# data[].attributes.body
- Nguyễn Công Trứ sinh năm 1778 và mất năm 1858, có tự là Tôn Chất, hiệu Ngộ Trai và biệt hiệu Hi Văn.
- Ông là người chăm học, từng viết Thái bình thập sách vào năm 1803 bàn kế làm cho nước giàu dân mạnh.
- Ông lận dận trong thi cử và tới năm bốn mươi hai tuổi mới đổ đạt. Làm quan dưới triều Nguyễn hai mươi tám năm, Nguyễn Công Trứ luôn giữ được thái độ bình thản cứng cỏi. Ông cũng có công lớn trong việc củng cô vương triều nhà Nguyễn.
- Nguyễn Công Trứ sáng tác rất nhiều, chủ yếu là thơ văn chữ Nôm (đặc biệt là hát nói).
- Thơ văn cho thấy rõ nhân cách độc đáo của ông- một người có năng lực, cốt cách tài tử phong lưu, dám sống và biết sống.

# data[].attributes.body
- Sinh năm 1809, là một danh sĩ sống vào thời vua Tự Đức, tự Chu Thần, hiệu Cúc Đường, biệt hiệu Mẫn Hiên. Người làng Phú Thị, huyện Gia Lâm, tỉnh Bắc Ninh, nay là xã Quyết Chiến, huyện Gia Lâm ngoại thành Hà Nội.

- có cá tính mạnh mẽ, cương trực, không luồn cúi, sống vượt ra ngoài khuôn phép của lễ giáo phong kiến. Có một đôi câu đối đã thâu tóm đầy đủ các phẩm chất ấy:

Thập tải luân giao cầu cổ kiếm (Mười năm giao thiệp tìm gươm báu)

Nhất sinh đê thủ bái mai hoa (Một đời chỉ cúi đầu trước hoa mai)

- Được cử làm sơ khảo trường thi thừa thiên. Khi đọc một bài văn hay nhưng lại phạm hủy ông tiếc người tài, sợ bị đánh trượt nên đã tự ý lấy sơn hòa muội đèn chữa hộ. Việc bại lộ, ông bị kết án xử chém, sau được xét lại bắt giam 3 năm nhưng rồi tạm tha cho đi công cán ở Indonesia lấy công chuộc tội.

- Ông làm việc ở viện Hàn Lâm, chuyên sưu tầm và sắp xếp thơ văn cho vua đọc.

- Nhận rõ bộ mặt thối tha của triều đình phong kiến nên ông đã nhiều lần làm thơ đả kích chúng. Ông như cái gai trong mắt triều đình phong kiến, nên đã điều ông ra Bắc làm Giáo Thụ ở Quốc Oai (Hà Tây cũ), ông viện cớ mẹ già ốm nặng nên đã từ quan về quê.

- Sơn Tây, Bắc Ninh bị hạn hán, châu chấu hoành hành cắn phá lúa, nhân dân đói khổ => Lòng bất mãn với triều đình phong kiến, nên nhân cơ hội này ông đã tổ chức một cuộc khởi nghĩa trên đất Mĩ Lương, tôn Lê Duy Cự làm minh chủ, tự xưng làm Quốc sư. => Chưa kịp bùng lên thì bị bại lộ, chỉ kéo dài được mấy tháng. => Cao Bá Quát hi sinh, vua Tự Đức đã ra lệnh tru di ba họ, bà con nội ngoại của họ Cao nhiều người bị giết hại, sách vở của Cao Bá Quát cũng bị đốt hết.

- Đối với nhân dân bị áp bức thì ông là một người anh hùng, đã xả thân cho lý tưởng.

- Ông sáng tác chủ yếu bằng chữ Hán, chữ Nôm cũng có nhưng ít.

- Với tư cách là nhà trí thức nho sĩ yêu nước, ông trăn trở suy nghiệm, kiếm tìm nhưng trước sau vẫn đành bất lực với những suy tưởng trong thơ, với một trời câu hỏi chưa có lời giải đáp.

- Một cách không thật chắc chắn, ông đã dự cảm cho bước ngoặt một cuộc biến thiên lịch sử đang cận kề, báo hiệu sự ra đời những tiếng nói canh tân quyết liệt của một thế hệ trí thức nho sĩ nối tiếp ngay sau đó như Phạm Phú Thứ (1821-1882), Ðặng Huy Trứ (1825-1874), Nguyễn Trường Tộ (1828-1871)... Có thể nói các đặc điểm mang tính thời đại này đã chi phối sâu sắc khả năng đổi mới cảm xúc, đổi mới cách nhìn về thực tại và các chủ đề truyền thống trong thơ Cao Bá Quát ở mọi giai đoạn sáng tác.

