# data[].attributes.body
Is de vermogensverdeling schever dan de inkomensverdeling?

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
In dit hoofdstuk staat het vermogen - het saldo van bezittingen en schulden - van huishoudens in Nederland centraal. Hoeveel vermogen heeft een huishouden? Waar bestaat dat vermogen uit? Hoe is het vermogen tussen huishoudens verdeeld en hoe zit het met de regionale vermogensverdeling?
6.1Samenstelling vermogen

Eigen woning belangrijkste bezit

Het totale vermogen van alle huishoudens samen bedroeg 1 260 miljard euro in 2017, opgebouwd uit 2 083 miljard euro aan bezittingen en 823 miljard aan schulden. Prijsstijgingen en -dalingen van woningen hebben grote invloed op het vermogen van huishoudens. Bijna 6 op de 10 huishoudens hadden een eigen woning met een doorsnee waarde van 234 duizend euro, zie StatLine. De eigen woning vormde met 58 procent van de bezittingen het grootste vermogensbestanddeel. Daarna volgen bank- en spaartegoeden (14 procent) en aanmerkelijk belang in vennootschappen (9 procent). Het aandeel van het ondernemingsvermogen in de bezittingen was met 3 procent betrekkelijk klein.

De hypotheekschuld is met 86 procent de grootste schuldenpost. Ongeveer de helft van de huishoudens had een hypotheekschuld met een doorsnee waarde van 163 duizend euro. Van elke honderd huishoudens hadden er 14 een studieschuld en bijna 30 hadden andere schulden, zoals schulden voor consumptieve doeleinden en rood staan.

Vermogen: saldo van bezittingen en schulden

Het vermogen is opgebouwd uit het saldo van bezittingen en schulden. De bezittingen omvatten bank- en spaartegoeden, effecten, eigen woning en ander onroerend goed, ondernemingsvermogen, aanmerkelijk belang en overige bezittingen. De schulden betreffen de hypotheekschuld eigen woning, studieschulden en overige schulden. De hypotheekschuld is de stand van de schuld waarover rente is verschuldigd. Opgebouwde tegoeden voor de aflossing van de hypotheek via spaar- en beleggingshypotheken kunnen niet worden waargenomen en zijn daarom niet in mindering gebracht op de hypotheekschuld. Ook worden pensioenaanspraken niet tot het vermogen gerekend.

Het doorsnee (mediane) vermogen is gelijk aan het middelste vermogen wanneer de vermogens van alle huishoudens van laag naar hoog worden gerangschikt. Dat wil zeggen dat de helft van de huishoudens meer en de andere helft minder vermogen bezit.

6.2Ontwikkeling vermogen

Vermogen van huishoudens gestegen

In 2017 bedroeg het doorsnee vermogen van huishoudens 28,3 duizend euro, bijna 6 duizend euro meer dan een jaar eerder. Het vermogen is vooral hoger doordat woningen in waarde zijn gestegen. Ondanks de stijging is het vermogen nog niet op het niveau van 2008. Wanneer de eigen woning buiten beschouwing blijft, is het vermogen met 14,1 duizend euro iets hoger dan in 2016.

Het doorsnee vermogen van huishoudens is in vijftien jaar tijd sterk gegroeid, van 22 duizend euro in 1993 tot 53 duizend euro in 2008. De invloed van de economische crisis op het vermogen in Nederland is groot geweest. Zo daalde het doorsnee vermogen tussen 2008 en 2014 met 68 procent. Dit kwam vooral door de dalende huizenprijzen. Met het economische herstel in 2014 nam ook het vermogen weer toe.

6.3Vermogensverdeling

Minder huishoudens met schulden

Sinds het uitbreken van de economische crisis in 2008 is het aantal huishoudens met meer schulden dan bezittingen toegenomen. Vanaf 2014 is deze groep kleiner geworden. In 2017 hadden bijna 1,5 miljoen huishoudens een negatief vermogen, 225 duizend minder dan een jaar eerder. Ruim 1,2 miljoen huishoudens hadden een klein vermogen van maximaal 5 duizend euro. Deze groep is licht gegroeid.

In 2017 waren er vergeleken met het jaar ervoor 150 duizend huishoudens meer met een vermogen van minimaal een ton. Vooral het aantal huishoudens met een vermogen tussen de 100 duizend en 500 duizend euro is toegenomen.

Meer miljonairs

In 2017 had 2,3 procent van de huishoudens een vermogen van 1 miljoen euro of meer. Dat zijn 179 duizend huishoudens, bijna 11 duizend meer dan een jaar eerder. Een miljonairshuishouden had in 2017 een doorsnee vermogen van 1,5 miljoen euro. Dat was ruim 60 keer zo hoog als het vermogen van niet-miljonairs: 25 duizend euro. Miljonairs hebben minder vaak schulden dan niet-miljonairs: 13 procent tegen 49 procent.

