# data[].attributes.headline
WERKVORM: MAAK GROEPSTEKENING - (....) - 35 MIN

# data[].attributes.subject
WERKVORM: MAAK GROEPSTEKENING - (....) - 35 MIN

# data[].attributes.headline
Fase 3. Concepten uitwerken en selecteren   

# data[].attributes.subject
Fase 3. Concepten uitwerken en selecteren   

# data[].attributes.headline
WERKVORM: ENGEL & DUIVEL - (....) - 10 MIN

# data[].attributes.subject
WERKVORM: ENGEL & DUIVEL - (....) - 10 MIN

# data[].attributes.headline
Fase 3. Concepten uitwerken en selecteren   

# data[].attributes.subject
Fase 3. Concepten uitwerken en selecteren   

# data[].attributes.body
SHEET 30
De leerlingen kiezen het groepsontwerp. Laat weten dat zij de vakjes nu gaan bespreken om het groepsidee te kiezen.
Als alles vol is. Bespreek welke vakjes jullie gebruiken voor het groepsidee. Stel zelf per groepje twee leerlingen aan die de ideeën bespreken. Kies een Engel die sterke kanten bespreken en een Duivel, die de mindere kanten bespreekt. Vertel de leerlingen dat ze het een beetje overdreven moet brengen. Je maakt iets goed, heel erg goed en iets minder goed, heel erg slecht.
Geef de leerling kritische vragen om hun ideeen te analysen en keuzes te motiveren. Vragen die je kan stellen: Waarom werkt een idee goed en waarom wat minder? Wat zijn de sterke kanten, wat zijn de zwakke kanten . Wat is het beste onderdeel van het huis? Waarom ? Is het huis geschikt voor iedereen? Wat heb je nodig om het te kunnen bouwen? Welke ideeën passen bij de eisen en welke bij de wensen?

# data[].attributes.headline
WERKVORM: IDEEEN- UITWERKER - (....) - 10 MIN

# data[].attributes.subject
WERKVORM: IDEEEN- UITWERKER - (....) - 10 MIN

# data[].attributes.body
Reflecteer op de verschillende werkvormen die je hebt aangeboden. Noem de volgorde van eerst het probleem vaststellen, dan de ontwerpvraag, het vaststellen van de eisen en wensen, brainstormen en clusteren. Vraag wat de leerlingen het lastigst vonden en probeer oorzaken te achterhalen. Probeer te bepalen in hoeverre zij de doelen beheersen aan de hand van hun input en eigen observatie. Vraag of ze nog andere manieren kunnen bedenken om ideeën te verzinnen dan zo alleen uit je hoofd. Vraag welke middelen leerlingen daarvoor zouden gebruiken.
Leg uit dat het heel knap is dat ze het zo goed hebben gedaan omdat het voor het eerst is dat we het op deze manier aanpakken. (als dit zo is)

# data[].attributes.body
SHEET 32
Laat aan de hand van de planning zien dat het project nog niet afgelopen is en we na de vakantie de huizen ook echt gaan bouwen. Niet in het echt natuurlijk maar wel de modellen. Dan gaan we testen of het model voldoet aan de eisen. Bespreek deze kort met de leerlingen en sluit af.
Laat de groepjes hun tafelkleur op de achterkant van de bladen schrijven. Verzamel de tekeningen en bewaar deze op een geschikte plek.

# data[].attributes.body
SHEET 31
Bespreek de opdracht van de tekening. Benadruk dat het belangrijk is om hier goed te taken te verdelen. Welke leerlingen gaan de tekeningen uitwerken? Wie schrijft de teksten? Hoe bepaal je op welke plaats je de tekening plakt? Wie regelt de lijm en scharen?  Geef aan dat ze pas kunnen beginnen als dit duidelijk is. Laat de leerlingen afspreken dat ze na 25 minuten de tekening gaan samenstellen.

# data[].attributes.body
SHEET 27
Zeg dat u net heeft laten zien wat clusteren is. Herhaal de betekenis: je gaat alle ideeën bij elkaar zoeken dij bij elkaar horen. Waarom horen ze bij elkaar? Ze gaan bijvoorbeeld allemaal over de dieren, over huis zelf, over de tuin, over de voertuigen. Draag zelf direct voorbeelden aan omdat het anders te complex wordt voor deze leeftijd. Zet de leerlingen gelijk aan het werk en instrueer dat ze naar het bord kijken om te zien wat clusteren ook alweer precies is en wat ze moeten doen. Loop rond om te kijken hoe leerlingen het aanpakken. Geef extra uitleg waar nodig.

