# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Trudności wychowawcze ich rodzaje i przyczyny w świetle literatury pojęcie trudności wychowawczych

Ze zjawiskiem trudności wychowawczych spotyka się każdy nauczyciel i wychowawca w swojej codziennej pracy. Wszyscy zgodnie stwierdzają, że problemy wychowawcze były, są i będą.

Pojęcie trudności wychowawczych bywa często używane zamiennie z terminami: złego przystosowania, zaniedbania moralnego, niedojrzałości społecznej lub niedostosowania społecznego.

Z. Zaborowski poprzez trudności wychowawcze rozumie "...takie formy zachowania uczniów, które pozostają w sprzeczności z założeniami wychowawczymi i występują w mniej lub bardziej świadomie zorganizowanym procesie wychowawczym"./1/.
Należy dodać, iż o trudnościach wychowawczych mówimy wtedy, gdy określone formy zachowania uczniów utrzymują się przez czas dłuższy i gdy pozostają one w wyraźnej rozbieżności z założeniami pedagogicznymi, mocno dezorganizując lub hamując oddziaływanie wychowawcze. Określenie to eliminuje wszelkie drobne i przejściowe wykroczenia ucznia.

Podobnie twierdzi A. Lewicki /2/ mówiąc, że trudności wychowawcze obejmują tylko zachowania się dzieci niezgodne z przyjętymi normami życia społecznego, a jednocześnie uporczywe i nie poddające się zwykłym zabiegom wychowawczym.

Uogólniając można przyjąć, że trudności wychowawcze są zawsze związane z rzeczywistością społeczną. Najczęściej są następstwem nieprawidłowości oddziaływań wychowawczych. Oznaczają zachowania niezgodne z przyjętymi normami a ich źródłem jest niekorzystny wpływ środowiska wychowawczego.

GŁÓWNE RODZAJE TRUDNOŚCI WYCHOWAWCZYCH

W literaturze można spotkać różne rodzaje trudności wychowawczych. Dla przykładu wymienię dwa moim zdaniem najbardziej reprezentatywne.

Z. Zaborowski/3/ wyodrębnia siedem grup owych trudności ze względu na ich zewnętrzną formę przejawiania się, oraz ich funkcję społeczną:
- konflikty, agresje, bójki
- zachowania złośliwe, dokuczanie, prześladowanie, bojkot
- zachowania nie lojalne w stosunku do kolegów, kłamstwa, intrygi
- egoizm, zachłanność, konfiskaty
- kradzieże
- zarozumiałość i elitaryzm
- zamykanie się i wycofanie.

Bardzo ciekawie problem ten przedstawia L. Bandura/4/. Analizuje on trudności wychowawcze, które są wynikiem wadliwego wychowania, czyli wychowania zbyt surowego, wychowania w oderwaniu od zadań życia pozbawionego czułości i cieplejszych uczuć. Oto główne rodzaje trudności według tego autora:
- Naruszenie dyscypliny szkolnej/ zbytnia żywość, brak opanowania, świadome przeszkadzanie, aroganckie, zuchwałe i wyzywające zachowanie się, brak obowiązkowości, lekceważący stosunek do szkoły, brak czystości i porządku, bójki, uprawianie gier hazardowych, palenie papierosów, pijaństwo.
- Ucieczki / ucieczki z lekcji, wagary, ucieczki z domu, wykradanie się bez zezwolenia na zabawy i dyskoteki.
- Świadome mijanie się z prawdą/ kłamstwa, oszustwa i wszelkiego rodzaju fałszerstwa.
- Naruszanie cudzej własności/ kradzieże, włamania, świadome i złośliwe niszczenie cudzej własności.
- Trudności natury seksualnej.

PRZYCZYNY I ŹRÓDŁA TRUDNOŚCI WYCHOWAWCZYCH

Wychowawca chcący osiągnąć efekt w zwalczaniu trudności wychowawczych winien sięgnąć do czynników i mechanizmów tkwiących w wychowanku lub poza nim, które dane trudności wywołują. Znajomość przyczyn owych trudności jest ważna do ich zwalczania jak również po to, by ułatwić skuteczne zapobieganie im.