Van de miljonairs had twee derde een vermogen tussen de 1 en 2 miljoen euro. Ruim een kwart van de miljonairs heeft een vermogen tussen de 2 en 5 miljoen euro. Een klein deel van de miljonairs, 2 procent, heeft een vermogen van 10 miljoen euro of meer.

6.4Vermogen naar kenmerken van huishoudens

Helft 65‑plushuishoudens heeft meer dan een ton vermogen

De levensfase van een huishouden is sterk bepalend voor de omvang van het vermogen. Jonge huishoudens met een hoofdkostwinner tot 25 jaar hebben nauwelijks vermogen. Dat wordt pas opgebouwd in de loop der jaren. De hoogste vermogens zijn dan ook te vinden bij de 65‑plussers. Ze bezitten vaak een eigen woning en hebben nauwelijks of geen hypotheekschuld meer. Begin 2017 bedroeg het doorsnee vermogen van 65‑plushuishoudens 113 duizend euro. Ruim de helft van de 65‑plushuishoudens had een vermogen van meer dan een ton en een tiende had meer dan een half miljoen. Een negatief vermogen kwam bij 4 procent van de 65‑plussers voor.

Eenoudergezin minst vermogend

In 2017 hadden alleenstaanden duidelijk minder vermogen dan meerpersoonshuishoudens, 8 duizend versus 59 duizend euro. Met een doorsnee vermogen van 4 duizend euro waren eenoudergezinnen het minst vermogend. Paren zonder kinderen waren het meest vermogend. Met 102 duizend euro was hun doorsnee vermogen 48 duizend euro hoger dan dat van stellen met kinderen. Zie StatLine.

Zelfstandigen meest vermogend

Het doorsnee vermogen van huishoudens met inkomen als zelfstandige was met 129 duizend euro ruim 100 duizend euro hoger dan dat van werknemershuishoudens. Huishoudens met voornamelijk inkomen uit pensioen zijn eveneens relatief vermogend, terwijl huishoudens in de bijstand nauwelijks vermogen hebben.

Hoogste inkomensgroep bezit 36 procent van het totale vermogen

Het doorsnee vermogen loopt op met het stijgen van het inkomen: van duizend euro in de eerste inkomensgroep naar 234 duizend euro in de tiende en hoogste inkomensgroep. Van het totale vermogen van Nederlandse huishoudens was 4 procent in handen van de laagste inkomensgroep, terwijl de hoogste inkomensgroep over 36 procent beschikte.

6.5Regionale vermogensverdeling

Grote vermogens in kleine Brabantse gemeenten

Met een doorsnee vermogen van 299 duizend euro was Laren (Noord-Holland) de meest vermogende gemeente van Nederland in 2017. De top tien werd echter gedomineerd door een aantal kleine gemeenten in Noord-Brabant: Sint Anthonis, Hilvarenbeek, Alphen-Chaam, Oirschot, Reusel-De Mierden en Bergeijk. Hier wonen naar verhouding veel ouderen, die gedurende hun leven een flink vermogen hebben opgebouwd.

Kleine vermogens in de grote steden

Huishoudens in Rotterdam hadden met 2 800 euro het laagste doorsnee vermogen. Ook Den Haag en Amsterdam stonden in de top tien van gemeenten met de laagste vermogens. Van de vier grote gemeenten behoorde Utrecht niet tot deze top tien, maar ook daar was het vermogen met 9 600 euro relatief laag. In de grote steden wonen relatief veel jongeren, uitkeringsontvangers en personen met een niet-westerse migratieachtergrond. Deze groepen hebben doorgaans weinig vermogen.

6.5.1De tien gemeenten met het hoogste en laagste mediaan vermogen, 1 januari 2017*

6.6Nalatenschappen

Het nagelaten vermogen van overledenen is in 2015 na enkele jaren van krimp weer groter geworden. Ruim 146 duizend overledenen lieten 15,5 miljard euro aan vermogen na. Het nagelaten vermogen in 2015 is het saldo van 18,7 miljard euro aan bezittingen en 3,2 miljard euro aan schulden. De waarde van de nagelaten woning, dit is de waarde van de woning minus de hypotheekschuld, vormt met 5,9 miljard euro de grootste post. In 2007 waren de nalatenschappen 13,1 miljard euro waard. In de jaren daarna steeg het totale nagelaten vermogen naar bijna 16 miljard euro in 2011. Daarna daalde de waarde van de nalatenschappen tot 14,8 miljard euro in 2014.

Bank- en spaartegoeden belangrijker onderdeel van nagelaten vermogen

In vergelijking met 2007 is het saldo van de bank- en spaartegoeden een belangrijker onderdeel geworden van het nagelaten vermogen. Het aandeel hiervan ging van 30 procent in 2007 naar 34 procent (5,3 miljard euro) in 2015. Het aandeel van de eigen woning is met 38 procent voor beide jaren gelijk. Het saldo van overige bezittingen en schulden (overig onroerend goed, ondernemingsvermogen en roerende zaken minus alle schulden naast de hypotheekschuld) is een kleiner onderdeel gaan vormen.

