesnych, zgodnie z badaniami przeprowadzonymi przez Patricka O'Connora z Uniwersytetu Ohio. Płuca teropodów, mięsożerców poruszających się na dwóch ptasiostopych nogach, prawdopodobnie łączyły się z workami powietrznymi w obrębie szkieletu, jak to ma miejsce u ptaków. O'Connor stwierdził, że to, co uznawano za unikalne dla ptaków, występowało również u niektórych ich przodków. W publikacji z 2008 z pisma opisano gatunek Aerosteon riocoloradensis. Jego szkielet zapewnia najsilniejsze dotychczas dowody na istnienie nieptasich dinozaurów o ptasim układzie oddechowym. Tomografia komputerowa skamielin Aerosteon ujawniły dowody na istnienie u niego worków powietrznych.

Skamieniałości troodontów i sinornitoida pokazują, że niektóre nieptasie dinozaury spały z głową schowaną w ramionach. Zachowanie to mogło pomagać w utrzymaniu ciepła. Jest ono charakterystyczne także dla ptaków nowoczesnych. Pewne okazy deinonychozaurów i owiraptorozaurów znaleziono zachowane na szczycie swych gniazd, prawdopodobnie wysiadujące jaja jak ptaki. Współczynnik pomiędzy objętością jaja i masą ciała osobnika dorosłego tych dinozaurów sugeruje, że jaja były pierwotnie wysiadywane przez samca. Młode wydają się wysoko rozwinięte, podobnie jak u wielu ptaków nowoczesnych.

Wymarcie większości grup

Odkrycie, że ptaki są dinozaurami, doprowadziło do konstatacji, że dinozaury wcale nie wymarły, jak się powszechnie i błędnie uważa. Jednakże wszystkie poza ptakami grupy dinozaurów, jak też wiele grup ptaków, rzeczywiście wyginęło dość nagle około 66 milionów lat temu, razem z wieloma innymi grupami zwierząt. Wymienia się wśród nich amonity, mozazaury, plezjozaury, pterozaury i wiele grup ssaków. Natomiast nie zauważono spadku populacji owadów, które mogły więc być dostępne jako źródło pokarmu. To masowe wymieranie określa się wymieraniem kredowym. Jego naturę badano obszernie od lat 70. XX wieku. Obecnie istnieje kilka powiązanych ze sobą teorii prezentujących jego wyjaśnienie. Panuje konsensus co do zderzenia Ziemi z innym ciałem niebieskim jako pierwotnej przyczyny wyginięcia nieptasich dinozaurów, pewni naukowcy podają też inne możliwe przyczyny bądź wspierają pogląd o nałożeniu się na siebie licznych czynników.

Pod koniec mezozoiku nie było czap polarnych na biegunach, a poziom morza szacunkowo przewyższał dzisiejszy o 100-250 m. Temperatura planety była też znacznie mniej zróżnicowana, bieguny ustępowały terenom równikowym o jedynie 25 °C. Średnia temperatura atmosferyczna była też wyższa od dzisiejszej. Ta ostatnia różnica w przypadku biegunów wynosiła aż 50 °C.

Teoria impaktu przyciągnęła szerszą uwagę po pracy z 1980 autorstwa Waltera Alvareza i współpracowników. Wiąże ona wymieranie kredowe z uderzeniem bolidu około 65 milionów lat temu. Naukowcy stwierdzili, że nagły wzrost poziomu irydu odnotowywany na całym świecie w warstwie z tego czasu, stanowić może bezpośredni dowód zderzenia. Siła dowodów wskazuje obecnie, że ciało mierzące od 5 do 10 km średnicy uderzyło w sąsiedztwie Półwyspu Jukatan (obecnie jest to południowy wschód Meksyku). W efekcie utworzył się liczący sobie około 180 km krater Chicxulub oraz nastąpiło masowe wymieranie. Naukowcy nie są pewni, czy nieptasie dinozaury zwiększały czy zmniejszały swą liczebność przed zderzeniem. Niektórzy z nich proponują tezę, że meteoryt spowodował nienaturalny wręcz i długo trwający spadek temperatury atmosfery ziemskiej. Inni uważają, że wywołał raczej niezwykłą falę gorąca. Konsensus wśród wspierających tę teorię badaczy podaje, że uderzenie wywołało wymierania zarówno w sposób bezpośredni (poprzez ciepło na skutek zderzenia), jak i pośredni (poprzez obejmujące całą kulę ziemską ochłodzenie spowodowane materiałem wybitym z krateru, który odbijał promieniowanie słoneczne). Choć nie można określić tempa wymierania na podstawie jedynie zapisu kopalnego, różne modele sugerują, że wymieranie następowało z niezwykłą prędkością, nawet w ciągu godzin, a nie lat.

We wrześniu 2007 amerykańscy badacze pod kierunkiem Williama Bottke z Southwest Research Institute z Boulder (Kolorado) i naukowcy czescy wykorzystali symulacje komputerowe dla identyfikacji prawdopodobnego źródła impaktu Chicxulub. Wyliczyli z prawdopodobieństwem 90%, że asteroida o nazwie Baptistina i średnicy szacunkowo 160 km orbitująca w pasie asteroid rozciągającym się pomiędzy orbitami Marsa i Jowisza została uderzona przez mniejszą, nienazwaną asteroidę o średnicy około 55 km około 160 milionów lat temu. Uderzenie roztrzaskało Baptistinę, tworząc rój istniejący do dziś jako rodzina Baptistina. Obliczenia wskazują, że niektóre fragmenty dostały się na orbity przecinające orbitę Ziemi. Jeden z nich, meteor średnicy 10 km, uderzył w Półwysep Jukatan, tworząc krater Chicxulub. W 2011 nowe dane z Wide-field Infrared Survey Explorer zrewidowały datę kolizji, która zaowocowała powstaniem rodziny Baptistiny na około 80 milionów lat. Czyni to asteroidę tej rodziny wysoce mało prawdopodobną jako przyczynę powstania krateru Chicxulub, jako że procesy rezonansu orbitalnego i kolizji trwają dziesiątki milionów lat.

Przed 2000 rokiem argumenty mówiące, że pokrywy lawowe trapów Dekanu mają związek z wymieraniem, łączono z poglądem widzącym wymieranie jako proces stopniowy. Uważano bowiem, że tworzenie się trapów rozpoczęło się około 68 milionów lat temu i trwało przez ponad 2 miliony lat. Istnieją jednak dowody, że dwie trzecie trapów ukształtowało się w ciągu miliona lat około 65,5 miliona lat temu. Wobec tego erupcje mogły wywołać naprawdę szybkie wymieranie, możliwe że w czasie tysięcy lat. Cały czas jest to jednak dłużej, niż oczekiwało by się w przypadku pojedynczego zderzenia.

Trapy Dekanu mogą wiązać się przyczynowo z wymieraniem poprzez kilka mechanizmów. Zalicza się doń wydzielanie do atmosfery pyłu i aerozoli siarkowych, co mogło zablokować dostęp promieni słonecznych i zmniejszyć w ten sposób fotosyntezę roślin. W dodatku wulkanizm związany z trepami Dekanu skutkował emisją do atmosfery dwutlenku węgla, co zwiększyłoby efekt cieplarniany, kiedy atmosfera oczyściła się już z pyłów i aerozoli. Przed masowym wymieraniem dinozaurów wydzielanie gazów wulkanicznych podczas formacji trapów Dekanu przyczyniło się do znacznego globalnego ocieplenia. Niektóre dane skłaniają się ku wzrostowi średniej temperatury o 8 °C w ostatniej połowie miliona lat przed uderzeniem, które spowodowało wytworzenie się krateru Chicxulub.

Szczątki nieptasich dinozaurów są okazjonalnie znajdywane ponad granicą kreda-trzeciorzęd. W 2001 paleontolodzy Zielinski i Budahn donieśli o odkryciu pojedynczej kości kończyny hadrozauryda w San Juan Basin w Nowym Meksyku. Opisano ją jako dowód na istnienie paleoceńskich dinozaurów. Formację, w której znaleziono kość, datowano na wczesny paleocen, około 64,5 milionów lat temu, a więc pół miliona lat po rozpoczęciu się kenozoiku. Inne dowody obejmują znalezienie szczątków dinozaurów w formacji Hell Creek aż do 1,3 m powyżej (40 000 lat po) granicy kreda-trzeciorzęd. Podobne doniesienia pochodzą z innych części świata, włączając w to Chiny. Jednak wielu naukowców nie uznaje proponowanych paleoceńskich dinozaurów. Uznają, że ich szczątki opuściły swe pierwotne położenie, po czym zostały pokryte znacznie późniejszymi osadami. Jednak bezpośrednie datowanie kości wspiera późniejszy czas ich powstania. Metoda uran-ołów prowadzi do precyzyjnego wyniku 64,8 ± 0,9 miliona lat temu. Jednak nawet jeśli to prawda, garstka nieptasich dinozaurów we wczesnym paleocenie nie zmieni zasadniczych faktów na temat wymarcia

Historia badań

Skamieniałości dinozaurów znano przez tysiąclecia, ale ich prawdziwa natura pozostawała tajemnicą. Chińczycy, którzy dziś określają dinozaury mianem konglong (恐龍, czyli "straszliwy smok"), uważali je za kości smoków i tak też je opisywali. Dla przykładu Hua Yang Guo Zhi, książka napisana przez Zhang Qu podczas panowania Dynastii Jin (265-420), donosi o odkryciu kości smoków w Wucheng w prowincji Syczuan. Wieśniacy w centralnych Chinach długo wykorzystywali odsłonięte skamieniałe „kości smoków" w medycynie tradycyjnej, do dziś kontynuują te praktyki. W Europie ogólnie uważano skamieniałości dinozaurów za szczątki gigantów i innych stworzeń zabitych przez potop.

Opisy naukowe znalezisk uznanych później za kości dinozaurów pojawiają się po raz pierwszy w siedemnastowiecznej Anglii. Fragment kości, obecnie zidentyfikowany jako część kości udowej megalozaura, wydobyto z kopalni wapienia w Cornwell w okolicy Chipping Norton w Oxfordshire w Anglii w 1676. Wysłano go Robertowi Plotowi, profesorowi chemii na Uniwersytecie Oksfordzkim i pierwszemu kustoszowi Ashmolean Museum, który opublikował opis znaleziska w Natural History of Oxfordshire w 1677. Poprawnie określił on je jako dystalny koniec kości udowej dużego zwierzęcia, stwierdził też, że jest za duży, by należeć do jakiegokolwiek znanego wtedy gatunku. Doszedł jednak do wniosku, że chodzi o kość udową wielkiego człowieka podobnego do wymienionych w Biblii. W 1699 Edward Lhuyd, przyjaciel Isaaca Newtona, po raz pierwszy potraktował naukowo znalezisko określane obecnie jako ząb zauropoda, " Rutellum implicatum", który znaleziono w Caswell w pobliżu Witney, Oxfordshire.

Pomiędzy 1815 i 1824 William Buckland, profesor geologii na Uniwersytecie Oksfordzkim, zebrał więcej skamieniałych szczątków megalozaura, został też pierwszą osobą, która opisała dinozaura w czasopiśmie naukowym. Drugim takim rodzajem był , odnaleziony w 1822 przez Mary Ann Mantell - żonę angielskiego geologa Gideona Mantella. Gideon Mantell dopatrzył się podobieństw pomiędzy tymi szczątkami a należącymi do współczesnego legwana. Opublikował swe odkrycie w 1825.

Badania „wielkich, skamieniałych jaszczurów" szybko stały się obiektem wielkiego zainteresowania naukowców europejskich i amerykańskich. W 1842 angielski paleontolog Richard Owen stworzył termin „dinozaury". Stwierdził, że znalezione dotąd szczątki iguanodonta, megalozaura i hyleozaura dzielą liczne wyróżniające się cechy, dlatego też zdecydował się połączyć je w odrębny takson. Za wsparciem księcia Alberta, męża królowej Wiktorii, Owen założył Muzeum Historii Naturalnej w Londynie w South Kensington w Londynie, by wystawiać narodową kolekcję dinozaurzych skamielin, jak też prowadzić inne wystawy geologiczne i biologiczne.