# data[].attributes.body
Nhà thơ Nguyễn Khuyến tên thật là Nguyễn Thắng, hiệu là Quế Sơn, tự là Miễu Chi. Ông sinh ngày 15/02/1835 (tức ngày 18 tháng Giêng năm Ất Mùi), tại quê ngoại là làng Văn Khế, xã Hoàng Xá, huyện Ý Yên, tỉnh Hà Nam nay thuộc huyện Ý Yên, tỉnh Nam Định. Quê nội của nhà thơ ở làng Vị Hạ, xã Yên Đổ này là xã Trung Lương, huyện Bình Lục, tỉnh Hà Nam.

Có thể nói ông xuất thân trong một gia đình nhà nho nghèo. Hai bên gia đình đều có truyền thống khoa bảng. Bố ông đỗ 3 khóa tú tài và làm nghề dạy học, mẹ ông nguyên là con của Trần Công Trạc, từng đỗ tú tài thời Lê Mạc. Nguyễn Khuyến thừa hưởng được truyền thống hiếu học đó. Ông còn được biết đến là Tam Nguyên Yên Đỗ.

Cuộc đời quan lộ của Nguyễn Khuyến có nhiều thăng trầm; ông từng được bầu làm Đốc học, Án Sát. Sau đó, ông bị giáng chức rồi cáo quan về ở ẩn.

Nhà thơ Nguyễn Khuyến được biết đến là một vị quan có phẩm chất trong sạch, mặc dù làm quan nhưng ông nổi tiếng là người rất thanh liêm, chính trực. Nhiều những giai thoại kể về đời sống và những gắn bó của ông với nhân dân.

Nguyễn Khuyến ra làm quan giữa lúc nước mất, nhà tan. Thời gian này, triều đại nhà Nguyễn đang ở giai đoạn lụi tàn. Cơ đồ của nhà Nguyễn gần như sụp đổ hoàn toàn nên giấc mơ trị quốc bình thiên hạ của ông không thực hiện được. Ông cảm thấy bất lực nên đã cáo quan về ở ẩn.

Có thể nói, nhà thơ Nguyễn Khuyến sống giữa một thời kỳ mà các phong trào đấu tranh yêu nước thời bấy giờ, phần lớn các phong trào đấu tranh yêu nước đều bị thực dân, đế quốc dập tắt.

Nhà thơ không chỉ là một tâm hồn Việt Nam tiêu biểu. Ông còn được coi là một nhân cách Việt Nam tiêu biểu thời bấy giờ, cái thời đại mất nước, con người dân tộc Việt Nam bị chà đạp, đói rét, lầm than. Về ở ẩn nơi làng quê nhưng ông vẫn giữ được cái gọi là khí tiết, phẩm chất của một người yêu nước chân chính và hòa mình cùng với nhân dân.

Ông là một trong những nhà thờ đau với nỗi đau của nhân dân, ông buồn vì sự nghèo đói của họ, nhưng ông càng đau đớn hơn khi nhìn thấy cảnh đất nước bị dày xéo và cảm thấy day dứt nỗi đau của một người ưu thời mẫn thế.

“Nghĩ chuyện đời xưa cũng nực cười,

Sự đời đến thế, thế thời thôi!

Rừng xanh núi đỏ hơn nghìn dặm,

Nước độc ma thiêng mấy vạn người.

Khoét rỗng ruột gan trời đất cả,

Phá tung phên giậu hạ di rồi.

Thôi thôi đến thế thời thôi nhỉ,

Mấy trắng về đâu nước chảy xuôi.”

Trích: Bài thơ Hoài Cổ – Nguyễn Khuyến

# data[].attributes.body
- Tác phẩm của ông thể hiện một cuộc sống thích tự do, phóng túng, một tính cách ngang tàng, ngạo nghễ.
- Ông có một quan niệm xuất xử và hành lạc tưởng như mâu thuẫn nhưng lại rất thống nhất trong con người Nguyễn Công Trứ-một nhà Nho tài tử điển hình.

# data[].attributes.body
Trần Tế Xương hay còn có tên gọi khác là Tú Xương, ông sinh ngày 10-08-1871, mất ngày 20-01-1907. Tên thật của ông là Trần Duy Uyên, tự là Mặc Trai, hiệu là Mộng Tích, Trần Tế Xương là cái tên được đặt khi ông đi thi Hương.

Trần Tế Xương có quê quán ở làng Vị Xuyên, huyện Mĩ Lộc, tỉnh Nam Định (nay thuộc phường Vị Hoàng, thành phố Nam Định).

Ông sinh ra và lớn lên trong một gia đình có truyền thống nho học, từ nhỏ ông đã nổi tiếng rất thông minh, có tài đối thơ rất hay khiến ai ai cũng phải thán phục.

