# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Nowa prezentacja: Tradycja literacka i kulturowa

Hej, poloniści i polonistki! 👋

Co może robić polonistka na urlopie? Odpoczywać, czytać, pisać i ... przygotowywać materiały na przyszłość.

Właśnie przygotowałam dla Was (i dla Waszych uczniów!) pierwszą z cyklu prezentacji skupiających się na zjawiskach, terminach i kategoriach, które powinien znać maturzysta na poziomie rozszerzonym . 😉

Tradycja literacka i kulturowa w pigułce to kompendium wiedzy, które powstało z myślą o wszystkich maturzystach, którzy chcą zdać egzamin na medal. 🏆 Znajdziecie tu najważniejsze informacje o epokach literackich, motywach, gatunkach i dziełach, które trzeba znać. 🤓
Co znajdzie uczeń w tym materiale?

Krótką definicję tradycji literackiej: Zrozumie, czym jest tradycja i jak wpływa na twórczość pisarzy.

13 najważniejszych tradycji literackich i kulturowych: Od antyku, przez średniowiecze, renesans, barok, oświecenie, romantyzm, aż po czasy współczesne - wszystko w jednym miejscu!

Charakterystykę każdej epoki w pigułce: Dowie się, jakie idee, motywy i formy literackie były dla niej najważniejsze.

Przykłady dzieł: Pozna konkretne utwory, które reprezentują daną epokę.

Nawiązania między epokami: Zobaczy, jak literatura ewoluowała i jak różne tradycje wpływały na siebie nawzajem.

Dlaczego warto skorzystać z tego materiału?

Oszczędność czasu: Nie musi wertować stosu książek i notatek - wszystko ma w jednym miejscu.

Skuteczna nauka: Dzięki przejrzystej formie i konkretnym przykładom szybko przyswoi najważniejsze informacje.

Pewność siebie na maturze: Będzie przygotowany na każde pytanie dotyczące tradycji literackiej i kulturowej.

Ten materiał to nie tylko sucha teoria. To inspirująca podróż przez wieki, która pozwoli uczniowi/uczennicy lepiej zrozumieć literaturę i odkryć jej piękno. ✨

Mam nadzieję, że ten materiał okaże się dla Was przydatny i zainspiruje Was (i Waszych uczniów!) do dalszego zgłębiania tajemnic polskiej literatury. 😊

Tradycja autorstwa Radosława Górska

Dajcie znać, co o tym sądzicie. Pomóżcie mi utrzymać blog. Reklamy nie są takie złe.

# data[].attributes.attachment_link.description
Nowa prezentacja: Tradycja literacka i kulturowa Hej, poloniści i polonistki! 👋 Co może robić polonistka na urlopie? Odpoczywać, czytać, pisać...

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Jako autorka przewodnika „Prądy literackie i artystyczne" pragnę gorąco polecić go wszystkim miłośnikom literatury, a w szczególności maturzystom zdającym egzamin na poziomie rozszerzonym, nauczycielom oraz pasjonatom literatury.

Pisałam go z myślą o tych, którzy chcą zgłębić tajniki literatury i sztuki, a jednocześnie pragną mieć dostęp do wiedzy w pigułce. Wiem, jak trudno jest czasem odnaleźć się w gąszczu epok, nurtów i terminów literackich. Dlatego też postanowiłam stworzyć kompendium, które w przystępny i zwięzły sposób przedstawia najważniejsze informacje o najistotniejszych prądach literackich i artystycznych.

W przewodniku znajdziecie krótkie, ale treściwe charakterystyki 20 nurtów literackich i artystycznych, od renesansu po postmodernizm. Każdy z nich został zilustrowany przykładem utworu literackiego, co pozwoli Wam lepiej zrozumieć omawiane zagadnienia.

Maturzyści znajdą w przewodniku uporządkowaną wiedzę, która pomoże im w przygotowaniach do egzaminu. Nauczyciele mogą wykorzystać go jako pomoc dydaktyczną, a pasjonaci literatury z pewnością docenią jego wartość jako źródła wiedzy i inspiracji.

Mam nadzieję, że mój przewodnik okaże się dla Was przydatny i pomoże Wam odkryć piękno literatury i sztuki. Życzę Wam owocnej lektury!

Prądy literackie i artystyczne autorstwa Radosława Górska

Zamieszczono w: Matura, Matura 2023, Powtórki maturalne

# data[].attributes.attachment_link.description
Odkryj fascynujący świat literackich i artystycznych prądów. Przewodnik daje przystępne i zwięzłe wprowadzenie do 20 najważniejszych nurtów literackich. Materiał do matury rozszerzonej z języka polskiego.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
O STYLU WYPOWIEDZI

styl potoczny

styl urzędowy

styl naukowy

styl publicystyczny

styl artystyczny

styl retoryczny

Joanna Klimas

Style funkcjonalneJak zrozumieć, czym jest styl? Wyobraź sobie, że wchodzisz do gabinetu dyrektora i mówisz do niego: „Cześć", rozsiadając się wygodnie na fotelu i kładąc nogi na jego biurku. Lub spotykasz swoją babcię, która, widząc cię, odwraca bejsbolówkę daszkiem do tyłu i przybija ci piątkę, wrzeszcząc radośnie: „Joł!". Spróbuj jeszcze zwizualizować sobie trzyletnie dzieci w przedszkolu, które zapytane o to, jakie potrawy lubią najbardziej, rozpoczynają dyskusję, używając zwrotów typu: „zważywszy na preferencje kulinarne", „wysublimowany smak", „elementy kuchni molekularnej". Widzisz, że najogólniej mówiąc, coś tu nie pasuje. Pojęcie stylu wiąże się nie tylko z wyglądem czy sposobem bycia, ale także sposobem wyrażania się.

Styl potoczny to styl wypowiedzi codziennych.

Używasz go w kontaktach z przyjaciółmi, rodzicami czy znajomymi.

Tworzą go wyrazy ekspresywne, które wyrażają emocje i uczucia (zarówno pozytywne - kotuś, córunia, jak i negatywne - łepetyna, babsztyl).

Wypowiedzi potoczne są krótkie, czasami dosadne i żartobliwe. Przykłady słownictwa potocznego - komp, beznadzieja, grat, facet, sztywniak.

Styl potoczny spotkasz w pamiętnikach, dziennikach, listach czy innych wiadomościach prywatnych, dialogach.

Styl urzędowy spotkamy w aktach prawnych i pismach administracyjnych.

Styl ten jest zwięzły i operuje gotowymi formułami.

Charakterystyczne są tu bezosobowe zwroty do odbiorcy oraz zastosowanie trybu rozkazującego.

Często teksty urzędowe mają formę paragrafów i punktów.

Styl urzędowy występuje w podaniach, zarządzeniach, uchwałach, ustawach.

Styl naukowy jest nasycony specjalistycznymi terminami odnoszącymi się do danej dziedziny naukowej, np. botaniki, anatomii, językoznawstwa.

Cechami tego stylu są dążenie do precyzji, rzeczowość, dbanie o jasność wywodu.

Teksty naukowe składają się głównie z rozbudowanych zdań podrzędnie złożonych.

Styl naukowy znajdziesz w referatach, wykładach naukowych, czasopismach naukowych.

Odmianą stylu naukowego jest styl popularnonaukowy. W tekstach popularnonaukowych autor musi używać zrozumiałego i przystępnego dla Ciebie języka. Terminologia specjalistyczna prawie tutaj nie występuje. Fachowe definicje zastępowane są opisami, a jeżeli już muszą pojawić się niezrozumiałe wyrażenia to ich znaczenie jest wytłumaczone. Z tego powodu możliwe jest nawet stosowanie zwrotów specyficznych dla języka potocznego, czy popularnych związków frazeologicznych. Używa się obrazowego słownictwa, przenośni lub porównań, tworzy się krótkie zdania. Lektura tekstu popularnonaukowego powinna być dla Ciebie przyjemnością, a nie przymusem, ciekawym doznaniem, a nie nudnym odczytem.
Styl publicystyczny związany jest z tekstami dziennikarskimi.

W zależności od gatunku i celu wypowiedzi, może zawierać cechy wszystkich wymienionych wyżej stylów - potocznego, naukowego, artystycznego.

Styl publicystyczny znajdziesz w takich wypowiedziach jak felietony, reportaże, recenzje, artykuły prasowe.

Styl artystyczny ma ścisły związek z literaturą.

To język poezji, prozy i dramatu. Ważną rolę odgrywają w nim środki stylistyczne.

Styl artystyczny znajdziesz w utworach literackich.

Styl przemówień (retoryczny) jest podniosły, bogaty w emocje, charakteryzuje się starannie dobranym słownictwem, ale takim, by dotrzeć do rzeszy odbiorców.

Spotkamy tu zwroty do adresata, pytania retoryczne, wykrzyknienia.

Styl ten jest obrazowy dzięki zastosowaniu epitetów, porównań, metafor.

Wypowiedzi retoryczne mają często charakter perswazyjny - mają przekonać do czegoś, wpłynąć na postawę odbiorcy. Służyć do tego mogą odpowiednio dobrane przykłady, argumenty.

Styl retoryczny charakterystyczny jest dla wykładów, kazań, przemówień (np. politycznych).

Co to jest styl? Słowo „styl" pochodzi od łacińskiego stilus - gdzie oznaczało rylec służący do pisania na drewnianych tabliczkach, pokrytych woskiem. Współcześnie to sposób językowego ukształtowania tekstu pisanego lub mówionego, a także sposób wysławiania się właściwy: pisarzowi, pojedynczemu tekstowi, epoce, prądowi literackiemu lub związany z określoną sytuacją mówienia, typem odbiorcy; wiążący się z przekazem określonych treści i wartości. Styl to zespół cech spójnych: pozwalają mówiącemu (piszącemu) stworzyć celową tekstową całość.

WSTĘPJak zrozumieć, czym jest styl? Wyobraź sobie, że wchodzisz do gabinetu dyrektora i mówisz do niego: „Cześć", rozsiadając się wygodnie na fotelu i kładąc nogi na jego biurku. Lub spotykasz swoją babcię, która, widząc cię, odwraca bejsbolówkę daszkiem do tyłu i przybija ci piątkę, wrzeszcząc radośnie: „Joł!". Spróbuj jeszcze zwizualizować sobie trzyletnie dzieci w przedszkolu, które zapytane o to, jakie potrawy lubią najbardziej, rozpoczynają dyskusję, używając zwrotów typu: „zważywszy na preferencje kulinarne", „wysublimowany smak", „elementy kuchni molekularnej". Widzisz, że najogólniej mówiąc, coś tu nie pasuje. Pojęcie stylu wiąże się nie tylko z wyglądem czy sposobem bycia, ale także sposobem wyrażania się.

Od czego zależy styl?

Co?

Komu?

Gdzie?

Kiedy?

Jak?

... ktoś chce przekazać

# data[].attributes.attachment_link.description
O STYLU WYPOWIEDZI styl potoczny styl urzędowy styl naukowy styl publicystyczny styl artystyczny styl retoryczny Joanna Klimas Style funkcjonalneJak zrozumieć, czym jest styl? Wyobraź sobie, że wchodzisz do gabinetu dyrektora i mówisz do niego: „Cześć", rozsiadając się wygodnie na fotelu i kładąc nogi na jego biurku.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Styl potoczny

Styl naukowy

Styl urzędowy

Styl artystyczny

Styl publicystyczny

Style w języku polskim

i po czym je rozpoznać?

1. Styl potoczny

Służy do codziennej komunikacji w sytuacjach nieoficjalnych. Spotykamy go w wypowiedziach ustnych, w esemesach czy w komunikatorach.

Cechy stylu potocznego

silny związek z komunikacją niewerbalną (mimiką, gestami, dźwiękami) - wykrzykniki, wyrazy dźwiękonaśladowcze, emotikony.

kolokwializmy (fajnie, spoko, ok)

wyrazy nacechowane emocjonalnie w tym zdrobnienia i zgrubienia oraz wulgaryzmy (obijać się, całuski, łajza, nochal)

frazeologizmy (głupi jak taczka, matka-Polka, siedzieć w necie)

słownictwo dotyczące codziennego bytowania (nazwy przedmiotów szkolnych, potraw, czynności codziennych

odchodzenie od norm poprawności: ciężko zamiast trudno, powtórzenia (być i mieć)

skrótowość (Patrz na to! Pa!)

2. Styl naukowy

Używany w pracach naukowych, rozprawach, czasem w artukłach, żeby przekazywać informacje. Można spotkać także styl popularnonaukowy przedstawiający zagadnienia naukowe w sposób przystępny dla niespecjalistów.

Styl naukowy

precyzyjne, jednoznaczne pojęcia (żeby wszyscy rozumieli tak samo tekst)

dużo pojęć abstrakcyjnych (rzeczownik, liczby parzyste, homozygota)

obiektywizm

logiczność tekstu, uporządkowana kompozycja

zdania wielokrotnie złożone

profesjolekty - słownictwo charakterystyczne dla danej dziedziny nauki (dla zawodu np. dla biologa, dla chemika)

cytaty, przypisy, definicje, streszczenia

słowa opisujące pewność wiedzy (Z pewnością, prawdopodobnie, jak uważa XYZ)

3. Styl urzędowy

Stosuje się go w kontaktach obywateli z urzędami i osobami pełniącymi funkcje publiczne, np. z prawnikiem, rzecznikiem lub kierownikiem jakiegoś wydziału. Pojawia się też w instrukcjach czy w umowach.

Styl urzędowy

schematyczny tekst o prostej kompozycji

bezosobowość, obiektywizm i brak emocji

nieosobowe formy czasownika (zrobiono, postanowiono) i strona bierna (dokumenty zostały przesłane)

utarte zwroty grzecznościowe (Szanowna Pani, zwracam się z uprzejmą prośbą)

dbałość o precyzję i normy językowe

3. Styl urzędowy

Stosuje się go w kontaktach obywateli z urzędami i osobami pełniącymi funkcje publiczne, np. z prawnikiem, rzecznikiem lub kierownikiem jakiegoś wydziału. Pojawia się też w instrukcjach czy w umowach.

Styl urzędowy

schematyczny tekst o prostej kompozycji.

bezosobowość, obiektywizm i brak emocji.

nieosobowe formy czasownika (zrobiono, postanowiono) i strona bierna (dokumenty zostały przesłane).

utarte zwroty grzecznościowe (Szanowna Pani, zwracam się z uprzejmą prośbą).

dbałość o precyzję i normy językowe.

4. Styl artystycz-ny

Spotykany najczęściej w literaturze, Pełni funkcję artystyczną, a więc ma zwracać uwagę na sam język oraz wzbudzać ciekawość i emocje.

Styl artystyczny

bogate, celowo dobrane słownictwo

obecność środków artystycznych (metafory, porównania, wyszukane epitety)

może sprawiać trudność w odbiorze

ulega modom panującym w danej epoce

5. Styl publicys-tyczny

Z tym stylem mamy do czyniania w artykułach w gazetach i w internecie, a także w telewizji i radiu.

Styl publicystyczny

obecność perswazji lub manipulacji

elementy innych stylów (naukowego, potocznego),

łatwy do zrozumienia,

słownictwo i tematyka wywołują emocje,

słownictwo oceniające

chwytliwe tytuły

kolokwializmy i środki wyrazu utrzymujące zainteresowanie odbiorcy

Styl potyczny

Styl naukowy

Styl urzędowy

Styl artystyczny

Styl publicystyczny

Style w języku polskim

i po czym je rozpoznać?

# data[].attributes.attachment_link.description
Styl potoczny Styl naukowy Styl urzędowy Styl artystyczny Styl publicystyczny Style w języku polskim i po czym je rozpoznać? 1. Styl potoczny Służy do codziennej komunikacji w sytuacjach nieoficjalnych. Spotykamy go w wypowiedziach ustnych, w esemesach czy w komunikatorach. Cechy stylu potocznego silny związek z komunikacją niewerbalną (mimiką, gestami, dźwiękami) - wykrzykniki, wyrazy dźwiękonaśladowcze, emotikony.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Cezary Baryka- bohater poszukujący?

Charakterystyka Cezarego Baryki

Poświęć 15 minut i uporządkuj swoją wiedzę na temat losów Cezarego Baryki

- młodość- naiwność- bunt- rozpieszczony przez matkę- poczucie wolności, niezależności [rzuca szkołę]- entuzjazm-brak krytycyzmu- uleganie wpływom otoczenia- brak refleksji- zaślepienie, zachwycenie przemianami (rewolucją)- pozbawienie ojcowskiej kontroli, staje się nieposłuszny- arogancki, opryskliwy wobec matki

- śmierć matki (i potraktowanie jej zwłok - grabież obrączki)- grzebanie ciała młodej Ormianki (wstrząs)

- zmiana postawy (jest samotny, załamany, ogarnęła go apatia)- poczucie osamotnienia i braku przynależności do grupy etnicznej- uświadamia sobie zło, które niesie rewolucja- zaduma nad sensem obserwowanych wydarzeń- krytyczne refleksje- dostrzeżenie własnych błędów (czuje się odpowiedzialny za śmierć matki)- krytyczna samoocena (ma wątpliwości na temat słuszności i uczciwości idei rewolucyjnej)

- starcie z Barwickim (i odrzucenie przez Laurę)- śmierć Karoliny

- wybuch uczuć patriotycznych, entuzjazm, wola walki powodują, że Cezary wstępuje do wojska i walczy o nową ojczyznę, (której nie zna)- odwaga na polu walki- uleganie atmosferze sielskości, dostatku,- beztroska- egoizm, narcyzm, pycha, zapatrzenie w siebie- przekonanie o własnej wartości, pewności siebie- brak dystansu do rzeczywistości- zatracenie umiejętności trzeźwej oceny sytuacji- marazm

- przenosiny do Chłodka w celu rekonwalescencji fizycznej i duchowej- dostrzeżenie losu chłopów (ich biedy)- znów zaczyna zauważać drugiego człowieka i jego cierpienie (okazuje się człowiekiem wrażliwym)- oskarżenie ziemiaństwa- krytyka stosunków społecznych

- manifestacja

- impuls, który spowodował udział w manifestacji, na pewno odciśnie piętno na dalszych losach bohatera, ale dla czytelnika pozostają one zagadką

- krytycyzm, ironia- trzeźwa ocena rzeczywistości (nie wierzy w powodzenie planu rządowego, polemizuje z komunistami, np. podczas zebrania rewolucjonistów - nie zgadza się z mówcami, krytykuje, ogarnia go gniew)- chęć poznania Polski- chęć działania dla ojczyzny- energia, zapał- bunt przeciwko niesprawiedliwości i demagogii- poszukiwanie idei, której mógłby się poświęcić

Ćwiczenie:TEZA: Cezary Baryka ma cechy bohatera romantycznego.ARGUMENTY(cechy postaci)PRZYKŁADY(konkretne informacje z tekstu)przeżył nieszczęśliwą miłośćprzeżył metamorfozębył indywidualistąbył buntownikiembył patriotąbył rozdarty wewnętrzniebył samotny, niezrozumianybył tajemniczy

Bohater dynamicznyjest to osoba, w której w trakcie akcji utworu zaszła przemiana.