„Manię" dinozaurów obrazuje zażarta rywalizacja pomiędzy Edwardem Drinkerem Cope'em i Othnielem Charlesem Marshem. Obaj paleontolodzy starali się być pierwszymi, którzy znajdą nowe dinozaury. Ich zmagania stały się znane jako wojny o kości. Konflikt prawdopodobnie rozpoczął się, gdy Marsh publicznie wytknął Cope'owi błąd w rekonstrukcji elasmozaura (Cope pomyłkowo umieścił głowę plezjozaura na końcu jego ogona). Walka między badaczami trwała 30 lat. Zakończyła się w 1897 śmiercią Cope'a, po przeznaczeniu całej swej fortuny na poszukiwania dinozaurów. Marsh wygrał, głównie dzięki powiązaniom z US Geological Survey. Niestety wiele wartościowych okazów dinozaurów zostało uszkodzonych lub zniszczonych przez drastyczne metody stosowane przez poszukiwaczy. Na przykład używano dynamitu do wydobywania kości, co dzisiaj paleontolodzy uważają za bulwersujące. Pomimo prymitywnych metod Cope i Marsh bardzo przyczynili się do rozwoju paleontologii. Marsh odkrył 86 nowych gatunków dinozaurów, podczas gdy Cope - 56, w sumie 142 nowe gatunki. Kolekcja Cope'a znajduje się obecnie w Amerykańskim Muzeum Historii Naturalnej w Nowym Jorku, natomiast okazy Marsha wystawia Peabody Museum of Natural History, należące do Uniwersytetu Yale'a.

Na polu badań dinozaurów aktywność zwiększała się znacznie od lat 60. XX wieku i dzieje się tak do tej pory. Po części zapoczątkował to John Ostrom swoim odkryciem deinonycha, aktywnego drapieżnika, który mógł być ciepłokrwisty. Kontrastowało to z rozpowszechnionym wcześniej wizerunkiem dinozaurów jako stworzeń powolnych, zimnokrwistych. Paleontologia kręgowców stała się nauką globalną. Nowe odkrycia dinozaurów poczyniono na obszarach wcześniej nieeksploatowanych pod tym względem, jak Indie, Ameryka Południowa, Madagaskar, Antarktyka, a w największym stopniu Chiny (niezwykle dobrze zachowane upierzone dinozaury z Chin wsparły później istnienie powiązania pomiędzy nieptasimi dinozaurami i ich dzisiejszymi krewnymi, ptakami). Szerokie zastosowanie kladystyki, rygorystycznie analizującej pokrewieństwo pomiędzy organizmami, stało się bardzo użyteczne w klasyfikowaniu dinozaurów. Analiza kladystyczna razem z innymi nowoczesnymi technikami pomogła poradzić sobie z często niekompletnym, fragmentarycznym zapisem kopalnym.

Jeden z najlepszych przykładów odcisków tkanek miękkich na skamielinach dinozaurów stanowi odkrycie z Pietraroja we Włoszech. Odkrycie odnotowano w 1998. Chodziło o okaz małego, bardzo młodego celurozaura Scipionyx samniticus. Znalezisko obejmuje fragmenty jelit, w tym okrężnicy, wątroby, mięśni i tchawicy młodego dinozaura.

W marcu 2005 w publikacji w paleontolog Mary Higby Schweitzer i jej zespół ogłosili odkrycie giętkiego materiału przypominającego tkankę miękką w obrębie liczącej 68 milionów lat kości kończyny dolnej Tyrannosaurus rex z montańskiej formacji Hell Creek. Po odkryciu tkanka została uwodniona przez zespół badawczy.

Po kilkutygodniowych pracach w celu usunięcia minerałów ze skamieniałej jamy szpikowej w procesie demineralizacji Schweitzer znalazła oznaki istnienia nietkniętych struktur, jak naczynia krwionośne, osteony i tkanka łączna tworząca włókna. Analiza mikroskopowa ujawniła następnie, że domniemana tkanka miękka dinozaura zachowała drobne struktury, nawet na poziomie komórkowym. Właściwa natura i kompozycja tego materiału, jak też implikacje odkrycia zespołu Schweitzer nie są jeszcze całkiem jasne.

W 2009 zespół obejmujący Schweitzer ogłosił powtórzenie tych wyników przy użyciu bardziej skrupulatnej metodologii. Tym razem znaleziono podobną tkankę miękką kaczodziobego Brachylophosaurus canadensis z montańskiej formacji Judith River. Materiał obejmował więcej szczegółów tkanki, w tym komórki zdające się nawet posiadać pozostałości jąder oraz coś, co wydawało się erytrocytami. Inny materiał z tych kości zawierał kolagen, jak i we wspomnianej powyżej kości tyranozaura. Typ wytwarzanego przez zwierzę kolagenu odpowiadał spotykanemu u współczesnego kurczaka czy strusia.

W dwóch przypadkach doniesiono nawet o skutecznej ekstrakcji DNA z dinozaurzej skamieliny. Jednak dalsze sprawdzanie i procedura peer review nie potwierdziły żadnego z nich. Jednak udało się wywnioskować budowę peptydu zaangażowanego w widzenie teoretycznego dinozaura dzięki metodom rekonstrukcji filogenetycznych na bazie sekwencjonowania DNA blisko spokrewnionych zwierząt współczesnych, jak gady czy ptaki. W dodatku pewne białka, w tym hemoglobina, zostały wstępnie wykryte w skamielinach dinozaurów.

Czas odkrycia ważniejszych rodzajów

Entuzjazm opinii publicznej wobec tych imponujących zauropsydów wystąpił po raz pierwszy w Anglii epoki wiktoriańskiej. Właśnie tam w 1854, trzy dekady po pierwszych naukowych opisach szczątków dinozaurów, wystawiono w Crystal Palace Park w Londynie rzeźby przedstawiające te stworzenia. Dinozaury z Crystal Palace stały się tak popularne, że w niedługim czasie rozwinął się silny rynek kopii. W kolejnych dekadach wystawy przedstawiające te zwierzęta otwierano w parkach i muzeach wielu krajów. Trwała popularność dinozaurów zaowocowała znacznym publicznym wsparciem nauki badającej te kręgowce, a w konsekwencji nowymi odkryciami. Dla przykładu współzawodnictwo pomiędzy muzeami w Stanach Zjednoczonych o przyciągnięcie opinii publicznej doprowadziło do wojny o kości w dwóch ostatnich dekadach XIX wieku, podczas której dwóch zwaśnionych paleontologów starało się o zdobycie pierwszeństwa w liczbie opisanych rodzajów.

Wcześniejsza obecność dinozaurów w kulturze masowej zapewniła im miejsce w literaturze, filmie i innych mediach. Począwszy od 1852 (wzmianka w Bleak House Karola Dickensa) przedstawiano te stworzenia w wielkiej liczbie dzieł. Juliusz Verne wydał w 1864 powieść Podróż do wnętrza Ziemi, Arthur Conan Doyle w 1912 - książkę Zaginiony świat. Inne przykłady to film z 1933 , powstały w 1954 i wiele jego sequeli, bestseller z 1990 Park Jurajski autorstwa Michaela Crichtona oraz jego adaptacja filmowa z 1993. Autorzy prac na temat dinozaurów, w tym pewni prominentni paleontolodzy, często wykorzystywali dinozaury, by uczyć o nauce w ogólności. Dinozaury są też powszechnie spotykane w reklamie. Liczne firmy posłużyły się nimi w reklamówkach drukowanych bądź telewizyjnych, by sprzedać własne produkty bądź przedstawić konkurentów jako wolnych, mgliście myślących czy przestarzałych.

(1) (2) Thomas R. Holtz Jr. (2011) Dinosaurs: The Most Complete, Up-to-Date Encyclopedia for Dinosaur Lovers of All Ages, Winter 2011 Appendix.

Michael S.Y. Lee, Andrea Cau, Darren Naish, Gareth J. Dyke. (↑ Sustained miniaturization and anatomical innovation in the dinosaurian ancestors of birds. „Science". 345 (6196), s. 562-566, 1 sierpnia 2014. DOI: 10.1126/science.1252243. PMID: 25082702. Bibcode: 2014Sci...345..562L ang.). [dostęp 2 sierpnia 2014].

Thomas R. Holtz Jr.: (↑ Dinosaurs: The Most Complete, Up-to-Date Encyclopedia for Dinosaur Lovers of All Ages. Random House, 2007. ISBN 0-375-82419-7 . ang.)

↑

↑

Jonathan Amos: Will the real dinosaurs stand up?. W: BBC News [on-line]. 2008-09-17. [dostęp 2011-03-23].

↑ Kenneth Carpenter: Biggest of the big: a critical re-evaluation of the mega-sauropod a Amphicoelias fragillimus. W: John R. Foster, Spencer G. Lucas: Paleontology and Geology of the Upper Jurassic Morrison Formation. Albuquerque: New Mexico Museum of Natural History and Science, 2006, s. 131-138, seria: New Mexico Museum of Natural History and Science Bulletin 36.b c d e f g h

Owen 1842 ↓, s. 103.

↑ a b c d e

George Olshevsky. ↑ An annotated checklist of dinosaur species by continent. „Mesozoic Meanderings". 3, s. 1-157, 2000.

↑ Paul C. Sereno. The logical basis of phylogenetic taxonomy. „Systematic Biology". 54 (4), s. 595-619, 2005. DOI: 10.1080/106351591007453. PMID: 16109704.

↑

(↑ George Olshevsky: Dinosaur Genera List ang.). [dostęp 24 listopada 2011].

Dave Smith, ↑ Dinosauria Morphology, UC Berkeley.

↑ a b c d e

Co odkryto nie później, niż w 1909: ↑ Dr. Holland and the Sprawling Sauropods, www.hmnh.org [zarchiwizowane z adresu 2011-06-12].. Argumentację i rysunki prezentuje również

↑

↑

↑

Ricardo N. Martinez. (↑ A Basal Dinosaur from the Dawn of the Dinosaur Era in Southwestern Pangaea. „Science". 331 (6014), s. 206-210, 2011 ang.).

Stephen L. Brusatte, Michael J. Benton, Marcello Ruta, Graeme T. Lloyd. (↑ Superiority, Competition, and Opportunism in the Evolutionary Radiation of Dinosaurs. „Science". 321, s. 1485-1488, 2008-09-12 ang.).

↑ a b c d e

Octávio Mateus. Lourinhanosaurus antunesi(↑ , A New Upper Jurassic Allosauroid (Dinosauria: Theropoda) from Lourinhã, Portugal. „Memórias da Academia de Ciências de Lisboa". 37, s. 111-124, 1998 ang.).

↑ a b c d e f

↑

Bent E.K. Lindow, (↑ Bird Evolution Across the K-Pg Boundary and the Basal Neornithine Diversification, [w:] Gareth Dyke, Gary Kaiser, Living Dinosaurs: The Evolutionary History of Modern Birds, Chichester, UK: John Wiley & Sons, Ltd, 2011, s. 338-354, DOI: 10.1002/9781119990475.ch14, ISBN 978-1-119-99047-5 ang.).

↑ Classification of the vertebrates, [w:] Michael J. Benton, Vertebrate paleontology, wyd. 3, University of Bristol, 2004, ISBN 978-0-632-05637-8 [zarchiwizowane z adresu 2018-10-15].

ITIS: (↑ Birds-Taxonomy ang.). W: Integrated Taxonomy Information System [on-line]. [dostęp 14.11.2014].

E. Connolly: (↑ Introduction to Zoology ang.). W: Moorpark College D.V.M. [on-line]. 2013. [dostęp 14.11.2014].

Peter M. Galton, (↑ On Staurikosaurus pricei, an early saurischian dinosaur from the Triassic of Brazil, with notes on the Herrerasauridae and Poposauridae, „Paläontologische Zeitschrift", 51 (3-4), 1977, s. 234-245, DOI: 10.1007/BF02986571 ang.).

Davide Pisani i inni, (↑ A genus-level supertree of the Dinosauria, „Proceedings of the Royal Society B", 269 (1494), 2002, s. 915-921, DOI: 10.1098/rspb.2001.1942, PMID: 12028774, PMCID: PMC1690971 ang.).

↑

Gary P. Burness, Timothy Flannery, Jared Diamond. (Dinosaurs, dragons, and dwarfs: The evolution of maximal body size. „Proceedings of the National Academy of Sciences". 98 (25), s. 14518-14523, 2001. DOI: 10.1073/pnas.251548698. PMID: 11724953. Bibcode: 2001PNAS...9814518B ang.).

Jürgen Hummel, Marcus Clauss: Sauropod feeding and digestive physiology. W: Nicole Klein, Kristian Remes, Carole T. Gee, P. Martin Sander: Biology of the sauropod dinosaurs: Understanding the life of giants. Indiana University Press, 2011, s. 11-33. ISBN 0-253-35508-7 .

Edwin Harris Colbert: (↑ Men and dinosaurs: the search in field and laboratory. Harmondsworth: Penguin, 1971. ISBN 0-14-021288-4 . ang.)

Gerardo V. Mazzetta, Per Christiansen, Richard A. Fariña. (Giants and bizarres: body size of some southern South American Cretaceous dinosaurs. „Historical Biology". 2004, s. 1-13, 2004 ang.).