Cuộc đời ông nằm gọn trong giai đoạn nước mất, nhà tan. Vì sinh ra trong hoàn cảnh nước mất, nhà tan nên tuổi thơ của ông là những chuỗi ngày đen tối, điều này đã ảnh hưởng ít nhiều đến tính cách cũng như tư tưởng của ông.

Cuộc đời Tú Xương lận đận về thi cử. Sau 3 lần hỏng thi mãi đến lần thứ tư khoa Giáp Ngọ (1894) ông mới đậu tú tài, nhưng cũng chỉ là tú tài thiên thủ (lấy thêm). Sau đó không sao lên nổi cử nhân, mặc dù đã khá kiên trì theo đuổi. Khoa Quý Mão (1903) Trần Tế Xương đổi tên thành Trần Cao Xương tưởng rằng bớt đen đủi, nhưng rồi hỏng vẫn hoàn hỏng.

Ông cưới vợ rất sớm. Cuộc sống của gia đình ông rất khó khăn vì con đông, nhà nghèo, công việc lại không ổn định nên mọi chi tiêu trong gia đình đều do một tay vợ ông – bà Phạm Thị Mẫn hay còn gọi bà Tú chăm lo và quán xuyến.

Có thể nói, việc hỏng thi và cảnh nghèo của gia đình là nguồn đề tài phong phú trong sáng tác của Tú Xương.

# data[].attributes.body
- Với tư cách một thi nhân từng được vinh danh "Văn như Siêu, Quát vô tiền Hán", thơ Cao Bá Quát đã thâu nạp được năng lượng thời đại, góp phần nới rộng diện đề tài và tầm bao quát cuộc sống thực tại, khai thác sâu hơn dự cảm đời sống nội tâm con người trước cơn giông bão từ phương Tây đang cận kề phía trước...

- Thơ Cao Bá Quát có những đặc trưng nổi bật đó chính là tinh thần yêu nước, lòng tự hào dân tộc được ông viết nên trên những vần thơ. Những người anh hùng dân tộc, những cảnh đẹp núi sông được ông khắc họa và vẽ nên bằng những ca từ mộc mạc, nhưng lại rất chân thực. Đầy lòng vị tha, cảm thông với những mảnh đời bất hạnh. Một đặc trưng khác nữa đó chính là phê phán hiện thực, tinh thần trách nhiệm cao cả. Có lẽ chính vì vậy mà những ai tiếp xúc với thơ ông đều phải cảm phục, yêu thích, say sưa không dứt.

- Tiếng cười trong thơ Cao còn lại mãi với lịch sử văn học như một trường hợp độc đáo, đặc biệt - một tiếng cười đầy cá tính không thành tiếng, bi phẫn, dữ dội, đau đớn, vật vã nén vào trong.

- Có lẽ Cao là một trong những người sớm nhất có chủ trương đưa chất văn xuôi đời sống vào thơ. Rõ hơn là ở phú Nôm, câu đối, hát nói và truyện rất giàu có chi tiết đời thực. Ngay ở thơ chữ Hán thì tên bài cũng đậm chất văn xuôi. Cao là nghệ sĩ của từ láy - thể hiện rõ nhất sự sinh động phập phồng của cuộc sống ngoài đời. Giai thoại chơi xỏ Tự Đức có hạt nhân sự thật là cái tài chơi chữ, dùng chữ đồng thời cũng nói tới Cao là nghệ sĩ của đời sống.

- Cuộc đời bi kịch của Cao hắt bóng vào những trang thơ (1267 bài) đầy chất bi kịch, yêu người và đau đời; căm ghét cái ác cái xấu nhưng bất lực; kiêu bạc mà chua chát; ngông nghênh có phần tự phụ mà lại trữ tình ngậm ngùi; tràn đầy khát vọng hướng tới cái đẹp, cái cao cả mà lại hay chế giễu, châm biếm.

- Một loạt các bài “hát nói” lâu nay vẫn được truyền tụng là của Cao Bá Quát cũng rất tài hoa, độc đáo, thú vị. Trong một thể loại dù sao cũng gắn với một cái gì đó tự do hơn – “hát ả đào”, một thú chơi, nơi bộc lộ con người “không chính thức”, nó là một bước tiến mới về thể loại văn học; ở đó sự tự do hóa và dân chủ hóa hình thức đi đôi với sự bộc lộ một nội dung đã bắt đầu khác chung quanh…

# data[].attributes.body
1/ Thơ Nôm
-> Đi thi tự vịnh
-> Tự thuật
-> Vịnh cảnh nghèo
-> Than cảnh nghèo....
2/ Hát nói
-> Nợ tang bồng
-> Chí nam nhi
-> Bài ca ngất ngưỡng
-> Tuổi già cưới hầu....