65‑plussers laten steeds meer vermogen na

Erflaters van 65 tot 75 jaar lieten in 2015 het meeste vermogen na, in doorsnee 33 duizend euro. Bij overledenen van 75 tot 85 jaar was dat 28 duizend euro, zie StatLine. Onder de oudste overledenen (95 jaar of ouder) lag het nagelaten vermogen met 20,6 duizend euro een stuk lager. In 2007 lag de piek in het doorsnee vermogen nog bij de 55- tot 65‑jarigen. Het opschuiven van de piek laat het verschil tussen de voor- en de naoorlogse generatie zien. In 2007 waren de overledenen van 65 tot 75 jaar voor het merendeel geboren voor de oorlog. In 2015 was een groot deel van de 65‑tot 75 jarige overledenen geboren na de oorlog. Vooroorlogse generaties hebben minder vermogen kunnen opbouwen.

Het doorsnee vermogen van overledenen van 35 tot 65 jaar is daarentegen gedaald. De nalatenschap van overledenen van 35 tot 55 jaar nam relatief het sterkst af. Dit heeft niet alleen te maken met de al vermelde gedaalde woningwaarde vanaf 2010, ook de nagelaten hypotheekschuld nam bij hen het sterkst toe.

Ontvangers van erfenissen

Nabestaanden van de overledene moeten belasting betalen over het ontvangen deel van de erfenis. In tegenstelling tot de hoogte van het nagelaten vermogen is de hoogte van de ontvangen erfenis alleen bekend als door één van de ontvangers van de erfenis aangifte erfbelasting is gedaan. Als een ontvangen erfenis onder het vrijstellingsbedrag valt, hoeft er geen belastingaangifte te worden gedaan. De Belastingdienst verzoekt erfgenamen om aangifte te doen als ze vermoedt dat één of meer van de erfgenamen een bedrag boven de vrijstellingsgrens heeft ontvangen. Daarnaast zijn ontvangers verplicht zelf aangifte te doen als de Belastingdienst geen bericht heeft gestuurd, maar er toch meer wordt ontvangen dan het vrijgestelde bedrag. De hoogte van de verschuldigde erfbelasting is afhankelijk van de relatie van de ontvanger tot de overledene.

9,1 miljard euro aan erfenissen ontvangen in 2015

In 2015 deden 158 duizend ontvangers van erfenissen aangifte erfbelasting ter waarde van 10,3 miljard euro. Hierover werd 1,2 miljard euro erfbelasting afgedragen. De netto waarde van de ontvangen erfenissen was in 2015 met 9,1 miljard euro lager dan in voorgaande jaren. De netto waarde steeg van 10,4 miljard euro in 2007 tot 11,2 miljard euro in 2010. Vanaf 2011 daalde de netto waarde. De daling houdt verband met de in 2010 verruimde vrijstellingsbedragen voor partners en kinderen waardoor er minder aangiften erfbelasting werden gedaan. Daardoor daalde eveneens de totale verschuldigde belasting, van 1,7 miljard euro in 2007 naar 1,2 miljard euro in 2015.

Partners ontvangen in doorsnee het hoogste bedrag

De helft van de ontvangers van erfenissen waren kinderen van de overledene, bij 10 procent ging het om de partner. Kinderen ontvingen 4,9 miljard euro (54 procent) van de totale netto erfenissen in 2015, in doorsnee 34 duizend euro per ontvanger. Partners van overledenen ontvingen gezamenlijk een kwart van het totale bedrag, en in doorsnee 83 duizend euro. Maatschappelijke organisaties of goede doelen betalen geen belasting over de ontvangen erfenissen. In 2015 ontvingen 2 200 maatschappelijke organisaties 302 miljoen euro aan erfenissen, met een doorsnee waarde van 29 duizend euro. In 2007 bedroeg het doorsnee ontvangen bedrag 22 duizend euro. Tussen 2007 en 2015 bleven het aantal en het aandeel erfenissen dat ten goede kwam aan een maatschappelijke organisatie redelijk stabiel.

# data[].attributes.attachment_link.description
In dit hoofdstuk staat het vermogen - het saldo van bezittingen en schulden - van huishoudens in Nederland centraal. Hoeveel vermogen heeft een huishouden? Waar bestaat dat vermogen uit? Hoe is het vermogen tussen huishoudens verdeeld en hoe zit het met de regionale vermogensverdeling?