NOTATKA - WNIOSKI:Cezary Baryka to bohater poszukujący swojego miejsca na świecie, swojej tożsamości. Wiele czynników ma wpływ na jego dojrzewanie i edukację. Spośród tych czynników najważniejsze są dwa: wpływ takich osób, jak Seweryn (jego ojciec) i Szymon Gajowiec (to dwa autorytety, z którymi Cezary musi się zmierzyć, konfrontując ich marzenia z rzeczywistością), ważna jest również osobowość i charakter bohatera, w tym takie cechy jak: bunt, krytycyzm, poczucie społecznej niesprawiedliwości, idealizm, niecierpliwość, wrażliwość. Wpływ na bohatera miały także czynniki zewnętrzne, czyli wydarzenia historyczne. Młodość i dojrzewanie Cezarego przypadły na lata wojny i rewolucji (wybuch I wojny światowej, rewolucja bolszewicka, wojna domowa między tatarami i Ormianami, wojna bolszewicka, odparcie armii bolszewickiej przez Piłsudskiego - "Cud nad Wisłą"). Cezary podlegał wpływom różnych idei: komunistycznej i nacjonalistycznej, jak również politycznym przekonaniom rodziców. Nie przyjmował każdej argumentacji, lecz żywo dyskutował, poszukiwał różnych rozwiązań.Niewątpliwie Cezary to bohater niezwykle dynamiczny, zmieniający się w trakcie akcji utworu, to bohater, który z chłopca przesiąkniętego ideami krwawej rewolucji klasowej przeradza się (pod wpływem własnych przeżyć, obserwacji i refleksji) w człowieka dojrzałego światopoglądowo.

Wizja miłości w "Przedwiośniu"

Dziękuję za spotkanie!

Dużo miejsca w powieści, w ciągu zdarzeń bieżących i w retrospekcji zajmuje MIŁOŚĆ.Różne są jej oblicza, ale wspólnym mianownikiem odmian tego uczucia jest jego intensywność.

+ czytaj więcej

Jadwiga Dąbrowska, zanim została panią Barykową, kochała Szymona Gajowca sekretnie, skrycie, na śmierć, a on biedny kancelista, wysmukły, piękny młodzieniec nie mógł ośmielić się na miłosne wyznanie wobec panny wyżej ustawionej społecznie. Tylko w jego ciemnych głębokich oczach płonęła miłość. Był to niemy romans przerwany wydaniem panny bez gadania za bogatego konkurenta.Dostrzec można w "Przedwiośniu" jedyny w swoim rodzaju pięciokąt miłosny. w konstrukcji wątku erotycznego uwzględnić można Laurę Kościeniecką - młodą wdowę, zaręczoną z bogatym nuworyszem Barwickim, Karolinę Szarłatowiczównę - jak kwiat czysty podaną ufnie ku słońcu miłości,Wandę Okrzyńską - panienkę o duszy piwnicznej mściwej a natchnionej, i wreszcie samego Cezarego, który na nic niepomny, wolny od skrupułów, dał się porwać sile namiętności.Olśniewająca urodą została obdarzona Laura, wysmukła, niezwykle kształtna, o prześlicznej twarzy i bujnych blond włosach. Jest ona dla kochanka darem niebios, arcydziełem ziemi, pięknością najwyższą i najczystszą, jaką ziemia z łona swego wydała.A i Karusia jest młodą pięknością, ma kształty harmonijnie piękne i młodzieńczo jędrne, każdy ruch i przegub jej ciała są pełne niezwalczonego powabu.Ta sama dziewczyna w chwili konania ma potworny wygląd twarzy - szarej, jakby z ceraty, z czarnymi dołami pod oczyma.Romans Laury i Cezarego poraził Karusię mocniej, niż cios katowski (...) czy uderzenie zbója nożem w serce. W samotności długo wylewała przeklęte łzy odtrącenia.Wątek miłosny, w którym znalazł się element kryminalny, został mocno zawęźlony i powikłany. Spośród dwóch odtrąconych tylko jedna zna część prawdy o swojej rywalce i zadaje jej śmierć. Nie wie, że młody Baryka, wybierający jak Parys najpiękniejszą z trzech bogiń, zdecydował się na zdobywczą, szybką w decyzji miłosnej Laurę, która oszołomiła go czarem kobiecości.

# data[].attributes.attachment_link.title
Cezary Baryka - bohater poszukujący? by magdalenakarbowiak on Genially

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Składnia zdania złożonego

Wiadomości i ćwiczenia

Opracowała Radosława Górska

Zdania możemy podzielić ze względu na liczbę zawartych w nich orzeczeń.Jeżeli zdanie zawiera tylko jedno orzeczenie,mówimy o zdaniu pojedynczym,jeżeli zawiera co najmniej dwa orzeczenia,mamy do czynienia ze zdaniem złożonym.

Zdania pojedyncze i złożone

Widzę mojego kolegę.(zdanie pojedyncze, jedno orzeczenie)Widzę kolegę, którego poznałem podczas wakacji.(zdanie złożone, dwa orzeczenia)

Zdania złożone

Zdanie złożone może być jednak zbudowane z większej liczby zdań składowych (i zawierać więcej orzeczeń).

Widzę kolegę, którego poznałem podczas wakacji, gdy przebywałem z mamą nad morzem.

Zdania złożone

Należy pamiętać, że wypowiedzenie złożone nie musi składać się wyłącznie ze zdań składowych, ale może też być zbudowane ze zdań i równoważników lub tylko z równoważników.

Jaka matka, taka córka. (Jaka jest matka, taka jest córka.)Źle, że mi nie zaufałeś. (Źle się stało, że mi nie zaufałeś.)

Zdania złożone podrzędnie i współrzędnie

Między zdaniami składowymi w zdaniu złożonym może zachodzić związek współrzędny lub podrzędny.

Zdania złożone - Ćwiczenia

.

Odpowiedzi

Wyznacz granice między zdaniami składowymi w poniższym wypowiedzeniu:Wczoraj pojechaliśmy znaszą klasą na wycieczkę, na którą czekaliśmy już cały rok inie mogliśmy się jej doczekać.a) Zilu zdań się ono składa?b) Określ ich kolejność iporządek.c) Jak się łączą ze sobą te zdania? Wskaż spójniki, zaimki lub przecinki oddzielające pojedyncze wypowiedzenia.d) Które z tych zdań jest najważniejsze?

Z podanych zdań pojedynczych utwórz zdania złożone.a) Dzieci zjadły obiad. Obiad ten smakował dzieciom jak nigdy.b) W grupie językoznawczej pojawił się nowy student. Ten student przeniósł się z Uniwersytetu Jagiellońskiego.c) Dominika i Zosia wyjechały za granicę. Przyczyną był brak pracy w Polsce.d) Maturzyści nie mają powodów do radości. W przyszłym roku zmienią się zasady przyjmowania na studia.e) Reprezentacja Polski ma nowego trenera. Ten trener był wcześniej szkoleniowcem reprezentacji Szwajcarii.f) Rodzice mojej przyjaciółki wyjechali na wakacje. Chcieli zwiedzić Rzym.g) Dzieci musiały odrobić pracę domową. Praca domowa nie sprawiła im trudności.

Uzupełnij zdania czasownikami w odpowiedniej formie:I. w czasie teraźniejszymUważam, że ani ja, ani ty nie . . . . . . . . . . . . . . (zasługiwać) na tę nagrodę.W dzisiejszych czasach ........................(liczyć się) znajomość języków obcych, dlatego moi bracia ................... (umieć) ten język doskonale.II. w czasie przeszłymMoje rodzeństwo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . (grać) w warcaby aż do zmierzchu, a rodzice ................... (wyjść) do teatru.Większość studentów . . . . . . . . . . . . . . . . (zdać) egzamin, więc ............... (móc) pojechać na wakacje.Część widzów . . . . . . . . . . . . . . (opuścić) przedstawienie, ponieważ muzyka .................. (być) bardzo głośna.

1. Wczoraj pojechaliśmyz naszą klasą na wycieczkę, 2. na którą czekaliśmy już cały rok3. i nie mogliśmy się jej doczekać.Zdanie złożone składa się z 3 zdań składowych.Pierwsze zdanie jest nadrzędne (najważniejsze), drugie i trzecie są określeniami zdania pierwszego, a wobec siebie są współrzędne.Zdania pierwsze i drugie połączone są zaimkiem którą , zdania drugie i trzecie spójnikiem i

a) Dzieci zjadły obiad, który smakował im jak nigdy.b) W grupie językoznawczej pojawił się nowy student, który przeniósł się z Uniwersytetu Jagiellońskiego.c) Dominika i Zosia wyjechały za granicę, ponieważ w Polsce nie było pracy.d) Maturzyści nie mają powodów do radości, ponieważ w przyszłym roku zmienią się zasady przyjmowania na studia.e) Reprezentacja Polski ma nowego trenera, który wcześniej był szkoleniowcem reprezentacji Szwajcarii.f) Rodzice mojej przyjaciółki wyjechali na wakacje, bo chcieli zwiedzić Rzym.g) Dzieci musiały odrobić pracę domową, która nie sprawiła im trudności.

I. w czasie teraźniejszymUważam, że ani ja, ani ty nie zasługujemy na tę nagrodę.W dzisiejszych czasach liczy się znajomość języków obcych, dlatego moi bracia umieją ten język doskonale.II. w czasie przeszłymMoje rodzeństwo grało w warcaby aż do zmierzchu, a rodzice poszli do teatru.Większość studentów zdała egzamin, więc mogła pojechać na wakacje.Część widzów opuściła przedstawienie, ponieważ muzyka była bardzo głośna.

Zdania złożone współrzędnie

Zdanie to składa się ze zdań współrzędnych, czyli takich, które wzajemnie się uzupełniają i żadne z nich nie określa drugiego (między zdaniami składowymi nie możemy postawić pytania); zdania te mogą łączyć się zapomocą spójnikówlub bezspójnikowo.

Lubię cię, ale nie zrobię tego dla ciebie.Dziewczynki śpiewają, chłopcy grają na fletach.

Zdania współrzędnie złożone

Zdania współrzędne łączne

Treści zdań pozostają w stosunku łączności czasowej lub przestrzennej (czynności w zdaniach odbywają się w tym samym czasie lub miejscu); zdania łączne najczęściej wiążą spójniki: i, oraz, a, ani, ni.Wykres zdań współrzędnych łącznych:Przecinek stawiamy w zdaniach połączonych bezspójnikowo albo przy powtarzających się spójnikach.

Jem obiad i słucham muzyki.Pojadę do ciotki oraz odwiedzę Ankę.Nie czułem zmęczenia ani nie byłem wypoczęty.

Zdania współrzędne rozłączne

Treści zdań współrzędnych wzajemnie się wykluczają, nie mogą istnieć jednocześnie (możliwe jest albo jedno albo drugie!); charakterystyczne spójniki to: albo, lub, czy, bądź.Wykres zdań współrzędnych rozłącznych:Przecinek stawiamy, jeśli spójniki sie powtarzają.

Pojadę do ciotki lub odwiedzę Ankę.Idziesz czy nie idziesz? Podczas wakacji wybiorę się nad morze albo wyjadę do babci.

Zdania współrzędne przeciwstawne

Treści zdań przeciwstawiają się sobie (np. w czasie, przestrzeni); charakterystyczne spójniki to: ale, lecz, a, jednak, zaś, natomiast.Wykres zdań współrzędnych przeciwstawnych:Na granicy zdań składowych stawiamy przecinek.

Padał deszcz, ale wyszedłem na spacer. Ja uważam tak, a Marta myśli inaczej. Źle się czułem, jednak poszedłem do szkoły.

Zdania współrzędne wynikowe

Treść drugiego zdania wynika z pierwszego, typowe spójniki to: więc, zatem, toteż, dlatego.Wykres zdań współrzędnych wynikowych:Na granicy zdań składowych stawiamy przecinek.

Padał deszcz, więc nie wyszedłem na dwór. Źle się czułem, dlatego zostałem w domu. Jesteś już dorosły, zatem powinieneś radzić sobie sam.

Zdania złożone współrzędnie - ćwiczenia

W zdaniach łącznych i rozłączynych nie stawiamy przecinka (chyba że spójnik się powtarza); w zdaniach przeciwstawnych i wynikowych przecinek stawiamy na granicy zdań składowych.

Uzupełnij i sprawdź, czy pamiętasz teorię.

Wykonaj ćwiczenia 1 i 2 z e-podręcznika

Zdania złożone podrzędnie

Związek między zdaniami składowymi w zdaniu złożonym podrzędnie polega na tym, że jedno ze zdań określa drugie; między zdaniami składowymi można postawić pytanie, zapytać jednym zdaniem o drugie.

Musimy tam pójść (po co?), aby osiągnąć nasz wymarzony cel. Zapytałem (o co?), czy na jutro zapowiedziano ładną pogodę.

Zdania złożone podrzędnie

W zdaniu złożonym podrzędnie wyróżnia się zdanie nadrzędne, czyli zdanie główne oraz zdanie podrzędne, które określa zdanie nadrzędne (stanowi „odpowiedź" na pytanie).Pamiętaj: zdania składowe rozdzielamy przecinkiem.

Musimy tam pójść (po co?), aby osiągnąć nasz wymarzony cel. Zapytałem (o co?), czy na jutro zapowiedziano ładną pogodę.zdania nadrzędne

Kolejność zdań składowych w zdaniu podrzędnie złożonym

Wykresy zdania złożonego podrzędnie:A. zdanie 1 nadrzędne, 2 podrzędne:B. zdanie 1 podrzędne, 2 nadrzędne:C. Zdanie 1 podzielone na dwie części 1a i 1b, zdanie 2 podrzędne wtrącone:

A. Śpiewam,/1 gdy mam na to ochotę./2B. Kiedy wrócę,/1 opowiem ci wrażenia./2C. Dom,/1a w którym mieszkam,/2 stoi na rogu. /1b

Zdania podzrędnie złożone

Zdania podrzędne podmiotowe

Zdanie podrzędne, które zastępuje podmiot zdania nadrzędnego i tak jak on odpowiada na pytania: kto? co?. Zdanie podrzędne podmiotowe istnieje wówczas, gdy podmiot w zdaniu nadrzędnym wyrażony jest zaimkiem to albo jeśli zdanie nadrzędne jest bezpodmiotowe.

Ucieszyło mnie to, (co?)/1 że wygrałeś konkkurs./2Podmiot w zdaniu nadrzędnym - zaimek to. Zdanie podrzędne precyzuje informacjęo podmiocie.

Zdania podrzędne podmiotowe

Zdania podrzędne podmiotowe stosuje się często wtedy, gdy orzeczenie w zdaniu nadrzędnym wyrażone jest formą 3. osoby liczby pojedynczej czasowników: zdawać się, wydawać się, okazać się.Pamiętaj: zdania składowe rozdzielamy przecinkiem.

Okazało się (co?)/1, że to był tylko cień /2.W zdaniu nadrzędnym nie ma podmiotu, jego funkcję pełni zdanie podrzędne.

Zdania podrzędne podmiotowe

Przykłady zdań z podrzędnym podmiotowym:Kto pyta, nie błądzi (kto?).Już wiadomo (co?), że to była kobieta (zdanie nadrzędne jest bezpodmiotowe).Zmartwiło mnie to, że nie będzie ciekawych nagród (podmiot w zdaniu nadrzędnym wyrażony jest zaimkiem to).

Okazało się (co?) (1), że to był tylko cień (2).___(1)___ co? |___(2)____Kto pyta (1), nie błądzi (2). ___(2)______(1)__| kto?

Zdania podrzędne podmiotowe- Ćwiczenia

Pamiętaj: zdania składowe rozdzielamy przecinkiem.

Ułóż regulamin sali gimnastycznej. Użyj wypowiedzeń złożonych ze zdaniem podrzędnym podmiotowym. Pamiętaj, że zdania składowe trzeba rozdzielić przecinkami.Wzór:Materace składa ten, kto je rozłożył.

Orzeczenie imienne

Orzeczenie imienne - orzeczenie złożone z dwóch wyrazów: łącznika i orzecznika; w funkcji łącznika występuje najczęściej forma czasownika być, stać się lub zostać (czasem zaimek to), orzecznikiem może być m.in. rzeczownik, zaimek rzeczowny (np.: Bądź zawsze sobą) przymiotnik lub liczebnik.

Anna jest studentką prawa.Noc była zimna.Jestem zmęczona nauką.Zuzia była pierwsza w szkole z matematyki.

Zdania podrzędne orzecznikowe

to zdanie podrzędne, które zastępuje orzecznik zdania nadrzędnego i odpowiada na pytania: kim jest?, czym jest?, jaki jest?, jaki się stał?; zdanie podrzędne orzecznikowe zazwyczaj uzupełnia orzecznik zdania nadrzędnego, który jest wyrażony ogólnikowo (np. zaimkiem taki).

Zosia stała się taka (jaka?) (1), że nie potrafię jej zaufać (2). (ogólnikowy orzecznik wyrażony zaimkiem taka)Była dla mnie tym (kim była?), czym matka dla swego dziecka. (orzecznik wyrażony ogólnikowo zaimkiem tym)

Zdania podrzędne orzecznikowe - Ćwiczenia

Zdanie podrzędne orzecznikowe oddzielamy przecinkiem od zdania głównego.

Podane wypowiedzenia podziel na zdania składowe i wskaż zdania nadrzędne. Następnie sporządź wykresy zdań i zapisz pytania do zdań podrzędnych.Twoje wymagania są takie, że trudno jest je zrealizować.Pogoda była taka, że chciało się natychmiast wyjść z domu.Ciocia jest taka, że zawsze nas zaskakuje.Rysunek był tym, czego nie udało mi się zapamiętać.Ta wyprawa stała się tym, o czym marzyłam od lat.Jacek został tym, kim chciał być od dziecka.

Przepisz podane zdania, wstaw brakujące przecinki.Jesteś dla mnie tym czym mistrz dla ucznia.Mróz jest taki że woda w jeziorze zamarzła.Człowiek zostaje tym kim sam chce być.Propozycja współpracy była taka że nie mogłem jej odrzucić.Jego talent jest taki że zachwycali się nim fani na całym świecie.Podejście było takie że z trudem zdobyliśmy szczyt.Przekształć te zdania na zdania pojedyncze. Czy wszystkie zdania udało się przekształcić?

Przekształć zdania z orzeczeniem imiennym na zdania złożone z podrzędnym orzecznikowym. Nie musisz używać tych samych słów, ale musisz zachować sen zdań.Wasze występy były perfekcyjne.Wysokie oceny są niewątpliwie efektem waszej ciężkiej pracy.Zosia jest lubiana.Kuba zostanie ratownikiem medycznym.

Wykorzystując zdania złożone z podrzędnym orzecznikowym, napisz, jaką wartość mają dla ciebie rodzina, nauka, przyjaciele, sport, przyroda, muzyka.Wzór: Rozgwieżdżone niebo jest tym, co zapiera mi dech w piersiach.

Zdania podrzędne przydawkowe

zdanie podrzędne zastępuje przydawkę zdania nadrzędnego i odpowiada na pytania przydawki (jaki? który? czyj? ile?). Zdanie podrzędne określa rzeczownik zdania nadrzędnego.

Spotkałem tego kolegę (którego?) (1), o którym opowiadała mi Julia (2).Kupiłem paprykę (jaką?), która była zepsuta.Dostałeś tyle pieniędzy (ile?), na ile zasłużyłeś.

Zdania podrzędne przydawkowe - Ćwiczenia

Zdanie podrzędne przydawkowe oddzielamy przecinkiem od zdania głównego.