# data[].attributes.body
Yên Đổ thi tập, Quế Sơn thi tập, Cẩm Ngữ, Bách Liêu thi văn tập, cùng với đó là nhiều những bài ca, văn tế, hát ả đào và nhiều câu đối truyền miệng.

# data[].attributes.body
- Nguồn cảm hứng chủ đạo trong thơ của ông là tiếng cười phê phán những mặt trái bắt đầu nảy sinh giữa đời sống thị thành, tiếng cười châm biếm và tự trào vừa mang sắc thái tiễn biệt quá khứ “một cách vui vẻ” vừa bất đắc dĩ chấp nhận lối sống thị dân đang từng bước định hình.

Thơ Tú Xương là tiếng nói của tầng lớp bình dân – một phong cách thơ trào phúng gần gũi với Hồ Xuân Hương, Nguyễn Khuyến, Kì Đồng,…

Thơ ông là sự kết hợp hài hòa giữa các yếu tố hiện thực, trào phúng và trữ tình, trong đó trữ tình là gốc. Với Tú Xương, vẫn chưa thấy chắc chắn có bài thơ chữ Hán nào, chỉ thấy thơ Nôm viết bằng các thể loại cổ điển: thơ luật Đường: thất ngôn bát cú, tứ tuyệt; phú; văn tế; câu đối; hát nói; lục bát.

Ở thể loại nào Tú Xương cũng tỏ ra là một nghệ sĩ bậc thầy. Với giọng văn châm biếm sâu cay, thơ văn của ông đã đả kích bọn thực dân phong kiến, bọn quan lại làm tay sai cho giặc, bọn bán rẻ lương tâm chạy theo tiền bạc, bọn rởm đời lố lăng trong buổi giao thời (Vịnh khoa thi hương, Giễu người thi đỗ, Học trò ngủ cạnh thầy, Phường nhơ,…). Bên cạnh đó đề tài người vợ trong thơ của Tú Xương cũng rất được quan tâm và đón nhận. Tú Xương rất trân trọng vợ mình, ông viết về vợ như một sự tri ân. (Thương vợ, Văn tế sống vợ,…) Không chỉ vậy, ông còn hiểu rõ nỗi khổ của những người nông dân và viết về họ với một sự cảm thương chân thành (Đại hạn, Thề với người ăn xin,…).

Về nội dung, thơ trào phúng và trữ tình của Tú Xương có giá trị hiện thực cao. Bức tranh hiện thực trong thơ Tế Xương là một bức tranh xám xịt, dường như chỉ có rác rưởi, đau buồn, vì hiện thực thối nát của xã hội thực dân - nửa phong kiến. Thơ Tú Xương là tiếng nói, là nỗi lòng của tầng lớp nho sĩ đang đứng giữa thời cuộc không đành tâm theo giặc cũng không cầm vũ khí chống giặc.

Về nghệ thuật, cả hai mặt trào phúng và trữ tình, Tú Xương xứng đáng là nhà thơ lớn của dân tộc, xứng đáng được Yên Ðỗ ( Nguyễn Khuyến) nhà thơ cùng thời xếp vào loại thi hào bất tử.

# data[].attributes.body
- Vịnh khoa thi Hương
- Giễu người thi đỗ
- Ông cò
- Phường nhơ
- Thương vợ
- Văn tế sống vợ

# data[].attributes.body
Nguyễn Công Hoan suy tôn Tú Xương là bậc thần thơ thánh chữ.

Xuân Diệu xếp hạng Tú Xương thứ 5 sau Nguyễn Trãi, Nguyễn Du, Hồ Xuân Hương và Đoàn Thị Điểm.

Tản Đà khi còn sống "trong những thi sĩ tiền bối, phục nhất Tú Xương" (Xuân Diệu kể vậy). Tản Đà tự nhận trong đời thơ của mình mới địch nổi Tú Xương một lần thôi bằng chữ "vèo" trong bài thơ Cảm thu, Tiễn thu của ông: Vèo trông lá rụng đầy sân. Nguyễn Công Hoan cũng kể vậy.

Nguyễn Tuân biểu dương Tú Xương là: một người thơ, một nhà thơ vốn nhiều công đức trong cuộc trường kỳ xây dựng tiếng nói văn học của dân tộc Việt Nam.