- Hebben zij hetzelfde onderwerp?

- Lossen zij hetzelfde probleem op?
- Vullen de ideeen elkaar aan? Kan je ze combineren?
- Plak de post-its bij elkaar, zet er een grote cirkel omheen en geef de clusters een naam.
- Bespreek met elkaar elk cluster. Kan er nog wat verbeterd worden?

# data[].attributes.headline
Fase 1: Probleem verkennen en formuleren ontwerpvraag

# data[].attributes.subject
Fase 1: Probleem verkennen en formuleren ontwerpvraag

# data[].attributes.body
SHEET 22

Een eis is: dat wat moet. Een wens is: dat wat kan en prettig is. Leg uit dat als iets wilt maken dat je dan moeten denken aan eisen en wensen.
Vraag: Wat moet bij een woning? en Wat is fijn bij een woning?  Verklaar dat we deze vragen stellen om te weten wat we kunnen ontwerpen. Bij het rad draaien hebben we gezien dat we rekening moeten houden met andere mensen. Dat is een eis. Wat zijn de eisen bij een woning?  (moet veilig zijn, droog blijven, groot genoeg zijn) Wat zijn de wensen?  (dat is voor iedereen verschillend)
SHEET 23 - 24
Illustreer kort het verschil tussen een eis en wens aan de aan van deze sheets.
Vraag nu de: Wat zijn de eisen bij van deze woning?  Wat zijn de wensen  voor deze woning? Schrijf zo veel mogelijk antwoorden van de leerlingen kris kras door elkaar. Leg dat je alle antwoorden nu gaat clusteren. Clusteren betekent dezelfde dingen bij elkaar zoeken. We hebben nu twee clusters: eisen en wensen. Zet een grote cirkel met rode stift om alles wat een eis is en gebruik groen voor alles wat een wens is dingen die een wens zijn . Laat de leerlingen zelf per groepje alle eisen en wensen opschrijven. De eisen zijn voor iedereen hetzelfde. De wensen mogen zij zelf kiezen. Stel vragen: Wat hebben mensen nodig bij hun woning? Plek voor hun dieren, hun auto´s, een schuur? Een tuin?

Hoe groot moet hun huis zijn? Bespreek later de eisen en wensen.
Eisen

1. Het huis moet op de dijk gebouwd worden.

2. Het mag andere gebruikers van het land niet tot last zijn

3. Het mag de dijk niet verzwakken

4. Het huis moet veilig zijn en groot genoeg voor wie er gaat wonen

Wensen, bijvoorbeeld:

1. De mensen en dieren wonen er fijn

2. Het is een origineel idee

3. Het zou in het echt uitgevoerd kunnen worden

4. Het huis moet.... mooi zijn, nieuw zijn, van natuurlijk materiaal gebouwd zijn, net als een paleis zijn

# data[].attributes.headline
WERKVORM: EISEN EN WENSEN - %%% & (....)  - 10 MIN

# data[].attributes.subject
WERKVORM: EISEN EN WENSEN - %%% & (....)  - 10 MIN

# data[].attributes.headline
Fase 3. Concepten uitwerken en selecteren   

# data[].attributes.subject
Fase 3. Concepten uitwerken en selecteren   

# data[].attributes.body
SHEET 28 - 29
Bespreek duidelijk de stappen op het sheet. Vraag de leerlingen of zij vragen hebben. Controleer dit door twee kinderen het te laten verwoorden. Laat tot slot even SHEET 29 zien als voorbeeld hoe het er ongeveer uit komt te zien.  Zet dan het stoplicht op rood.

# data[].attributes.body
SHEET 25
We weten nu wat de eisen zijn voor de woning. Verder hoef je geen rekening te houden te houden met anderen. Nu gaan we zo veel mogelijk ideeën bedenken. Als je heel snel veel ideeën bedenkt noemen we de brainstormen. Er zijn goede, foute of gekke ideeën.  Het gaat erom dat je er veel kan bedenken en over veel verschillende onderwerpen. Noem kort andere invalshoeken zoals afmeting, vorm, materiaal, plaats, van het huis. Wordt het Leg aan de hand van het sheet uit wat ze precies moeten doen.  Reflecteer op het samenwerkingsproces en vraag naar voorbeelden van de ideeën die zij bedacht hebben.