Ważną rolę w powstawaniu trudności wychowawczych stanowią czynniki środowiskowe. Warunkiem prawidłowego rozwoju dziecka jest rodzina. Rozbicie życia rodzinnego, kłótnie i awantury między rodzicami, pijaństwo stwarzają dziecku pewne wzory zachowania społecznego, które są przez dziecko często naśladowane w kontaktach dziecka z innymi ludźmi. Dziecko pod wpływem złej atmosfery wychowawczej w domu nie liczy się z potrzebami innych kolegów, w wypadku konfliktu z nimi używa często siły fizycznej. Ponadto błędy wychowawcze rodziców takie jak: rozpieszczanie dzieci, zbyt surowe ich traktowanie, izolowanie od rówieśników, brak rozmów między rodzicami a dziećmi i wiążący się z tym brak atmosfery wzajemnego zrozumienia i zaufania- wpływają ujemnie na ich społeczne przystosowanie i współżycie w kręgu koleżeńskim.

Źródłem trudności wychowawczych bywa też przynależność i identyfikacja ucznia z grupą rówieśniczą pozaszkolną. Uczeń często identyfikuje się grupą i ocenia siebie na jej tle. Bardzo często zdarza się, że nie mogąc znaleźć akceptacji i zrozumienia wśród rówieśników stara się szukać przyjaciół w nieformalnych grupach często kolidujących z prawem. Wejście w poczet członków takiej grupy nie wymaga od dziecka większego zaangażowania. Wystarczy czasem odmienny sposób bycia, "inne" uczesanie czy ubiór, wulgarne zachowanie wyróżniające go od innych, a czasami drobna kradzież czy pobicie. Grupa wywiera silny wpływ na ucznia. Wpływ ten często jest demoralizujący. W takiej grupie uczeń uczy się pić alkohol, palić, przeklinać, zachowywać arogancko, wyzywająco. Coraz częściej dziecko w tym środowisku dziecko zaczyna sięgać po narkotyki, mieć pierwsze "różne" doświadczenia w zakresie seksu.

M. Łobocki /5/ dokonał podziału przyczyn trudności wychowawczych na:
1) przyczyny endogenne tkwiące w dziecku, na które składają się czynniki biologiczne i źle ukierunkowana aktywność własna dziecka.
2) czynniki- tkwiące w środowisku w jakim dziecko żyje. Są to czynniki tkwiące w środowisku rodzinnym i szkolnym oraz niektóre popełnione błędy natury wychowawczej. Rozpatrując przyczyny tkwiące w środowisku rodzinnym- należy uwzględnić wiele aspektów np.;
- sytuacja materialna rodziny- jej wskaźnikiem są między innymi: posiadanie stałej pracy przez rodziców, wysokość zarobków, wielkość mieszkania, jego urządzenie, wyposażenie. Wg Łobockiego warunki materialne wywierają niekorzystny wpływ na dziecko w sposób pośredni- tzn, że mogą powodować nieprzystosowanie społeczne tylko wtedy, gdy są źródłem nerwowej i napiętej atmosfery w domu oraz sprawiają osobistą przykrość dziecku.
- sytuacja życiowa rodziny- wynika często z jej składu osobowego i mających miejsce w rodzinie wydarzeń. Zdarza się, że sytuację życiową dziecka pogarsza choroba lub śmierć jednego z członków rodziny, która to sytuacja może doprowadzić dziecko do depresji.

Trudności wychowawcze może sprawiać dziecko najstarsze w rodzinie, które będąc jedynakiem nabyło negatywnych cech jedynactwa oraz ma trudności z pogodzeniem się z faktem, iż do rodziny przybyło młodsze dziecko, któremu rodzice muszą poświęcić teraz więcej czasu.

Podobne kłopoty mogą sprawiać dzieci pozamałżeńskie- cierpiące na niedosyt ciepła rodzinnego lub jego nadmiar.

Następną z przyczyn stanowi rodzina rozbita. W takich przypadkach dochodzi często do dezintegracji, czyli aktu poniżania i poniewierania godności osobistej rodziców nawzajem, jak również poniewierania godności osobistej dziecka. Dziecko ponadto zostaje pozbawione ciepła uczuciowego, poczucia bezpieczeństwa i wspólnoty rodzinnej.
Najcięższym jednak problemem dla dziecka jest sytuacja przed rozwodem. Napięta atmosfera, kłótnie i awantury a nawet rękoczyny wpływają ujemnie na psychikę dziecka.