# data[].attributes.headline
Nguyễn Công Trứ mang nặng lý tưởng làm trai.

# data[].attributes.subject
Nguyễn Công Trứ mang nặng lý tưởng làm trai.

# data[].attributes.body
1/ Nhà thơ Tố Hữu đã hướng về Hà Tĩnh vái dài và nói: "Tôi xin bái phục, nghìn lần bái phục cụ Nguyễn Công Trứ. Tôi giờ mới thật hiểu cụ. Thật là một người có một không hai. Tài đến rứa là cùng, khí phách đến rứa là cùng, đức độ làm quan đến rứa là cùng, mà chơi nhởi cũng hay đến rứa là cùng".
2/ Sách "Đại Nam liệt truyện" viết: "Công Trứ là người trác lạc, có tài khí…"
3/ "Sáng tác của một nhà nho trung đại như Nguyễn Công Trứ cho thấy sự vận dụng lý luận liên văn bản và lý thuyết tiếp nhận cho văn học trung đại Việt Nam một cách linh hoạt, sáng tạo. Điều quan trọng là, cần phân biệt con người tác giả bên ngoài đời và con người tác giả trong thế giới nghệ thuật của Nguyễn Công Trứ". (GS.TS Trần Nho Thìn)
4/ "Nguyễn Công Trứ là một nhà thơ có vị trí đáng kể trong văn học Việt Nam nửa đầu thế kỉ XIX" (Nguyễn Lộc)
5/ "Trước Nguyễn Công Trứ không ai nói nhiều đến tài trai, chí tang bồng, chí nam nhi, chí trượng phu, đến khát vọng làm người đến vậy." (Trần Ngọc Vương- Nhà Nho tài tử và văn học Việt Nam)

# data[].attributes.body
Đi không, há lẽ trở về không?

Cái nợ cầm thư phải trả xong!

Rắp mượn điền viên vui tuế nguyệt

Trót đem thân thế hẹn tang bồng

Đã mang tiếng ở trong trời đất

Phải có danh gì với núi sông

Trong cuộc trần ai, ai dễ biết?

Rồi ra mới rõ mặt anh hùng

# data[].attributes.body
Tây Dương thiếu phụ y như tuyết,

Độc bằng lang kiên toạ thanh nguyệt.

Khước vọng Nam thuyền đăng hoả minh,

Bả duệ nam nam hướng lang thuyết.

Nhất uyển đề hồ thủ lãn trì,

Dạ hàn vô ná hải phong xuy.

Phiên thân cánh thiến lang phù khởi,

Khởi thức Nam nhân hữu biệt ly!

Dịch thơ:

Người thiếu phụ phương Tây áo như tuyết

Tựa vai chồng dưới bóng trăng thanh

Nhìn thuyền người Nam thấy đèn lửa sáng

Kéo áo chồng thì thầm nói

Tay cầm uể oải một chén sữa

Đêm lạnh à đây gió biển thổi

Nghiêng mình đòi chồng đỡ dậy

Biết chăng có người Nam đang chịu cảnh biệt ly.

# data[].attributes.body
Hán triều mạc sát Mao Diên Thọ,

Tái thượng Hồ già chỉ tự bi.

Nhi nữ tổng đa trường đoạn xứ,

Cổ kim chung hữu mạo lai thì.

# data[].attributes.body
Tân trướng sinh tàn dạ

Sơ hàn tống miểu thu

Tuế thời song bệnh nhãn

Thiên địa nhất thi tù

Ỷ chẩm khan trường kiếm

Hô đăng kiểm tệ cừu

Cưỡng liên tâm lực tại

Cơ ngọa bất câm sầu

Dịch thơ:

Triều mới dâng đêm hết

Cuối thu chớm lạnh đưa

Tháng ngày đôi mắt bệnh

Trời đất một tù thơ

Tựa gối gươm dài ngó

Kêu đèn áo rách giơ

Gượng thương tâm lực có

Nằm nhốt sầu khôn ngơ

# data[].attributes.body
Cao Huy Giảng (cha của Cao Bá Quát): “Văn của Bá Đạt hơn về khuôn phép nhưng kém về tài tử, tứ văn của Bá Quát hơn về tài tử nhưng kém về khuôn phép.”

Sóng Hồng: “Trăng kia khi khuyết khi tròn - Tinh thần phản kháng vẫn còn sáng soi…”

“Ba bốn trăm bài của Cao Chu Thần thi thảo giá ở Trung Quốc thì đã được in ra, làm cho tác giả đứng ngang hàng với Đỗ Thiếu Lăng, Tô Đông Pha chẳng hạn, nhưng ở nước ta, đành mai một.”

GS. Dương Quảng Hàm: “Cao Bá Quát là một văn hào có nhiều ý tứ mới lạ, lời lẽ cao kỳ.”

GS. Thanh Lãng: “Tư tưởng độc lập của Cao Bá Quát khác cái chí nam nhi của Nguyễn Công Trứ. Ông Trứ lập nghiệp là để giúp vua, để chu toàn nghĩa quân thần; còn ông Quát mang cả cái mộng thay đổi thời cuộc và chuyển vần số mệnh...Về mặt nghệ thuật, sở trường của ông là thể phú và thể ca trù. Hai thể này, với ông đã vươn tới một trình độ nghệ thuật tuyệt vời. Có điều ông hay lạm dụng chữ nho và điển tích, vì vậy có thua kém Nguyễn Công Trứ về thể loại ca trù.”