David M. Lovelace. ↑ Morphology of a specimen of Supersaurus (Dinosauria, Sauropoda) from the Morrison Formation of Wyoming, and a re-evaluation of diplodocid phylogeny. „Arquivos do Museu Nacional". 65 (4), s. 527-544, 2007.

Cristiano dal Sasso i inni, ↑ New information on the skull of the enigmatic theropod Spinosaurus, with remarks on its sizes and affinities, „Journal of Vertebrate Paleontology", 25 (4), 2006, s. 888-896, DOI: 10.1671/0272-4634(2005)025[0888:NIOTSO]2.0.CO;2.

R.J. Butler, Q. Zhao. ↑ The small-bodied ornithischian dinosaurs Micropachycephalosaurus hongtuyanensis and Wannanosaurus yansiensis from the Late Cretaceous of China. „Cretaceous Research". 30 (1), s. 63-77, 2009. DOI: 10.1016/j.cretres.2008.03.002.

↑ Allosaurus. W: Don Lessem, Donald F. Glut: The Dinosaur Society's Dinosaur Encyclopedia. Random House, 1993, s. 19-20. ISBN 0-679-41770-2 .

W. Desmond Maxwell, John H. Ostrom. ↑ Taphonomy and paleobiological implications of Tenontosaurus-Deinonychus associations. „Journal of Vertebrate Paleontology". 15 (4), s. 707-712, 1995. DOI: 10.1080/02724634.1995.10011256.

Brian T. Roach, Daniel L. Brinkman. ↑ A reevaluation of cooperative pack hunting and gregariousness in Deinonychus antirrhopus and other nonavian theropod dinosaurs. „Bulletin of the Peabody Museum of Natural History". 48 (1), s. 103-138, 2007. DOI: 10.3374/0079-032X(2007)48[103:AROCPH]2.0.CO;2.

Darren Tanke, ↑ Head-biting behavior in theropod dinosaurs: paleopathological evidence, „Gaia", 15, 1998, s. 167-184 [zarchiwizowane z adresu 2008-02-27].

Kenneth Carpenter. Evidence of predatory behavior by theropod dinosaurs. „Gaia". 15, s. 135-144, 1998.

Raymond R. Rogers, David W. Krause, Kristina Curry Rogers. ↑ Cannibalism in the Madagascan dinosaur Majungatholus atopus. „Nature". 422 (6931), s. 515-518, 2007. DOI: 10.1038/nature01532. PMID: 12673249.

S. Chatterjee, R.J. Templin. ↑ Biplane wing planform and flight performance of the feathered dinosaur Microraptor gui. „Proceedings of the National Academy of Sciences". 104 (5), s. 1576-1580, 2007. DOI: 10.1073/pnas.0609975104. PMID: 17242354. PMCID: PMC1780066. Bibcode: 2007PNAS..104.1576C.

↑

Carl F. Diegert. ↑ A digital acoustic model of the lambeosaurine hadrosaur Parasaurolophus tubicen. „Journal of Vertebrate Paleontology". 18 (3, Suppl.), s. 38A, 1998.

Philip J. Currie, Kevin Padian: ↑ Encyclopedia of Dinosaurs. Academic Press, 1997, s. 206.

David J. Varricchio, John J. Horner, Frankie D. Jackson. ↑ Embryos and eggs for the Cretaceous theropod dinosaur Troodon formosus. „Journal of Vertebrate Paleontology". 22 (3), s. 564-576, 2002. DOI: 10.1671/0272-4634(2002)022[0564:EAEFTC]2.0.CO;2.

Andrew H. Lee, S Werning. Sexual maturity in growing dinosaurs does not fit reptilian growth models. „Proceedings of the National Academy of Sciences". 105 (2), s. 582-587, 2008. DOI: 10.1073/pnas.0708903105. PMID: 18195356. PMCID: PMC2206579. Bibcode: 2008PNAS..105..582L.

Drinking. W: Paul R. Ehrlich, David S. Dobkin, and Darryl Wheye: ↑ Birds of Stanford. Standford University, 1988. [dostęp 2007-12-13].

E. Skadhauge, K. H. Erlwanger, S. D. Ruziwa, V. Dantzer i inni. ↑ Does the ostrich (Struthio camelus) coprodeum have the electrophysiological properties and microstructure of other birds?. „Comparative biochemistry and physiology. Part A, Molecular & integrative physiology". 134 (4), s. 749-755, 2003. DOI: 10.1016/S1095-6433(03)00006-0. PMID: 12814783.

J. Mora, J. Martuscelli, J. Ortiz Pineda, G. Soberon. ↑ The Regulation of Urea-Biosynthesis Enzymes in Vertebrates. „Biochemical Journal". 96 (1), s. 28-35, lipiec 1965. PMID: 14343146. PMCID: PMC1206904.

Gary C. Packard. ↑ The Influence of Ambient Temperature and Aridity on Modes of Reproduction and Excretion of Amniote Vertebrates. „The American Naturalist". 100 (916), s. 667-82, 1966. DOI: 10.1086/282459. JSTOR: 2459303.

Thomas G. Balgooyen. ↑ Pellet Regurgitation by Captive Sparrow Hawks (Falco sparverius). „Condor". 73 (3), s. 382-85, 1-10-1971. DOI: 10.2307/1365774. JSTOR: 1365774.

R.E.H. Reid: Dinosaurian Physiology: the Case for "Intermediate" Dinosaurs. W: James O. Farlow, M.K. Brett-Surman: ↑ The Complete Dinosaur. Bloomington: Indiana University Press, 1997, s. 449-473. ISBN 0-253-33349-0 .

Henry Fairfield Osborn. ↑ Three new Theropoda, Protoceratops zone, central Mongolia. „American Museum Novitates". 144, s. 1-12, 1924.

↑

Jacques Gauthier: Saurischian Monophyly and the Origin of Birds. W: ↑ Kevin Padian: The Origin of Birds and the Evolution of Flight. 1986, s. 1-55, seria: Memoirs of the California Academy of Sciences 8.

Gerald Mayr, Burkhard Pohl, Stefan Peters. ↑ A Well-Preserved Archaeopteryx Specimen with Theropod Features. „Science". 310 (5753), s. 1483-1486, 2005. DOI: 10.1126/science.1120331. PMID: 16322455. Bibcode: 2005Sci...310.1483M.

Peter Wellnhofer. ↑ Ein neuer Exemplar von Archaeopteryx. „Archaeopteryx". 6, s. 1-30, 1988.

Theagarten Lingham-Soliar, Alan Feduccia, Xiaolin Wang. ↑ A new Chinese specimen indicates that 'protofeathers' in the Early Cretaceous theropod dinosaur Sinosauropteryx are degraded collagen fibres. „Proceedings of the Biological Sciences". 274 (1620), s. 1823-9, 2007. DOI: 10.1098/rspb.2007.0352. PMID: 17521978. PMCID: PMC2270928.

Richard O. Prum. ↑ Are Current Critiques Of The Theropod Origin Of Birds Science? Rebuttal To Feduccia 2002. „The Auk". 120 (2), s. 550-61, April 2003. DOI: 10.1642/0004-8038(2003)120[0550:ACCOTT]2.0.CO;2. JSTOR: 4090212.

Alan R. Hildebrand, Glen T. Penfield, David A. Kring, Mark Pilkington i inni. ↑ Chicxulub Crater; a possible Cretaceous/Tertiary boundary impact crater on the Yucatan Peninsula, Mexico. „Geology". 19 (9), s. 867-871, September 1991. DOI: 10.1130/0091-7613(1991)019<0867:CCAPCT>2.3.CO;2. Bibcode: 1991Geo....19..867H.

Kevin O. Pope, Adriana C. Ocampo, Gary L. Kinsland, Randy Smith. ↑ Surface expression of the Chicxulub crater. „Geology". 24 (6), s. 527-30, 1996. DOI: 10.1130/0091-7613(1996)024<0527:SEOTCC>2.3.CO;2. PMID: 11539331. Bibcode: 1996Geo....24..527P.

Tammy Plotner: ↑ Did Asteroid Baptistina Kill the Dinosaurs? Think other WISE .... W: Universe Today [on-line]. 2011. [dostęp 2011-09-20].

↑

Robert M. Sullivan. ↑ No Paleocene dinosaurs in the San Juan Basin, New Mexico. „Geological Society of America Abstracts with Programs". 35 (5), s. 15, 2003. [dostęp 2007-07-02]. [zarchiwizowane z adresu].

↑ Dong Zhiming: Dinosaurian Faunas of China. China Ocean Press, Beijing, 1992. ISBN 3-540-52084-8 . OCLC 26522845.

Edward Lhuyd: ↑ Lithophylacii Britannici Ichnographia, sive lapidium aliorumque fossilium Britannicorum singulari figura insignium. London: Gleditsch and Weidmann, 1699.

R.T. Gunther: ↑ Life and letters of Edward Lhwyd,: Second keeper of the Museum Ashmoleanum (Early science in Oxford Volume XIV). Dawsons of Pall Mall, 1968.

William Buckland. ↑ Notice on the Megalosaurus or great Fossil Lizard of Stonesfield. „Transactions of the Geological Society of London". 1 (2), s. 390-396, 1824. DOI: 10.1144/transgslb.1.2.390.

↑

Nick Evershed, (↑ Blood, tissue extracted from duck-billed dinosaur bone, Cosmos Online, 1 maja 2009 [zarchiwizowane z adresu 2013-10-05] ang.).

↑

↑

↑

H.S. Torrens. ↑ The dinosaurs and dinomania over 150 years. „Modern Geology". 18 (2), s. 257-286, 1993.

"Dickens CJH: ↑ London. Michaelmas term lately over, and the Lord Chancellor sitting in Lincoln's Inn Hall. Implacable November weather. As much mud in the streets, as if the waters had but newly retired from the face of the earth, and it would not be wonderful to meet a Megalosaurus, forty feet long or so, waddling like an elephantine lizard up Holborne Hill." Bleak House. London: Bradbury & Evans, 1852, s. 1.

# data[].attributes.attachment_link.description
Dinozaury (Dinosauria) - zróżnicowany klad zauropsydów. Pojawiły się w triasie, około 237 milionów lat temu. Stanowiły dominującą grupę kręgowców lądowych od początku jury (około 201 milionów lat temu) przez 135 milionów lat, do końca kredy (66 milionów lat temu), kiedy wymieranie kredowe (wyznaczające granicę kreda- trzeciorzęd i koniec mezozoiku) doprowadziło do zniknięcia większości linii.

# data[].attributes.body
Długa szyja. Roślinożerny.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Diplodok ( Diplodocus) - rodzaj dinozaura z rodziny diplodoków, którego skamieniałe szczątki odkrył po raz pierwszy w 1877 S.W. Williston. Wzorowana na łacinie nazwa rodzajowa ukuta przez Marsha w 1878 pochodzi od starogreckich słów ( diploos) "podwójny" i (dokos) "belka", odnosząc się do dwubelkowych szewronów umiejscowionych w dolnej części ogona. Sądzono, że były unikalne dla diplodoka, jednakże znaleziono je także u innych członków tej rodziny, a także u innych zauropodów, jak choćby mamenchizaura.

Zwierzę żyło na zachodzie Ameryki Północnej pod koniec jury. Należy do najpopularniejszych dinozaurów górnej formacji Morrison złożonej z osadów pochodzących z płytkiego morza i aluwialnych sprzed 150-147 milionów lat ( kimeryd i tyton). Tamtejsze środowisko, jak i jego zapis kopalny zdominowały ogromne zauropody, jak kamarazaur, barozaur, apatozaur czy brachiozaur.

Diplodocus należy do najłatwiejszych w identyfikacji dinozaurów, ze swym klasycznym zauropodzim kształtem, długimi szyją i ogonem oraz czterema nogami o mocnej budowie. Przez wiele lat był najdłuższym znanym dinozaurem. Jego wielkie rozmiary mogły odstraszać drapieżniki, jak allozaur czy ceratozaur, których skamieliny znaleziono w tych samych warstwach, co oznacza, że koegzystowały razem z diplodokiem.