SHEET 26
Gebruik deze sheet alleen als leerlingen vast lopen met ideeën om ze weer op weg te helpen. Ideeën moeten zoveel mogelijk uit kinderen zelf komen. Hebben ze echt geen invalshoek? Dan kunnen deze perspectieven hen op weg helpen.

# data[].attributes.body
Ingenieursbureau KIJK & Bureau Waardenburg (2017). Hoogheemraadschap van Schieland en de Krimpenerwaard. Geraadpleegd van: https://www.schielandendekrimpenerwaard.nl/actueel/sterke-dijken-in-de-krimpenerwaard/kijk_om_oplegger_natuur_alleenbureaustudie.pdf

Duurzame Dijken (2020, oktober). Hoogwaterbeschermingsprogramma. Utrecht: Sabel Communicatie. Geraadpleegd van: https://hoogwaterbescherming.foleon.com/magazine/duurzame-dijken/voorwoord/

Milieudefensie (2020)Wat is klimaatverandering? Geraadpleegd van: https://milieudefensie.nl/eerlijk-omschakelen/wat-is-klimaatverandering

Klapwijk, R., Holla, E., (2018). Leidraad onderzoekend en ontwerpend leren. Wetenschapsknooppunten Zuid- Holland. Geraadpleegd van: http://www.wetenschapsknooppuntzh.nl/uploads/Leidraad-onderzoekend-en-ontwerpend-leren-Wetenschapsknooppunt-ZH-2018-1.pdf

# data[].attributes.body
Duur les 1:  55 minuten
Introductie - 10
Inleiden ontwerpvraag - 5
Eisen en wensen - 10
Brainstormen - 15
Clusteren - 10
Reflectie & afsluiting - 5

Duur les 2: 60 minuten
Ideeën - uitwerker - 10
Engel & Duivel - 10
Groepstekening - 35
Reflectie & afsluiting - 5

# data[].attributes.body
Uw rol als didactisch begeleider

Deze les ´Duurzaam wonen op de dijk´ is een ontwerples. De les behoort tot het natuur & techniek domein binnen het subthema Water als onderdeel van het Topondernemers thema Water, aarde, lucht en vuur. Leerlingen ontwerpen in groepjes een woning op de dijk die niet hoeft te wijken voor het dijkversterkingsproject.

Ontwerpend leren als didactiek is onderdeel van ´ontwerpend en onderzoekend leren´. Het gaat uit van kinderen laten ontwerpen en onderzoeken als ware wetenschappers. Op deze manier worden leerlingen uitgedaagd en worden hun denkvaardigheden en creativiteit aangesproken. Het ontwerpend leren gebeurt aan de hand van 7 fasen in de ontwerpcyclus. De werkvormen zijn hoofdzakelijk groepsgericht. De leerlingen zijn nog niet bekend met deze didactiek. Misschien u ook niet? Lees dan alles over ontwerpend leren via deze link. Daar vindt u meer informatie over de didactiek,  voorbeelden, kant- en klare werkvormen, lesfilmpjes en de gewenste leerkrachtbegeleiding.

Het basisuitgangspunt van creatief denken is: eerst divergeren, dan convergeren. Zorg dat leerling eerst zoveel mogelijk ideeën bedenken. Het stimuleren van verbeeldingskracht is essentieel! Zorg dat u zelf voldoende originele beelden heeft vanuit verschillende invalshoeken bij het te ontwerpen huis. Stel bij de convergentie kritische vragen om hun ideeën te analyseren en hun keuzes bij selectie en uitvoering te motiveren. Laat leerlingen zo veel mogelijk zelf nadenken, overleggen en feedback op elkaar geven (Klapwijk & Holla, 2018).

Stel bij creatieve stagnatie zo nodig een minimaal aantal ideeën vast als leerlingen vastlopen en begeleidt ze door hen te helpen met andere invalshoeken. Spreek hoge verwachtingen uit van leerlingen.