Thi sĩ Xuân Diệu: “Cao Bá Quát trước mắt chúng ta, tượng trưng cho tài thơ và tinh thần phản kháng. Còn triết lý của ông chính là bền bỉ phục vụ cho đời.”

GS. Vũ Khiêu: “Khác với một số giai thoại có ý nói Cao Bá Quát là một con người kiêu căng, ngỗ ngược; và qua số một bài thơ cùng bài hát nói được gán cho ông, có người còn muốn coi ông là kẻ thích hưởng lạc, chè rượu, trai gái… Trái lại, qua cuộc đời và thơ văn ông, chỉ thấy ông là một người biết giữ gìn phẩm hạnh, đối xử đúng mực với cha mẹ, anh em, vợ con, hàng xóm và biết yêu quý đất nước, quê hương.”

# data[].attributes.body
1. Nguyễn Khuyến là nhà thơ của dân tình làng cảnh Việt Nam

Đem vào thơ cảnh thiên nhiên làng quê Việt Nam với tất cả vẻ đẹp đơn sơ, mộc mạc mà thanh nhã

Một cảnh buồn, tả thực nhưng trang nhã

Viết về đời sống sinh hoạt chốn nông thôn một cách chân thực, tự nhiên, đầy gắn bó

2. Nguyễn Khuyến là nhà thơ mang nỗi đau thời thế

Tuy về ở ẩn nhưng luôn đau đáu hướng về dân về nước luôn trăn trở vận mệnh của non sông, đau buồn vì tình cảnh đất nước, dằn vặt vì sự bất lực trước thời cuộc.

=> Bi kịch lớn trong cuộc đời Nguyễn Khuyến

Cuốc kêu cảm hứng: nỗi đau thời thế, dùng tiếng chim kêu ai oán để nói lên tiếng lòng nặng trĩu trước cảnh nước mất nhà tan

3. Chất trào phúng xuất phát từ tình yêu nuốc thương dân, từ nỗi đau thời thế:

Từ nỗi đau Nguyễn Khuyến bật ra tiếng cười trào phúng trước cái xã hội tạp nham

Tiếng cười nhẹ nhàng, thâm trầm nhưng ẩn chứa ý nghĩa váo các vấn đề xã hội

Tráo phúng của Nguyễn Khuyến còn là tự cười vào chính mình

Tự cười mình, tự phê phán bản thân => Sự phản ánh sâu sắc tâm trạng: tiếng cười đau đớn, xót xa, cười ra nước mắt; tiếng cười nghi ngờ đến nhạo báng chính mình, phủ nhận chính mình

Ông tự trào =:> tư tưởng tiến bộ. Ông dám bác bỏ những cái tư tưởng mình tiếp nhận đó giờ, tự phê phán bản thân => nhìn thấy được cái nhân cách tốt đẹp của Nguyễn Khuyến => chuyển từ thơ trữ tình sang trào phúng

4. Nghệ thuật của Nguyễn Khuyến

Viết nhiều thể loại nhưng thành công nhất là thể loại thơ Đường luật

Ngôn ngữ có tính đại chúng và dân tộc; tinh xác, giàu sức gợi

Tiếng cười riêng trong mảng thơ trào phúng: nhẹ nhàng mà sâu cay, hóm hỉnh mà vẫn ý nhị.

Nghệ thuật tả cảnh có nhiều đặc sắc: cảnh thực ở nông thôn nhưng mang tính trang nhã.

# data[].attributes.body
Thu điếu
Ao thu lạnh lẽo nước trong veo,
Một chiếc thuyền câu bé tẻo teo.
Sóng biếc theo làn hơi gợn tí,
Lá vàng trước gió sẽ đưa vèo.
Tầng mây lơ lửng trời xanh ngắt,
Ngõ trúc quanh co khách vắng teo.
Tựa gối, ôm cần lâu chẳng được,
Cá đâu đớp động dưới chân bèo.

Thu vịnh
Trời thu xanh ngắt mấy tầng cao,
Cần trúc lơ phơ gió hắt hiu.
Nước biếc trông như tầng khói phủ,
Song thưa để mặc bóng trăng vào.
Mấy chùm trước giậu hoa năm ngoái,
Một tiếng trên không ngỗng nước nào?
Nhân hứng cũng vừa toan cất bút,
Nghĩ ra lại thẹn với ông Đào

Thu ẩm
Năm gian nhà cỏ thấp le te,
Ngõ tối đêm sâu đóm lập loè.
Lưng giậu phất phơ màu khói nhạt,
Làn ao lóng lánh bóng trăng loe.
Da trời ai nhuộm mà xanh ngắt?
Mắt lão không vầy cũng đỏ hoe.
Rượu tiếng rằng hay, hay chẳng mấy.
Độ năm ba chén đã say nhè.