Sporządź wykresy podanych wypowiedzeń złożonych z podrzędnym przydawkowym.Wiele filmów powstało według scenariuszy, które zostały napisane na podstawie utworów literackich.Scenarzyści, których reżyserzy zatrudniają do pisania dialogów, wybierają z dzieł literackich najciekawsze sceny i wątki.Na scenę weszła wokalistka, która słynęła z niezwykłej barwy głosu.Apaszkę, którą dostała od mamy, założyła na szyję.Dom, w którym się poznaliśmy, stoi pod lasem.Przeczytaj uważnie pary zdań. Rozpoznaj, w którym zdaniu pary jest zdanie podrzędne przydawkowe, a w którym zdanie podrzędne orzecznikowe.Nauczyciel był taki, że nikt nie odważył się zażartować. - Nauczyciel odpytuje każdego ucznia, który odważy się zażartować.Przydomowy ogródek był dla Basi miejscem, o którym marzy każde dziecko. Przydomowy ogródek był dla Basi tym, czym dla mnie las.Widok z góry był taki, że zachwycałam sie nim. - Widok, który rozpościerał się z góry, był zachwycający.

Popraw błędy logiczne w podanych zdaniach.Wypożyczył lekturę z biblioteki, która go bardzo zainteresowała.Poszła na spektakl z synem, który zawsze chciała obejrzeć.Otrzymała książkę od koleżanki, która znajdowała sie na liście bestsellerów.Pojechali na obóz z przewodnikiem, który był bardzo udany.Dostał rower od dziadka, który nieustannie się psuje.Przyjrzyj się poprawionym zdaniom. Sformułuj zasadę szyku wyrazów w zdaniu złożonym z podrzędnym przydawkowym.

Zdania podrzędne dopełnieniowe

zdanie podrzędne zastępuje dopełnienie zdania nadrzędnego i odpowiada na pytania dopełnienia (pytania przypadków, z wyjątkiem mianownika (kto? co?)(na pytania mianownika odpowiada zdanie podmiotowe) i wołacza (wyrazy w wołaczu są poza związkami zdania).

Nie bój się (czego?) (1), że coś ci się stanie (2). Zastanawiałam się (nad czym?), czy teraz będzie już lepiej. Starał się o to (o co?), żeby w naszym mieście było bezpiecznie.

Zdania podrzędne dopełnieniowe

Zdanie podrzędne dopełnieniowe bywa mylone za zdaniem podrzędnym podmiotowym, gdy postawione pytanie brzmi co?. Może to być pytanie zarówno o podmiot (kto? co?), jak i o dopełnienie (kogo? co?) W takiej sytuacji należy sprawdzić, czy w zdaniu nadrzędnym jest podmiot. Jeśli jest, to zdanie podrzędne jest dopełnieniowe.

Ucieszyło mnie to, (co?)/1 że wygrałeś konkkurs./2zdanie podrzędne podmiotoweWidzę (co?)/1, że się dobrze przygotowałeś./2zdanie podrzędne dopełnieniowe

Zdania podrzędne dopełnieniowe - Ćwiczenia

Pamiętaj, zdania składowe oddzielamy przecinkiem.

Przekształć zdania pojedyncze w złożone podrzędnie z podrzędnym dopełnieniowym, a zdania podrzędnie złożone z podrzędnym dopełnieniowym w zdania pojedyncze:Zdania pojedynczePowiedział o klasówce.Zobaczył wypadek samochodowy.Pomyślała o wspólnym wieczorze z koleżankami.Znalazł zgubę.Marzył o wycieczce w góry.Zdania podrzędnie złożone z podrzędnym dopełnieniowym:Słyszała, że pojedzie na narty w góry.Wiedziała, że trzeba się zaszczepić.Mówiła, że bohater przeżył nieszczęśliwą miłość.Dyskutowali, jak pomóc migrantom na granicy.Dziecko bało się, że mama zachoruje.

Zdania podrzędne okolicznikowe

zdanie podrzędne zastępuje okolicznik zdania nadrzędnego i odpowiada na pytania okolicznika; wyróżniamy w związku z tym kilka rodzajów zdań podrzędnych okolicznikowych:

Zdania podrzędne okolicznikowe

Dopasuj wykresy do zdań, postaw pytania._____(1) |_______(2) _______(2)_____(1)|

czasu, np.:Wróciłam do domu (kiedy?) (1), gdy poczułam zmęczenie (2). Zanim wróciłam do domu(1), było już zupełnie ciemno (kiedy?) (2).− miejsca, np.:Tam są ładne kwiaty (gdzie?), gdzie byliśmy wczoraj.Pójdę tam (dokąd?), gdzie mnie oczy poniosą.− sposobu, np.:Tak wykonuj swą pracę (jak?), aby cię doceniano.Jak sobie pościelesz, tak się wyśpisz (jak?).

Zdania podrzędne okolicznikowe

Dopasuj wykresy do zdań, postaw pytania._____(1) |_______(2) _______(2)_____(1)|

− stopnia, np.:Huk był tak potężny (jak bardzo?), że szyby zadrżały w oknach.Zrobiło się tak ciemno (jak bardzo?), jakby to miała być noc.− przyczyny, np.:Nie pójdę tam (dlaczego?), bo bardzo się boję.Ponieważ zaczął padać deszcz, szybko skryliśmy się pod dachem (dlaczego?). − celu, np.:Pójdę do każdej pracy (po co?), aby zarobić na życie.Kupiłam mu tę książkę (po co?), żeby wreszcie coś przeczytał.

Zdania podrzędne okolicznikowe - Ćwiczenia

Pamiętaj, zdania składowe oddzielamy przecinkiem.

Wstaw przecinki i zrób wykresy zdań:Nie czas żałować róż gdy płoną lasy.Nieprzyjaciel uderzył właśnie wówczas gdy wojsko przenosiło się do nowo usypanych wałów.Naród żyje dopóki język jego żyje.Proces trwał aż wygrali w szóstym pokoleniu.Człowiek najszczerzej płacze kiedy płacze nad samym sobą.Ogarniał ją smutek ile razy przypomniała sobie dom.Skoro nastał świt wyruszyli w drogę.Zanim minął kwadrans wszystko było gotowe.Gdy słucham muzyki otwierają się przede mną coraz to nowe piękności.

Dopisz zdania podrzędne. Określ ich rodzaj.Cieszę się, ponieważJem z apetytem, gdyżZrobię to, boWszedł do pokoju, abyPoszedł do biblioteki, byZmrużył oczy, żebyKrzyczał tak, ażBiegł tak, jakbyCzuł sie tak, żePrzyjdę tam, gdziePojadę, dokądPoszli, skąd

Przekształć zdania pojedyncze w złożone podrzędnie z podrzędnym dopełnieniowym, a zdania podrzędnie złożone z podrzędnym dopełnieniowym w zdania pojedyncze:Zdania pojedynczePowiedział o klasówce.Zobaczył wypadek samochodowy.Pomyślała o wspólnym wieczorze z koleżankami.Znalazł zgubę.Marzył o wycieczce w góry.Zdania podrzędnie złożone z podrzędnym dopełnieniowym:Słyszała, że pojedzie na narty w góry.Wiedziała, że trzeba się zaszczepić.Mówiła, że bohater przeżył nieszczęśliwą miłość.Dyskutowali, jak pomóc migrantom na granicy.Dziecko bało się, że mama zachoruje.

Imiesłowy - błyskawiczna powtórka

Czasownik napisaćnapisany - imiesłów przymiotnikowy biernynapisawszy- imiesłów przysłówkowy uprzedni

Czasownik pisaćpiszący - imiesłów przymiotnikowy czynnypisany - imiesłów przymiotnikowy biernypisząc - imiesłów przysłówkowy współczesny

Imiesłowy:− przymiotnikowe (odmieniające się przez przypadki, rodzaje, liczby), np.: wybierający (czynny), wybierany (bierny),− przysłówkowe (nieodmienne), np.: pisząc (współczesny), napisawszy (uprzedni).

Imiesłowy - funkcje składniowe

Czytałam dawno napisane wspomnienie.Obserwowałam czytającego chłopca.Odkładała do koszyka krojony chleb.Ustawiła na stole pokrojony chleb.

Zastanawiała się nad każdym słowem, pisząc ten trudny list.Kupiwszy piękną choinkę, zaniósł ją do domu.Zrobiła pranie, przyszedłszy do domu po zajęciach.

Imiesłowy:− przymiotnikowe- przydawki, nie tworzą zdania ani równoważnika zdania;− przysłówkowe - tworzą imiesłowowy równoważnik zdania, są ośrodkiem równoważnika zdania.

Imiesłowowy równoważnik zdania

konstrukcja z imiesłowem przysłówkowym współczesnym (zakończonym na -ąc) lub uprzednim (zakończonym na -wszy lub -łszy)

Przemawiając na zebraniu, podnosił głos.Zakupiwszy nowy telewizor, Zosia ustawiła go w swoim pokoju.

Uważnie obejrzyj film

Imiesłowowy równoważnik zdania

z imiesłowem przysłówkowym:1. Podmiot zdania głównego i równoważnika z imiesłowem musi być ten sam.2. Czynność wyrażona osobową formą czasownika i imiesłowem współczesnym musi odbywać się w tym samym czasie.

z imiesłowem przysłówkowym uprzednim:1. Podmiot zdania głównego i równoważnika z imiesłowem musi być ten sam.2. Czynność wyrażona osobową formą czasownika musi odbywać się później niż czynność wyrażona imiesłowem uprzednim.

Zjadłszy obiad, Zbyszek odniósł naczynia do kuchni.

Imiesłowowy równoważnik zdania

najpierw

potem

Imiesłowowy równoważnik zdania - ćwiczenia

Pamiętaj, zdania składowe oddzielamy przecinkiem.

Rozpoznaj typy zdania okolicznikowego. Jeśli na odwiedzicie, spędzimy miły wieczór.Gdy tylko wrócisz, koniecznie do nas zadzwoń.Ponieważ zrobiło się brzydko, nie pójdziemy na wycieczkę.Wczoraj wybraliśmy się do sklepu, by kupić nowe ubrania.Narysuj to tak starannie, jak tylko potrafisz.Pożyczę ci narty, żebyś miał radośniejsze ferie.Choć już zmierzchało, wszyscy siedzieli przy ognisku.Pewnie zaparkowaliście tam, gdzie kończy się nasza ulica.Gdybyś tylko potrzebował pożyczki, możesz na nas liczyć.Mimo że książka była gruba jak cegła, czytałyśmy ją z wypiekami na twarzy

Przekształć zdania pojedyncze na zdania podrzędnie złożone z podrzędnym okolicznikowym. Pamiętaj o przecinkach.Z powodu deszczu cały dzień nie wychodziliśmy z domu.Janek poszedł do biblioteki na spotkanie autorskie.Przyjdę po lekcjach. W razie jakichś drobnych kłopotów zadzwoń do mnie.

https://www.youtube.com/watch?v=FS3z2iPQ4ek

Justyna Rudomina, Gramatyka języka polskiego

https://www.ekorekta24.pl/blad-tozsamosci-podmiotu-a-imieslow-przyslowkowy-na-ac/

https://eszkola.pl/zadania/jezyk-polski/szkola-podstawowa/przeksztalcanie-ze-zdania-zlozonego-na-imieslowowy-rownowaznik-zdania-487

https://wordwall.net/pl/community/imies%C5%82owowy-r%C3%B3wnowa%C5%BCnik-zdania

https://kulturalnie-nakreceni.blogspot.com/2020/11/imiesowowy-rownowaznik-zdania.html

https://zpe.gov.pl/a/wypowiedzenie-zlozone---wprowadzenie-wypowiedzenie-zlozone-podrzednie/Dy8g0hoSV

Źródła

Dziękuję za uwagę

live:rad14gor

radgor@onet.pl

# data[].attributes.attachment_link.title
Składnia zdania złożonego by Radosława Górska on Genially

# data[].attributes.attachment_link.description
Składnia zdania złożonego Wiadomości i ćwiczenia Opracowała Radosława Górska Zdania możemy podzielić ze względu na liczbę zawartych w nich orzeczeń.Jeżeli zdanie zawiera tylko jedno orzeczenie,mówimy o zdaniu pojedynczym,jeżeli zawiera co najmniej dwa orzeczenia,mamy do czynienia ze zdaniem złożonym.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
MATURA 2023

www.kreatywnypolonista.blogspot.com

Opracowała: Agata Karolczyk-Kozyra

notatka syntetyzująca

Język polski w użyciu

Notatka syntetyzująca jest formą zwięzłego przedstawienia informacji istotnych dla danego tekstu lub tekstów. Odmianą tego typu wypowiedzi jest notatka syntetyzująca ukierunkowana tematycznie.

03. stanowisko autora

Etapy pracy

04. porównanie

06. zredagowanie

05. wnioski z analizy

02. informacje

01. analiza tematu

.01

Przeanalizuj temat notatki określony w zadaniu egzaminacyjnym.

Analiza tematu

Podkreśl najważniejsze treści polecenia.Zastanów się, co masz zrobić.

Uważnie przeczytaj oba teksty umieszczone w arkuszu egzaminacyjnym.Wybierz informacje kluczowe dla realizacji tematu notatki.

.02

Informacje

Dokonaj syntezy wybranych informacji.Określ stanowisko autora każdego tekstu w stosunku do zagadnienia określonego w temacie.

.03

Stanowisko autora

Uwzględnij:

* aspekty zagadnienia określonego w temacie notatki,* stanowisko każdego z autorów,* punkty wspólne i/lub rozbieżne

Porównanie

Porównaj stanowiska autorów obu tekstów.

.04

Uporządkuj wnioski z powyższych analiz. Sprawdź zgromadzony materiał.

* stanowiska obu autorów dotyczące zagadnienia określonego w temacie notatki, * podobieństwa i/lub różnice pomiędzy tymi stanowiskami, * ogólne stwierdzenie na temat tego, w jaki sposób oba teksty dotyczą/odnoszą się do tematu notatki wskazanego w zadaniu egzaminacyjnym

.05

Wnioski z analizy

Cechy notatki:

* rzeczowa: zgodna z treścią obu tekstów* zwięzła: licząca od 60 do 90 wyrazów * spójna: składająca się z logicznie powiązanych ze sobą zdań * sformułowana własnymi słowami: należy stosować m.in. parafrazę, uogólnienie treści, synonimy* napisana tekstem ciągłym * poprawna językowo, ortograficznie i interpunkcyjnie.

Zredagowanie

.06

INFO

Ćwiczenie

.07

Wykonaj polecenie.

Dziękuję

Agata Karolczyk-Kozyra

# data[].attributes.attachment_link.description
MATURA 2023 www.kreatywnypolonista.blogspot.com Opracowała: Agata Karolczyk-Kozyra notatka syntetyzująca Język polski w użyciu Notatka syntetyzująca jest formą zwięzłego przedstawienia informacji istotnych dla danego tekstu lub tekstów. Odmianą tego typu wypowiedzi jest notatka syntetyzująca ukierunkowana tematycznie. 03. stanowisko autora Etapy pracy 04. porównanie 06. zredagowanie 05. wnioski z analizy 02. informacje 01.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Jeśli lubisz podróże i przygody, zapraszam Cię do odkrywania niezwykłego i trochę tajemniczego kontynentu - Lingwisterii

W Oceanie Ignorancji giną ci, którzy popełniają błędy językowe i wcale się tym nie przejmują. Na szczęscie Tobie Drogi Wędrowce to nie grozi!

usiłować wydobyć od kogoś jakieś tajemnice, skrywane informacje:

mieć kłopoty ze znalezieniem odpowiedniego słowa

mieć skłonność do gadulstwa, zdradzić jakiś sekret

Frazeologiia to Twoja mocna strona.

Nagrodą w tym zadaniu jest cyfra: 2

umieć dochować tajemnicy, milczeć

w ostatniej chwili zdecydować się na milczenie

nagle zamilknąć, nie móc wymówić słowa (najczęściej pod wpływem emocji)

zdobyć wiadomości, dowiedzieć się czegoś

doskonale się z kimś rozumieć

Doskonale!

Odmiana przez przypadki nie ma dla Ciebie tajemnic

Nagrodą w tym zadaniu jest cyfra: 9

że z archaizmami radzisz sobie świetnie.

W nagrodę otrzymujesz cyfrę: 2

Robi się to, gdy np. pytania są oburzająco łatwe

żachnąć się

Taki będzie człowiek, gdy dobrze rozwiąże wszystkie zadania.

Należy to zrobić, jeśli się człowiek spóźni lub popełni inny nietakt

Gdy ktoś powie coś niestosownego inni odczuwają zakłopotanie, czyli?

Co robić winna białogłowa, gdy

Młody człowiek ubierający się ekstrawagancko, przesadnie modnie

Posiłek popołudniowy, podwieczorek

Potrafisz odczytać znaczenie wielu słów.

W nagrodę otrzymujesz cyfrę: 1

człowiek wybitny, sławny w dziedzinie nauki, kultury

skłonność; upodobanie do kogoś albo czegoś

dodatkowe, niedefinicyjne treści kojarzone z wyrazem przez użytkowników danego języka

moment przełomowy w czyimś życiu, w dziejach ludzkości, narodu,

rezygnacja z zasad moralnych lub przekonań ideowych jedynie dla osiągnięcia doraźnych korzyści w życiu

Brawo!

W nagrodę otrzymujesz cyfrę: 2

Dzisiejsza podr ż powstała z okazji Międzynarodowego Dnia Języka Ojczystego. To święto zostało ustanowione przez UNESCO, by zwr cić naszą uwagę na fakt, że zdaniem językoznawc w co dwa tygodnie znika bezpowrotnie jeden język, a razem z nim związane z nim bogactwo
k lturowe. Data pamiętnia wydarzenia z Dhace w Bangladeszu, jakie miały miejsce 21 lutego 1952 r. Wtedy to zginęło pięci studentów, któ y domagali się nadania językowi bengalskiemu statusu języka
u ędowego. Święto to stało się dla nas okazją, by cieszyć się, e
mo emy m wić w naszym ojczystym języku i p ypomnieć sobie, że język to wartość, o jaką nale y dbać.
sprawdź
Wspaniale! Dotarłeś do pałacu Słowogosta. To miejsce - pełne rozmaitych ksiąg - jest źródłem potęgi Lingwisterii. Ludzie na całym świecie zwiedzają ten cudowny kontynent, chociaż czasem o tym nie wiedzą. Dziękuję za wspólną zabawę!

# data[].attributes.attachment_link.description
Jeśli lubisz podróże i przygody, zapraszam Cię do odkrywania niezwykłego i trochę tajemniczego kontynentu - Lingwisterii W Oceanie Ignorancji giną ci, którzy popełniają błędy językowe i wcale się tym nie przejmują. Na szczęscie Tobie Drogi Wędrowce to nie grozi!

# data[].attributes.attachment_link.title
Jaką funkcję pełni przydawka? by Monika Szkliniarz on Genially

# data[].attributes.attachment_link.description
Discover more about Jaką funkcję pełni przydawka? ✌️ - Presentation

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Zapoznaj się z poniższą notatkę i przepisz do zeszytu przedmiotowego to, co zostało wyróżnione pogrubioną czcionką."Dziady" cz. II Adama Mickiewicza powstały w Kownie na przełomie 1820 i 1821 roku. Zostały opublikowane w 1823 r. razem z częścią IV. Są to tzw. "Dziady wileńsko-kowieńskie" (ze względu na miejsce ich powstania).Musicie wiedzieć, że podczas pobytu na emigracji Mickiewicz napisał także cz. III "Dziadów", która, ze względu na miejsce ich powstania, określana jest jako "Dziady drezdeńskie". We wszystkich częściach utworu pojawia się postać młodzieńca, który, na początku cz. III, przechodzi przemianę wewnętrzną i przyjmuje imię Konrad.

JĘZYKU...

Temat: Jaką funkcję pełnią dopełnienie i okolicznik?