De cognitieve doelstellingen toets u tijdens de klassikale delen van de lessen door beurten te geven.

De vaardigheidsdoelen toets u tijdens u begeleiding aan de tafelgroepjes en bespreekt u tijdens de reflectie.

Uw rol als expert
Algemene achtergrondinformatie
De wereld warmt op. Een gevolg van klimaatverandering, die de laatste jaren mede door mensen wordt veroorzaakt. Sinds de industriële revolutie zijn we meer broeikasgassen gaan uitstoten. Deze gassen zorgen ervoor dat de warmte van de zon wordt vastgehouden. Met als gevolg dat overstromingen, stormen en droogtes in hevigheid toenemen. Duurzaamheid roept al snel het beeld op van consuminderen. Je mag minder eten, minder kilometers rijden, minder water gebruiken. Maar duurzaamheid voegt ook zoveel waarde toe. Voor people, planet én profit. Voor de toekomst én het heden. Maar de waterschappen zijn ook belangrijk voor een duurzame leefomgeving. Door te zorgen dat mensen kunnen wonen en werken in gebieden waar droge voeten niet vanzelfsprekend zijn. En dat is vaker het geval dan men denkt.  In grote delen van Nederland wordt continu gewerkt aan het beschermen tegen water. Meer weten over duurzame dijken? Lees dan hier het magazine Duurzame Dijken van het Hoogwaterbeschermingsprogramma.
Raadpleeg vooraf aan de les  de volgende website waar goed de verbanden worden uitgelegd tussen opwarming van de aarde, klimaatverandering en overstromingen en de noodzaak tot dijkversterking:
Wat is klimaatverandering?
Regionale context
De dijk voldoet niet aan de norm-  Het hoogheemraadschap van Schieland en de Krimpenerwaard (HHSK) beheert de primaire waterkering langs de Hollandsche IJssel tussen Gouderak en Krimpen aan den IJssel (dijkring 15). Primaire waterkeringen moeten, gedurende langere tijd, hoge waterstanden kunnen keren om overstromingen te voorkomen. De dijken worden daarom periodiek getoetst om te beoordelen of ze stevig genoeg zijn. De Hollandsche IJsseldijken aan de zijde van de Krimpenerwaard voldoen niet aan de huidige en de nieuwe eisen voor waterveiligheid. Naast een stabiliteitsprobleem is er ook sprake van een hoogteprobleem. Ook als de Stormvloedkering Hollandsche IJssel gesloten is, moeten de achterliggende dijken water kunnen keren. Bij hevige regenval worden de diepe polders uitgemalen op de Hollandsche IJssel. Het probleem van binnenwaartse macrostabiliteit gaat in de toekomst verergeren. Enerzijds door extreme weersomstandigheden door de mondiale klimaatverandering, anderzijds door de autonome bodemdaling in de Krimpenerwaard (Ingenieursbureau KIJK & Bureau Waardenburg, 2017).
Lokale context
De leerlingen leven in het poldergebied en wonen in het dijkdorp Lekkerkerk. De Krimpenerwaard kent twee rivieren, de Lek en de IJssel. De kinderen zijn hierdoor erg bekend met het fenomeen dijken en iedere leerlingen kent wel iemand die op de dijk woont. Het thema sluit dus goed aan bij hun eigen omgeving en beleving.

Het is al 10 jaar geleden dat de dijk bij hun dorp werd verstevigd omdat deze niet meer aan de norm voldeed. Momenteel is het Hoogheemraadschap bezig met een dijkverzwaringsproject voor de IJsseldijk tussen Krimpen aan den IJssel, Ouderkerk aan den IJssel en Gouderak. Dorpen waar de meeste kinderen ook wel eens komen of familie hebben wonen.

# data[].attributes.body
SHEET 20
Introduceer de ontwerpvraag: Hoe kan je een dijk ontwerpen met woningen op de dijk in plaats van ernaast?
Leg uit dat de leerlingen in tafelgroepjes de opdracht krijgen om zelf een dijkwoning te bedenken waar de bewoners die nu weg moeten, kunnen en willen wonen.