# data[].attributes.body
Đã bấy lâu nay bác tới nhà.
Trẻ thời đi vắng, chợ thời xa.
Ao sâu nước cả, khôn chài cá,
Vườn rộng rào thưa, khó đuổi gà.
Cải chửa ra cây, cà mới nụ,
Bầu vừa rụng rốn, mướp đương hoa.
Đầu trò tiếp khách, trầu không có,
Bác đến chơi đây ta với ta.

# data[].attributes.headline
Vãn đồng niên Vân Đình tiến sĩ Dương thượng thư

# data[].attributes.subject
Vãn đồng niên Vân Đình tiến sĩ Dương thượng thư

# data[].attributes.body
Dĩ hĩ Dương đại niên,
Vân thụ tâm huyền huyền.
Hồi ức đăng khoa hậu,
Dữ quân thần tịch liên.
Tương kính thả tương ái,
Tao phùng như túc duyên.
Hữu thời xuất kinh lộ,
Không san văn lạc tuyền.
Hữu thời thượng cao các,
Ca nhi minh tố huyền.
Hữu thời đối quân ẩm,
Đại bạch phù bát duyên.
Hữu thời dữ luận văn,
Đông bích la giản biên.
Ách vận phùng dương cửu,
Đấu thăng phi tham thiên.
Dư lão công diệc lão,
Giải tổ quy điền viên.
Vãng lai bất sổ đắc,
Nhất ngộ tam niên tiền.
Chấp thủ vấn suy kiện,
Ngữ ngôn thù vị khiên.
Công niên thiểu dư tuế,
Dư bệnh nghi công tiên.
Hốt văn công phó chí,
Kinh khởi hoàng hoàng nhiên.
Dư khởi bất yếm thế,
Nhi công tranh thượng tiên.
Hữu tửu vi thuỳ mãi,
Bất mãi phi vô tiền.
Hữu thi vi thuỳ tả,
Bất tả vi vô tiên.
Trần Phồn tháp bất hạ,
Bá Nha cầm diệc nhiên.
Công ký khí dư khứ,
Dư diệc bất công liên.
Lão nhân khốc vô lệ,
Hà tất cưỡng nhi liên.

Dịch nghĩa

Thôi thôi bác Dương đã mất rồi,
Mây chiều cây xuân, tình bạn bè nhớ nhau không dứt.
Nhớ lại sau khi thi đỗ,
Sớm tối luôn cùng nhau.
Kính trọng nhau, yêu mến nhau,
Cuộc gặp gỡ như có duyên trời định sẵn.
Có lúc cùng nhau trên con đường lên kinh đô,
Nghe tiếng suối đổ trong núi vắng.
Có lúc cùng nhau lên gác cao,
Nghe con hát gảy đàn.
Có lúc cùng nhau uống rượu,
Chén đại bạch tràn trề tám phương.
Có lúc cùng nhau bàn văn,
Phủ đông bích bày đầy sách vở.
Vận rủi ro gặp hội dương cửu,
Không tham thưng đấu lộc trời.
Tôi đã già, bác cũng đã già,
Cởi dây ấn về với vườn ruộng.
Không qua lại với nhau luôn được,
Lần gặp trước cách đã ba năm.
Cầm tay hỏi thăm khoẻ hay yếu,
Thấy bác nói năng vẫn chưa lẫn cẫn.
Bác ít tuổi hơn tôi,
Mà dường như tôi lại ốm trước bác.
Chợt nghe tin bác qua đời,
Tôi giật mình xiết bao kinh hoàng!
Tôi đâu phải không chán đời,
Mà bác vội tranh lên cõi tiên trước!
Có rượu, mua uống cùng ai?
Không mua, không phải vì không có tiền.
Có thơ, viết cho ai?
Không viết, không phải vì không có giấy
Giường Trần Phồn không hạ xuống,
Đàn Bá Nha cũng đem đốt.
Bác đã bỏ tôi mà đi,
Tôi cũng không thương bác nữa.
Người già khóc không ra nước mắt,
Can chi mà cố gượng cho giàn giụa.

# data[].attributes.body
Kìa hội thăng bình tiếng pháo reo:
Bao nhiêu cờ kéo với đèn treo.
Bà quan tênh nghếch xem bơi trải,
Thằng bé lom khom nghé hát chèo.
Cậy sức cây đu nhiều chị nhún,
Tham tiền cột mỡ lắm anh leo.
Khen ai khéo vẽ trò vui thế,
Vui thế bao nhiêu nhục bấy nhiêu!