# data[].attributes.body
Voor maandag opgave 3.23

# data[].attributes.body
https://static.examenblad.nl/9336109/d/ex2009/925-0232-a-vw-1-c.pdf

# data[].attributes.body
Met pensioen....hypotheekschuld (bijna) afgelost...je vermogen zit in "stenen"......

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Veel oudere Nederlanders hebben hun geld in stenen vastzitten: in een afbetaald huis. Terwijl de AOW of het pensioen tekort schieten. Die lege bankrekening zouden ouderen graag aanvullen met vermogen uit hun huis, maar hypotheekregels bij banken zijn streng. Commerciële partijen springen in het gat.

Zij bieden constructies aan waardoor mensen hun huis toch 'kunnen opeten'. Zoals Dirk van Kuler en Gerard Damen. De twee gingen in zee met vastgoedbedrijf Behouden Huis. Nu ontvangen ze elke maand een bedrag van 1800 euro. "Voor leuke dingen. Vakanties, wat vaker uit eten. We zien wel."

Hoe gaat het precies in zijn werk? Behouden Huis koopt de woning van de klant, maar de levering is uitgesteld. In plaats van een bedrag in een keer, krijgt de verkoper een langlopende maandelijkse uitkering. En kan hij zolang hij wil in het huis blijven wonen, zonder huur te betalen.

Het voordeel voor de klant: een maandelijkse uitkering. Het totaal kan oplopen tot zo'n 80 tot 90 procent van de waarde van de woning. Het voordeel voor het bedrijf: op termijn een huis in bezit krijgen en profiteren van mogelijke waardestijging. Pas als de bewoner overlijdt of verhuist, kan het bedrijf over de woning beschikken.

De Consumentenbond noemt de constructie van Behouden Huis prima. "Het is behoorlijk dichtgetimmerd. Je betaalt bijvoorbeeld geen huur en dan zit je een stuk zekerder", zegt Joyce Donat. "Een nadeel van de constructie is dat je bij snel verhuizen je huis kwijt bent en ook de overwaarde die je zou opbouwen in de loop der jaren."

Of verkoop je liever alleen de grond?

Over andere constructies is de Consumentenbond minder te spreken. Over Duowonen bijvoorbeeld. Bij die constructie verkoop je niet je huis, maar alleen de grond onder je huis. De verkoper krijgt het bedrag dan in één keer uitgekeerd, doorgaans is dat zo'n 30 procent van de totale waarde van de woning.

Vervolgens betaalt de verkoper eeuwigdurend maandelijks een huurbedrag aan Duowonen voor de grond: erfpacht dus. Wil de klant het huis verkopen, dan moet hij eerst de grond terugkopen van Duowonen tegen de dan geldende marktwaarde. Komt de klant te overlijden, dan gaat het contract over op de erfgenamen.

"

Wij bieden iets anders, met een aantal voor- en nadelen ten opzichte van de hypotheek,

Tido van Wieringen, Duowonen

"Wij vinden het eigenlijk een heel vreemde constructie", zegt Donat van de Consumentenbond. "Er komen heel veel kosten bij kijken en die zijn allemaal voor de rekening van de consument. Je betaalt een flinke erfpacht en daarbij betaal je ook nog voor bijvoorbeeld notaris- en afsluitkosten."

En om je huis te kunnen verkopen, moet je dus de grond weer terugkopen. "Dat is altijd minimaal voor de prijs waarvoor je 'm ook hebt verkocht en die stijgt natuurlijk door de jaren heen. Dus dan betaal je ook de gestegen waarde van de grond. En het gekke is: als de woningprijzen dalen dan daalt de grondprijs niet."

Tido van Wieringen van Duowonen zegt: "De Consumentenbond richt zich meer op een hypotheek als oplossing. Wij zeggen: we hebben iets anders, met een aantal voor- en nadelen ten opzichte van de hypotheek. Je moet het niet met elkaar vergelijken, want het zijn geen gelijkwaardige oplossingen."

De Consumentenbond vindt dat gek. "De eisen bij Duowonen zijn best streng. Je komt pas in aanmerking voor hun constructie als je een bepaald inkomen hebt en zekerheid kunt bieden. Die eisen zijn eigenlijk vergelijkbaar met wat de bank stelt, alleen biedt de bank veel meer veiligheid."

Geen enkele vorm van toezicht

Dat heeft ook te maken met de controle die er op banken is. Banken en de hypotheken die ze aanbieden, vallen namelijk onder toezicht van De Nederlandsche Bank (DNB). Bedrijven zoals Behouden Huis en Duowonen daarentegen vallen onder geen enkele vorm van toezicht.

Je kan als consument hooguit een klacht indienen bij de Autoriteit Consument en Markt (ACM) of naar de rechter stappen als je bijvoorbeeld verkeerd bent voorgelicht. Maar toezicht vooraf ontbreekt dus.

De Consumentenbond vindt dat zorgelijk. Donat: "Als het gaat om financiële producten, dan is het voor consumenten vaak heel moeilijk om zelf na te gaan van: is dit nou echt wat ik nodig heb. Alle kleine lettertjes moet je kunnen begrijpen. Daarom zou toezicht op deze constructies fijn zijn."