SHEET 21
Wat gebeurt er allemaal langs de rivieren? Er leven dieren en planten, er wordt op gevaren door transportboten, watersport, er zijn bedrijven en woningen langs de kant, er zijn wegen die dorpen met elkaar verbinden, er is natuur om van te genieten, hondenuitlaatgebied enzovoorts. Als je de dijk gaat veranderen moet je met al die dingen rekening gaan houden.
Verken het probleem met de leerlingen.
Wat is eigenlijk het probleem met de woningen die er nu staan? (Ze staan te dicht bij dijk of de dijk moeten worden verlegd. De woningen worden verplaatst of afgebroken) Jullie gaan proberen iets te bedenken waardoor de mensen daar in de buurt kunnen blijven wonen maar je moet dan wel rekening houden met veel verschillende dingen.
Becomplimenteer de leerlingen met hun goede ideeën. Leg uit dat we bij de vraag Wat een goed huis allemaal moet hebben? nog even gaan kijken naar het woordje moet. Want er is een verschil tussen iets dat moet en iets dat kan en fijn is.

# data[].attributes.headline
Fase 1: Probleem verkennen en formuleren ontwerpvraag

# data[].attributes.subject
Fase 1: Probleem verkennen en formuleren ontwerpvraag

# data[].attributes.body
SHEET 1 - 8
Introduceer de les aan de hand van de volgende uitleg:

Vroeger leefden mensen heel simpel. Ze hadden een huis met meubels van hun ouders, gingen niet op vakantie en veel mensen hadden geen auto. Ze hadden niet vaak de verwarming aan, brandden maar één lamp in de woonkamer en aten niet veel vlees. Nu hebben mensen grote huizen, heel veel spullen en auto´s en gaan ze vaker rijden en vliegen. We eten veel vlees, leven in warme huizen en richten huizen in met mooie, luxe spullen. Zoek plaatje verschil 1950 en 2020

Doordat alle fabrieken spullen moeten maken en over de wereld zenden, is er veel vervuiling van stikstof. Dat is een hele slechte stof die je krijgt als je veel machines gebruikt en stoffen verbrandt. Doordat we over de wereld heel veel stikstof maken, maken we de aarde kapot. Dat gebeurt op heel veel manieren maar wij hebben het vandaag over de verandering van het weer. Door meer stikstof in de lucht, krijgen we meer extreem weer, dus meer droogte, regen, heftige stormen en overstromingen. Kijk maar mee hoe dat er uit ziet.
SHEET 9
Laat het filmpje ´Nederland zonder dijken´ zien.
Door ander, extremer weer zijn we dus minder veilig voor overstromingen. Maar er is een nadere reden dat we extra moeten oppassen in Nederland. Het land is onder het zeewaterpeil gelegen. Zeewaterpeil, dat is.
SHEET 10 - 12
Haal hun voorkennis op over dijken. Neem dit kort door, ga door en start het filmpje op SHEET 12. Zeg dat ze goed moeten opletten op de tekst van de rap. Hoe zorgen de dijken ervoor dat er geen overstromingen komen? Laat leerlingen per tafelgroep zo veel mogelijk woorden opnoemen die daar mee te maken hebben door beurten te geven. Woorden: beschermen, water, zand, sterke dijk, doorbraken, ramp, wegen zijn rivieren, zee, gevaar, rivieren, zeeniveau, broeikaseffect, droog, veilig, muur, bewaakt.
SHEET 13
Daag leerlingen uit door te vragen: Zie jij op de foto ook een dijk? Waarom wel/niet? Leerlingen moeten nu zelf de betekenis van de term bepalen en de condities waar het woord aan moet voldoen. Is dit een dijk? Het is maar niet hoe je het bekijkt...
SHEET 14
Gelukkig hebben wij in Nederland stevige dijken en huizen die tegen een stootje kunnen. Huizen zijn van steen in plaats van klei en riet zoals in veel andere landen. Maar ook in Nederland zijn iet alle dijken stevig genoeg om ons te beschermen bij  overstromingen. Dus moeten de dijken ook hoger. Nou is dat waar wij wonen nog belangrijker omdat de grond, bij ons in de Krimpenerwaard steeds meer zakt. Dat komt omdat de boeren steeds meer grond willen voor hun koeien. Daardoor is er steeds minder water in de polder en drogen hele stukken uit. Dan zakt de grond meer in elkaar. Het waterpeil in de rivieren wordt de komende jaren dus hoger en de grond komt steeds lager te liggen. Tijd voor actie!
Leg uit dat dijken vaak gecontroleerd worden of ze nog wel stevig genoeg zijn. Vertel dat ze dit doen als het weer rustig is maar ook als er storm is en het water wild is. Ga verder niet in op het plaatje en laat kinderen geen vragen stellen.
SHEET 15
Zeg niets en wijs naar het bord. Laat kinderen weer overleggen in tafelgroepjes, stel één kind aan dat zo het woord mag voeren. Laat ze 2 minuten nadenken en geef dan per groepje beurten. Bespreek aan de hand van hun antwoorden de oorzaken. Vul aan waar nodig. Hou het zo simpel mogelijk.
1. Verzakking van de grond. Door afwatering polder om meer landbouwgrond voor koeien. Klinkt veengrond in, steeds meer zakken van de grond.