# data[].attributes.body
Vịnh tiến sĩ giấy 1
Khéo chú hoa man khéo vẽ trò,
Bỡn ông mà lại dứ thằng cu.
Mày râu vẻ mặt vang trong nước,
Giấy má nhà bay đáng mấy xu?
Bán tiếng, mua danh, thây lũ trẻ,
Bảng vàng, bia đá, vẫn nghìn thu.
Hỏi ai muốn ước cho con cháu,
Nghĩ lại đời xưa mấy kiếp tu.

Vịnh tiến sĩ giấy 2 - Ông Nghè tháng tám
Cũng cờ, cũng biển, cũng cân đai.
Cũng gọi ông nghè có kém ai.
Mảnh giấy làm nên thân giáp bảng,
Nét son điểm rõ mặt văn khôi.
Tấm thân xiêm áo sao mà nhẹ?
Cái giá khoa danh ấy mới hời!
Ghế tréo, lọng xanh ngồi bảnh choẹ,
Nghĩ rằng đồ thật, hoá đồ chơi!

# data[].attributes.body
- Xuân Diệu :"Nguyễn Khuyến là nhà thơ của làng cảnh Việt Nam."

-

# data[].attributes.body
“Có trung hiếu nên đứng trong trời đất
Không công danh thà nát với cỏ cây.
Chí tang bồng hồ thỉ dạ nào khuây,
Phải hăm hở ra tài kinh tế”.

# data[].attributes.headline
Nguyễn Công Trứ cũng là một hồn thơ lạc quan, bay bổng. 

# data[].attributes.subject
Nguyễn Công Trứ cũng là một hồn thơ lạc quan, bay bổng. 

# data[].attributes.body
“ Kìa ai, bốn vách tường mo, ba gian nhà cỏ,
Đầu kèo mọt tạc vẻ sao, trước cửa nhện giăng màn gió
Phên trúc ngăn nửa bếp nửa buồng
Ống nứa đựng đầu kê đầu đỗ.
Đầu giường tre mối dũi quanh co,
Góc tường đất trùn lên lố nhố,
Bóng nắng dọi trứng gà bên vách, thằng bé tri trô,
Hạt mưa soi hang chuột trong nhà, con mèo ngấp ngó,
Trong cũi lợn nằm gặm máng, đói chẳng muốn kêu,
Đầu giàn chuột lóc khua niêu, buồn thôi lại bỏ.
Ngày ba bữa vỗ bụng rau bình bịch, quân tử ăn chẳng cần no,
Đêm năm canh an giấc ngáy kho kho,
đời thái bình cổng thường bỏ ngỏ...”

# data[].attributes.headline
Thơ Nguyễn Công Trứ đi cùng sự nghiệp kinh bang tế thế của ông. 

# data[].attributes.subject
Thơ Nguyễn Công Trứ đi cùng sự nghiệp kinh bang tế thế của ông. 

# data[].attributes.body
“Người ỷ ca réo rắt khúc cung thương,

Tiếng tiêu lẫn tiếng ca vang đáy nước.

Sực nhớ kẻ quày ngọn giáo vịnh câu thơ thuở trước,

Nghĩ sự đời mà cám nỗi phù du.”

# data[].attributes.headline
Thơ Nguyễn Công Trứ cũng mang triết lý hưởng lạc

# data[].attributes.subject
Thơ Nguyễn Công Trứ cũng mang triết lý hưởng lạc

# data[].attributes.body
“Nhân sinh bất hành lạc,

Thiên tuế diệc vi thương”

(Đời người mà không ăn chơi,

Có sống một nghìn năm cũng như đứa trẻ chết yểu)

# data[].attributes.body
1/ Thơ “hành lạc” của Nguyễn Công Trứ Với dòng thơ “an lạc” thế giới
2/ Tư tưởng của Nguyễn Công Trứ về nhân sinh
3/ Nguyễn Công Trứ, thông reo Ngàn H[h]ống
4/ Trường hợp Nguyễn Công Trứ với lý luận đọc văn học
5/ Nhân cách Nguyễn Công Trứ, nhìn từ quan điểm bản thể luận

# data[].attributes.attachment_caption
tư tưởng Nguyễn Công Trứ qua đề tài vịnh sử (Nguyễn Cảnh Chương)

# data[].attributes.headline
Tư tưởng Nguyễn Công Trứ qua đề tài vịnh sử

# data[].attributes.subject
Tư tưởng Nguyễn Công Trứ qua đề tài vịnh sử

# data[].attributes.attachment_caption
Tư tưởng của Nguyễn Công Trứ về kẻ sĩ (Lê Thị Lan)