Porozmawiajmy o...

Monika Szkliniarz

to część zdania, która informuje o osobach lub rzeczach powiązanych z wykonywaną czynnością. Dopełnia informacje zawarte w orzeczeniu. Jest ono określeniem czasownika.

DOPEŁNIENIE

Dopełnienie może być wyrażone:a) rzeczownikiem (np. Przesyłam (co?) pozdrowienia.; Myję (co?) głowę.),b) wyrażeniem przyimkowym (np. Pamiętaj (o czym?)o kartkówce. Spaceruję (z czym?)z psem. ).

Dopełnienie odpowiada na pytania wszystkich przypadków za wyjątkiem mianownika i wołacza!

to część zdania, która informuje o miejscu, czasie, przyczynie, skutku lub celu danej czynności, a także o sposobie, w jaki została ona wykonana. Jest on określeniem czasownika.

OKOLICZNIK

Okolicznik może być wyrażony:a) przysłówkiem(np. (Kiedy?) Jutro pojadę do babci.),b) wyrażeniem przyimkowym (np. Pójdę (gdzie?) do sklepu.).

Aby stwierdzić, czy dane określenie czasownika w zdaniu jest okolicznikiem, czy też dopełnieniem, należy postawić odpowiednie pytanie, np.:Myślę (o kim?) o Tobie. - dopełnienie;Mieszkam (gdzie?) w Sosnowcu. - okolicznik.

DOPEŁNIENIE CZY OKOLICZNIK?

CZĘŚCI ZDANIA JAK NA DŁONI

ĆWICZENIA

Wykonaj poniższe zadania w zeszycie przedmiotowym.

Ćwiczenie 1

Ćwiczenie 2

Ćwiczenie 3

Przepisz do zeszytu zdanie, a następnie przerysuj wykres.Uczynna Kasia chętnie pomaga babci w zakupach.Zastanów się, które z wyrazów pełnią funkcję dopełnienia, a które - okolicznika?Jaką częścią zdania jest wyraz uczynna? Zwróć uwagę, że jest on określeniem rzeczownika.

Przepisz tekst e-maila, wpisując dopełnienia w odpowiedniej formie. Skorzystajz podanych rzeczowników:przyjęcie, goście, zabawa, siostra, humor. Wskaż dopełnienia, które są wyrażeniami przyimkowymi.Cześć,przypominam, że organizuję w sobotę __________ urodzinowe. Przyjdź koniecznie z __________. Mam niespodziankę dla __________. Zaczniemy __________ o 16:00. Przynieście ze sobą dobry __________.PozdrawiamAsia

Wskaż w podanych zdaniach okoliczniki. Określ, na jakie pytania odpowiadają.a) W szkole odbył się konkurs ortograficzny.b) Idę do piekarni po chleb.c) Sprzedawca starannie zapakował prezent.d) Jutro odwiedzę babcię.e) Długo szukaliśmy rozwiązania.

Dziękuję za udział w lekcji.

# data[].attributes.attachment_link.title
Dopełnienie i okolicznik by Monika Szkliniarz on Genially

# data[].attributes.attachment_link.description
Zapoznaj się z poniższą notatkę i przepisz do zeszytu przedmiotowego to, co zostało wyróżnione pogrubioną czcionką."Dziady" cz. II Adama Mickiewicza powstały w Kownie na przełomie 1820 i 1821 roku. Zostały opublikowane w 1823 r. razem z częścią IV. Są to tzw. "Dziady wileńsko-kowieńskie" (ze względu na miejsce ich powstania).Musicie wiedzieć, że podczas pobytu na emigracji Mickiewicz napisał także cz.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Słowotwórstwo

Start

Dorota Anna Żuk

Spistreści

1. Słowotwórtswo - wstęp

2. Wyrazy podstawowe i pochodne

8. Skrótowce

3. Podtsawa słowotwórcza i formant

4. Typy formantów słowotwórczych

5. Rodzina wyrazów, rdzeń, wyrazy pochodne

9. Podsumowanie

6. Zrosty, złożenia, zestawienia

7. Zadania

Słowotwórstwo

Słowotwórstwo jest to dział języka, który zajmuje się analizowaniem budowy wyrazów i sposobu, w jaki one powstały.

Ta wiedza jest OK! :)

Wyrazy

Podstawowe

Wyraz podstawowy to wyraz, od którego za pomocą formantów tworzymy wyrazy pochodne. np. malować - malarz, kot - kotek, masło - maselniczka, lekarz - lekarka, maszyna - maszynowy.

Pochodne

Wyraz pochodny to wyraz utworzony za pomocą formantu od wyrazu podstawowego. Wyraz pochodny może być jednocześnie wyrazem podstawowym innego wyrazu, np. kot - kotek, kotek - koteczek, lekarz - lekarka, drukować - druk, podgrzewać - podgrzewacz.

vs

Lew

Lwiątko

W wyrazach pochodnych można wskazać dwa człony:- człon przejęty z wyrazu podstawowego, czyli tzw. podstawę słowotwórczą,- człon, przy pomocy którego ten wyraz utworzono, czyli formant słowotwórczy

Podstawa słowotwórczai formant

- przedrostki (prefiksy) - formanty dodane przed podstawą słowotwórczą, np. pokój - niepokój, robić - dorobić, wzięty - powzięty, domowy - przydomowy, myśl - domysł- przyrostki (sufiksy) - formanty dodane po podstawie słowotwórczej, np. pies - piesek, kot - kocisko, dom - domiszcze, prać - pralnia, palić - palarnia, pisarz - pisarka, kopać - koparka- wrostki (interfiksy) - formanty łączące dwie podstawy słowotwórcze, np. nosić listy - listonosz, wozić wodę - woziwoda, pucować buty - pucybut- formanty zerowe (formanty ujemne) - gdy wyraz pochodny został utworzony przez odrzucenie zakończenia wyrazu podstawowego, np. opisać - opis_, skoczyć - skok_, turkotać - turkot_, mocować - moc_, przypływać - przypływ_

Typy formantów

Rodzina wyrazów, rdzeń, wyrazy pokrewme

W każdym wyrazie można wyróżnić jego najmniejszą część, która jest niepodzielna słowotwórczo i decyduje o znaczeniu wyrazu. Taką część nazywamy rdzeniem wyrazu.Wszystkie wyrazy mające ten sam rdzeń są ze sobą spokrewnione. Nazywamy je rodziną wyrazów.Wyrazy pokrewne - wyrazy należące do tej samej rodziny wyrazów, czyli mające ten sam rdzeń.Rdzeń - najmniejsza niepodzielna słowotwórczo część wyrazu, w niej mieści się jego znaczenie.Rodzina wyrazów - wyrazy mające ten sam rdzeń (mogą występować oboczności), np.:stół - stolik - stoliczek - stolarz - stołowy - stolnica - stołować się, bok - boczek - boczny - uboczny - ubocze - zbocze - zboczony - zboczeniec

Złożenia

Złożenia, zrosty, zestawienia

Wyraz złożony z dwóch lub więcej podstaw słowotwórczych, połączonych za pomocą formantów -o-, -i-, -y-. Odmienia się tylko drugi człon.

Zrosty

+

+

+

Minimum dwa wyrazy zrosłe w jeden bez formantu. Oznaczają jeden rzeczownik. Odmieniają się oba człony lub tylko jeden z nich.

Zestawienia

Dwa osobne wyrazy tworzące całość znaczeniową. Zwykle odmieniają się oba człony.

listonosz (listonosza)łamigłówka (łamigłówki)bajkopisarz (bajkopisarza)

Białystok (Białegostoku)karygodny (karygodnego)Wielkanoc (Wielkanocy)

Zielona Góra (Zielonej Góry)pani młoda (pani młodej)babie lato (babiego lata)

zadanie 1

zadanie 2

Zadanie 3

sylabowce - powstałe w połączenia pierwszych sylab nazwy (Polfa - Polska Farmacja),

skrótowce mieszane - połączenie głosek, liter i sylab (CBOS - czyt. cebos - Centrum Badania Opinii Społecznej).

głoskowce - powstałe z pierwszych głosek nazwy czytanych łącznie, jakby były wyrazem (ZUS - czyt. zus, OBOP - czyt. obop),

literowce - powstałe z pierwszych liter nazwy czytanych osobno (UJ - czyt. u-jot, SGH -czyt. es-gie-ha),

Skrótowce

Krótkie podsumowanie

Dziękuję za uwagę!

p. Dorota

# data[].attributes.attachment_link.title
BLACKBOARD PRESENTATION by Dorota on Genially

# data[].attributes.attachment_link.description
Słowotwórstwo Start Dorota Anna Żuk Spistreści 1. Słowotwórtswo - wstęp 2. Wyrazy podstawowe i pochodne 8. Skrótowce 3. Podtsawa słowotwórcza i formant 4. Typy formantów słowotwórczych 5. Rodzina wyrazów, rdzeń, wyrazy pochodne 9. Podsumowanie 6. Zrosty, złożenia, zestawienia 7. Zadania Słowotwórstwo Słowotwórstwo jest to dział języka, który zajmuje się analizowaniem budowy wyrazów i sposobu, w jaki one powstały.

# data[].attributes.headline
Wyrazy neutralne i nacechowane emocjonalnie 

# data[].attributes.subject
Wyrazy neutralne i nacechowane emocjonalnie 

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
SŁOWNICTWO NEUTRALNEI NACECHOWANE EMOCJONALNIE

PRESENTATION

Swoje uczucia i oceny możesz wyrażać nie tylko informując o nich, beznamiętnie je opisując, ale również dając upust przejawom tych uczuć poprzez:

wyrażanie uczuć

odpowiednią intonację

operowanie akcentem

użyciem wykrzyknień,

odpowiednim doborem słownictwa,

zastosowaniem elipsy (pominięcie jakiegoś składnika w zdaniu),

zastosowaniem inwersji (zastosowanie szyku przestawnego),

zastosowaniem apostrofy (zdanie wprost zwrócone do odbiorcy),

nagromadzeniem zdań pytających, pytań retorycznych, czasowników zaprzeczonych itd.

ŚRODKI EKSPRESJI JĘZYKOWEJ

WYKRZYKNIENIA

Doskonale nadają się do wyrażania stanu uczuciowego osoby mówiącej, jak również wzmacniania lub komentowania całych wypowiedzi.

PARTYKUŁY

Spełniają podobną funkcję jak wykrzykniki, uwydatniając lub wzmacniając sens całych wypowiedzeń albo ich części:

Znak wykrzyknieniaZnak wykrzyknienia (wykrzyknik) postawiony na końcu zdania wskazuje na silne zabarwienie uczuciowe wypowiedzi, która często ma charakter zdecydowanego rozkazu, życzenia, okrzyku albo zawołania:Natychmiast posprzątaj pokój!Zejdź mi z oczu!Można postawić nawet trzy wykrzykniki na końcu zdania, jeżeli wypowiedzenie ma mieć nadzwyczaj silne zabarwienie uczuciowe:Mam tego dość!!!Dosyć tego!!!Ratunku!!!Pali się!!!Wykrzyknikiem (po znaku zapytania) można też zakończyć zdania pytajne silnie zabarwione uczuciowo, np.:Magda! jak mogłaś?!Czemu to zrobiłeś?!

służą do wyrażania uczuć:Ach, och!- dla wyrażania zachwytu:Ach, jak tu pięknie!,Ach, jakie to pyszne!Aj!- gdy się skaleczysz, lub Cię coś zaboli.Oj!- gdy coś Cię zaskoczy, bądź gdy chcesz kogoś zganić albo mu pogrozić:Oj, chyba poszliśmy nie tą drogą!Oj, nie rób tego!,Oj, za chwilę to rozbijesz!Brr!- gdy poczujesz uczucie wstrętu, pogardy, strachu, zimna:Brr, jak tu śmierdzi!,Brr, jak tu zimno!Mogą też wpływać na zachowania odbiorcy:Hola! - gdy chcesz wezwać kogoś do zaprzestania robienia czegoś:Hola kolego, co ty wyprawiasz?!Halo!- gdy chcesz kogoś (lub coś) przywołać albo przywitać:Halo, proszę pana!

partykuła-by wyraża przypuszczenie (Zrobiłbym to, gdybym miał czas.)partykułaniezaprzecza treść wyrazu lub zdania (Nie zrobię tego!)partykułyniech,obywyrażają rozkaz lub życzenie (Niech Magda pójdzie do sklepu!)partykułyno,-że wzmacniają znaczenie zdania (Idźże stąd wreszcie!).

PYTANIA RETORYCZNE

służą podkreśleniu opinii mówiącego. Pod takimi pytaniami może się ukrywać napięcie, nawet ostra dezaprobata wobec czegoś.

WYRAZY NACECHOWANE EMOCJONALNIE

zdrobnienia i zgrubienia, nie tylko wyrażają emocje nadawcy związane z przedmiotem, pojęciem, czynnością, ale i mogą sygnalizować uczuciowy stosunek mówiącego do samego odbiorcy.

Wyrazy o nacechowaniu ekspresywnym dodatnim wyrażają pozytywny stosunek, sympatię, aprobatę (np. chlebek, dzieciątko).Wyrazy o nacechowaniu ekspresywnym ujemnym wyrażają dezaprobatę, niechęć, lekceważenie, pogardę (np. oszołom, politykier, belfer).Zdrobnienia i zgrubieniaZdrobnieniami nazywamy wyrazy nacechowane emocjonalnie budzące w odbiorcy pozytywne skojarzenia, np.kotek,kiciuś,koteczek.Zgrubienia to wyrazy z reguły nacechowane emocjonalnie ujemnie, np.kocur,kocisko.Zgrubienia mogą przyjmować odmienne funkcje emocjonalne, np.śliczny kocur - ten związek przymiotnika z rzeczownikiem zyskuje nacechowanie pozytywne.„Przeróbki" słów, czyli zmiany w ich budowie, pociągają za sobą zmiany w znaczeniu. Tak już jest w naszym języku, że odpowiednie przyrostki sprawiają, że wyraz otrzymuje nowe znaczenie - dodatnie lub ujemne.przyrostek-dło (filmidło, powieścidło - to raczej marne dzieła),przyrostek-ina (kobiecina, kocina, dziewczynina - lekceważenie),przyrostek-uch (staruch, maluch, niedbaluch - niechęć),przyrostek-ula,-unia (kotula, mamula, siostrula, ciotunia - sympatia),przyrostek-ówa (klasówa, wałówa, mrówa - niechęć),przyrostek-ak (dzieciak, pętak- lekceważenie),przyrostek-eczek (koteczek, pieseczek - pieszczotliwie),przyrostek-unio(kotunio, dziadunio - z sympatią, zdrobniale).

Sprawdź się

# data[].attributes.attachment_link.title
wyrazy nautralne i nacechowane emocjonalnie by bognajun on Genially

# data[].attributes.attachment_link.description
SŁOWNICTWO NEUTRALNEI NACECHOWANE EMOCJONALNIE PRESENTATION Swoje uczucia i oceny możesz wyrażać nie tylko informując o nich, beznamiętnie je opisując, ale również dając upust przejawom tych uczuć poprzez: wyrażanie uczuć odpowiednią intonację operowanie akcentem użyciem wykrzyknień, odpowiednim doborem słownictwa, zastosowaniem elipsy (pominięcie jakiegoś składnika w zdaniu), zastosowaniem inwersji (zastosowanie szyku przestawnego), zastosowaniem apostrofy (zdanie wprost zwrócone do odbiorcy), nagromadzeniem zdań pytających, pytań retorycznych, czasowników zaprzeczonych itd.

# data[].attributes.attachment_link.title
65 Matura z polskiego: epoki literackie - oświecenie

# data[].attributes.attachment_link.description
Informacje wstępne ramy czasowe periodyzacja epoki oświecenia, podobnie jak wielu innych okresów dziejów, możliwa jest dzięki analizie

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Lektury obowiązkowe: Wymagania egzaminacyjne:
Najważniejsze pojęcia:
satyra, bajka, powieść, klasycyzm, sentymentalizm, konstytucja, libertynizm, deizm, ateizm
Lektury obowiązkowe:

Johanna Wolfganga Goethego (fragmenty części I - scena w pracowni, spotkanie z Mefistofelesem)
Wymagania egzaminacyjne:
Najważniejsze pojęcia:
faustyzm, encyklopedyści, okres stanisławowski, empiryzm, Sarmata oświecony, powiastka filozoficzna, powieść epistolarna, krytycyzm, poemat heroikomiczny, wolterianizm
Oświecenie - najważniejsze daty

1762 - Katarzyna II zostaje carycą Rosji

1764 - królem Polski zostaje Stanisław August Poniatowski

1776 - Stany Zjednoczone uzyskują niepodległość

1772 - ma miejsce I rozbiór Polski

1787 - początek rewolucji francuskiej; zostaje wydana Deklaracja praw człowieka i obywatela

1788 - 1792 - obraduje Sejm Wielki zwany też Czteroletnim

1791 - zostaje uchwalona Konstytucja 3 maja

1793 - II rozbiór Polski

1794 - wybucha powstanie kościuszkowskie

1795 - III rozbiór Polski, nasz kraj znika z mapy Europy

1797 - powstają Legiony Polskie we Włoszech

1807 - zostaje utworzone Księstwo Warszawskie

1812 - Napoleon ponosi klęskę w walce z Rosją

Wizualizacja zadań - co musimy opanować?

Do 1. części arkusza poziomu podstawowego
- czyli do testu z czytania ze zrozumieniem: zwyczajna szkolna wiedza o epoce; trzeba wiedzieć choć trochę o Konstytucji 3 maja, obradach Sejmu Wielkiego, oczywiście także o rozbiorach, powstaniu kościuszkowskim i utworzeniu Legionów Polskich we Włoszech; nie obejdzie się być może bez podstawowych choćby informacji o Wielkiej Rewolucji Francuskiej; znajomość pojęć takich jak klasycyzm i sentymentalizm; znajomość poglądów i twórczości Jeana Jacques'a Rousseau i Woltera.

Do 2. części arkusza poziomu podstawowego
- czyli do arkusza na poziomie podstawowym. Najważniejsza będzie tu znajomość lektur obowiązkowych: Hymnu do miłości ojczyzny i kilku satyr Krasickiego. Od lat są to te same satyry (nie bez powodu - one chyba są najlepsze): Świat zepsuty, Żona modna, Pijaństwo i Do króla. Oczywiście nie zapomnij o Mazurku Dąbrowskiego, obecnym hymnie Polski - choć nie ma go na liście, trzeba znać na pamięć choćby dwie pierwsze zwrotki. Choć wśród lektur obowiązkowych nie znalazły się bajki Krasickiego, na pewno znasz je z wcześniejszych lat nauki: warto przypomnieć sobie kilka.

Do arkusza poziomu rozszerzonego
- czyli do wypracowania na poziomie rozszerzonym. Bardzo ważna będzie na pewno znajomość Fausta Goethego i terminów faustyzm i bohater faustowski mogą się bardzo przydać! Powinieneś znać kilka przykładowych współczesnych nawiązań do epoki oraz cechy gatunkowe satyry, bajki i powieści (dość dokładnie!). Powtórz filozofię - zwłaszcza Kanta i Rousseau.