2. Slecht onderhoud, de dijk brokkelt af.
3. Veel verkeer over de dijk, veel belasting en gaten in de weg. Dijk wordt zwakker
4. Grondwater spoelt materiaal uit de dijk weg en maakt steeds grotere gaten (kwel) Dijk kan instorten
5. Muskusratten en bevers graven gangen en holtes.
Alles bij elkaar,  de dijk wordt zwakker en kan instorten of stukken eruit slaan. Gelukkig zijn ze hier allang geleden begonnen met dijken sterker maken. Bij jullie in Lekkerkerk hebben ze daar al 10 jaar geleden de dijk al heel erg stevig gemaakt. Dat is het hele stuk van Krimpen aan den IJssel tot aan Schoonhoven hebben ze breder, sterker en hoger? gemaakt. Dus jullie zitten veilig.
SHEET 16-19
Bespreek aan de hand van de foto´s en de tekening, de ligging van de dijk. Vraag bij SHEET 18 of het huis overstroomt als het water hoog staat.
De rivier heeft dus soms meer ruimte nodig. Bij jullie zijn de dijken nu goed maar waar de juf woont is dat nog niet zo. In Ouderkerk. De mensen willen natuurlijk niet dat daar weer de dijk doorbreekt, net als in 1953. Ze zijn begonnen met allerlei plannen om de dijk te gaan verzwaren maar ze gaan pas bouwen in 2023 en dan duurt het in ieder geval 5 jaar voordat het klaar is!
Dat het zo lang duurt komt ook doordat ze eerst mensen moeten overhalen om hun huis aan de gemeente te verkopen. De mensen moeten op sommige plekken hun huis verlaten omdat daar de dijk breder moet of verlegd moet worden, dat betekent verplaatst naar een andere plek.

Best veel huizen moeten gesloopt worden maar daar wonen nog mensen in.

En die willen natuurlijk niet weg uit hun huis en hun omgeving want ze vinden het daar fijn wonen! Als we die mensen nu kunnen overtuigen om op hetzelfde stuk dijk te blijven wonen maar dan op de dijk zelf.

# data[].attributes.body
:) = werk alleen
:):) = werk in tweetallen
(....) = werk in groepjes
%%% = klassikaal

# data[].attributes.body
Wat leerlingen na deze lessen weten

Leerlingen leren dat de opwarming van de aarde en klimaatverandering een oorzaak is overstromingen

Leerlingen kunnen uitleggen dijkverzwaring is en waarom dit belangrijk is voor Nederland en hun eigen omgeving.

Leerlingen kunnen benoemen wat de gevolgen zijn voor sommige bewoners? (dat hun huizen verplaatst of gesloopt moeten worden)

Leerlingen kunnen beschrijven wat de begrippen eisen, wensen, brainstormen en clusteren betekenen.

Wat leerlingen na deze lessen kunnen

Leerlingen leren hoe ze een probleem kunnen verkennen aan de hand van vragen.

Leerlingen kunnen ideeën verzinnen door te brainstormen en te categoriseren door te clusteren

Leerlingen oefenen met discussiëren vanuit een bepaald standpunt

Leerlingen werken samen om een idee uit te werken in een tekening

# data[].attributes.body
Materialen
Lesson up presentatie
Stapel A4 vellen en grote tekenvellen
Kleurpotloden, stiften
5 pakjes post - its
Acties
Kopieer de werkbladen
Zet de Lessuon up klaar.