# data[].attributes.attachment_link.title
Rijk, maar toch een lege bankrekening: hoe haal je geld uit je stenen?

# data[].attributes.attachment_link.description
Veel oudere Nederlanders hebben hun geld in stenen vastzitten: in een afbetaald huis. Terwijl de AOW of het pensioen tekort schieten. Die lege bankrekening zouden ouderen graag aanvullen met vermogen uit hun huis, maar hypotheekregels bij banken zijn streng. Commerciële partijen springen in het gat.

# data[].attributes.body
Van 80 naar 60 mrd € maand aan geldcreatie, rente stand 0 (nul).
Wie wordt (worden) daar blij van?

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
De Europese Centrale Bank heeft officieel maar één doel: het bewaken van de interne waarde van de euro.
Dat betekent dat de Centrale Bank ervoor moet zorgen dat de inflatie in Europa beperkt blijft.

Voor inflatie geldt de regel 'niet teveel en niet te weinig'. Zo'n kleine 2% lijkt economisch gezien het meest gunstig.

Teveel inflatie maakt sparen onaantrekkelijk, waardoor er te weinig geld is voor investeringen. Die zijn nodig voor economische groei op de lange termijn. Bovendien tast inflatie de koopkracht aan en is het slecht voor de concurrentiepositie.
Als er te weinig inflatie is, ontstaat de kans dat de economie in een periode van deflatie komt. Deflatie is ook niet goed voor een economie. Consumenten gaan dan hun aankopen uitstellen: "later is het goedkoper...." Daardoor gaat de groei óók uit de economie.

Met de taak om de inflatie op zo'n kleine 2% te houden, heeft de ECB (Europese Centrale Bank) een zeer moeilijke opdracht.

Niet alle landen in het eurogebied hebben dezelfde inflatie, en de ECB heeft maar één uniform middel.

De maatregelen die de ECB neemt werken pas met een vertraging van zo'n anderhalf tot twee jaar door in de economie.

Economische voorspellingen op zo'n termijn zijn zeer moeilijk/onbetrouwbaar. Dus het is niet zeker dat een maatregel juist getimed blijkt (achteraf).

Dat ene uniforme middel dat de ECB heeft om de economie te sturen is de geldmarktrente.

# data[].attributes.attachment_link.description
De Europese Centrale Bank heeft officieel maar één doel: het bewaken van de interne waarde van de euro. Dat betekent dat de Centrale Bank ervoor moet zorgen dat de inflatie in Europa beperkt blijft. Voor inflatie geldt de regel 'niet teveel en niet te weinig'. Zo'n kleine 2% lijkt economisch gezien het meest gunstig.

# data[].attributes.headline
De Philipscurve: korte en lange termijn 

# data[].attributes.subject
De Philipscurve: korte en lange termijn 

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Dit onderwerp vervalt vanaf examen 2019.
De Phillipscurve is een curve die in een economie de korte-termijn afruil tussen inflatie en werkloosheid beschrijft.

Hoewel er een inderdaad een korte termijn afruil tussen werkloosheid en inflatie bestaat, is deze relatie op de lange termijn niet waargenomen.

A → B - beleid

De theorie is dat slim gekozen overheidsbeleid in staat zou moeten zijn om de werkloosheid en de inflatie te controleren. Monetair- en/of fiscaal beleid (Keynesiaans stimuleringsbeleid) kan worden gebruikt om de economie te stimuleren, het bruto binnenlands product te verhogen en zo de werkloosheid te verlagen. Langs de Phillips-curve bewegend, leidt dit weliswaar tot een hogere inflatie, maar dat is nu eenmaal de prijs die men voor het voordeel van lagere werkloosheidscijfers moet betalen.

Verklaring: bij het terugdringen van de werkloosheid, verkrapt de arbeidsmarkt. Via hogere loonstijgingen zal daardoor uiteindelijk ook de inflatie stijgen.

B → C - aanpassing verwachtingen

Op de lange termijn zullen werknemers en werkgevers echter rekening houden met de gestegen inflatie, wat in arbeidsovereenkomsten resulteert waar het loon in ieder geval wordt verhoogd met de verwachte inflatie. De werkloosheid zal dan beginnen te stijgen naar het oude niveau, maar nu met een hogere inflatie. Dit resultaat impliceert dat er op de langere termijn geen trade-off tussen inflatie en werkloosheid bestaat.

Verklaring: de gestegen lonen houden de inflatie hoog, maar via een verslechterde concurrentiepositie neemt wel de werkloosheid weer toe. Bovendien zullen bij hogere loonkosten bedrijven via diepte-investingen arbeid vervangen door kapitaal.

Op de lange termijn betekent dit dat het overheidsbeleid niet van invloed kan zijn op de werkloosheid. Die gaat weer terug naar haar "natuurlijke werkloosheidsgraad".