Oświecenie do matury

Jeżeli zdajesz maturę na poziomie rozszerzonym, nie lekceważ Johanna Wolfganga Goethego. To dzieło o ludzkiej naturze i odwiecznych pragnieniach może się pojawić, gdyż częstym kryterium doboru dzieł jest ich „głębokość" - a Fausta z pewnością można zaliczyć do dzieł poruszających ważne, ponadczasowe problemy. Podstawą tekstu z czytania ze zrozumieniem może być tekst o postawie określanej mianem faustyzmu - to temat wielu esejów; autorką jednego z nich jest np. prof. Maria Janion. Może pojawić się także temat związany z prawami człowieka i obywatela, różnymi sposobami sprawowania władzy (absolutyzm oświecony!), oświatą czy publicystyką, a w końcu z dwoma postawami wobec świata: racjonalizmem i empiryzmem; może to być także tekst dotyczący rozumu ludzkiego i jego mocy.
Jakie podstawowe pojęcia mogą pojawić się na teście?
Komentarz: oczywiście, klasycyzm i sentymentalizm jak najbardziej. Uważaj jednak na pojęcia mniej znane, takie jak libertynizm, deizm i ateizm. Wszak teksty maturalne często traktują o postawach życiowych, wyborach jednostek i społeczeństw. Ponieważ masz dużą szansę trafienia na esej, którego autor może wybornie znać się na filozofii, nie powinieneś osłupieć, zobaczywszy w tekście nazwisko Rousseau czy Kant.

To gatunek znany już ze starożytności (na wpółlegendarny bajkopisarz to Ezop, który opowiedział słynną historię o próżnym kruku i sprytnym lisie), który prawdziwe panowanie rozpoczął w oświeceniu. To jeden z ulubionych gatunków klasycystów ze względu na zalety bajki: zwięzłą, atrakcyjną dla czytelnika formę, możliwość bezlitosnego ganienia i tępienia przywar oraz możliwość zawarcia ważkich treści w pozornie błahym dziełku. Bajka, tak jak satyra, doskonale nadawała się do tego, by realizować hasło epoki: ucząc, bawić (bawić, ucząc).
Bajka to wierszowany utwór o charakterze alegorycznym, którego bohaterami są zwierzęta (np. Ptaszki w klatce, Wilcy i jagnię Ignacego Krasickiego); rzadziej ludzie (np. Dewotka, Dwaj malarze, także autorstwa biskupa warmińskiego). Jej celem jest sformułowanie pewnej nauki moralnej dotyczącej stosunków między ludźmi lub norm postępowania. Forma jest lekka, ale temat - jak widać - wcale nielekki. Te nauki (prawdy) wypowiadane są bezpośrednio, jako puenty kończące utwór. Czasem są sugerowane czytelnikowi lub wypowiadane już na początku.

bohaterowie bajek obdarzeni są niezmiennymi i jednoznacznymi cechami, np. mrówka to pracowitość, lis - podstępność, cwaniactwo, jagnię - naiwność, lew - pycha,

bajki charakteryzuje dyscyplina językowa i dążenie do nawiązania kontaktu z odbiorcą (są zabawne, pisane przejrzystym, komunikatywnym językiem),

mamy dwa rodzaje bajki: bajkę epigramatyczną (właśnie takie bajki najczęściej pisał Krasicki) i bajkę narracyjną (w której z kolei specjalizował się La Fontaine).

Zapamiętaj także:
Bajka ze względu na zawarte w niej (zawsze!) pouczenie należy do literatury dydaktycznej, a przedstawiane w niej sytuacje nie są pisane dla przyjemności autora i czytelnika, lecz mają ilustrować pewne prawdy moralne, obyczajowe i psychologiczne.

Przykład nowoczesnego przetworzenia gatunku bajki to Folwark zwierzęcy George'a Orwella. Choć ze względu na objętość i konstrukcję to dzieło zaliczamy do powieści, to jednak zawiera typowo bajkowe chwyty: wykorzystanie alegorycznych postaci zwierząt (świnie - niemoralne, owce - bojaźliwe) i wyraźne sformułowanie nauki moralnej.
Cechy bajki narracyjnej

jak na bajkę dość długa - liczy kilkanaście czy nawet kilkadziesiąt wersów

jest czymś w rodzaju zwięzłej nowelki o nieskomplikowanej akcji i niewielu bohaterach

pojawiają się elementy dialogowe i elementy charakterystyki

Cechy bajki epigramatycznej

krótka; najczęściej czterowersowa

rysuje pewną elementarną sytuację, a na jej tle paralelizm lub kontrast postaw, np. lis - zdrajca państwa i wół - rzetelny polityk (Wół minister Krasickiego), stary ptaszek - tęskni za wolnością, młody ptaszek - ceni wygodne życie w klatce, czyli w niewoli (Ptaszki w klatce Krasickiego)

Ten gatunek także wywodzi się ze starożytności; autorem satyr był np. Horacy. Ten utwór literacki ma ośmieszać i piętnować postawy, zachowania, przekonania określonych typów ludzkich (np. pijaków, fircyków i modniś) i grup społecznych (np. zacofanych Sarmatów w satyrze Do króla Krasickiego). Satyra jest narzędziem w walce o poprawę obyczajów i moralnosci; trzeba przyznać - narzędziem dość brutalnym (nie darmo przecież mówimy o ostrzu satyry wymierzonym w...). To narzędzie krytyki; autorzy w sposób komiczny i ironiczny wyolbrzymiają lub deformują cechy opisywanej postawy lub zjawiska.

W satyrze wyraźnie ujawnia się krytyczny (negatywny) stosunek satyryka do opisywanej rzeczywistości, przy czym charakterystyczne dla satyry jest to, że:
Zapamiętaj dwa podziały satyr:
Satyra ogólna i konkretna

Satyra ogólna porusza problemy o charakterze uniwersalnym; wiele jej elementów ma np. Świat zepsuty Krasickiego.

Satyra konkretna natomiast bywa wymierzona w osoby lub zjawiska naprawdę istniejące w danym czasie; przykładem może być Żona modna. Dlaczego? Dziś nie obserwujemy takiego triumfu mody na sfrancuziałość.

Podział ze względu na treść Podstawowe wyposażenie satyryka, czyli środki, którymi posługuje się satyra

hiperbolizacja (wyolbrzymienie pewnych wad, np. jeśli mowa o pijaństwie, to bohaterowie zalewają się w trupa parę razy dziennie)

deformacja

ironia

karykatura

groteska

Ważne!
Satyra - począwszy mniej więcej od XIX wieku - przestała istnieć jako osobny gatunek; funkcję satyryczną realizują utwory należące do innych gatunków.

To jeden z głównych gatunków nowożytnej prozy epickiej. Najogólniej i najprościej można by powiedzieć, że powieść charakteryzuje się sporymi rozmiarami, licznymi wątkami w niej zawartymi i licznymi bohaterami. Ukazane w niej postacie i wydarzenia najczęściej mają charakter fikcyjny lub półfikcyjny. Bardzo ważną rolę odgrywa narrator. Współczesna powieść wykształciła się w osiemnastowiecznej Anglii, a jej rozwój wiąże się ze wzrostem znaczenia nowej grupy czytelników - mieszczan, którzy potrzebowali zupełnie innych wrażeń niż np. arystokraci czy szlachta ziemiańska. Wykształcił się nowy typ bohatera - zaradnego, aktywnego mieszczanina (doskonałym przykładem może być Robinson Crusoe, tytułowy bohater powieści Daniela Defoe). Powieść bywa więc pogardliwie nazywana mieszczańską epopeją; gatunkiem, który wyrósł z kryzysu eposu... Autorem pierwszej polskiej powieści nowożytnej, którą można by nazwać dydaktyczno-podróżniczą jest Ignacy Krasicki. Zarówno autor, jak i bohater Mikołaja Doświadczyńskiego przypadków wywodzili się ze szlachty.

Choć powieść jako odrębny gatunek pojawiła się dopiero w XVIII wieku, jej nowożytna postać ukształtowała się pod wpływem wcześniejszych zjawisk:

ludowej powieści łotrzykowskiej (np. anonimowy Żywot Łazika z Tormesu),

romansu rycerskiego,

romansów miłosnych.

Bardzo popularną odmianą powieści oświeceniowej była powieść epistolarna (powieść w listach) - miała sprawiać wrażenie zbioru autentycznych dokumentów dotyczących danej postaci. Znane powieści w listach to Julia, czyli Nowa Heloiza, historia miłosna nawiązująca do dziejów średniowiecznych kochanków: Abelarda i Heloizy oraz Niebezpieczne związki Choderlosa de Laclos.

Zwróć uwagę na to, jak ważną rolę odgrywa w powieści oświeceniowej podróż. Dzięki dalekim wyprawom bohaterowie nabierają dystansu do świata, lepiej poznają siebie i zaczynają rozumieć otaczającą ich rzeczywistość.

Pierwsza nowożytna powieść jest jeszcze naiwna i bardzo przypomina momentami powiastkę filozoficzną.

To prąd literacki i kulturowy oświecenia, który miał korzenie w renesansowym powrocie do wzorów poezji antycznej. Szczyt rozkwitu klasycyzmu przypada na drugą połowę XVII wieku we Francji (to wtedy powstawały komedie klasycystyczne Moliera, które bawią do dziś!), w Anglii jego początki to koniec XVII wieku.

Bardzo silnie był reprezentowany w Polsce - klasycyzm skojarz od razu z panowaniem Stanisława Augusta (czasami stanisławowskimi, epoką stanisławowską) - to czasy jego rozkwitu. Najważniejszym ośrodkiem klasycyzmu była Warszawa, siedziba króla.
Przedstawiciele: Cechy klasycyzmu:

podstawą filozoficzną był racjonalizm

sztuka miała być podporządkowana ścisłym normom

ważne były umiar, harmonia; w literaturze jasny i przejrzysty styl pozbawiony barokowych ozdobników oraz respektowanie zasad mimesis i prawdopodobieństwa

najważniejszy był rozum

przywiązywanie wagi do naśladowania doskonałych wzorców, np. antycznych

odrzucano przypadkowość, dziwaczność

walka o czystość i piękno języka, wyrugowanie makaronizmów

literatura miała w dużej mierze charakter perswazyjny, dydaktyczno-moralizatorski (to wtedy powstało hasło bawić, ucząc), pomagać w tworzeniu nowoczesnego, oświeconego społeczeństwa

Polscy twórcy w swoich dziełach propagowali reformy, piętnowali ciemnotę i zacofanie oraz wady Polaków; najczęściej wyszydzane typki to modna aż do przesady dama i tępy Sarmata. Wskazywali obywatelskie obowiązki - wzorcem był człowiek oświecony, czyli wykształcony, rozumiejący potrzebę reform, patriota, kierujący się w życiu rozumem (jak wynika z ich utworów, wcale nie był to częsty przypadek...).
Cenione gatunki:

komedia (ze względu na duże możliwości dydaktyczne)

oda - podniosły utwór okolicznościowy (nie było w zasadzie miejsca na lirykę osobistą!)

bajka

satyra

niedościgłym wzorcem był epos antyczny; ciekawe rezultaty przyniosła jednak jego parodia - poemat heroikomiczny (Myszeida i Monachomachia Krasickiego)

poemat epicki i opisowy

powieść edukacyjna

Prąd literacki i kulturowy, który rozwinął się w Europie drugiej połowy XVIII i w początkach XIX wieku. Uwaga, kładł nacisk na zupełnie inne wartości niż klasycyzm! Jego zwolennicy uważali, że w końcu wyzwolił artystów spod panowania sztywnych kanonów i reguł.

Nazwa pochodzi od angielskiego słowa sentiment - uczucie i już ta nazwa dość dobrze charakteryzuje omawiany nurt; spopularyzowała ją powieść Sterne'a pt. Podróż sentymentalna. Jeden z przedstawicieli, którego nazwisko musisz zapamiętać, to Jean Jacques Rousseau.
Cechy sentymentalizmu

w centrum zainteresowań stał człowiek - jego uczucia i odczucia, relacje międzyludzkie, wzajemna sympatia i życzliwość w tych relacjach (ważne pytanie: jak to osiągnąć?);

łagodność, tkliwość opisywanych uczuć i przeżyć - np. melancholijna tęsknota, rozmarzenie;

ostra krytyka cywilizacji (która wypaczała osobowość człowieka, niszczyła jego wrodzoną delikatność i dobro), społeczeństwo uważano za oparte na fałszywych, pozornych wartościach - to jasne, że bezduszna organizacja przytłaczała wrażliwą jednostkę i sprawiała jej ból, krytykowano także nierówność społeczną (przecież każdy jest obdarzony taką samą zdolnością odczuwania!);

na pierwszy plan - inaczej niż w klasycyzmie, gdzie niezmiernie ważne były powinności obywatelskie - wysuwało się przeżycie wewnętrzne człowieka i jego uczucia;

ideałem byłoby życie zgodne z naturą, spokojne i pełne życzliwości;

sentymentalizm odrzucił sztywne reguły tworzenia literatury - jakże mogłoby być inaczej, skoro jej źródłem są przeżycia wewnętrzne człowieka?! A tych nie da się zamknąć w żadne formułki.

Tekst literacki miał przekazywać odczucia jednostki i pomagać w poznawaniu świata, czyli natury - trzeba jednak przyznać, że rozumianej ckliwie i naiwnie. Dlatego poetą - tak jak w klasycyzmie - nie musiał być wcale człowiek wybornie znający reguły poetyki i umiejący je zręcznie zastosować, lecz człowiek wrażliwy, delikatny. Dzieło miało być tkliwe i proste, oddziaływać na odbiorcę, wzruszać go. Najważniejsze hasła to czułość i prostota.
Dzieła sentymentalne:

brzydziły się drastycznymi scenami i odrzucały je ze wstrętem;

rezygnowały z klasycystycznego stylu (umiaru, harmonii, podniosłości, retoryczności); stawiano na język potoczny i proste rozwiązania artystyczne;

były melodyjne i śpiewne, odwoływały się do utworów ludowych;

dużą rolę odgrywała w nich przyroda ukazywana przez pryzmat przeżyć człowieka; preferowano krajobraz sielski i często przywoływano pojęcie arkadii, miejsca utraconego szczęścia;

poruszały temat przeszłości, przeciwstawianej zepsutej teraźniejszości;

do rangi tematów literackich awansowały sprawy dotąd uznawane za drobne i błahe, związane tylko z jednostką, niekoniecznie od razu z dobrem narodu.

Gatunki
Najpopularniejsze gatunki to sielanka i elegia. Dużą popularnością cieszyła się liryka miłosna - pozwalała na zaprezentowanie całej gamy uczuć; jej najczęstsze tematy to nieodwzajemniona miłość, rozstanie kochanków, tęsknota. Nieszczęśliwa miłość i uciśniona cnota to tematy powieści sentymentalnej, której dzieje zaczęły się od ukazania się Nowej Heloizy Rousseau. Często występował w niej narrator pierwszoosobowy, by podnieść wrażenie autentyzmu jego przeżyć.

Przedstawiciele
W Polsce główni przedstawiciele to:

Niestety, ten nurt o szczytnych przecież założeniach, szybko uległ konwencjonalizacji i schematyzacji; powtarzane motywy, takie jak spacer zakochanych i ich zwierzenia, łagodna tęsknota i smutna zaduma wytarły się i spadły do rangi powtarzanych wciąż, odklepywanych obiegowych motywów. Ale taki często bywa los nawet najbardziej wyrazistych nurtów i prądów. To mieli za złe twórcom sentymentalnym romantycy: sztuczność, sztampowość, korzystanie ze zmagazynowanych rekwizytów zamiast szukania nowych dróg rozwoju.

Sentymentalizm stanowił interesującą przeciwwagę dla klasycyzmu, uprawomocnił używanie języka potocznego w liryce i przygotował grunt pod przełom romantyczny.

Libertynizm

Termin pochodzi od pięknego łacińskiego słowa libertinus - wyzwolony, co jednak nie zmienia faktu, że libertyni częściej budzili zgorszenie i oburzenie niż podziw i sympatię... Początkowo - w XVI wieku, gdy termin dopiero się pojawił - oznaczał po prostu postawę światopoglądową kwestionującą zasady i dogmaty religii chrześcijańskiej. Rozwinął się w Europie w drugiej połowie XVII wieku jako prąd filozoficzny i kulturalny oparty na racjonalizmie, sceptycyzmie i krytycyzmie. Nie posiadał określonej doktryny. Korzenie miał jeszcze w renesansie (renesansowym humanizmie), skąd przejął idee epikureizmu, zwłaszcza Lukrecjusza. Duży wpływ na ukształtowanie się libertynizmu miał francuski filozof Piotr Gassendi.

Elementy libertynizmu można odnaleźć w dobrze Ci znanym Świętoszku Moliera, którego premiera zakończyła się skandalem - to przecież ostry atak na bezmyślną dewocję (pani Pernelle) i fałszywą pobożność (Tartuffe). W Polsce za przedstawiciela libertynizmu uważa się Stanisława Trembeckiego, słynącego z jadowitych ataków na Kościół; oczywiście znienawidzonego przez jego przedstawicieli. Ba, można nawet powiedzieć, że elementy libertynizmu można by znaleźć w twórczości biskupa warmińskiego, Ignacego Krasickiego.

Później libertynizm zaczął oznaczać określony styl życia - bardzo luźny, swobodny, łamiący normy i konwenanse społeczne.
Przedstawiciele libertynizmu
Pogląd, wedle którego Bóg stworzył świat, ale potem przestał interesować się jego losem. Stwórca porównywany był do Wielkiego Zegarmistrza, który wprawił w ruch mechanizm świata, lecz potem przestało Go obchodzić Jego dzieło. To częsty pogląd w oświeceniu, kiedy to triumf rozumu sprawił, że człowiek oddalił się od spraw wiary. To okres masowej likwidacji klasztorów i drastycznego spadku pozycji Kościoła - np. w porównaniu z pozycją, którą zajmował w baroku po kontrreformacji.

Deizm zanegował ideę bożej opatrzności, którą uważał za nie do pogodzenia ze złem panującym na świecie - gdyby Bóg naprawdę był wszechmocny i dobry, nie dopuściłby do istnienia zła. A jednak zło istnieje - oznacza to tyle, że Bóg nie jest ani wszechmogący, ani dobry. Jest raczej obojętny. Deizm często wiązany był z racjonalizmem. Jednym z najsławniejszych deistów był Wolter.

Pogląd kwestionujący istnienie Boga lub bogów, jakiejkolwiek istoty wyższej. Odrzucenie idei Boga jest wynikiem postawienia rygorystycznych wymagań etycznych samemu człowiekowi. Skoro to nie Bóg stworzył prawa rządzące światem i nie On stworzył moralność, możemy stworzyć je sami. Odrzucenie Boga mogło wywoływać radość i poczucie wolności (przykładem może być filozofia Fryderyka Nietzschego; jego słynne zawołanie „Bóg umarł!"), ale także pesymizm, niepewność i rozpacz (przykładem może być tu Albert Camus).

Te dwa pojęcia, deizm i ateizm, były bardzo istotne w epoce oświecenia, epoce odwrotu od religii. Nic dziwnego - racjonalista nie może przecież poznać Boga czy bogów (tego nie da się objąć rozumem; trzeba Mu lub im zaufać i zawierzyć). Niektóre dogmaty, np. dogmat o niepokalanym poczęciu, są nie do przyjęcia dla rozumu ludzkiego i zasad logiki. Podobnie rzecz się miała z empirystami - Boga nie da się poznać i zrozumieć za pomocą doświadczenia.