Jeden z najlepiej poznanych zauropodów, diplodok, to olbrzymie czworonożne zwierzę o długiej szyi i biczowatym ogonie. Jego przednie łapy były o wiele krótsze od tylnych, w związku z czym gad utrzymywał postawę poziomą. To długoszyje i długoogoniaste stworzenie o czterech solidnie zbudowanych łapach porównuje się z wiszącym mostem. Diplodok rzeczywiście jest najdłuższym dinozaurem znanym z kompletnego szkieletu. Fragmentaryczne pozostałości gatunku D. hallorum zwiększyły szacowaną długość, jednakże nie aż tak bardzo, jak z początku sądzono. Opisany został w 1991, jego odkrywca David Gillete wyliczył, że mógł dorastać nawet do 54 m długości, co czyniłoby go najdłuższym znanym dinozaurem, nie licząc tych znanych z bardzo nielicznych szczątków, jak amficeliasa. Masę szacuje się bardzo różnie, niekiedy nawet 113 ton. Bardziej prawdopodobny wydaje się jednak wynik 50 ton. Kolejne badania wykazały, że niektóre wielkie kręgi ogonowe leżały bardziej proksymalnie, niż uznał wcześniej Gillete. Zgodnie z nimi szkielet diplodoka w Carnegie Museum of Natural History w Pittsburghu obejmował 23. krąg ogonowy pochodzący od innego dinozaura, w efekcie czego powstał błąd w oszacowaniu sięgający 30%. Choć zwierzęta takie jak superzaur były prawdopodobnie dłuższe, pozostały po nich jedynie fragmentaryczne szczątki.

Relatywnie do wielkości ciała zwierzęcia, osiągającego długość 35 m, Diplodocus posiadał bardzo małą czaszkę umiejscowioną na końcu sześciometrowej szyi. Jego niewielkie zęby obecne jedynie w przedniej części pyska kierowały się do przodu. Niewielkie rozmiary osiągała puszka mózgowa. Szyja opierała się na co najmniej 15 kręgach. Obecnie uważa się, że zauropsyd trzymał ją poziomo, równolegle do podłoża, nie mogąc jej zbytnio unieść. Współcześnie masę ciała przybliża się na 10-16 ton (poszczególne prace podają 10, 11,5, 12,7 i 16 ton.

Ekstremalnie długi ogon diplodoka liczył około 80 kręgów, czyli prawie dwa razy tyle, ile miały niektóre wcześniejsze zauropody. Dla przykładu ogon szunozaura miał 43 kręgi. Diplodok przewyższał też znacznie w tym względzie współczesne mu Macronaria: kamarazaur posiadał 53 kręgi ogonowe. Spekulowano, czy zwierzę używało ogona w obronie, czy też służył on do wydawania dźwięku jak trzaskający bicz. Mógł też zapewniać przeciwwagę szyi. Środkową część ogona po stronie brzusznej cechowały charakterystycznie ukształtowane kości, "podwójne belki", od których wzięła się nazwa rodzajowa zwierzęcia. Mogły stanowić wsparcie dla kręgów lub ochraniać naczynia krwionośne przed zmiażdżeniem, gdy ciężki ogon spoczywał na ziemi. Podobne struktury spotyka się u spokrewnionych dinozaurów.

Jak w przypadku innych zauropodów, dłoń diplodoka uległa w trakcie ewolucji znacznym modyfikacjom. Palce i kości ręki tworzyły pionową kolumnę o podkowiastym przekroju. Pazury nie występowały prócz jednego palca na przedniej łapie. Szpon ten, spłaszczony bocznie i niepołączony z kośćmi ręki, osiągał niezwykle dużą wielkość w porównaniu ze spotykanymi u innych zauropodów. Jego funkcja pozostaje nieznana.

W latach 1878-1924 opisano kilka gatunków diplodoka. Pierwszy szkielet znaleźli w Canon City w Kolorado Benjamin Franklin Mudge i Samuel Wendell Williston w 1877. Otrzymał on w następnym roku od paleontologa Othniela Marsha nazwę Diplodocus longus ("długa podwójna belka"). Pozostałości gada pochodziły z formacji Morrison na zachodzie USA (stany Kolorado, Utah, Montana i Wyoming). Skamieliny tego zwierzęcia należą do częstych, nie licząc czaszki, której brakuje w większości pod innymi względami kompletnych szkieletach. Najpopularniejszym i najlepiej poznanym gatunkiem diplodoka jest nie będący gatunkiem typowym D. carnegii. Liczne odlewy jego szkieletów zdobią muzea całego świata.

2 rodzaje zauropodów formacji Morrison (diplodok i barozaur) cechują bardzo podobne kości kończyn. W przeszłości wiele izolowanych kości łap przypisywano automatycznie diplodokowi, a mogły one należeć do barozaurów. Szczątki diplodoka odkryto w stratygraficznej warstwie 5 wspomnianej formacji.

D. longus, gatunek typowy, znany z dwóch czaszek i serii ogonowych z formacji Morrison z Kolorado i Utah.

D. carnegii (alternatywny zapis D. carnegiei), upamiętniający amerykańskiego filantropa szkockiego pochodzenia Andrew Carnegie, najlepiej znany, głównie z powodu prawie kompletego szkieletu znalezionego przez Jacoba Wortmana z Carnegie Museum of Natural History w Pittsburghu. Opisał go i nazwał John Bell Hatcher w 1901.

D. hallorum, opisany w 1991 przez Gillette jako Seismosaurus halli na podstawie fragmentarycznego szkieletu obejmującego żebra, miednicę i kręgi. George Olshevsky próbował później zmienić nazwę na S. hallorum, motywując to błędem gramatycznym autorów nazwy pierwotnej. Pomysł ten poparli inni specjaliści, jak Carpenter (2006). W 2004 na corocznej konferencji Geological Society of America uznano Seismosaurus za młodszy synonim dla Diplodocus. W dalszej kolejności ukazała się bardziej szczegółowa publikacja z 2006, która nie tylko nadała nową nazwę gatunkowi Diplodocus hallorum, ale także podjęła spekulację, że można by udowodnić, że jest on tym samym, co D. longus. Pogląd, że D. hallorum należy uznać za okaz D. longus, podjęty został także przez autorów powtórnego opisu superzaura. Odrzucili oni poprzednią hipotezę, jakoby Seismosaurus i Supersaurus były tym samym.

Czwarty opisany gatunek, D. hayi (znany z niekompletnego szkieletu odkrytego przez Williama H. Utterbacka w 1902 w okolicy Sheridan w Wyoming, opisany w 1924), został ustanowiony gatunkiem typowym odrębnego rodzaju Galeamopus przez Tschoppa, Mateusa i Bensona (2015).

Z powodu obfitości szczątków Diplodocus stał się jednym z najlepiej zbadanych dinozaurów. Przez lata badań wysunięto rozmaite teorie poruszające wielu aspektów jego życia.

Marsh i później Hatcher uznali, że zwierzę żyło w wodzie, kierując się umiejscowieniem jego otworów nosowych na szczycie czaszki. Podobny pogląd objął też inne wielkie zauropody, jak brachiozaura czy apatozaura. Jednak w 1951 praca Kennetha A. Kermacka wykazała, że Sauropoda prawdopodobnie nie byłyby w stanie oddychać przez nozdrza przy reszcie ciała zanurzonej w wodzie, gdyż wywierała by ona zbyt duże ciśnienie na klatkę piersiową. Od lat siedemdziesiątych panuje zgoda co do lądowego trybu życia tych zwierząt, pasących się na drzewach, paprotnikach oraz krzewach.

Wizerunek diplodoka, a zwłaszcza jego sylwetka, zmieniały się znacznie na przestrzeni lat. Klasyczna rekonstrukcja autorstwa Olivera P. Haya z 1910 przedstawiała gada z kończynami rozstawionymi na boki jak u jaszczurek spędzającego czas na brzegu rzeki. Wedle Haya zauropsyd cechował się jaszczurczym chodem z szeroko rozstawionymi łapami. Pomysł ten poparł Gustav Tornier. Nie zgodził się z nim zaś W.J. Holland, demonstrując, że Diplodocus o rozcapierzonych na boki kończynach potrzebowałby rowu, by podnieść swój brzuch. Znalezienie śladów stóp w latach trzydziestych również podważyło teorię Haya.

Później diplodoki przedstawiano często z szyjami podniesionymi w górę, dzięki czemu mogłyby żerować na wysokich drzewach. Badania z użyciem modeli komputerowych wykazały, że naturalne dla szyi było ułożenie horyzontalnie, a nie pionowe. Naukowcy tacy, jak Kent Stephens argumentowali dzięki nim, że zauropody, w tym diplodok, nie unosiły swych głów ponad poziom ramion. Jednak kolejne badania wykazały, że wszystkie czworonogi zdają się trzymać swe szyje jak najbardziej pionowo w zwyczajnej uważnej pozycji. To samo powinno być prawdziwe również dla zauropodów, chyba że miałyby one jakąś nieznaną, unikalną cechę, która różniła by anatomię tkanek miękkich ich szyj od spotykanej u innych zwierząt. Jednym z modeli zauropodów w tym badaniu był właśnie diplodok. Pokazano, że trzymał swą szyję pod kątem około 45° z głową skierowaną w dół w postawie spoczynkowej.

Podobnie jak w przypadku blisko spokrewnionego barozaura, niezwykle długa szyja diplodoka wywołała wśród specjalistów wiele kontrowersji. Przeprowadzone w 1992 na Columbia University badanie struktury szyi Diplodocidae wykazało, że najdłuższe szyje wymagały obecności serca ważącego 1,6 tony, czyli dziesiątej części masy całego zwierzęcia. Zaproponowano w nim hipotezę, że zwierzęta te posiadały szczątkowe pomocnicze serca szyjne, których jedyną rolą byłoby przepompowywać krew w górę, do następnego serca.

Podczas gdy długą szyję uważano tradycyjne za przystosowanie służące pożywianiu się, badanie z 2006 sugeruje, że przerośnięta szyja diplodoka i jego krewnych stanowiła wytwór doboru płciowego, benefity pokarmowe miały odgrywać tylko rolę drugorzędną.

Pożywienie

Diplodocus cechował się zębami niezwykłymi jak na zauropoda. Korony są długie i wysmukłe, w przekroju mają kształt eliptyczny. Wierzchołek natomiast jest tępy, trójkątny. Najwydatniejsza fasetka zębowa leży na szczycie. Nie przypomina to wzorów spotykanych u wszystkich innych zauropodów, ale ślady zużycia leżą dzięki temu po policzkowych stronach zębów górnych i dolnych. Oznacza to, że diplodok i inne Diplodocidae wykształciły całkowicie odmienny mechanizm pożywiania się, niż inne zauropody. Jednostronne obrywanie gałązek wydaje się najbardziej prawdopodobnym sposobem żerowania diplodoka i wyjaśnia nietypowy wzór obecny na zębach wynikły z ich ścierania się w kontakcie z pokarmem. Przy takim sposobie pobierania pokarmu jeden rząd zębów mógł służyć do zrywania ulistnienia z gałęzi, podczas gdy inny zapewniał pomoc i stabilizację. Dzięki wydłużeniu obszaru przedoczodołowego czaszki, leżącego naprzeciw oczu zwierzęcia, mogło ono skubać dłuższe części gałęzi za pomocą pojedynczego ruchu. Również ruch żuchwy w tył mógł spełniać dwie ważne role w żerowaniu: zwiększał rozwarcie i pozwalał na niewielkie dopasowanie względnych pozycji rzędów zębów. Umożliwiało to równe obgryzanie.

W związku z giętką zarówno w kierunku bocznym, jak i grzbietowo-brzusznym szyją i możliwością użycia swego ogona i podniesienia się na tylne łapy (postawa trójnogu) Diplodocus mógł paść się na wielu poziomach, zarówno nisko, jak i wysoko. Sięgał 10 m powyżej gruntu. Zasięg ruchów szyi pozwalał także jego głowie skubać pokarm poniżej poziomu ciała. Przywiodło to pewnych naukowców do spekulacji, czy diplodok pasł się na roślinach podwodnych z brzegów rzek. Tę koncepcję wspierają względne długości przednich i tylnych łap. Co więcej, kołkowate zęby mogły służyć spożywaniu miękkiej roślinności wodnej.

W 2010 Whitlock et al. opisali czaszkę młodocianego osobnika diplodoka (CM 11255), różniącą się znacznie od czaszek dorosłych zwierząt tego samego rodzaju. Jego pysk nie kończył się tępo, a zęby nie były ograniczone do przodu pyska. Różnice wskazują, że osobniki dorosłe i młodociane żywiły się odmiennie. Takie różnice ekologicznie pomiędzy osobnikami dorosłymi i młodocianymi nie były wcześniej obserwowane u zauropodomorfów.

Głowę diplodoka przedstawiano szeroko z nozdrzami wysoko na szczycie, kierując się umiejscowieniem nozdrzy zewnętrznych w tym miejscu. Spekulowano także, czy taki układ nie oznacza, że Diplodocus mógł mieć trąbę. Badanie z 2006 pokazało brak paleoneuroanatomicznych dowodów na istnienie trąby. Zauważono, że nerw twarzowy (V) u zwierząt dysponujących trąbą, jak choćby słoniowate, jest duży, gdyż ją unerwia. Istnieją natomiast dowody na to, że nerw ten był u diplodoka niewielki. Badania autorstwa Lawrence'a Witmera z 2001 wykazały to, że podczas gdy kostny otwór nosowy leży wysoko w górnej części czaszki, właściwe, mięsiste nozdrza były usytuowane niżej na pysku.