# data[].attributes.attachment_link.description
Dit onderwerp vervalt vanaf examen 2019. De Phillipscurve is een curve die in een economie de korte-termijn afruil tussen inflatie en werkloosheid beschrijft. Hoewel er een inderdaad een korte termijn afruil tussen werkloosheid en inflatie bestaat, is deze relatie op de lange termijn niet waargenomen.

# data[].attributes.headline
Macro-economisch model; korte en lange termijn gecombineerd

# data[].attributes.subject
Macro-economisch model; korte en lange termijn gecombineerd

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Het effect van een vraagverandering op de economie is niet altijd hetzelfde. We kunnen dat laten zien met behulp van een macro economische vraag en aanbodlijn.
In economisch slechte tijden zal een vraagstijging vooral extra werkgelegenheid veroorzaken, maar in goede tijden zal diezelfde vraagstijging uiteindelijk vooral inflatie tot gevolg hebben.

Onderstaande afbeelding is een modelmatige weergave van de macro-economische vraag en aanbod.
Voor zowel de slechte economische tijd (1) als de goede economische tijd (2) is het effect van een vraagstijging zichtbaar.

# data[].attributes.attachment_link.description
Het effect van een vraagverandering op de economie is niet altijd hetzelfde. We kunnen dat laten zien met behulp van een macro economische vraag en aanbodlijn. In economisch slechte tijden zal een vraagstijging vooral extra werkgelegenheid veroorzaken, maar in goede tijden zal diezelfde vraagstijging uiteindelijk vooral inflatie tot gevolg hebben.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
De dekkingsgraad vergelijkt dus het huidige vermogen van het pensioenfonds met de 'huidige waarde van de toekomstige verplichtingen'. Bij dat laatste speelt de rekenrente een belangrijke rol.

De rekenrente is het percentage dat pensioenfondsen mogen gebruiken als 'groeivoorspeller'.
Het geeft aan met hoeveel procent een bedrag zal toenemen (door beleggingsopbrengsten) om uiteindelijk de uitkeringen mee te kunnen betalen.

Stel dat een pensioenfonds nu € 450 mln. heeft en een rekenrente van 2,4% moet hanteren.
Dan kan het pensioenfonds met die rekenrente voorspellen dat de huidige € 450 mln. over 25 jaar een bedrag van:
( € 450 mln. × 1,024 ²⁵ = ) € 814,16 mln. zal opleveren.

Bij de dekkingsgraad doen we het precies andersom:
Het pensioenfonds heeft nu € 450 mln. en weet dat zij over 25 jaar € 800 mln. nodig zal hebben. De rekenrente is nog steeds 2,4%
Met de rekenrente kunnen we uitrekenen hoeveel geld het pensioenfonds nú in kas zou moeten hebben om later de benodigde € 800 mln. te hebben:
( € 800 mln : 1,024 ²⁵ = ) € 442,2 mln.

De dekkingsgraad is dan

Hoe lager de rente, hoe minder het huidige vermogen zal groeien. Daarom zul je bij een lage rente méér geld moeten reserveren voor de toekomst en dus een lagere dekkingsgraad hebben.

Het verhogen van de rekenrente zorgt ervoor dat pensioenfondsen op papier weer voldoende geld hebben, maar of dat écht zo is? De rekenrente zal wel nog gemiddeld verdiend moeten worden! En toekomstige rendementen blijken lastig te voorspellen.

# data[].attributes.attachment_link.description
De dekkingsgraad van een pensioenfonds geeft een beeld van de mate waarin het pensioenfonds in staat geacht wordt om in de toekomst aan hun verplichtingen te kunnen voldoen. Formule: Pensioenfondsen worden gefinancierd middels een kapitaaldekkingsstelsel. Dat betekent dat werknemers in de loop

# data[].attributes.attachment_link.description
Gesloten economie, met overheid (en arbeidsmarkt) In dit model introduceren we de overheid. Gezinnen moeten dan over hun inkomen belasting betalen en de overheid geeft zelf ook geld uit. Daarnaast wordt ook de arbeidsmarkt toegevoegd aan het model.

# data[].attributes.body
Keynesiaanse modellen

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
vraag 1
Een verlaging van het werkgeversdeel van de wig heeft tot gevolg dat de loonkosten voor de werkgever zullen dalen (er komt nu een kleiner bedrag bovenop het bruto loon).
Lagere loonkosten maken arbeid t.o.v. kapitaal aantrekkelijker.

vraag 2
De WIG is het verschil tussen de totale loonkosten die een werkgever heeft als hij iemand inhuurt en het nettoloon dat een werknemer aan zijn werkzaamheden over houdt.

Kort: WIG = Loonkosten - Netto loon
De wig bestaat uit een werkgeversdeel (sociale premies) en een werknemersdeel (sociale premies en loonbelasting)

vraag 3
De wig bestaat uit een werkgeversdeel (werkgeverdeel van de sociale premies) en
een werknemersdeel (werknemersdeel van de sociale premies en loonbelasting).

vraag 4
We kunnen dit bijvoorbeeld uitrekenen met een verhoudingstabel (kruistabel):

vraag 5
Het aanbod op de arbeidsmarkt wordt gevormd door de beroepsbevolking.