Stanowisko, które głosi, że rzeczywistość jest racjonalna, czyli podlega prawom rozumu, tak więc za pomocą rozumu (nie duszy czy tkliwego serca!) trzeba ją poznawać. Wiele rzeczy da się wytłumaczyć racjonalnie, rozumowo, a jeśli pozornie się nie da, trzeba próbować. Jedynie poznanie rozumowe jest słuszne i ma jakąś wartość. Wróg publiczny numer jeden racjonalizmu to zabobony i ciemnota, wiara w duchy, upiory, obcowanie świata zmarłych ze światem żywych. Racjonalistą z ducha jest starzec z ballady Romantyczność Adama Mickiewicza, który zniesmaczony rozmową Karusi ze zmarłym Jasiem woła, że „dziewczyna duby smalone bredzi, a gmin rozumowi bluźni" oraz prosi, by zaufano nie ciemnej wieśniaczce, lecz jego „szkiełku i oku".

Przeciwstawia się empiryzmowi, który za źródło poznania uznaje doświadczenie. Często jednak racjonaliści, podkreślając prymat rozumu, wcale nie negują wartości doświadczenia.

Popularne jest jeszcze jedno rozumienie słowa racjonalista. Otóż racjonalistą był filozof (to rozumienie popularne w oświeceniu), który w imię postępu i wiedzy przeciwstawiał się sztywnym autorytetom; zwłaszcza autorytetowi Kościoła.

OŚWIECENIE a... TWORZENIE WŁASNEGO TEKSTU

To bardzo ciekawa satyra i niesłychanie zabawna, a przy tym napisana z typowym dla Krasickiego zjadliwym, ostrym poczuciem humoru. Tematem satyry - jak wskazuje sam tytuł - jest pijaństwo, wada narodowa Polaków. Ta satyra jest dialogiem między dwoma znajomymi, jak się domyślamy z przedstawianych przez nich realiów, szlachcicami-Sarmatami. Jeden z rozmówców opowiada znajomemu o pijatyce, w której uczestniczył i jej fatalnych dla jego samopoczucia skutkach. Ta satyra jest znakomitym studium psychologicznym i obyczajowym, ujawnia mechanizmy pijaństwa. Oto okazja do wypicia, dla człowieka który nie chce zerwać z tym nałogiem i nie ma silnej woli, znajdzie się ona zawsze - mogą to być obowiązki towarzyskie, zwyczaje, dobroczynne skutki pitego z umiarem dla zdrowia wina. Niestety, szlachcic - bohater satyry rzadko kończy na kieliszku wina do obiadu...

Nauczką nie jest dla niego nawet pijatyka zakończona awanturą i bójką. Na krótko zdawałoby się, że snujący rzewną opowieść szlachcic zmądrzał: czuje się fatalnie, chyba odczuwa coś na kształt wyrzutów sumienia, deklaruje nawet zamiar zerwania z nałogiem i abstynencję. Długa tyrada o skutkach picia alkoholu wygłoszona przez znajomego nuży jednak pijaka i przypomina tylko o dręczącym go kacu. Na pytanie zdziwionego kolegi, który przed chwilą wygłosił długą pochwałę trzeźwości, odpowiada po prostu, że idzie napić się wódki. Niepoprawny obywatel? Nie, ta wada dotyczyła wielu współczesnych Krasickiemu.

Autor satyry ośmiesza nie tylko nałogowych pijaków (jakże żałosnych w jego oczach!), ale i nudnych moralistów - i w nich także wymierzone jest żądło satyry... Ogólna wymowa utworu jest smutna i pesymistyczna - naród jest bezmyślny, nie ma mowy o poprawie, a co dopiero o realizacji wysokich ideałów oświecenia.

Czy ta satyra może pojawić się na maturze? Tak, ma przecież ciekawą formę, tak więc zadanie dla poziomu rozszerzonego mogłoby polegać na analizie środków, dzięki którym autor osiągnął efekt komiczny i dydaktyczno-moralizatorski. Wady narodowe Polaków to temat-rzeka, tak więc ciekawym pomysłem może być zestawienie tej satyry z fragmentem Słownika pijackiego Juliana Tuwima, a może z fraszką Jana Kochanowskiego O doktorze Hiszpanie? Zauważ także, że bohaterowie, którzy byli alkoholikami czy pijakami, pojawiają się często w dziełach romantyków (Jacek Soplica, Konrad Wallenrod) i modernistów, ale tam ten nałóg zawsze ma otoczkę psychologiczną - Jacek Soplica pił, gdyż nie mógł sobie poradzić z bólem po stracie ukochanej Ewy, Wallenrod - gdyż cierpiał z powodu złamania ważnych dla siebie zasad, żył w rozdarciu. Pijak z satyry Krasickiego pije, bo jest w gruncie rzeczy bezkrytyczny wobec siebie i nie rozumie, jak wielką krzywdę robi sobie i całemu narodowi (!). Satyrę można zestawić z opisem pijackiej uczty i burdy Kmicica i jego kompanów, którą przedstawił Henryk Sienkiewicz w .

Sam autor był wielbicielem wytrawnych trunków. Można chyba jednak sądzić, że nie przeginał w ich używaniu (kosztowaniu).

Podobnie jak Pijaństwo, ta satyra skonstruowana jest na zasadzie dialogu i znów jest to rozmowa między dwoma szlachcicami - znajomymi, którzy spotkali się przypadkowo. Jeden z nich, pan Piotr, właśnie się ożenił z ładną i dość bogatą kobietą. Nie jest jednak zadowolony z tego małżeństwa i z kwaśną miną przyjmuje gratulacje zdziwionego tym zachowaniem kompana. Jego żona to bowiem arcymodna kobieta, bezkrytyczna wielbicielka i naśladowniczka francuskich wzorów. Opisując wybryki damy, Krasicki wspomaga się karykaturą i hiperbolizacją, a nawet delikatnie zahacza o groteskę. Opis menu na ucztach wydawanych przez nią przyprawia o zawrót głowy, podobnie jak jej poglądów na urządzenie domu - to wszystko kosztowało majątek. Komiczny jest sam sposób opisywania, jak wytworna dama szykuje się do drogi - towarzyszą jej zawsze ptaszki, ukochany piesek, służące. W końcu żona właściwie puszcza go z torbami. Podczas jednej z wystawnych zabaw fajerwerki spowodowały pożar jego zabudowań gospodarczych (rozrywkowym gościom żony spodobało się to widowisko; uznali je za jeszcze jedną atrakcję wieczoru). Szkopuł w tym, że pan Piotr pragnął... wzbogacić się na tym ożenku. Jego żona była bowiem właścicielką wsi przylegających do jego posiadłości. Nie przeszkadzało mu - przynajmniej na początku - że mają zupełnie inny styl życia i na pewno nie będzie mowy o porozumieniu między nimi. Ożenił się dla pieniędzy, ale wyszedł na tym jak Zabłocki na mydle.

Choć żądło satyry wymierzone jest w fircyków i damy bezkrytycznie naśladujących obce mody sprzeczne z polską tradycją i kulturą, widzimy, że zaatakowani zostali także ci, którzy żenią się dla pieniędzy (lub w tym samym celu wychodzą za mąż). Ożenek z posagiem, wyrachowanie, interesowność i chciwość, także zostają napiętnowane.

Żonę modną można zestawić z mową Sędziego (I księga Pana Tadeusza) o hołdowaniu obcym modom - ten oczywiście potępia ją i wyśmiewa. Mogą też pojawić się fragmenty Powrotu posła Juliana Ursyna Niemcewicza, choć ta pozycja nie pojawia się na liście lektur. Egzaminatorzy mogą zestawić ten utwór z dziełem propagującym polskość i tradycję, z rzeczonym Panem Tadeuszem czy odą Do wąsów Franciszka Dionizego Kniaźnina.

Ta satyra jest chyba najbardziej godna uwagi i to ona ma szczególnie duże szanse pojawić się na nowej maturze. Został w niej zastosowany bardzo ciekawy zabieg i Twoim zadaniem może być wyjaśnienie, na czym polega przewrotność tej satyry - choć pozornie obiektem ataku w utworze jest osoba króla, tak naprawdę ośmieszeni zostali zacofani, tępi Sarmaci. Na czym jeszcze może polegać zadanie? Na udowodnieniu (na podstawie tekstu i wiadomości z lekcji polskiego czy historii), że w tej satyrze mowa jest o Stanisławie Auguście Poniatowskim. Te tematy tylko na pozór wydają się trudne, a sama satyra jest bardzo błyskotliwa i zobaczysz, że jej lektura będzie dla Ciebie przyjemnością.

Osobą mówiącą w tym utworze jest jakiś bliżej nieokreślony Sarmata, który wymienia „wady" władcy - tak naprawdę to niezaprzeczalne zalety. Możemy się domyślać, że w dużej mierze kieruje nim zawiść: dlaczego to akurat TEN szlachcic został królem?
Oto zarzuty oskarżyciela:

król nie pochodzi z królewskiego rodu,

jest Polakiem (ten Sarmata wolałby widzieć na tronie cudzoziemca; może jak za króla Sasa wolałby jeść i popuszczać pasa?),

jest młody,

jest zbyt łagodny i łaskawy dla poddanych,

a w końcu zbyt mądry i wykształcony, a oskarżyciel nie ufa wyraźnie takim ludziom; preferuje dobrze sobie znaną, oswojoną ciemnotę (choć oczywiście nie używa takich sformułowań).

Poprawnie odczytany wiersz ma charakter panegiryku - widzimy, że król zaletami umysłu i charakteru bezsprzecznie góruje nad swym oskarżycielem; zostaje ukazany jako władca, jakiego jeszcze nie było w historii kraju, zupełnie wyjątkowy. Jak żaden inny król postawił na rozwój nauki i sztuki, niestety, mało kto (zdaje się ubolewać autor), poza wąskim kręgiem oświeconych obywateli, umie to docenić. Krasicki ośmieszył nie króla, co chyba oczywiste, lecz wiecznie niezadowoloną i nieumiejącą docenić zalet władcy szlachtę. Autor posłużył się tu techniką odwróconego persyflażu.

Można powiedzieć, że w tej satyrze pobrzmiewają echa toposu ubi sunt? (gdzież są?) i słynnego zapytania François Villona „Ach, gdzież są niegdysiejsze śniegi?". Nie ma ich już - przeszłość, postrzegana jako świetna, dawno już przeminęła i, niestety, nie powróci. Współcześni obu autorom ludzie nawet w połowie nie dorównują wspaniałym (mężnym, cnotliwym) przodkom. I choć Krasicki nie wymienia żadnych konkretnych osób, a ogólnie rozwodzi się nad wspaniałością przeszłości, żal i rozgoryczenie współczesną mu sytuacją w kraju są wyraźnie wyczuwalne. Dlatego właśnie ten utwór, w którym autor ubolewa nad upadkiem obyczajów (oto młodzi nie szanują już wcale starszych, światem rządzą chciwość, żądza zysku), można zestawić z dziełami, w których także przeszłość skontrastowana jest ostro ze współczesnością. Przeszłość to: cnota, prawość, patriotyzm, chęć poniesienia ofiar dla ojczyzny, dobre obyczaje. Teraźniejszość: rozpusta, upadek ducha w narodzie, brak zasad moralnych. Takim utworem będzie np. Transakcja wojny chocimskiej - rycerze walczący pod Chocimiem, twierdzi Potocki, pod każdym względem górują nad współczesnymi mu wojakami. Może to być także Nierządem Polska stoi tego samego poety.

Ten utwór różni się od zaprezentowanych wcześniej - nie jest ani trochę zabawny. Zawiera program dydaktyczny Krasickiego zalecający powrót do dawnych, niemodnych wartości i dawnego porządku - wtedy w końcu na świecie zapanowałyby ład i sprawiedliwość.

BAJKI

Nie pomiń przy powtórce wybranych bajek. Krasicki propaguje w nich zasadę złotego środka (aurea mediocritas); są to utwory zarazem gorzkie i śmieszne. Obraz świata, który się z nich wyłania, jest pesymistyczny - światem rządzi prawo silniejszego, a rozum i cnota nie zawsze są nagradzane. Naiwne jagnięta zostają zjedzone przez okrutne wilki, a świetny malarz klepie biedę, podczas gdy jego mało zdolny kolega opływa w dostatki. Dlaczego? Ponieważ umie się przypodobać modelom, którzy na wykonanych przez niego portretach są dużo piękniejsi niż w rzeczywistości.

To historyjka o pani, która podczas odmawiania codziennych modlitw złapała służącą na drobnym przewinieniu. Odmawiając Ojcze nasz, a konkretniej mówiąc „i odpuść nam nasze winy, jako i my odpuszczamy naszym winowajcom", jednocześnie biła biedną dziewczynę. Bezmyślna pobożność i hipokryzja to częsty temat bajek Krasickiego. Ta bajka ma tym większą moc, że jej autorem jest przecież duchowny. Na plus Krasickiemu trzeba przyznać, że nie udawał pobożniejszego niż był w istocie. Częste są głosy, że jego pobożność - zwłaszcza jak na osobę duchowną - była średnia (to eufemizm). Interesowały go sztuka, literatura, był smakoszem... kwestie religijne znajdowały się chyba pośrodku listy rzeczy dla niego ważnych. Możliwe, że bliżej końca.

To rozmowa dwóch czyżyków. Młody ptaszek dziwi się, że stary towarzysz ciężko wzdycha i jest smutny, choć przecież życie w klatce jest wygodne i w gruncie rzeczy miłe. Stary odpowiada, że nie sposób zrozumieć jego żalu za utraconą (pełną niebezpieczeństw i niewygód) wolnością, gdy urodziło się w klatce... No właśnie, to bajka zaangażowana politycznie i społecznie, ilustrująca dwie podstawowe postawy Polaków wobec zaborów: jedni rozpaczają, nie umieją się z tym pogodzić, inni - uważają, że teraz żyje się wygodniej i na wyższym poziomie i na niewoli można skorzystać. Oczywiście, autor nie wskazuje, którą postawę uważa za właściwą - nietrudno jednak zgadnąć.
Pisząc pracę o satyrach Krasickiego, odwołuj się do: Używaj terminów
Pierwsza nowożytna powieść polska, wydana w 1776 r. Łączy w sobie elementy powieści satyryczno-obyczajowej (to np. fragmenty dotyczące nauk pobieranych przez bohatera), przygodowej i utopijnej (pobyt Mikołaja na wyspie Nipu). Tematem są losy przeciętnego polskiego szlachcica - oczywiście podkoloryzowane, by powieść pełniła funkcję dydaktyczną. Pierwsza księga zawiera dzieje młodości Mikołaja - utracjusza, hulaki, dość ograniczonego umysłowo. Księga II to początek wielkiej zmiany, jaka w nim zajdzie - pobyt na utopijnej wyspie Nipu, rozmowy z mędrcem Xaoo i baczna obserwacja realiów życia na wyspie, której mieszkańcy są szczęśliwi, a państwo spokojne i sprawiedliwe. Księga trzecia to konfrontacja ideałów Nipu ze smutną rzeczywistością (rzecz dzieje się po powrocie Mikołaja do kraju). Gdy próbuje wprowadzić nowe porządki, jest wyśmiewany i atakowany. Dlatego postanawia realizować choć część „utopijnego programu" Nipuańczyków we własnym majątku. Wycofuje się z życia publicznego, zamieszkuje na wsi i prowadzi żywot ziemianina - filozofa.

Ta powieść, według wybitnego znawcy literatury oświecenia, Zdzisława Libery, łączy przyjemne z pożytecznym; pojawiają się w niej i elementy satyry (krytyka wad społecznych), i utopii (to skłania do refleksji), i wątki awanturniczo-przygodowe (te zaciekawiają i bawią czytelników), działalność bohatera zaś jako gospodarza to wzór do naśladowania. Oczywiście, powieść można zestawić z fragmentami Kandyda Woltera - podobieństw jest mnóstwo - czy też z obrazem dobrego gospodarza zaprezentowanym w Żywocie człowieka poczciwego Mikołaja Reja czy Pieśni świętojańskiej o sobótce Jana Kochanowskiego.

Kolejne dzieło spoza listy lektur, o którym chyba warto coś wiedzieć. To poemat heroikomiczny wydany anonimowo w Lipsku. Dlaczego? To ostra krytyka życia zakonnego, „poziomu" mnichów i ich stosunku do wiary - autor zaś to wysoko postawiony w hierarchii duchowny. Zapewne nieraz wizytował klasztory i widział, co tam się działo. Wybranie drogi zakonnej dla wielu nie oznaczało rezygnacji z uciech - wybierano ją, gdy brak było szans na karierę polityczną czy życie ziemiańskie, a wielu mnichów było wygodnymi, leniwymi ludźmi, których skusił darmowy wikt i opierunek. Liczne na ziemiach polskich klasztory były ostojami ciemnoty, pijaństwa i nieróbstwa - bynajmniej nie modlitwy, wiedzy teologicznej i kontemplacji - choć tak powinno być. W sześciu pieśniach zostaje opowiedziana historia o brutalnej, ale i śmiesznej bijatyce między członkami dwóch zakonów; konflikt kończy... wspólne picie.

Poemat heroikomiczny to kontrast (zderzenie) wysokiego stylu i patosu charakterystycznego dla starożytnych eposów z błahym, komicznym tematem.

Zwróć uwagę na dwa przynajmniej ważne cytaty: „Szanujmy mądrych, przykładnych, chwalebnych,/ Śmiejmy się z głupich, choć i przewielebnych" i „Trzeba się uczyć, upłynął wiek złoty". Można by fragmenty opisów „pojedynków" „rycerzy w kapturach" zestawić z podniośle opisanymi pojedynkami w Iliadzie Homera czy z zabawnym opisem fragmentów opisujących ostatni zajazd na Litwie ( Pan Tadeusz).

Wydało się, kto był autorem antykościelnego, wydanego anonimowo dzieła! Odpowiedzią biskupa na zarzuty kleru i konserwatystów była właśnie Antymonachomachia, w której autor niby wycofuje się z wcześniejszych szyderstw, ale tak naprawdę nie tylko je potwierdza, ale nawet zaostrza. Ta odpowiedź nie usatysfakcjonowała oczywiście oburzonych odbiorców.

Ogólna wiedza o filozofii każdej epoki przyda Ci się z pewnością na rozszerzonej maturze. Oczywiście, nie chodzi tu o dogłębne i szczegółowe informacje o dawnych systemach filozoficznych, a raczej o ogólną orientację w ideologii epoki. Dlatego też - spośród całej plejady myślicieli wieku XVIII - nazywanego wiekiem filozofów, przedstawiamy tylko trzy nazwiska. Każde z nich jednak oznacza niezwykle charakterystyczną dla epoki postawę filozoficzną.

Francuski filozof, jeden z encyklopedystów, czyli autorówEncyklopedii Francuskiej, postać symbol oświeceniowego racjonalizmu. Choć w zasadzie jako filozof żadnej Ameryki nie odkrył, to jednak odegrał ogromną rolę w ideologii epoki, jako myśliciel obdarzony wielkimi wpływami i popularnością, a także znakomitym piórem. Podstawowe cechy jego filozofii to racjonalizm (rozum jako narzędzie poznania i podstawowe kryterium weryfikacji sądów), naturalizm (istnieje tylko to, co naturalne, zanika podział na „nadprzyrodzone" i „przyrodzone"), wreszcie deizm (specyficzna koncepcja Boga - istnieje On wprawdzie, lecz w losach świata nie odgrywa specjalnej roli - stworzył wszystko, co istnieje, ale pozostawił to własnemu losowi - co oddaje słynna metafora zegarmistrza, który zbudował doskonale działający zegar i... od tej chwili nie jest już potrzebny).