Inną grupę stanowią błędy wychowawcze rodziców znajdujące zazwyczaj wyraz w wadliwych postawach rodziców wobec dzieci:
a) postawa autokratyczna polegająca na stosowaniu wobec dziecka zbytniego rygoru, wyrażająca się w przesadnym ograniczaniu jego swobody, nie licząca się z indywidualnymi możliwościami dziecka.
b) postawa liberalna nacechowana jest pobłażliwym stosunkiem rodziców do dziecka w wyniku czego dziecko bywa nadmiernie rozpieszczane. Stosowanie tej postawy przez dłuższy czas powoduje, że dziecko skazane jest na stałą pomoc dorosłych.
c) Postawa niezdecydowana polega na braku konsekwencji w postępowaniu z dzieckiem.

Wśród przyczyn tkwiących w środowisku szkolnym należy wspomnieć:
- Przyczyny organizacyjne obejmujące niedostatki systemu szkolnego takie jak zbyt przeładowane programy nauczania, podręczniki pisane przez fachowców lecz nie uwzględniające sposobu myślenia uczniów i ich zainteresowań.
- Źródłem trudności wychowawczych są także wadliwe oddziaływania wychowawcze. Staje się nimi zła ocena wychowanków polegająca na wyróżnianiu niektórych uczniów i stosowaniu wobec nich taryfy ulgowej. Z kolei uczniowie szykanowani najczęściej mszczą się na młodszych i słabszych od siebie.
- Przyczyny dydaktyczne polegające na tym, że zbyt mało uwagi przywiązuje się powyrabiania u uczniów pozytywnej motywacji uczenia się.
- Niepowodzenia w nauce szkolnej uczniów są zazwyczaj symptomem powstawania trudności wychowawczych i ich przyczyną.
- Drugoroczność- jest końcowym efektem niepowodzeń szkolnych.

Przyczyny tkwiące w środowisku szkolnym wg Łobockiego zazwyczaj pogłębiają zapoczątkowany proces nieprzystosowania społecznego w środowisku rodzinnym.

Według M Choiny/6/ coraz więcej rodzin jest niewydolnych wychowawczo. Jako przyczynę autor wskazuje sytuację gospodarczo-społeczną, przemiany ustrojowe, proces restrukturyzacji polskiej gospodarki. Rodzice "gonią" za pracą i robią wszystko by utrzymać raz zdobyty etat. Odbywa się to kosztem ich nerwów, zdrowia a przede wszystkim czasu- tak potrzebnego w procesie wychowawczym. W efekcie często zdarza się, że poza wspólnym mieszkaniem niewiele tak naprawdę już ich łączy.

Innym problemem są rodziny żyjące na pograniczu nędzy i ubóstwa (często są to rodziny wielodzietne). Rodzice najpierw szukają pracy, później poddają się apatii i rezygnacji. Następnie zaczynają sięgać do kieliszka. Wstyd przed bliskimi powoduje ucieczkę w alkohol..., a dzieci albo rezygnują z szacunku dla nie szanujących się rodziców i szukają innych autorytetów, albo biorą z nich przykład i zbyt szybko poznają szarą stronę dorosłości.

Innym czynnikiem niewątpliwie wpływającym na powstawanie owych trudności są niektóre programy TV, oraz większość gier komputerowych. Zdecydowana większość gier i niektóre programy telewizyjne- to typowe przykłady okrucieństwa i przemocy. Dziecko przed ekranem zostaje niejako "wciągnięte" w wirtualną rzeczywistość, gdzie rządzi prawo pięści i okrucieństwa. Nic też dziwnego, że po kilku godzinach siedzenia przed ekranem w realnym życiu próbuje ono naśladować negatywnych bohaterów takich filmów. Zdarza się, że dziecko nie odróżnia fikcji od rzeczywistości.

Z Bandura uważa, że w większości przypadków źródłem trudności wychowawczych jest zła atmosfera wychowawcza domu i błędy wychowania rodzinnego, oraz wadliwa praca i organizacja szkoły. W swojej pracy pisze "Prawidłowe wychowanie dziecka zostaje zagrożone: 1) kiedy życie rodzinne na skutek różnych przyczyn się rozluźnia, ulega rozkładowi lub w ogóle przestaje istnieć, 2) kiedy dziecku w rodzinie brak dobrych wzorów, 3) kiedy wychowanie domowe jest wadliwe."