Als de wig kleiner wordt, bij gelijkblijvende loonkosten zal er een hoger nettoloon over blijven.
En voor een hoger nettoloon zullen mensen die zich voorheen niet aanboden op de arbeidsmarkt nu gestimuleerd worden zich wél aan te bieden.

vraag 6
De vraag op de arbeidsmarkt bestaat uit het aantal banen dat beschikbaar is (werkgelegenheid).

Als de wig kleiner wordt, bij gelijkblijvend nettoloon zullen de loonkosten dalen.

Arbeid wordt t.o.v. kapitaal goedkoper. Bedrijven zullen minder snel diepte-investeringen doen en er eerder voor kiezen extra arbeid in te schakelen. Hierdoor neemt dus de vraag naar arbeid toe. (daling kwantitatieve structurele werkloosheid).

Door de daling van de loonkosten kunnen de prijzen dalen (minder stijgen) hetgeen gunstig is voor de concurrentiepositie van Nederlandse bedrijven. Voor die bedrijven neemt de afzet/productie toe en daarvoor zijn extra arbeidskrachten nodig.

Door een daling van de loonkosten kan de winstgevendheid van bedrijven verbeteren. Deze winstgevendheid kan prikkelen tot extra investeringen. Die extra investeringen leveren weer arbeidsplekken op.

vraag 7
De voordelen van zwart werken worden minder groot. Het risico blijft hetzelfde.
Als het voordeel af neemt, zullen mensen minder snel het risico willen lopen (betrapt te worden) en kiezen voor officiële productie. Die mensen gaan nu belasting en premies betalen, zodat iedereen wat minder kan bijdragen om hetzelfde bedrag op te halen.

# data[].attributes.attachment_link.description
In de jaren '90 heeft de overheid flink bezuinigd. Mede daardoor leek de overheid in 2005 geld 'over' te hebben. Over de aanwending van deze middelen ontstond onmiddellijk een discussie. Zo werd voorgesteld het geld te gebruiken voor een verlaging van het werkgeversaandeel in de sociale premies.1Welk

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
vraag 1
De beroepsbevolking is iedereen die minimaal 12 uur per week kan en wil werken (in de leeftijdsgroep 15-64 jaar). Deze groep vormt het aanbod van arbeid: 6.941.000 personen
vraag 2
Deze werkloosheid wordt uitgedrukt in een percentage van de totale beroepsbevolking:

=

vraag 3
Vrouwen werken in verhouding tot mannen méér in deeltijd. Als er dus steeds meer vrouwen gaan deelnemen aan het arbeidsproces (hogere arbeidsparticipatie) komen er steeds meer deeltijdbanen.

vraag 4
Als er in 2010:
86,2 inactieven zijn per 100 actieven,

en er zijn 4.110.000 inactieven, dan zijn er:
(of je maakt gebruik van een kruistabel)

vraag 5
Als er ten opzichte van elke actieve steeds meer inactieven komen, zal dat tot gevolg hebben dat elke werkende steeds meer premies moet betalen om de uitkeringen van die inactieven op te brengen.
Voor zover het om premies gaat die door een werknemer moeten worden betaald, gaat er dan meer af van het (constante) bruto salaris. Een werknemer houdt dan minder over.

vraag 6
1. Waarschijnlijk moet ook de werkgever meer premies betalen voor de uitkeringen van de inactieven. Hetgeen leidt tot hogere loonkosten
2. Werknemers zullen, via hun vakbonden, extra looneisen stellen om het verlies aan netto inkomen te compenseren. Hierdoor stijgt het bruto loon en daaraan gekoppeld de loonkosten voor de werkgever.

Hogere loonkosten maken de productiefactor arbeid t.o.v. de productiefactor kapitaal onaantrekkelijk. Bedrijven worden dus gestimuleerd arbeid te vervangen (substitueren) door kapitaal (=diepte-investeringen). Op deze wijze gaan arbeidsplaatsen verloren = kwantitatieve structurele werkloosheid.

vraag 7
In land A is de stijging van het productievolume groter dan in land B,
terwijl de groei van de werkgelegenheid (aantal personen dat ingeschakeld wordt bij die productie) in land A lager is dan in land B.
Dat kan alleen als de productie per werknemer (arbeidsproductiviteit) in land A sneller stijgt dan in land B

vraag 8
De werkgelegenheid in personen is sneller gegroeid dan de werkgelegenheid in arbeidsjaren.
De gemiddelde arbeidstijd per persoon is dus afgenomen.

vraag 9
Arbeidsaanbod in 2005: 6.000.000 + 460.000 = 6.460.000
Arbeidsaanbod in 2010: 6.000.000 ·1,02 + 290.000 = 6.410.000

indexcijfer arbeidsaanbod 2010 (ten opzichte van 2005):

vraag 10
Twee mogelijke antwoorden zijn:

1. Mensen kijken alleen naar het nominale loon; ze werken in het buurland, maar blijven wonen (en hun geld uitgegeven) in eigen land. De inflatie van het eigen land is belangrijk voor hen (en niet de inflatie van het buurland, waar zij werken).