Jean d'Alembert
Radykalny racjonalista i empirysta, prekursor pozytywizmu filozoficznego. Oświeceniowe idee rozumu i doświadczenia doprowadził do ekstremum, stwierdzając, że istnieje tylko to, co jest empirycznie i naukowo poznawalne. Tym, co niepoznawalne, filozof nie ma prawa się zajmować, bowiem to zwyczajne marnowanie czasu. Naukowiec i filozof powinien skupić się na formułowaniu prawd obiektywnych - sprawdzalnych, dowiedzionych i niepodważalnych. Metafizyka zaś to zajęcie dla pięknoduchów...

Filozof z zupełnie innej beczki niż omówieni wyżej panowie. Był Rousseau twórcą sentymentalizmu - czyli poglądu zakładającego, że człowiek poznaje rzeczywistość i doświadcza jej przede wszystkim za pomocą zmysłów i uczuć. Rozum zaś i jego nakazy raczej unieszczęśliwiają człowieka, są ograniczeniem jego natury. To natura bowiem ma być stanem pierwotnym i najwłaściwszym człowiekowi. Niestety jednak, zdaniem filozofa, to, co w nas naturalne i czyste, pozostaje w ciągłym konflikcie z ograniczeniami rozumowymi i cywilizacyjnymi. Dla Rousseau, cywilizacja i postęp nie były wcale wartościami pozytywnymi. Dopatrywał się w nich przyczyn moralnego i emocjonalnego upadku człowieka, jego zniewolenia i unieszczęśliwienia.

FILOZOFIA oświecenia - Rousseau, Wolter, Berkeley

Johann Wolfgang Goethe pracował nad Faustem prawie całe życie. Zaczął pisać w 1772 r., ukończył zaś dramat dopiero rok przed śmiercią (1831 r.). Przez cały ten czas dokonywał zmian w dziele (np. po przebyciu ciężkiej choroby zmienił wymowę jednej ze scen na bardziej pesymistyczną i metafizyczną).

Faust uważany jest za dzieło życia Goethego. Natchnieniem do epizodów z Małgorzatą była podobno ukochana poety, Fryderyka Brion, łagodna i słodka córka pastora, którą Goethe uwiódł i porzucił.

Inna wypowiedź Goethego wskazuje trop czytania dramatu jako fresku o człowieku, jego zmaganiach z samym sobą, dzieła otwartego na wszelkie interpretacje. Ale... nieułatwiającego czytania; nie ukrywajmy, że jest to dramat trudny, wymagający od czytelnika pewnej erudycji, pełno w nim bowiem nawiązań do Biblii, mitologii, literatury oraz wiadomości z alchemii.

Pierwsza część dzieła składa się z Przypisania, Prologu w teatrze i Prologu w niebie oraz z 24 scen (niepodzielonych na akty). Druga część z kolei składa się z 5 aktów. Widzimy więc, że dzieło cechuje luźna kompozycja; dalej przekonamy się, że także synkretyzm. Na maturze wszak obowiązują Was tylko fragmenty I części dramatu.

Faust to postać historyczna, niemiecki alchemik (ok. 1480 - 1540). Władysław Kopaliński w Słowniku mitów i tradycji kultury przedstawia go niezbyt pochlebnie: jako pseudohumanistę, pseudolekarza, pyszałka, który przedstawiał się jako mag świata i wybitny chiromanta. Studiował teologię w Heidelbergu oraz magię i czarnoksięstwo w Krakowie. Za życia był prześladowany i tępiony jako heretyk, rozpustnik i oszust, ale już wtedy krążyły o nim legendy.

W dramacie Goethego poznajemy Fausta jako uczonego i mędrca rozczarowanego nieprzydatnością i naturą wiedzy:
Przestudiowałem wszystkie fakultety,
Ach, filozofię, medycynę, prawo
I w teologię też, niestety,
Do dna samegom wgryzł się pracą krwawą -
I jak ten głupiec u mądrości wrót
Stoję - tyle wiem, com wiedział wprzód.
Wspomina, że ma tytuł doktora, własnych uczniów, za sobą bogate badania i doświadczenia, lecz jak wyznaje:

A wiem, że wiedzieć nic nam nie jest dano!
Myśl ta w mym sercu wieczną gore raną.

Faust jest maksymalistą i nie cofa się przed niczym dla zaspokojenia swych tęsknot. Mimo iż niektóre czyny Fausta są złe, nie można o nim powiedzieć, że jest bezduszny i podły - zawsze pojawiają się u niego wyrzuty sumienia. Trudno go jednoznacznie ocenić. Dopiero pod koniec drugiej części bohater odnajduje swój prawdziwy cel - uszczęśliwienie ludzi, zorganizowanie dla nich idealnego państwa na kawałku ziemi wydartym morzu. Oślepiony przez Troskę i nękany rozmaitymi cierpieniami, woła jednak Chwilo, trwaj! jesteś tak piękna.

Goethe skupił się na dążeniu Fausta do poznania prawdy. To zupełnie nowy kierunek kształtowania tej postaci, zupełnie odmienny od jarmarcznych podań skoncentrowanych na opętaniu Fausta. Uczony powtarza jakby grzech naszych prarodziców, Adama i Ewy, powtórnie łamie boski zakaz dostępu do owocu wiadomości. Jest to wybór bardzo ryzykowny, i jako człowiek wykształcony (także teolog) Faust zdaje sobie sprawę z możliwych konsekwencji tego kroku. Diabeł pomaga mu w tym, nie zaś kusi, jak to było w przypadku pierwszych ludzi. Mefisto pojawił się w życiu Fausta niejako na życzenie bohatera, a cyrograf z duchem ciemności uczony podpisał własną krwią.

Przegląd ważnych scen z części I Fausta

Przypisanie
Tu Goethe prezentuje się jako sceptyczny poeta - nie szuka już poklasku dla swej twórczości, przeciwnie - czuje do niego pewne obrzydzenie. Być może ostali się jeszcze ludzie, którzy cenią jego twórczość, ale oni Jeśli są żywi, błądzą w rozproszeniu.

Prolog w teatrze
Ukazuje kilka koncepcji sztuki. Pierwszą z nich reprezentuje Komik, który opowiada się za sztuką ludyczną:
Współczesnych bawić musi ktoś.
Takiego chcą, i niechże mają!
Poeta zaś jest zwolennikiem wielkich dzieł, niesłużących tylko głupiej rozrywce:

O, nie mów mi o tłuszczy tej natarciu,
Przed którą pierzcha duch nasz trwogą zdjęty!
Zakryj przede mną tłum, co nieodparcie
Wbrew naszej woli wciąga nas w odmęty!

Dyrektor (teatru) z racji swej funkcji musi pogodzić obie strony - zachęca do pisania różnych sztuk, bo widzów zadowolić wcale nie jest łatwo. Każdemu z nich marzy się coś innego. Każdy może spróbować swoich sił jako dramaturg.

Prolog w niebie
Rozpoczyna właściwa akcję. Rozmowa Boga z szatanem przypomina pogawędkę starych znajomych. Dochodzi do zakładu, Bóg powierza szatanowi Fausta.

Noc
To monolog Fausta o daremności ludzkich starań i nieprzydatności wiedzy, która nie daje szczęścia ani pełni zadowolenia. Postanawia zająć się magią, wywołuje Ducha Ziemi:

Ukaż mi się!
Ha! Jak się serce rwie!
Do doznań przyszłych
Cisną się wszystkie me zmysły,
Czuję, żem ci oddany, żem twój całkowicie,
Więc musisz! musisz! Choćbym przypłacić miał życiem!

Duch jednak nie za bardzo chce z nim rozmawiać, po niedługiej chwili znika. Zrozpaczony Faust pragnie popełnić samobójstwo, ale rezygnuje z tego (może słysząc pieśni chórów anielskich?).

Pracownia Fausta
Faust zgodnie ze swym postanowieniem zajmuje się czarną magią. Dochodzi do rozmowy z Mefistem.

Pracownia Fausta
Drugie odwiedziny Mefista. Pierwsza rozmowa miała charakter po części żartobliwy, ta jest poważna. Faust wypowiada bardzo ważne słowa:

Zawsze czuć będę ucisk ziemskich dróg.
Za starym już, by wiecznie tylko śmiać się,
Zbyt młody zaś, bym żyć bez pragnień mógł.
Jakąż mi może świat ten dać odpowiedź?
Zawsze tę samą. Wciąż obejdź się, obejdź!

Dochodzi do zawarcia paktu między diabłem a filozofem - szatan zdobędzie jego duszę, gdy uczony będzie pragnął zatrzymać jakąś chwilę na dłużej, uzna ją za maksymalne szczęście. Umowa zostaje podpisana krwią Fausta.

Kuchnia Czarownicy
Diabeł i Faust odwiedzają czarownicę. Uczony wyznaje, że czuje do takich guseł pewną odrazę. Celem tej wizyty jest uzyskanie daru młodości dla zniszczonego już Fausta.

Ulica
Odmłodzony i piękny Faust zagaduje Małgorzatę. Skromna, cnotliwa dziewczyna, zarazem trochę przekorna, bardzo mu się podoba. Małgorzata jednak nie pozwala odprowadzić się do domu. Faust każe Mefistowi przygotować dla dziewczyny piękny podarek.

Wieczór
Małgorzata jest sama w swoim pokoju. Nagle znajduje uroczą szkatułkę pełną klejnotów. Przymierza piękne kolczyki i podziwia swoją urodę.

Przechadzka
Faust znowu chce podarować Małgorzacie coś ładnego. W tym celu każe diabłowi zawrzeć znajomość z sąsiadką dziewczyny, Martą.

Dom sąsiadki
Małgosia pokazuje sąsiadce prezent. Kobieta podziwia klejnoty, ale radzi jej nie wspominać nic o tym matce. Zaprasza, by Gosia wpadała do niej częściej - będzie mogła ponosić swoje klejnoty, czego za nic nie wolno jej robić przy podejrzliwej matce.

Ulica
Mefistofeles zapewnia Fausta, że wszystko jest na dobrej drodze i już niedługo dziewczyna będzie zdobyta.

Ogród, Altana w ogrodzie
Uczucie Małgorzaty i Henryka (Fausta) rozkwita, prawdziwa idylla.

Pokoik Małgosi, Ogród Marty
Dalsze chwile szczęścia zakochanych. Małgosia wypytuje Henryka o kwestie związane z jego wiarą - sama jest dziewczyną bardzo religijną. Faust chce złożyć Gosi nocną wizytę, ta jednak boi się czujnej i surowej matki, ukochany wręcza jej więc flakonik, gdy kobieta wypije choć kilka kropel, pogrąży się w głębokim śnie.

Noc
W nocnej wizycie przeszkadza Faustowi brat Gosi, żołnierz Walenty. W pojedynku Faust zadaje mu śmiertelny cios. Tłum wybiega na ulicę a wraz z nim zaciekawiona hałasami Małgosia. Nim brat wyda ostatnie tchnienie, prosi siostrę, by opamiętała się i nie przyjmowała już nocnych amantów:

Małgosiu ma, tyś młoda - zważ!
Rozumu mało jeszcze masz,
Twe sprawy wiedziesz wspak.
Otwarcie mówięć - bo i cóż?
Skoroś się raz skurwiła już,
Niechże ci będzie tak.

Gardzi siostrą i jeszcze tuż przed śmiercią nie szczędzi jej obraźliwych słów, wkrótce umiera.

Pochmurny dzień. Pole
Faust zrozpaczony - Małgorzata oskarżona o zabójstwo swego dziecka jest w więzieniu -

W nędzy! W rozpaczy! Żałośnie i długo na ziemi zbłąkana, a teraz uwięziona! na męki okrutne jak zbrodniarka w więzieniu zamknięta, ta biedna, słodka istota! Do tego, do tego aż doszło!

Winą za nieszczęścia dziewczyny obarcza Faust złego ducha. Każe Mefistofelesowi pomóc sobie w uwolnieniu Małgosi.

Więzienie
Oszalała z bólu dziewczyna na początku nie poznaje kochanka. Ponagla ją, by się pospieszyła. Plan ucieczki już jest przygotowany, ale Gosia stanowczo mu odmawia:
Wyjść nie mogę stąd. Nadziei nie ma dla mnie.
Po cóż uciekać mam? Czyhają przecież na mnie.
Tak nędznie jest o wsparcie prosić uniżenie,
I to z nieczystym sumieniem!
Powierza się opiece Boskiej:
Tobiem się, Sędzio Boski, powierzyła!
Mefistofeles osądza, że Małgorzata będzie potępiona, lecz głos z góry woła: Zbawiona!

o poszukiwaniu wiedzy absolutnej, dążeniu do prawdziwego, pełnego poznania

o siłach dobra i zła

o odnajdywaniu sensu życia

o grzechach i zbrodni

o rozczarowaniu dotychczasowym życiem i szukaniu nowych dróg

o rozwoju

o poczuciu niespełnienia

o nadziei

o miłości

Legenda o Fauście
Z jakich dzieł opisujących dzieje Fausta mógł korzystać Goethe?

Autor czytał dzieło samego doktora Fausta, który był postacią historyczną (żył w latach ok. 1480 - 1540, - był alchemikiem, a jego działalność szybko stała się tematem wielu legend). Nosiło ono tytuł Hollenzwang, czyli Zmuszenie piekła.

Dzieje doktora Johanna Fausta, słynnego na cały świat czarnoksiężnika i mistrza czarnej magii Johanna Spiessa to pierwsze dzieło o Fauście, wydane w 1587 r.

Ten temat zafascynował także Christophera Marlowe'a, autora dramatu białym wierszem Tragiczne dzieje doktora Fausta (1588, wyd. 1601).
Słynne cytaty z Fausta

Chwilo, trwaj! Jesteś tak piękna!

Dopóki dąży, błądzi człowiek.

Jam częścią tej ciemności, co światło zrodziła.

Jam tej siły cząstka mała,
Która wciąż złego pragnie, a dobro wciąż działa.

Wiem, że wiedzieć nic nam nie jest dano.

Nawiązania
Postać Fausta zainspirowała także innych, późniejszych twórców

Ferenca Liszta - Symfonia Faustowska, dzieło na orkiestrę, tenora i chór męski (1854 - 1857)

Gustava Mahlera - VIII symfonia Es-dur z solistami i trzema chórami (1907)

Ferruccio Busoniego - opera Doktor Faust (1925)

Paula Valéry'ego - szkice Mon Faust

Mieczysława Jastruna - wiersz Faust w pustce kosmicznej

Tomasza Manna - powieść Doktor Faustus (1947)

Oświecenie - życiorys kultury

Oświecenie wiekiem narodzin powieści

Oświecenie - osobowości epoki

Pojęciownik epok: oświecenie

Oświecenie w skrócie TABELA

# data[].attributes.attachment_link.title
Maturalna wiedza o oświeceniu - AleKlasa

# data[].attributes.attachment_link.description
Lektury obowiązkowe: Wymagania egzaminacyjne: Najważniejsze pojęcia: satyra, bajka, powieść, klasycyzm, sentymentalizm, konstytucja, libertynizm, deizm, ateizm Lektury obowiązkowe: Johanna Wolfganga Goethego (fragmenty części I - scena w pracowni, spotkanie z Mefistofelesem) Wymagania egzaminacyjne: Najważniejsze pojęcia: faustyzm, encyklopedyści, okres stanisławowski, empiryzm, Sarmata oświecony, powiastka filozoficzna, powieść epistolarna, krytycyzm, poemat heroikomiczny, wolterianizm Oświecenie

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
KATEGORIA ESTETYCZNA

pojęcie określające sposób prezentacji przedmiotów (głównie dzieł sztuki, ale też np. zjawisk natury), dzięki którym zyskują one wartość estetyczną (tzn. wywołują u odbiorcy przeżycie estetyczne: poczucie przyjemności, poruszenia emocjonalnego, intelektualnego, etc)

W estetyce antycznej kategoriami estetycznymi były:- piękno (pojmowane jako celowość, użyteczność, kształt miły dla oka)- tragizm- komizm- patos (wzniosłość)

Percepcja kategorii estetycznych zmieniała się wraz rozwojem epok i kierunków artystycznych: barok cenił wdzięk i wzniosłość, klasycyzm - piękno. Wartościowano poszczególne kategorie estetyczne, formułowano zasady ich stosowania, łączono ich użycie z konkretnymi gatunkami literackimi: np. w komedii czy tragedii.

IRONIA

GROTESKA

BRZYDOTA

ironia sokratyczna -W dialogach Platona ,,Państwo'' bohaterowie rozmawiają na temat zarządzania państwem. W księdze I stawiają pytanie czy lepiej żyć sprawiedliwie i ubogo, czy bogato i niesprawiedliwie i starają się na nie jednoznacznie odpowiedzieć.ironia tragiczna- Pojawia się w tragedii ,,Król Edyp'' Sofoklesa. Przeznaczeniem tytułowego bohatera było zamordować ojca i związać się z matką. Zabijając Lajosa nie zna jego tożsamości. Nieświadomie wypełnia swoje przeznaczenie

z gr.eirōmeía- udawana niewiedza, kpinakategoria estetyczna ukształtowanaw starożytnej Grecji oznacza ukrytą złośliwość lub pogardę wyrażoną przy pomocy pozornej aprobaty

Sposób wypowiadania się, oparty na zamierzonej niezgodności, najczęściej przeciwieństwie, dwóch poziomów wypowiedzi: dosłownego i ukrytego, np. w zdaniu Jaka piękna pogoda wypowiedzianymw trakcie ulew

1."cecha tego, co jest brzydkie"2.pot. "istota lub rzecz brzydka"Słownik języka polskiego

(z wł. grottesca) - kategoria estetyczna, charakteryzująca się połączeniem w jednym dziele (literackim, plastycznym, muzycznym, tanecznym, dramatycznym itp.) jednocześnie występujących pierwiastków przeciwstawnych, takich jak m.in. tragizm i komizm, fantastyka i realizm, piękno i brzydota.

KOMIZM

TRAGIZM

PATOS

Jest to sytuacja, w której bohater musi dokonać wyboru pomiędzy dwoma równorzędnymi racjami. Każda decyzja, jaką podejmie, będzie miała negatywne skutki.

1."cecha sytuacji, rzeczy lub osoby budząca wesołość"2."efekt komiczny uzyskany w utworze artystycznym poprzez sposób przedstawienia postaci, obyczajów lub sytuacji"słownik języka polskiego

1."podniosły charakter zdarzeń o wielkim, historycznym znaczeniu"2."ton lub styl mówienia lub pisania podkreślający wzniosłość tematu"3."sztuczny sposób wysławiania się, pełen górnolotnych słów i wyrażeń"Słownik języka polskiego

# data[].attributes.attachment_link.title
kategorie estetyczne by bognajun on Genially

# data[].attributes.attachment_link.description
KATEGORIA ESTETYCZNA pojęcie określające sposób prezentacji przedmiotów (głównie dzieł sztuki, ale też np. zjawisk natury), dzięki którym zyskują one wartość estetyczną (tzn. wywołują u odbiorcy przeżycie estetyczne: poczucie przyjemności, poruszenia emocjonalnego, intelektualnego, etc) W estetyce antycznej kategoriami estetycznymi były:- piękno (pojmowane jako celowość, użyteczność, kształt miły dla oka)- tragizm- komizm- patos (wzniosłość) Percepcja kategorii estetycznych zmieniała się wraz rozwojem epok i kierunków artystycznych: barok cenił wdzięk i wzniosłość, klasycyzm - piękno.