Obecne odkrycia zasugerowały, że diplodok i inne diplodoki mogły mieć wąskie, zaostrzone keratynowe kolce na grzbiecie, przypominające spotykane u legwana. To radykalnie odmienne spojrzenie włączono do obecnych rekonstrukcji, także w serialu popularnonaukowym Wędrówki z Dinozaurami. Nie wiadomo, jak wiele Diplodocidae dzieliło tę cechę, a także, czy występowała ona też u innych zauropodów.

Wzrost i rozmnażanie

Nie ma żadnych dowodów na zachowania rozrodcze diplodoka. Inne zauropody, jak tytanozaur saltazaur, zostały powiązane z miejscami rozrodu. Tereny gniazdowania tytanozaurów wskazują, że zwierzęta te mogły składać jaja wspólnie w wielu płytkich dołach pokrywanych roślinnością. Możliwe, że diplodok zachowywał się podobnie. W serialu paradokumentalnym " Wędrówki z dinozaurami" pokazano samicę diplodoka składającą jaja za pomocą pokładełka, co było czystą spekulacją autorów serialu.

Opierając się na licznych badaniach histologicznych, ocenia się, że diplodok jak i inne zauropody, miał niezwykle szybkie tempo wzrostu. Osiągał dojrzałość płciową w ponad dekadę i kontynuował swój wzrost przez całe życie. Wcześniej sądzono, że zauropody wzrastały wolno przez całe życie, dojrzewając po długich dziesięcioleciach.

Porównania pierścieni sklerotycznych oczu diplodoka i ptaków sugerują, że był aktywny w ciągu dnia w krótkich przedziałach czasowych.

Diplodocus stanowi typowy rodzaj w rodzinie diplodoków, która czerpie od niego swą nazwę. Jej członkowie, ciągle masywni, cechują się jednak znacznie smuklejszą budową, niż inne zauropody, jak tytanozaury czy brachiozaury. Wszystkie Diplodocidae mają długie szyje i ogony, przyjmują pozę horyzontalną z kończynami przednimi krótszymi od tylnych. Diplodoki rozkwitły podczas jury późnej w Ameryce Północnej i prawdopodobnie też Afryce.

Podrodzinę Diplodocinae wyróżniono, by objąć diplodoka i jego najbliższych krewnych, jak barozaur. Bardziej dalekim krewnym jest współczesny apatozaur, zaliczany do Diplodocidae, ale już nie do Diplodocinae, umieszcza się go w podrodzinie apatozaurów Apatosaurinae. Portugalski dinheirozaur i afrykańska tornieria także uważane są przez pewnych autorów za bliskich krewnych dipldoka.

Poniższy kladogram bazuje na analizie filogenetycznej przeprowadzonej przez Whitlocka w 2011, ukazuje pokrewieństwa pomiędzy diplodokiem i innymi rodzajami jego rodziny.

Diplodocus stał się sławnym i często przestawianym dinozaurem, gdyż wystawiano go w większej ilości miejsc, niż jakiegokolwiek innego zauropoda. Zwierzę zawdzięcza to prawdopodobnie dobrej jakości pozostałości szkieletów i dawniejszemu statusowi najdłuższego z dinozaurów. Jednak darowanie wielu odlewów zmontowanych szkeletów przez przemysłowca Andrew Carnegie'ego potentatom na całym swiecie na początku XX wieku zrobiło dużo dla zaznajomienia się z nim ludzi na świecie. Odlewy diplodoczych szkieletów są wciąż wystawiane w wielu muzeach w różnych miejscach na Ziemi, w tym niezwykły D. hayi w Houston Museum of Natural Science i D. carnegii w licznych instytucjach.

Dary Carnegiego przysłużyły się następującym instytucjom:

Carnegie Museum of Natural History w Pittsburghu (oryginalny, wystawiany od 1907)

Muzeum Historii Naturalnej w Londynie (replika, wystawiana on 12 May 1905)

Museum für Naturkunde w Berlin, (replika, wystawiana od maja 1908)

Muséum national d'histoire naturelle w Paryżu, (replika, wystawiana on 15 June 1908)

Natural History Museum w Wiedniu, (replika, wystawiana od 1909)

Museo Paleontologico e Geologico G. Capellini w Bolonii, (replika, wystawiana w 1909). Odlewy czaszki znajdują się w Mediolanie i Neapolu.

Muzeum Zoologiczne Rosyjskiej Akademii Nauk w Petersburgu (replika, wystawiana od 1910)

Museo de La Plata w La Plata w okolicy Buenos Aires (replika, wystawiana od 1912)

Museo Nacional de Ciencias Naturales w Madrycie (replika, wystawiana od listopada 1913)

Museo de Paleontología w Meksyku (replika, wystawiana od 1930)

Paläontologisches Museum München w Monachium (replika, dana w 1932 i cały czas niezmontowana)

To przedsięwzięcie wraz ze związkami z nauką, filantropią i kapitalizmem, przyciągnęło znacznie uwagę opinii publicznej w Europie. Niemiecki tygodnik satyryczny „ Kladderadatsch " poświęcił zwierzęciu wiersz, w którym wspomina także prezenty Carnegiego. "Le diplodocus" stało się nazwą generyczną zauropodów w języku francuskim, tak jak "brontozaur".

D. longus wystawiany jest w Senckenberg Museum we Frankfurcie. Szkielet zbudowano z pozostałości kilku osobników, darowanych w 1907 przez Amerykańskie Muzeum Historii Naturalnej. Zmontowany i bardziej kompletny szkielet D. longus znajduje się Muzeum Historii Naturalnej w Waszyngtonie. Natomiast zmontowany szkielet D. hallorum (wcześniej Seismosaurus, być może synonim D. longus), spotkać można w New Mexico Museum of Natural History and Science.

Diplodocus pojawiał się często w filmach o dinozaurach, zarówno opartych na faktach, jak i fikcyjnych. Przedstawia go drugi odcinek nagradzanego serialu telewizyjnego BBC Wędrówki z dinoazurami o tytule "Czas tytanów". Opowiada on o życiu diplodoka 152 miliony lat temu. W literaturze James A. Michener poświęcił zwierzęciu rozdział w swojej książce Centennial. Opisuje w nim życie i śmierć jednego osobnika.

# data[].attributes.attachment_link.description
Diplodok ( Diplodocus) - rodzaj dinozaura z rodziny diplodoków, którego skamieniałe szczątki odkrył po raz pierwszy w 1877 S.W. Williston. Wzorowana na łacinie nazwa rodzajowa ukuta przez Marsha w 1878 pochodzi od starogreckich słów ( diploos) "podwójny" i (dokos) "belka", odnosząc się do dwubelkowych szewronów umiejscowionych w dolnej części ogona.

# data[].attributes.body
Mały roślinożerny dinozaur. Ma się jak obronić bo ma kolce na ciele. Fajny dinozaur. Spokojny.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Triceratops

Marsh, 1889

Okres istnienia: Kreda późna,
68-65 mln lat temu

Prawie dorosły T. horridus

Systematyka

Rodzaj

triceratops

Synonimy

Agathaumas? Cope, 1872

Polyonax? Cope, 1874

Bison alticornis Marsh, 1887

Torosaurus? Marsh, 1891

Sterrholophus Marsh, 1891

Claorhynchus? Cope, 1892

Ugrosaurus Cobabe & Fastovsky, 1987

Nedoceratops? Ukrainsky, 2007

Diceratus? Mateus, 2008

Ojoceratops? Sullivan & Lucas, 2010

Tatankaceratops? Ott & Larson, 2010

Gatunki

T. horridus Marsh, 1889

T. prorsus Marsh, 1890

Triceratops - rodzaj roślinożernego dinozaura rogatego z rodziny ceratopsów, żyjącego w mastrychcie ( kreda późna), od 68 do 65,5 milionów lat temu na terenach dzisiejszej Ameryki Północnej. Należy do ostatnich nieptasich dinozaurów, które pojawiły się przed wymieraniem kredowym. Nazwa rodzajowa pochodzi z greki i oznacza twarz o trzech rogach.

Nosząc dużą kostną kryzę na szyi i trzy rogi, czworonożny, przypominający pod pewnymi względami nosorożca triceratops stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych dinozaurów i najlepiej znanym przedstawicielem Ceratopsidae. Dzielił środowisko życia i stanowił zdobycz tyranozaura, choć nie jest pewne, czy te dwa dinozaury rzeczywiście walczyły ze sobą w sposób, w jaki się to często przedstawia na popularnych obrazkach.

Dokładne umiejscowienie rodzaju wśród ceratopsydów stanowi przedmiot debaty paleontologów. Obecnie uznaje się dwa pewne gatunki: T. horridus i T. prorsus, chociaż nazywano liczne gatunki. Badanie opublikowane w 2012 sugeruje też, że współczesny mu torozaur, marginocefal długo uznawany za odrębny rodzaj, stanowi w rzeczywistości dojrzałą formę triceratopsa. Nie zostało to jednak zaakceptowane przez wszystkich specjalistów. Publikacja Daniela Fielda i Nicholasa Longricha, badaczy z Yale, z 2012 sprzeciwiła się temu stwierdzeniu, pozostając przy odrębnej klasyfikacji jako oddzielne gatunki.

Znaleziono liczne szczątki triceratopsa, odkąd po raz pierwszy opisano rodzaj w 1889. Wlicza się w to co najmniej jeden kompletny szkielet. Na obszarze formacji Hell Creek tylko w pierwszej dekadzie XXI wieku znaleziono 47 kompletnych bądź fragmentarycznych czaszek. Odkryto osobniki reprezentujące różne stadia życia od wylęgających się młodych po dorosłe.

Funkcja kryzy kostnej i trzech wydatnych rogów twarzowych długo inspirowały do debaty. Tradycyjny pogląd widzi je jako broń służącą do obrony przed drapieżnikami. Bardziej współczesne pomysły zauważają obecność naczyń krwionośnych na kościach czaszki Ceratopsidae, uznając za bardziej prawdopodobne, że cechy te służyły identyfikacji, parowaniu się i wykazywaniu dominacji w grupie, jak poroża czy rogi dzisiejszych kopytnych czy chrząszczów. Teoria ta znalazłaby dodatkowe wsparcie, gdyby torozaur okazał się dojrzałą formą triceratopsa. Oznaczałoby to, że charakterystyczne dla torozaurów okna w kryzie pojawiały się dopiero z osiągnięciem dojrzałości przez osobniki, czyniąc kryzę bardziej przydatną do pokazywania niż do obrony.

Długość triceratopsa szacuje się na około 7,9-9,0 m, wysokość na 2,9-3,0 m, masę ciała zaś na 6,1-12,0 ton. Najbardziej wyróżnia się on swą wielką czaszką, należącą do najbardziej okazałych wśród zwierząt lądowych. Największa znana czaszka, okaz BYU 12183, miałaby całkowitą długość szacowaną na 2,5 m, gdyby była kompletna. Mogło to stanowić prawie jedną trzecią długości całego zwierzęcia. Na pysku, nad nozdrzami, sterczał pojedynczy róg, natomiast para rogów mierzących około metra długości znajdowała się nad oczami. Ze sklepienia czaszki odchodziła względnie krótka kryza kostna, zdobiona kośćmi epokcypitalnymi u niektórych okazów. Większość innych Ceratopsidae miała w kryzie duże okna, podczas gdy u triceratopsa tworzyła ją lita kość.

Skóra triceratopsa wyróżniała go wśród dinozaurów. Odciski skóry nieopisanego jeszcze osobnika ukazują, że niektóre gatunki mogły być pokryte przypominającymi włosy tworami, podobnymi do znalezionych u prymitywnego ceratopsa psitakozaura.

Triceratops cechował się potężną budową. Miał silne kończyny o krótkich dłoniach zakończonych trzema kopytkami każda i także krótkich stopach po cztery kopytka. Choć pewnie był czworonożny, postawa triceratopsa pozostawała długo przedmiotem dyskusji. Pierwotnie sądzono, że przednie nogi gada były rozcapierzone na boki pod kątem w stosunku do tułowia, by lepiej nosić ciężar głowy. Ilustrują to rysunki Charlesa Knighta i Rudolpha Zallingera. Dowody ichnologiczne w postaci skamieniałych śladów dinozaurów rogatych i współczesne rekonstrukcje szkieletów (i fizyczne, i cyfrowe) zdają się wykazywać, że triceratops i inne ceratopsydy utrzymywały pozycję wyprostowaną podczas zwyczajnej lokomocji, z łokciami zgiętymi i lekko pochylonymi, w pozycji pośredniej pomiędzy pełnym wyprostem i rozcapierzeniem, jak u współczesnego nosorożca.