2. Er zijn alleen groeicijfers gegeven. Deze zeggen niets over de absolute loonhoogte. Het kan dus best zo zijn dat de lonen in land B veel lager zijn dan in land A.

# data[].attributes.attachment_link.description
vraag 1 De beroepsbevolking is iedereen die minimaal 12 uur per week kan en wil werken (in de leeftijdsgroep 15-64 jaar). Deze groep vormt het aanbod van arbeid: 6.941.000 personen vraag 2 Deze werkloosheid wordt uitgedrukt in een percentage van de totale beroepsbevolking: = vraag 3 Vrouwen werken in verhouding tot mannen méér in deeltijd.

# data[].attributes.headline
De arbeidsmarkt als schakel in de economie

# data[].attributes.subject
De arbeidsmarkt als schakel in de economie

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
De meest basale voorwaarden voor een marktmodel gaan dus niet op.

Daarnaast is het prijsmechanisme uitgeschakeld door:

Lonen komen dus niet tot stand onder de perfecte werking van vraag en aanbod, maar door onderhandeling. In Nederland vindt een groot deel van die onderhandeling plaats tijdens de zogenaamde CAO-rondes. Vraag- en aanbod hebben indirect wel invloed op de onderhandelingsuitkomst, omdat de macht van de onderhandelaars afhankelijk is van de ruimte op de arbeidsmarkt.

Bij een krappe arbeidsmarkt - wanneer er sprake is van relatief weinig werkloosheid - hebben de vakbonden een sterke onderhandelingspositie en zullen de lonen relatief veel stijgen.
Bij een ruime arbeidsmarkt - wanneer er sprake is van grote werkloosheid - hebben de werkgevers een sterke onderhandelingspositie en zullen de lonen weinig stijgen. Dalende lonen komen zelden voor. We spreken daarom ook wel van van neerwaartse loonstarheid.

# data[].attributes.attachment_link.description
Wanneer we over de arbeidsmarkt spreken, dan hebben we het over het geheel van vraag naar- en aanbod van de productiefactor arbeid. Vraag op de arbeidsmarkt = werkgelegenheid zijn de werkgevers die de productiefactor arbeid (personeel) nodig hebben voor hun productieproces.

# data[].attributes.body
Modellen beschrijven de werkelijkheid.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Modellen beschrijven op een vereenvoudigde wijze de werkelijkheid.
Op die manier kunnen we de werking van bepaalde samenhangen in de economie bestuderen.

Hoewel de basis bestaat uit Keynesiaanse modellen, zijn er ook examenopgaven die andere stukjes economie beschrijven.

# data[].attributes.attachment_link.description
Dit onderdeel is geen officiële examenstof, maar traint wel vaardigheden en inzicht in lesstof die wél nodig is voor het examen. (Keynesiaanse) modellen Modellen beschrijven op een vereenvoudigde wijze de werkelijkheid. Op die manier kunnen we de werking van bepaalde samenhangen in de economie bestuderen. Hoewel de

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Bij de conjunctuurzijde van de economie gaat het om de omvang van de bestedingen (of: effectieve vraag).

Het gaat om de totale vraag naar goederen en diensten in een land die leidt tot productie in dat land.
Die totale vraag bestaat uit:

Veranderingen in de bestedingen veroorzaken verandering in het groeipercentage van het nationaal inkomen. We spreken van een conjunctuurgolf.
Deze golfbeweging van het nationaal inkomen ontstaat dus als gevolg van de schommeling in de effectieve vraag. Er zijn jaren van snelle groei, jaren waarin nauwelijks sprake is van groei (groeivertraging) en zelfs jaren waarin sprake is van een afname van de productie (krimp).
Een conjunctuurgolf beslaat meestal een periode van ongeveer zeven à tien jaar.

De gemiddelde groei over een lange periode, noemen we de trendmatige groei (of trend).

# data[].attributes.attachment_link.description
Bij het vak economie wordt vaak een onderscheid gemaakt tussen de 'vraagzijde / conjunctuur' en de 'aanbodzijde / structuur' van de economie. Wat stelt dat nu eigenlijk voor? Conjunctuur Structuur gelijk aan vraagzijde van de economie aanbodzijde van de economie

# data[].attributes.headline
De structuur van de Nederlandse economie

# data[].attributes.subject
De structuur van de Nederlandse economie

# data[].attributes.body
Waar verdient de "bv Nederland"zijn geld mee?