Podobnie jak L. Bandura uważa A. Berge. Pisze on, iż trudności wychowawcze nawet, gdy się objawiają w szkole nie zawsze biorą w niej początek, gdyż "...często są one tylko odbiciem głębszych trudności, w które zawsze wplątana jest rodzina" /7/.

Podsumowując rozważania zawarte w literaturze przedmiotu należy podkreślić, że rodzina jako grupa społeczna stanowi podstawowe i bardzo ważne środowisko wychowawcze. Autorzy zajmujący się problematyką trudności wychowawczych jednoznacznie stwierdzają, że ich źródło najczęściej tkwi w zdezorganizowanym bądź zakłóconym, zaburzonym środowisku rodzinnym, lub jest wynikiem zaniku więzi emocjonalnej bądź jej rozluźnieniu.

Powyższe spostrzeżenia znajdują swoje uzasadnienie w badaniach K Majewskiej/8/ ,która jednoznacznie stwierdziła, że trudności wychowawcze u dzieci są skutkiem braku porozumienia między rodzicami a dziećmi.

LITERATURA POMOCNICZA:
1) Z. Zaborowski "Problemy wychowania społecznego w szkole", str.141.
2) A Lewicki "Jak powstają trudności wychowawcze", str.8.
3) Z Zaborowski "Problemy wychowania społecznego w szkole", str.155-169.
4) L Bandura "Trudności wychowawcze" - Kwartalnik Pedagogiczny nr.4/10. str.172
5) M Łobocki "Trudności wychowawcze w szkole" str. 18-34
6) M Choina "Nowa Szkoła" -miesięcznik str. 26.
7) A Berge "Uczeń trudny" str.5.
8) K Majewska "Szkoła Specjalna" nr 1 str.16-28.

Opracowanie: Mirosława Sarnowska
n-l Zespołu Szkół
w Przedczu

# data[].attributes.attachment_link.title
Trudności wychowawcze ich rodzaje i przyczyny w świetle literatury pojęcie trudności wychowawczych

# data[].attributes.attachment_link.description
Ze zjawiskiem trudności wychowawczych spotyka się każdy nauczyciel i wychowawca w swojej codziennej pracy. Wszyscy zgodnie stwierdzają, że problemy wychowawcze były, są i będą. Pojęcie trudności wychowawczych bywa często używane zamiennie z terminami: złego przystosowania, zaniedbania moralnego, niedojrzałości społecznej lub niedostosowania społecznego. Z.

# data[].attributes.body
Chłopiec, wiek 5,5 lat, pochodzi z rodziny pełnej, chłopiec jest jedynakiem. Chłopiec posiada dobre warunki w domu. Uczęszcza do przedszkola, jednak nie przejawia chęci do nawiązywania relacji z rówieśnikami. W wyniku trudności emocjonalnych, nie nawiązuje relacji, nie czuje się dobrze w towarzystwie dzieci. Nie ma przyjaciół, rzadko kiedy przejawia chęć do wspólnej zabawy, jest wycofany. Szereg tych czynników powoduje, że nie chce jeść posiłków w przedszkolu, nie reaguje na polecenia Pań, nie chce uczestniczyć w zajęciach. Po wywiadzie z Mamą dziecka w domu, która potwierdza, że chłopiec sygnalizuje, że nie lubi przychodzić do przedszkola i nie czerpie przyjemności z zabawy z dziećmi.

# data[].attributes.body
Na podstawie wywiadu i obserwacji wyraźnie widać, że:
- chłopiec wykazuje tendencje aspołeczne względem grupy rówieśniczej, mimo to jest
dzieckiem towarzyskim, co wyraźnie widać podczas spotkań rodzinnych,
- posiada obniżoną motywację do nauki szkolnej, która stanowi główne źródło jego problemu,
- jest pasywny w działaniu, szybko zniechęca się do pracy,
- odczuwa głębokie niezadowolenie ze swego położenia, jednak nie demonstruje go w sposób agresywny.

# data[].attributes.body
Sytuacja jest odwrotna kiedy chłopiec jest w otoczeniu z najbliższymi (Mama, Tata, najbliższa rodzina) chętnie się bawi, jest radosny, przejawia różnego rodzaju emocje. Rodzice wyraźnie nie zauważają problemu, bądź go bagatelizują. Uważają, że dziecko jest po prostu nieśmiałe, nie ma ochoty uczęszczać do przedszkola i nawiązywać relacji z innymi dziećmi.