Przedramiona i dystalne od nich części kończyny górnej triceratopsa zachowały prymitywną budowę w porównaniu z innymi czworonożnymi dinozaurami, jak tyreofory czy zauropody. W tych dwóch grupach przedramiona gatunków czworonożnych były zazwyczaj zrotowane tak, że ręce zwracały się ku przodowi z dłońmi odchylonymi w tył w pronacji, gdy zwierzę chodziło. Triceratops, jak inne ceratopsy i blisko spokrewnione ornitopody, chodził z większością palców skierowaną na zewnątrz, od ciała. Ten prymitywny jak na dinozaura stan spotyka się również u form dwunożnych, np. teropodów. U triceratopsa masa ciała spoczywała jedynie na pierwszych trzech palcach ręki. Trzeci i czwarty zachowały się w stanie szczątkowym, nie miały pazurów ni kopytek. Wzór paliczków to 2-3-4-3-1, co oznacza, że najbardziej wewnętrzny palec składał się z dwóch kości, kolejny z trzech i tak dalej.

Nazwa rodzajowa Triceratops oznacza „trójrogą twarz". Pochodzi ze starożytnej greki od τρί- ( tri-, czyli „trzy"), κέρας ( kéras, „róg") i ὤψ ( ops, „twarz").

Triceratops stanowi najlepiej poznany rodzaj z rodziny ceratopsów (Ceratopsidae, ceratopsydy) obejmującej duże ceratopsy (Ceratopsia, dinozaury rogate) z Ameryki Północnej. Dokładne miejsce triceratopsa wśród Ceratopsidae podlegało długiej debacie. Niepewność ta wywodzi się głównie z kombinacji krótkiej, jednolitej kryzy kostnej, przypominającej kryzy centrozaurów, i długich rogów brwiowych, podobnych do występujących u chasmozaurów. W pierwszym przeglądzie dinozaurów rogatych Richard Swann Lull zaproponował hipotezę istnienia dwóch linii. Pierwsza zawierała monokloniusa i centrozaura i właśnie ona prowadziła do triceratopsa. Kolejna obejmowała ceratopsa i torozaura. Czyniłoby to triceratopsa centrozaurynem w dzisiejszym rozumieniu tego słowa. Późniejsze rewizje wsparły ten pogląd, formalnie opisując drugą grupę o długich kryzach jako chasmozauryny (Chasmosaurinae).

Jako pierwszy zakwestionował powyższy pogląd w 1949 Charles Mortram Sternberg, uznając, że triceratops był bliżej spokrewniony z Arrhinoceratops i chasmozaurem. Uczony bazował na cechach czaszek i rogów. Włączył więc triceratopsa w Ceratopsinae, które określał jako Chasmosaurinae. W większości go zignorowano. Zarówno John Ostrom, jak i później David Norman umieszczali triceratopsa w Centrosaurinae.

Kolejne odkrycia i analizy podtrzymały jednak pogląd Sternberga na pozycje systematyczną „trójrogiej twarzy". Lehman zdefiniował obie podrodziny, uznając triceratopsa za chasmozauryna, opierając się na kilku cechach morfologicznych. W rzeczywistości pasował on dobrze do podrodziny Ceratopsinae, nie licząc jednej cechy: skróconej kryzy. Późniejsze badania wykonane przez Petera Dodsona, włączając w to analizę kladystyczną z 1990 i badanie z 1993 z użyciem RFTRA ( resistant-fit theta-rho analysis), techniki morfometrycznej systematycznie mierzącej podobieństwa w kształcie czaszek, wzmocniły tezę o przynależności triceratopsa do ceratopsynów.

W taksonomii filogenetycznej triceratopsa wykorzystano jako punkt odniesienia przy tworzeniu definicji dinozaurów. Dinosauria określono jako wszystkich potomków ostatniego wspólnego przodka triceratopsa i ptaków nowoczesnych Neornithes. Idąc dalej, dinozaury ptasiomiedniczne określono jako wszystkie dinozaury, których ostatni wspólny przodek z triceratopsem pojawił się później, niż ostatni wspólny przodek ich i ptaków nowoczesnych Neornithes.

Pochodzenie i ewolucja

Zwierzę żyło w mastrychcie ( kreda późna), od 68 do 65,5 milionów lat temu, na terenach dzisiejszej Ameryki Północnej. Należało do ostatnich nieptasich dinozaurów, które pojawiły się przed wymieraniem kredowym.

Przez wiele lat po odkryciu ewolucyjne początki triceratopsa pozostawały w większości ukryte. W 1922 nowo odkryty protoceratops wydawał się jego przodkiem Osbornowi, ale minęło wiele dziesiątków lat, nim kolejne odkrycia ujrzały światło dzienne. Ostatnie lata okazały się bogate w okrycia dinozaurów spokrewnionych z przodkiem „trójrogiej twarzy". Zuniceratops, najwcześniejszy znany dinozaur rogaty o rogach brwiowych, opisany został w późnych latach dziewięćdziesiątych XX wieku, a pierwszy znany dinozaur rogaty w ogóle, jurajski jinlong, w 2005.

Te nowe znaleziska okazały się istotne w ilustrowaniu początków dinozaurów rogatych w ogólności, sugerując ich azjatyckie pochodzenie z jury i rozprzestrzenienie się rzeczywiście rogatych dinozaurów na początku kredy późnej w Ameryce Północnej. Jako że triceratops jest coraz pewniej uznawany za członka podrodziny długokryzych chasmozaurynów, jego przodek prawdopodobnie mógł przypominać chasmozaura, panującego 5 milionów lat wcześniej.

Choć triceratopsa przedstawia się zazwyczaj jako zwierzę stadne, istnieją właściwie niewielkie dowody na stadny tryb życia tego zwierzęcia. Podczas gdy kilka innych rodzajów dinozaurów rogatych znanych jest z cmentarzysk zawierających kości od dwóch do setek, a nawet tysięcy osobników, dotychczas udokumentowano jedno cmentarzysko zdominowane przez kości triceratopsa. Miejsce to leży na południowym wschodzie Montany, obejmuje szczątki trzech osobników młodocianych. Obecność tylko triceratopsów w tym wieku zwraca jednak uwagę. Inne, bardziej współczesne znalezisko może ujawnić, że triceratopsy żyły w niewielkich grupach rodzinnych. W 2012 grupę trzech osobników, względnie kompletnych, znaleziono w Wyoming, w okolicy Newcastle. Każdy z nich był innej wielkości: od w pełni wyrośniętego do małego. Szczątki są obecnie wydobywane przez zespół paleontologów pod kierunkiem Petera Larsona z Black Hills Institute. Uważa się, że zwierzęta podróżowały jako grupa rodzinna, ale pozostaje tajemnicą, czy grupa składała się z pary i ich potomka, czy dwóch samic opiekujących się osobnikiem młodocianym. Pozostałości tego ceratopsa wykazują także ślady drapieżnictwa bądź padlinożerności tyranozaura, zwłaszcza największy osobnik. Kości przedniej kończyny tego ptasiomiedniczego uległy złamaniu i ranom penetrującym wywołanym przez zęby tyranozaura.

Przez wiele lat znajdywano jedynie szczątki samotnych osobników triceratopsa. Są one bardzo pospolite. Na przykład paleontolog Bruce Erickson, pracujący dla Science Museum of Minnesota, odnotował, że widział 200 okazów T. prorsus w montańskiej formacji Hell Creek. Podobnie Barnum Brown twierdził, że widział ponad 500 czaszek w terenie. Ponieważ triceratopsie zęby, kawałki rogów i kryzy oraz inne fragmenty czaszki należą do skamielin znajdywanych obficie w faunie Lancian z późnego mastrychtu ( kreda późna, od 68 do 65 milionów lat temu) na zachodzie dzisiejszej Ameryki Północnej, zwierzę uznaje się za dominującego roślinożercę tych czasów. W 1986 Robert Bakker oszacował, że przypadało nań do 5/6 fauny dużych dinozaurów pod koniec okresu kredowego. W przeciwieństwie do większości zwierząt, skamieniałości czaszek są znacznie częstsze od pozostałości szkieletu pozaczaszkowego triceratopsa, co wskazuje na niezwykle duży potencjał zachowywania się czaszek.

Triceratops należał do ostatnich ceratopsów, jakie pojawiły się przed wymieraniem kredowym. Występowały wtedy także blisko spokrewniony z nim torozaur i dalszy krewny, niewielki leptoceratops, aczkolwiek ich szczątki są znacznie rzadsze.

Triceratops był roślinożercą. Trzymał swoją głowę nisko, więc prawdopodobnie żywił się nisko rosnącą roślinnością, choć być może potrafił powalać wyższe rośliny rogami, dziobem i masą ciała. Żuchwa i szczęka kończyły się głębokim, wąskim dziobem, prawdopodobnie lepiej przystosowanym do chwytania i zrywania, niż do gryzienia.

Zęby triceratopsa tworzyły grupy zwane bateriami zębowymi. Występowało od 36 do 40 kolumn zębów po każdej stronie szczęki czy żuchwy, w każdej z nich leżało od 3 do 5 ułożonych na stos zębów. Ta ostatnia wartość zależała od wielkości zwierzęcia. Daje to w efekcie zakres od 432 do 800 zębów, z których jedynie ułamek służył zauropsydowi kiedykolwiek, zastępowanie zębów było procesem ciągłym i zachodziło przez całe życie zwierzęcia. Pracowały one, tnąc w kierunku pionowym bądź zbliżonym do niego. Wielki rozmiar i liczne zęby triceratopsa sugerują, że zjadał on wielkie ilości włóknistego pokarmu roślinnego. Niektórzy widzą tutaj palmowce i sagowcowate, a inni wskazują na paprocie porastające wtedy tereny zajmowane przez współczesne prerie.

Wiele spekulacji dotyczyło funkcji pełnionych przez struktury zdobiące triceratopsią głowę. Powstały dwie główne teorie, wskazujące na użycie ich w walkach bądź do pokazów w celu zdobycia partnera. Obecnie ta druga wydaje się główną funkcją.

Na wczesnym etapie badań Lull postulował, że kryza stanowiła miejsce przyczepu dla mięśni szczęk, umożliwiających żucie. Pozwoliłoby to na większe rozmiary tychże mięśni, a więc umożliwiałoby im to rozwijanie większej siły. Inni autorzy uznawali ten pogląd przez lata, ale późniejsze studia nie wykazały żadnych pozostałości po przyczepach mięśni na kościach tworzących kryzę.

Długo sądzono, że Triceratops prawdopodobnie wykorzystywał swoje rogi i kryzę w walkach z drapieżnikami takimi, jak tyranozaur. Pomysł ten przedyskutował jako pierwszy C. H. Sternberg w 1917, a 70 lat po nim zrobił to Robert Bakker. Wykazano, że tyranozaur rzeczywiście miewał bezpośrednie pełne agresji spotkania z triceratopsem, opierając się na częściowo wygojonych śladach tyranozaurzych zębów na rogach brwiowych triceratopsa i jego kościach łuskowych. Ugryziony róg jest również złamany, po złamaniu wytworzyła się nowa kość. Nie wiadomo jednak, które zwierzę było agresorem. Ponieważ rany triceratopsa zagoiły się, wydaje się bardzo prawdopodobne, że przeżył on to spotkanie i starał się pokonać teropoda. Paleontolog Peter Dodson spekuluje, że w przypadku zaatakowania przez tyranozaura potężnego triceratopsa ten ostatni miał przewagę i mógł z powodzeniem obronić się, zadając drapieżnikowi śmiertelne rany, używając swych ostrych rogów. Wiadomo też, że tyranozaur żywił się triceratopsami. Dowodzą tego ciężko pogryzione triceratopsie kość biodrowa i kość krzyżowa.

Poza walkami z drapieżnikami z użyciem swych rogów triceratopsy przedstawia się tradycyjnie walczące między sobą z zablokowanymi rogami. Badania wykazały, że takie zachowanie byłoby możliwe, jeśli różniło się od poczynań dzisiejszych zwierząt rogatych, jednak nie ma zgody, czy rzeczywiście występowało. Chociaż znaleziono jamki, dziury, zmiany i inne uszkodzenia triceratopsich czaszek (jak też czaszek innych ceratopsów), które często przypisuje się obrażeniom odniesionym w takich walkach, współczesne badanie nie znajduje dowodów, że urazy te zostały zadane rogiem. Nie ma choćby śladów infekcji ani gojenia. Zamiast tego zasugerowano inne wyjaśnienia: niepatologiczną resorpcję kości czy też nieznaną ich chorobę. Nowsza praca porównuje zapadalność zmian czaszkowych i reakcję okostnową triceratopsa i centrozaura. Wykazała ona ich zgodność u tego pierwszego, używającego swych rogów w walce i cechującego się kryzą przystosowaną do ochrony. Natomiast niższa zapadalność u centrozaura może wskazywać na to, że omawiane struktury jego głowy pełniły bardziej funkcję dekoracyjną lub też, że wykorzystywał on w zmaganiach inne części ciała zamiast głowy. Częstość urazu u tricersatopsa wynosi 14%. Badacze zauważyli również, że uszkodzenia znalezione na zbadanych okazach miały zbyt zlokalizowany charakter, by wynikać z choroby kości. Badanie histologiczne ujawniło, że kryzę triceratopsa buduje kość o budowie włóknisto-blaszkowatej, zawierająca fibroblasty pełniące kluczową rolę w gojeniu się ran, zdolne do szybkiego odkładania kości w trakcie remodelingu.

Bardziej współczesne pomysły zauważają obecność naczyń krwionośnych na kościach czaszki Ceratopsidae, uznając za bardziej prawdopodobne, że cechy te służyły identyfikacji, parowaniu się i wykazywaniu dominacji w grupie, jak poroża czy rogi dzisiejszych reniferów, kozłów śnieżnych czy chrząszczów rohatyńcowatych. Teoria ta znalazłaby dodatkowe wsparcie, gdyby torozaur okazał się dojrzałą formą triceratopsa. Jego kryza rozwijałaby okna z rozwinięciem dojrzałości, co wiązało się z przydatnością kryzy bardziej do pokazywania niż do obrony.

Duża kryza mogła także pomagać w termoregulacji, zwiększając powierzchnię ciała. Podobny pomysł zaproponowano w przypadku płyt stegozaura, aczkolwiek taka rola nie wyjaśnia dziwacznych i wyszukanych wariacji spotykanych u różnych członków rodziny ceratopsów. Jest to bardzo sugestywna obserwacja, wobec czego dzisiaj uważa się, że ornamenty te rosły głównie na pokaz.

Teoria upatrująca roli tych struktur w pokazach godowych zaproponowana została po raz pierwszy przez Davitashviliego w 1961. Zdobyła od tego czasu szeroką akceptację. Istnieją przesłanki za ważną rolą pokazów, zarówno w doborze partnera, jak i w innych zachowaniach społecznych. Wskazuje na to znaczne zróżnicowanie ozdób dinozaurów rogatych, używanych w podobny sposób. Niedawne badanie najmniejszej z czaszek triceratopsa, przypisywanej osobnikowi młodocianemu, wykazuje obecność kryzy i rogów rozwiniętych już na bardzo wczesnym etapie rozwoju, jeszcze przed dojrzewaniem płciowym, co wskazuje na ważną rolę komunikacji wzrokowej i rozpoznawanie się gatunków w ogólności.

Paleopatologia

W jednej z przypisywanych triceratopsowi czaszek dostrzeżono otwór w kości jarzmowej. Zdawał się on stanowić ranę penetrującą, którą zwierzę otrzymało za życia. Tezę tą wspierają pozostałości gojenia zachowane na kości wokół podejrzewanej rany. Dokładne badanie ujawnia, że średnica rany odpowiada średnicy dystalnego końca rogu triceratopsa. Tę i inne widoczne wygojone rany na czaszkach ceratopsów podawano jako dowód na nieprowadzącą do śmierci konkurencję wewnątrzgatunkową tej grupy dinozaurów.

Pierwszy nazwany okaz przypisywany obecnie triceratopsowi to para rogów brwiowych umocowanych na sklepieniu czaszki, znalezionych w okolicy Denver wiosną 1887. Okaz wysłano Otnielowi C. Marshowi, który sądził, że formacja, z której pochodzi, powstała z pliocenu. Uznał kości za należące do szczególnie dużego i niezwykłego bizona, który nazwał Bison alticornis. Następnego roku zorientował się, że były tam rogate dinozaury. Wtedy też opisał rodzaj , bazując na fragmentarycznych szczątkach, cały czas uważał jednak B. alticornis za plioceńskiegoo ssaka. Dopiero dzięki trzeciej, znacznie bardziej kompletnej czaszce zmienił zdanie. Okaz zebrany w 1888 przez Johna B. Hatchera w formacji Lance na terenie Wyoming został pierwotnie opisany jako inny gatunek rodzaju Ceratops. Po namyśle Marsh zmienił poglądy i nadał znalezisku nazwę rodzajową Triceratops, uznając Bison alticornis za inny gatunek Ceratops (później przeniesiono go do Triceratops). Solidna budowa czaszki zwierzęcia przyczyniła się do zachowania wielu okazów jako skamieniałości, co pozwoliło na przestudiowanie różnic międzygatunkowych i międzyosobniczych. Pozostałości triceratopsa znajdowano następnie w amerykańskich stanach Montana i Dakota Południowa (poza Colorado i Wyoming), a także w kanadyjskich prowincjach Saskatchewan i Alberta.

Wcześniejszy okaz, także odnaleziony w formacji Lance, nazwany został Agathaumas sylvestris przez Edwarda D. Cope'a w 1872. Pierwotnie zidentyfikowany jako kaczodzioby, składał się tylko z pozostałości szkieletu pozaczaszkowego i tylko tymczasowo uznaje się go za okaz triceratopsa.

Od tamtych czasów znaleziono liczne szczątki triceratopsa, odkąd po raz pierwszy opisano rodzaj w 1889. Wlicza się w to co najmniej jeden kompletny szkielet. Paleontolog John Scannella stwierdził nawet, że trudno jest chodzić po formacji Hell Creek i nie potknąć się o triceratopsa z wietrzejącego zbocza. W tym obszarze tylko w pierwszej dekadzie XXI wieku znaleziono 47 kompletnych bądź fragmentarycznych czaszek. Odkryto osobniki reprezentujące różne stadia życia od wylęgających się młodych po dorosłe.

Przez pierwsze dekady po opisaniu triceratopsa zbierano różne czaszki, różniące się w mniejszym bądź większym stopniu od oryginalnego „trójrogiego oblicza", nazwanego T. horridus przez Marsha. Łaciński przymiotnik horridus oznacza „szorstki, chropowaty". Epitet gatunkowy odnosi się do takiej tekstury kości należących do holotypu, później zidentyfikowanego jako osobnik w starszym wieku. Różnice w znajdowanych czaszkach nie zaskakują. Chodzi o duże, trójwymiarowe obiekty pochodzące od zwierząt różnego wieku i płci, poddane różnym ciśnieniom działającym z różnych stron w procesie fosylizacji. Odkrywcy nadawali im miana oddzielnych gatunków i tworzyli różne schematy filogenetyczne przedstawiające, jak miały być ze sobą spokrewnione poszczególne gatunki.

Podejmując pierwszą próbę zrozumienia bogactwa gatunków, Lull znalazł dwie grupy, aczkolwiek nie zdradził, w jaki sposób je rozróżnił. Pierwsza składała się z T. horridus, T. prorsus i T. brevicornus; druga z T. elatus i T. calicornis. 2 gatunki ( T. serratus i T. flabellatus) pozostały poza grupami. W 1933 w jego rewizji kluczowej monografii z 1907 autorstwa Hatcher-Marsh-Lull wszystkich znanych ceratopsów pozostawił dwie grupy i dwa nieprzypisane nigdzie gatunki, oprócz nich uznając trzecią linię z T. obtusus i T. hatcheri, charakteryzującą się bardzo małym rogiem nosowym. C. M. Sternberg wprowadził jedną modyfikację, dodając T. eurycephalus i sugerując, że leżał on bliżej drugiej i trzeciej linii, niż gałąź T. horridus. Układ ten popierano aż do większych badań w latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych XX wieku.

Z czasem pomysł, zgodnie z którym różniące się od siebie czaszki mogą reprezentować nie oddzielne gatunki, a różnice międzyosobnicze w obrębie jednego-dwóch gatunków, zdobył sobie popularność. W 1986 Ostrom i Wellnhofer opublikowali pracę, gdzie zaproponowali istnienie pojedynczego gatunku Triceratops horridus. Oparli się o przesłankę istnienia tylko jednego-dwóch gatunków dużych ssaków w danym regionie. Współczesny przykład stanowić miał słoń afrykański i żyrafa w dzisiejszej Afryce (obecnie wyróżniany jest jeszcze drugi gatunek słonia, słoń leśny). Do ich wniosków Lehman dodał stare linie Lull-Sternberg w połączeniu z różnicami wiekowymi i dymorfizmem płciowym, sugerując, że linia T. horridus- T. prorsus- T. brevicornus składała się z samic, natomiast T.calicornis- T.elatus były samcami, a gałąź T. obtusus- T. hatcheri to z kolei stare samce, cierpiące z powodu patologii. Zgodnie z jego rozumowaniem samce miały dłuższe, bardziej wyprostowane rogi i większe czaszki, samice zaś miały mniejsze czaszki o krótszych, skierowanych do przodu rogach.

Wnioski te zakwestionowała kilka lat później Catherine Forster. Powtórnie przeanalizowała ona materiał triceratopsa w bardziej wyczerpujący sposób. Doszła do wniosku, że szczątki należą do dwóch gatunków: T. horridus i T. prorsus, choć wyróżniająca się czaszka T. („Nedoceratops") hatcheri była do tego stopnia inna, by wydzielić ją do osobnego rodzaju. Uczona pokazała, że T. horridus i kilka innych „gatunków" leżało razem, a T. prorsus i T. brevicornus stało samotnie. Ponieważ w tej pierwszej grupie było znacznie więcej okazów, badaczka zasugerowała, że te dwie grupy reprezentują odrębne gatunki. Cały czas pozostaje możliwość interpretacji wyróżniającej pojedynczy gatunek wykazujący dymorfizm płciowy.

W 2009 John Scannella i Denver Fowler wsparli rozdzielenie T. prorsus i T. horridus. Zauważyli, że te dwa gatunki rozdzielone są także stratygraficznie w formacji Hell Creek. Oznacza to, że nie mogły żyć razem w tym samym czasie.

Pewne gatunki

Synonimy i gatunki niepewne

Wymienione niżej gatunki uznaje się za nomina dubia (co oznacza „nazwy wątpliwe"). Bazują one na szczątkach zbyt ubogich, niekompletnych, by odróżnić je od uprzednich gatunków triceratopsa

Publikacja opisująca nedoceratopsa stanowiła pierwotnie część opus magnum Marsha, jego monografii Ceratopsidae. Niestety paleontolog zmarł w 1899, nie ukończywszy pracy. John Bell Hatcher podjął próbę ukończenia części poświęconej triceratopsowi. Zmarł jednak na tyfus plamisty w 1904, mając zaledwie 42 lata, pozostawiając publikację nieukończoną. Dokończyć dzieło przypadło w 1905 Richardowi S. Lullowi. Opublikował on wykonany przez Hatchera opis czaszki oddzielnie, nadając znalezisku nazwę Diceratops hatcheri. Diceratops znaczy „dwuroga twarz".

Ponieważ opis Diceratops stworzony został przez Hatchera, a Lull jedynie nadał okazowi nazwę i opublikował pracę po śmierci autora, Lull nie był zbytnio przekonany o odrębności Diceratops, uznając różnice za przejaw patologii. W 1933 Lull przemyślał ponownie uznawanie Diceratops za odrębny rodzaj. Uznał go za podrodzaj triceratopsa: Triceratops ( Diceratops), włączając T. obtusus; istniejące różnice w większości przypisał podeszłemu wiekowi zwierzęcia.

Ponieważ nazwa Diceratops została wcześniej użyta dla owada błonkoskrzydłego (Foerster, 1868), Andriej Siergiejewicz Ukrainski nadał zwierzęciu jego obecną nazwę Nedoceratops w 2007. Nieświadom tego, Octávio Mateus stworzył inną nową nazwę w 2008: Diceratus. Diceratus stał się więc młodszym synonimem Nedoceratops.

Opinie na temat odrębności rodzaju różniły się między sobą. John Scannella i Jack Horner uznali go za pośrednie stadium wzrostu pomiędzy triceratopsem i torozaurem. Andrew Farke w jego powtórnym opisie jedynej znanej czaszki z 2011 uznał, że chodzi o osobnika w podeszłym wieku reprezentującego jego własny pewny takson, Nedoceratops hatcheri. Nicholas Longrich i Daniel Fields także nie zgodzili się z tezą o stopniowym przejściu między triceratopsem i torozaurem, sugerując, że otwory w kryzie były patologią.

Osobny artykuł: Torozaur.

Torozaur to rodzaj Ceratopsidae zidentyfikowany na podstawie pary czaszek z 1891, 2 lata po triceratopsie. Przypomina on Triceratops wiekiem geologicznym, występowaniem, anatomią i rozmiarami. Uznano go za bliskiego krewnego triceratopsa. Wyróżnia się z kolei wydłużoną czaszką i obecnością dwóch otworów w kryzie. Paleontolodzy badający ontogenezę (a więc wzrost i rozwój osobnika w czasie jego życia) dinozaurów z formacji Hell Creek w Montanie niedawno zaprezentowali argumenty za uznaniem ich za ten sam rodzaj.

John Scannella w pracy zaprezentowanej w Bristolu w Wielkiej Brytanii na konferencji Society of Vertebrate Paleontology 25 września 2009 reklasyfikował torozaura jako wysoko dojrzałe osobniki triceratopsa, prawdopodobnie należące do tej samej płci. Jack Horner, mentor Scannelli na Montana State University - Bozeman, zwrócił uwagę, że czaszki dinozaurów rogatych budowała kość metaplastyczna. Jej charakterystyczną cechę stanowi wydłużanie się i skracanie z upływem czasu, rozciąga się ona i resorbuje, tworząc nowe kształty. W czaszkach już wcześniej przypisywanych triceratopsowi zauważa się znaczną zmienność. Horner powiedział, że ich rogi odchylają się do tyłu u osobników młodych, stercząc prosto u dorosłych. Szacunkowo połowa wszystkich czaszek dorosłych triceratopsów obejmuje dwa cienkie obszary w kryzie, odpowiadające miejscom, w których u torozaura znajdują się otwory. Ich rozwój zmniejsza masę czaszki, którą z drugiej strony zwiększałoby dojrzewanie triceratopsów połączone z wydłużaniem się kryzy. Publikacja opisująca szczegółowo te wyniki pojawiła się w lipcu 2010. Podpisali się pod nią Scannella i Horner. Argumentowali w niej, że torozaur, podobnie, jak współczesny mu Nedoceratops, stanowią synonimy triceratopsa. Farke (2011) nie zgodził się z ich wnioskami. Zachował odrębność nedoceratopsa. Zaproponował zmiany zachodzące w starzejącym się triceratopsie, które czyniły zeń formę określoną mianem „torozaura". Wymagały one dodania kości epokcypitalnych, zmiany struktury kości z charakterystycznej dla dorosłych zwierząt na spotykaną u niedojrzałych z następczym powrotem do dojrzałej oraz późny początek pojawiania się dziur w kryzie.

Nicholas Longrich i Daniel Field przeprowadzili badanie, w którym nie zgodzili się z wynikami Scanelli i Hornera. Po analizie 35 okazów Longrich i Field doszli do tego, że istniały okazy triceratopsa zbyt stare, by uznać je za młode, oraz torozaury zbyt młode, by uznać je za dorosłe. Stwierdzili również, że jeśliby rzeczywiście triceratops i torozaur były w istocie jednym gatunkiem, to powinny istnieć formy przejściowe pomiędzy nimi. Sugerują jednak, że okaz triceratopsa Scanelli z otworem w kryzie był po prostu chory i nie stanowi formy przejściowej między triceratopsem a torozaurem.

W kolejnej publikacji paleontolog Nick Longrich argumentował, że synonimizacja triceratopsa i torozaura wymaga lepszych form pośrednich, niż wskazane pierwotnie przez Scannellę i Hornera. Longrich zgodził się na uznanie nedoceratopsa za synonim dla Triceratops. Co więcej, zasugerował, że opisany niedawno Ojoceratops był nieodróżnialny od okazu T. horridus przypisanego poprzednio zlikwidowanemu gatunkowi T. serratus. Longrich zauważył, że inny nowo opisany rodzaj, Tatankaceratops, posiada dziwną mieszankę cech młodych i dorosłych okazów triceratopsa. Uznał, że może reprezentować gatunek skarłowaciałego triceratopsa lub po prostu okaz cierpiący na zaburzenia rozwojowe, przez które przedwcześnie zakończył swój wzrost.

Wyróżniający się wygląd triceratopsa zapewnił mu częstą obecność w filmie, grach komputerowych i dokumentach. Przykłady stanowią: film z 1993 Park Jurajski i serial paradokumentalny BBC z 1999 Wędrówki z dinozaurami.

Triceratops (bez wyszczególniania gatunku) stanowi skamieniałość stanową Dakoty Południowej, jest też oficjalnym dinozaurem stanu Wyoming.

Powracającym tematem, szczególnie w książkach dla dzieci, jest pojawiająca się w punkcie kulminacyjnym walka pomiędzy triceratopsem a tyranozaurem. W 1942 Charles R. Knight narysował mural zawierający konfrontację pomiędzy dwoma dinozaurami w Muzeum Historii Naturalnej w Chicago dla National Geographic Society, ustanawiając ich wizerunek w kulturze popularnej jako wrogów. Paleontolog Robert Bakker powiedział o wyobrażonej rywalizacji pomiędzy tyranozaurem i triceratopsem, że żadne starcie pomiędzy drapieżnikiem a jego ofiarą nie było nigdy bardziej dramatyczne.

Bakker, The Dinosaur Heresies: New Theories Unlocking The Mystery of the Dinosaurs and Their Extinction, New York: William Morrow, 1986, ISBN 0-14-010055-5 .

Dodson, The Horned Dinosaurs, Princeton, New Jersey: Princeton University Press, 1996, ISBN 0-691-02882-6 .

# data[].attributes.attachment_link.description
Triceratops Marsh, 1889 Okres istnienia: Kreda późna,68-65 mln lat temu Prawie dorosły T. horridus Systematyka Rodzaj triceratops Synonimy Agathaumas ? Cope, 1872 Polyonax ? Cope, 1874 Bison alticornis Marsh, 1887 Torosaurus ? Marsh, 1891 Sterrholophus Marsh, 1891 Claorhynchus? Cope, 1892 Ugrosaurus Cobabe & Fastovsky, 1987 Nedoceratops ? Ukrainsky, 2007 Diceratus?

# data[].attributes.body
Król wszystkich dinozaurów. Jest mięsożerny i dodatkowo szybki. Jest bardzo duży.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Tyranozaur

Płeć

Samica 1,2,4,5 część

Samiec 2,3 część

Filmy

Jurassic Park, TLW: Jurassic Park, Jurassic Park 3, Jurassic World, Jurassic World: Fallen Kingdom

Tyranozaur - ( Tyrannosaurus Rex) jest jednym z głównych bohaterów Parku Jurajskiego. Wystąpił we wszystkich częściach. Jest on najpopularniejszym dinozaurem na świecie i we wszystkich filmach serii Jurassic Park.

Incydent z 1993 roku (Jurassic Park)

W pierwszej części jako pierwszy dinozaur wydostał się na wolność. Gdy wychodzi przewraca samochód Lex i Timmy'ego próbując ich zjeść, jednak jego uwagę odwraca Malcolm, który biegnie do budki z toaletą, w którym siedzi Gennaro. T-Rex zjada prawnika, po czym próbuje jeszcze zaatakować Alana Granta, ale to mu się nie udaje. Następnie ściga samochód, w którym siedzą Muldoon, Ellie Satler i ranny Malcolm, ale nie udaje mu się go dogonić. Potem pojawia się w pierwszej części w dwóch scenach: jak poluje na Gallilimy i jak "ratuje" ludzi przed welociraptorami.

Incydent z 1997 roku (The Lost World: Jurassic Park)

W drugiej części pojawiają się trzy Tyranozaury - dwa dorosłe ( Buck, Doe) i jeden młody ( Junior). Roland Tembo porywa młodego, który jednak wpada w ręce Malcolma i jego przyjaciół. Zagniewani rodzice pisklaka atakują obóz Malcolma, spychając ciężarówkę w przepaść i zjadając mechanika samochodowego. Następnie T-Rex atakuje obóz połączonych już ekip Tembo i Malcolma, gdzie goni ich do wodospadu. W tym czasie Roland zagania tyranozaura w pułapkę łapiąc i jego młodego. Tyranozaur uwalnia podczas przewozu statku pożerając paru ludzi następnie wydostaje się ze statku i zaczyna siać zamęt i strach wśród ludzi. Malcolm i jego narzeczona chwytają młodego i zaganiają Tyranozaura do ładowni, gdzie Tyranozaur i jego młody spotykają Petera Ludlowa, którego zjadają. Następnie zostają przeniesieni z powrotem na wyspę.

Incydent z 2001 roku (Jurassic Park III)

W trzeciej części pojawia się samiec Tyranozaura o imieniu Bull, walczy ze Spinozaurem. Początkowo ma przewagę, ale ostatecznie przegrywa poprzez złamanie karku i przypadkiem ratuje ludzi uwalniając ich od Spinozaura.

Incydent z 2015 roku (Jurassic World)

Tyranozaur powraca jako jedna z atrakcji w Jurassic World. Jest to ta sama samica, która pojawiła się w pierwszej części. Pod koniec filmu Claire wypuszcza ją z zagrody, by ta pomogła w walce z Indominusem Rexem. Tyranozaur nie radzi sobie z przeciwnikiem, aż do momentu, gdy na pomoc przybywa welociraptor Blue. We dwójkę kontynuują walkę z Indominusem, aż ten zostaje pożarty przez Mozazaura.

Incydent z 2018 roku (Jurassic World: Fallen Kingdom)

Trzy lata po incydencie na Isla Nublar Roberta dalej zamieszkiwała okolice upadłego parku. Pewnej nocy grupa najemników przebyła na wyspę, aby pobrać próbkę kości z pozostałości Indominusa Rexa na dnie basenu Mozazaura, który jak się okazało wciąż żył. Roberta atakuje jednego z najemników. T. rex goni człowieka w kierunku brzegu laguny, najemnikowi udaje się uciec a Roberta ryczy ze wściekłości.

Podczas erupcji wulkanu, Owen i jego grupa spotykają Robertę, która nieumyślnie uratowała ich przed Karnotaurem, zabijając go. Następnie samica Tyranozaura została schwytana przez inną grupę najemników pod dowództwem Kena Wheatleya, który załadował ją statek towarowy Arcadia i zabrał ją do posiadłości Lockwood'a Jakiś czas później Owen i Claire znajdują ją w ciężarówce, gdzie muszą pobrać trochę krwi Tyranozaura na transfuzję dla Blue, która została postrzelona przez jednego z najemników Kena. W między czasie teropod budzi się a Owen cudem unika śmierci.

Następnie zostaje zwabiona kozą do klatki w której miała być przeniesiona na aukcję. Podczas walki Blue z ludźmi Millsa dochodzi do przecieku gazu, który stał się śmiertelnym zagrożeniem dla dinozaurów w tym dla Roberty. Przed śmiercią ratuje ją Maisie, która wypuszcza dinozaury na zewnątrz. Roberta na wstępie zabija Millsa, powala Karnotaura i niszczy ostatnie próbki Indominusa Rexa. W jednej z finałowych scen filmu widzimy Robertę, która włamuje się na wybieg Lwa rycząc na niego.

Sklonowane osobniki

InGen na Isla Sorna sklonował 7 Tyranozaurów. Jeden z nich (Roberta) został przeniesiony w tym samym roku do parku na Isla Nublar. Z imienia znamy jedynie 4 sklonowane osobniki a są to:

Roberta (samica, prawdopodobnie pierwsza sklonowana przedstawicielka swojego gatunku)

Buck (samiec, partner Doe i ojciec Juniora)

Doe (samica, partnerka Bucka i matka Juniora)

Bull (samiec, najmłodszy sklonowany Tyranozaur)

W 1997 na świat przychodzi kolejny Tyranozaur - Junior.

Ciekawostki

Tyranozaur pojawiający się w pierwszej części jest tym samym, co w czwartej i piątej.

Jeżeli chcemy wiedzieć jakiej Tyranozaur jest płci wystarczy popatrzeć na kolor skóry. Samce mają jasno do ciemno zielonego, a samice mają brązowy kolor skóry jak Roberta czy Doe.

Na Isla Nublar żył jeden Tyranozaur - Roberta, a na wyspie Isla Sorna było ich 8 (przynajmniej do roku 2001, gdzie jeden z nich padł w walce z Spinozaurem). Z imienia znamy 4 byli to: Buck, Doe, Junior i Bull.

W całej serii Tyranozaur zabił: 6 ludzi + 3 zwierzęta (2 kozy + pies) + 3 inne dinozaury (2 Welociraptory + Gallimim)

# data[].attributes.attachment_link.description
Tyranozaur - (Tyrannosaurus Rex) jest jednym z głównych bohaterów Parku Jurajskiego. Wystąpił we wszystkich częściach. Jest on najpopularniejszym dinozaurem na świecie i we wszystkich filmach serii Jurassic Park. W pierwszej części jako pierwszy dinozaur wydostał się na wolność.