# data[].attributes.attachment_link.title
KONWENCJE LITERACKIE by alakrawczyk.br on Genially

# data[].attributes.attachment_link.description
Discover more about KONWENCJE LITERACKIE ✌️ - Presentation

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
JAN KOCHANOWSKI

Start

RENESANS=ODRODZENIE

co nieco o autorze

+

kliknij na autora

https://culture.pl/pl/tworca/jan-kochanowskiJan Kochanowski | Życie i twórczość | Artysta | Culture.plPoeta, również tłumacz i dramaturg. Urodzony w 1530 roku w Sycynie, zmarł w 1584 roku w Lublinie. Najwybitniejszy twórca polskiego...Culture.pl

Dworek Kochanowskiego

https://culture.pl/pl/tworca/jan-kochanowskiJan Kochanowski | Życie i twórczość | Artysta | Culture.plPoeta, również tłumacz i dramaturg. Urodzony w 1530 roku w Sycynie, zmarł w 1584 roku w Lublinie. Najwybitniejszy twórca polskiego...Culture.pl

1530

1544

1559

1573

1584

ur. w Sycynie koło Radomia

kariera na dworach arystokratycznych

Lublin - niespodziewana śmierc

żak na Akademii Krakowskiej

Czarnolas

HUMANIZM

początki twórczości

TRENY

PIEŚNI

EPIKUREIZM

STOICYZM

FORTUNA

HORACJANIZM

POETA DOCTUS

PSALMY

Renesansowy humanizm, odwołujący się do wzorców kultury antycznej, był reakcją na dogmatyczne średniowiecze. Głosił wolność rozumu ludzkiego, prawo do samodzielności intelektualnej w poznawaniu świata. W jego centrum stawiał człowieka wolnego od ograniczeń, dążącego do helleńskiego ideału harmonii. W naczelnym haśle "homo sum, a me alienum esse puto" ("człowiekiem jestem, więc nic, co ludzkie, nie może być mi obce") wyrażał afirmację dla wszystkich dziedzin ludzkiej egzystencji: duchowej, cielesnej i społecznej.

Jan Kochanowski pisać zaczął we Włoszech, używając wytwornej łaciny: powstały wówczas ody, pieśni, elegie i epigramaty. Nie wszystko się zachowało. Ocalone utwory wraz z innymi późniejszymi łacińskimi zostały wydane w 1584 roku w Krakowie pod tytułem "Elegiarum libri IV".Ogromna większość utworów Kochanowskiego powstała w języku polskim. Był to jego programowy wybór, zgodny z renesansowym trendem tworzenia w językach narodowych. Był to jednocześnie krok, który spowodował jakościową przemianę języka polskiego w ciągu zaledwie 30 lat. Polszczyzna Kochanowskiego i po nim jest inną polszczyzną niż wcześniejsza. Tak gwałtownej rewolucji językowej nie było w polskiej historii.

Szczególną rolę pełnią w twórczości Kochanowskiego "Treny". Swój wzorzec również miały w lamentach i pieśniach żałobnych poezji greckiej, ale powstały w wyniku głębokiej osobistej tragedii - śmierci małej córeczki Urszuli. Kunsztowny cykl 19 utworów zróżnicowanych wersyfikacyjnie jest nie tylko poetyckim pomnikiem wystawionym zmarłemu dziecku i świadectwem ojcowskiej rozpaczy. Jest zapisem egzystencjalnego dramatu i sposobu jego przeżywania. Oto renesansowy człowiek wierzący w dobroć Boga, harmonię świata, w to, że życie etyczne i pełne umiaru gwarantuje niczym nienaruszone szczęście, staje w obliczu czegoś tak absurdalnego, jak śmierć małego dziecka, niewinnego, utalentowanego i otoczonego miłością rodziny. Cały jego światopogląd legł w gruzach, rodzą się dramatyczne pytania o sens wyznawanego dotychczas systemu wartości. Ale człowiek renesansowy, po przejściu przez zwątpienie i rozpacz, musi w końcu zaakceptować to doświadczenie jako również przynależne do ludzkiej egzystencji. Kulminację i rozwiązanie dramatu zawiera Tren XIX - Albo sen. Poecie ukazuje się zmarła matka piastująca Urszulkę i przekonuje, że dziewczynka jest szczęśliwa w niebie, uwolniona od ziemskich trosk i cierpień.Nie od rozkoszyć poszła, poszła od trudnościOd pracej, od frasunków, od łez, od żałości.Dramat renesansowego rozumu zostaje przez tenże rozum rozwiązany: śmierć należy do porządku życia, a wyroki boskie, nawet te niezrozumiałe, człowiek winien akceptować:Skryte są Pańskie sądy; co się jemu zdałoNajlepiej, żeby się też i nam podobało.(Warto podkreślić, że w twórczości Kochanowskiego jest to jedyny moment, kiedy pojawiają się atrybuty religii katolickiej: wizja nieba, gdzie zbawione dusze obcują z Bogiem w wiecznej szczęśliwości).

Pieśni pisał Kochanowski przez całe dojrzałe życie, czyli w okresie dworskim, a przede wszystkim czarnoleskim. Na początku, podobnie jak fraszki, tworzył je po łacinie, a potem w języku ojczystym. Mistrzem dla Kochanowskiego byłHoracy i na nim wzorował on swoje utwory. Za życia poety drukiem zostało wydanych tylko kilka pieśni, wiele zaś krążyło w ręcznych odpisach.Pierwsze duże wydanie pieśni Kochanowskiego ukazało się w 1586 roku, już po śmierci poety. Zbiór ten nosił tytułPieśni Jana Kochanowskiego księgi dwoje. Całość podzielona była na dwie części. Część pierwsza (Księgi pierwsze) zawierała dwadzieścia pięć pieśni, część druga (Księgi wtóre) zawierała dwadzieścia cztery utwory; dołączono również do zbioru dwanaście pieśniPieśni świętojańskiej o sobótce oraz pieśńCzego chcesz od nas, Panie.

Filozofia życia wPieśniach KochanowskiegoZbiór pieśni Kochanowskiego po raz pierwszy ukazał się drukiem już po śmierci poety, w roku 1586. Utwory zawarte w tym tomie powstawały przez ponad dwadzieścia lat. Można w nim znaleźć próbę odpowiedzi na pytanie nurtujące zarówno renesansowego humanistę, jak i czytelnika XXI stulecia: jak żyć godnie i mądrze? W pieśniach, podobnie jak w całej swojej twórczości, łączył Kochanowski, poeta doctus (łac. 'poeta uczony'), filozofię starożytnych: elementy epikureizmu i stoicyzmu - z chrześcijańską wiarą w Opatrzność Boską.Zaufaj Bogu! Los człowieka zależy co prawda od zmiennej fortuny, ale toSam Bóg wie przyszłe rzeczy, a śmieje się z nieba,Kiedy się człowiek troszcze więcej, niźli trzeba(Pieśń IX zKsiąg pierwszych).Świat, którego twórca to Deus artifex (łac. Bóg artysta), jest uporządkowany, każdy ma tu swoje miejsce. Trzeba więc skupić się na tym, co do nas należy, i pokładać ufność w Bogu:Dosyć na rozum człowieczyDzień dzisiejszy mieć na pieczy;Ostatek na Boga wkładaj,A dobrze żyć nie odkładaj!(Pieśń XV zKsiąg wtórych).Carpe diem! (łac. chwytaj dzień), czyli skup się na tym, co przynosi czas, korzystaj z chwili, ciesz się - głosili epikurejczycy:Dziś bądź wesół, dziś użyj biesiady,O przyszłym dniu niechaj próznej rady(Pieśń XX zKsiąg pierwszych)Przyjmuj ze spokojem, co przynosi los - i szczęście, i smutki:A nigdy nie zabłądzi,Kto tak umysł narządzi,Jakoby umiał szczęście i nieszczęście znosić,Temu mężnie wytrzymać, w owym się nie wznosić(Pieśń IX zKsiąg pierwszych)Podobną radę znaleźć można w Pieśń XI zKsiąg wtórych:Stateczny umysł pamiętaj zachować,Jeśli cię pocznie nieszczęście frasować;Także i góry nie radzęć wylatać,Kiedy się szczęście z tobą imie bratać.W Pieśni IX z Ksiąg wtórych każda zwrotka może być potraktowana jako ilustracja filozofii stoickiej:Nie porzucaj nadzieje, Jakoć się kolwiek dzieje,Bo nie już słońce ostatnie zachodzi,A po złej chwili piękny dzień przychodzi.[...]Lecz na szczęście wszelakieSerce ma być jednakie,Bo z nas Fortuna w żywe oczy szydzi,To da, to weźmie, jako się jej widzi.Co może uchronić człowieka przed kaprysami Fortuny? Tylko Bóg:Ty nie miej za stracone,Co może być wrócone:Siła Bóg może wywrócić w godzinie;A kto mu kolwiek ufa, nie zaginie.Pielęgnuj w sobie cnoty,odwagę, odpowiedzialność,postępuj zgodnie z sumieniem, boCnota skarb wieczny, cnota klenot drogi;Tegoć nie wydrze nieprzyjaciel srogi,Nie spali ogień, nie zabierze woda;Nad wszystkim innym panuje przygoda(Pieśń III zKsiąg wtórych)Dbaj o „dobrą sławę", o swoje dobre imię - żyj godnie:Jest kto, co by wzgardziwszy te doczesne rzeczyChciał ze mną dobrą tylko sławę mieć na pieczy,A starać sie, ponieważ musi zniszczeć ciało,Aby imię przynamniej po nas tu zostało?[...]Przeto chciejmy wziąć przed się myśli godne siebie,Myśli ważne na ziemi, myśli ważne w niebie;Służmy poczciwej sławie, a jako kto może,Niech ku pożytku dobra spólnego pomoże.(Pieśń XIX zKsiąg wtórych, znana jakoPieśń o dobrej sławie)Dobre życie ma być celem człowieka, a zarazem samo w sobie jest nagrodą, bo kto ceni „dobrą sławę" wyżej niż samo życie - dzięki niej przetrwa: „Nie przegra, kto frymarczy na sławę żywotem".

kierunek filozoficzny, któremu początek dał grecki myśliciel Epikur, żyjący na przełomie IV i III wieku p.n.e. Według Epikura szczęście to przyjemność i brak bólu. Przedstawiciele tej szkoły filozoficznej zachęcali do życia dniem codziennym i cieszenia się jego urokami. Głosili wiarę we własne zmysły, postulat odrzucenia lęku przed gniewem bogów i strachu przed śmiercią. Później epikureizm zaczęto utożsamiać jedynie z postulatem korzystania z dóbr i uciech życia, z hedonizmem. Do filozofii epikurejskiej nawiązał rzymski poeta Horacy; to z jego pieśni pochodzi kojarzone z epikurejczykami hasło „Carpe diem" (łac 'chwytaj dzień').

zespół tendencji poetyckich, które ukształtowały się w poezji europejskiej głównie XVI i XVII wieku pod wpływem pieśni, listów i satyr rzymskiego poety Horacego (I wiek p.n.e.). Horacjaniści dążyli do stylistycznej naturalności i harmonii wypowiedzi. Ich lirykę cechowały: powściągliwość wywodu lirycznego, dystans do świata i przeżyć (stoicyzm), refleksyjność, nawiązywanie do motywów mitologicznych. Podejmowali tematy filozoficzne, m.in. słynny motyw exegi monumentum (łac. 'wybudowałem pomnik' - to tytuł pieśni Horacego), czyli poety, który dzięki swoim dziełom zyskuje nieśmiertelność. Polscy horacjaniści różnych epok to przede wszystkim Jan Kochanowski, Maciej Sarbiewski, Adam Naruszewicz, Ignacy Krasicki.

łac. 'poeta uczony' - ideał humanistów renesansowych: twórca starannie wykształcony, erudyta, znający języki klasyczne, obeznany z kulturą minionych epok, mający wszechstronne zainteresowania. W Polsce na miano to zasłużył m.in. Jan Kochanowski.

rzymska bogini przeznaczenia, szczęścia i nieszczęścia, ślepego przypadku. Przedstawiana z zawiązanymi oczami, rogiem obfitości, sterem. Jej najpopularniejszym emblematem jest koło.

kierunek filozoficzny, którego twórcą był Zenon z Kition, filozof działający w III wieku p.n.e. w Atenach. Wyznawcy stoicyzmu uważali, że największym szczęściem człowieka jest cnotliwe życie (cnota). Życie takie wiązali z wewnętrzną dyscypliną moralną, sumiennym wypełnianiem naturalnych obowiązków i uniezależnieniem emocji od spraw tego świata. Stoik, kierujący się rozumem, a nie namiętności - ze spokojem (stąd wyrażenie „stoicki spokój") winien przyjmować wszystko, co przynosi los. Ma być obojętny na zmienność Fortuny: niczego nie pragnąć i niczego się nie lękać. Stoicy dążyli do osiągnięcia w życiu równowagi ducha, wewnętrznej harmonii.

Psalmto liryczna pieśń o charakterze modlitewnym, wywodząca się z kultury hebrajskiej. ... JanKochanowskiwydał swe tłumaczenie psalmów w 1579 r. w Drukarni Łazarzowej w Krakowie, pracował nad tym dziełem 8 lat. Zadedykował je wybitnemu humaniście, biskupowi i politykowi - Piotrowi Myszkowskiemu.Psałterz Dawidówjest parafrazą starotestamentowych psalmów. Jan Kochanowski, uznał, że psalmy to hebrajska liryka, więc zastosował wers zamiast wersetu, użył rymów oraz środków stylistycznych nieobecnych w oryginale. Nie oznacza to, że polski poeta nie respektował zawartości księgi biblijnej. Nie zmieniał sensu psalmów i dbał, by jak wStarym TestamencieBoga ukazywać za pomocą antropomorfizacji.Ta formuła łącząca biblijną iantyczną tradycję spodobała się współczesnym poecie. JegoPsałterz Dawidówśpiewany był wświątyniach różnych wyznań chrześcijańskich.

TRENY

1. Geneza

6. Kontekst

2. Cechy gatunkowe

3. Kompozycja i styl

4. Tematyka

5. Streszczenie

W 1574 r. Jan Kochanowski ostatecznie porzucił karierę dworską, zrezygnował też z funkcji kościelnych, aby na stałe zamieszkać w Czarnolesie. Gdy rok później ożenił się z Dorotą Podlodowską, wydawało się, że nic już nie stoi na przeszkodzie, aby w pełni zrealizować renesansowy ideał życia w wiejskiej arkadii. Opromieniona rodzinnym szczęściem ziemiańska egzystencja, w harmonii z naturą i z dala od zgiełku świata, miała zapewnić poecie spokój i wewnętrzny ład. Niestety, po kilku latach los poddał Kochanowskiego ciężkiej próbie, której echem i świadectwem sąTreny. W 1577 r. zmarł jego starszy brat, Kasper. Wkrótce potem śmierć zabrała też ukochaną dwuipółletnią córeczkę Urszulę. Tragiczne doświadczenie stało się impulsem do napisania żałobnego cyklu lirycznego poświęconego zmarłej córce i rozpaczy osieroconego ojca. Pierwsze wydanieTrenówukazało się w 1580 r. Niebawem poeta stracił też drugą córkę Hannę, której poświęciłepitafium(wierszowany napis nagrobkowy) dołączony do drugiej edycji dzieła, z 1583 r. Sam Kochanowski zmarł niedługo później, w wieku 54 lat.

Treny są cyklem utworów należących doliryki funeralnej (żałobnej), związanej z ceremoniałem pogrzebowym. Gatunkami pokrewnymi trenowi sąelegia orazepicedium, którego wzór ukształtował w antyku Simonides z Keos. W renesansie treny pisał m.in. Francesco Petrarka (Sonety do Laury). Utwory tego typu poświęcano osobom zmarłym - przedstawiały one ich zalety i wyrażały żal z powodu śmierci. Charakterystyczny dla gatunku byłelegijny (refleksyjny, smutny) nastrój.W poetykach renesansowych i podręcznikach retoryki, znanych z pewnością Kochanowskiemu, zalecano budowanie utworów żałobnych według ściśle określonych zasad. OryginalnośćTrenów polega na tym, że polski twórca reguły dotyczące konstrukcji pojedynczego epicedium zastosował w kompozycji całego cyklu poetyckiego.

Na cyklTrenów składa się 19 odrębnych utworów, których kolejność i układ odwzorowują budowę pojedynczego epicedium. Zgodnie z zasadami poetyk renesansowych powinno ono zawierać następujące elementy:pochwałę zmarłego,ukazanie wielkości straty,wyrażenie żalu,pocieszenie,napomnienie.Kochanowski przechodzi wTrenach przez wszystkie etapy żałoby - od rozpaczy i buntu po ukojenie, pocieszenie i napomnienie.ROZPACZTreny I-VIII są prezentacją zalet zmarłej córeczki, opisem pustki, jaką odczuwa ojciec po jej śmierci, obrazem załamanych rodziców. Wwierszach panuje nastrój smutku, żalu.⇨POCIESZENIETren XIX, czyli Sen to ostatni utwór, który zawiera rozwiązanie kryzysu i pocieszenie oraz wyraża akceptację nauki, jaka płynie z przeżytej tragedii. Poeta odnajduje równowagę duchową.⇨BUNTTreny IX-XI ukazują kryzys światopoglądowy renesansowego poety. Dominują w nich emocje związane z dramatycznym buntem oraz poczucie zagubienia ibezradności.⇨UKOJENIETreny XII-XVIII mówią oposzukiwaniu ukojenia - drogi do nowego światopoglądu.Autor cyklu przestrzega także innych reguł formułowanych przez renesansowych teoretyków literatury. Zgodnie z ich postulatami Kochanowski jak pszczoła zbiera nektar z różnych źródeł, aby przeobrazić go w miód poezji. Obficie czerpie z tradycji, zwłaszcza antycznej i biblijnej, często wykorzystuje aluzje mitologiczne (Niobe, Orfeusz), historyczne (Brutus), filozoficzne i literackie (Homer, Simonides, Horacy, Cyceron, psalmy Dawida). Stosowane przez poetęśrodki artystyczne- m.in. liczne porównania, powtórzenia, pytania, zdrobnienia - służą przede wszystkim jasnemu wyrażaniu uczuć i przemyśleń. Konstrukcja większości utworów opiera się nafigurze rozmowy. Poeta, aby znaleźć odpowiedzi na dręczące go pytania, odzyskać wewnętrzną równowagę i ukoić ból, prowadzi dialog - z samym sobą, Urszulką, Bogiem, upersonifikowanymi pojęciami, takimi jak czas, mądrość czy śmierć, a nawet przedmiotami. Zwraca się do nich bezpośrednio, stąd charakterystyczne dla dzieła są często występujące apostrofy. StylTrenówłączy erudycyjność zklasycznymi prostotą i umiarem. Cechują go poważny, czasem wręcz wzniosły i patetyczny ton oraz silna emocjonalność przejawiająca się w używaniu wykrzyknień i słownictwa nacechowanego uczuciowo. W większości utworów poeta wykorzystuje trzynastozgłoskowy wiersz ciągły (stychiczny), zdarza się jednak, że różnicuje długość wersów. Tylko w kilku trenach wprowadza podział na zwrotki.

Głównym tematemTrenówjest opłakiwanie zmarłego dziecka: pochwała jego zalet i ukazanie rozpaczy ojca. Kochanowski wnikliwie przedstawia różne aspekty i etapy żałoby, a jednocześnie erozję swego renesansowego światopoglądu, która nastąpiła pod wpływem żalu po śmierci ukochanej córki.

TREN IV

TREN V

+

+

+

+

+

+

+

TREN VII

TREN VIII

TREN X

TREN XI

TREN XIX albo SEN

Sytuacja lirycznaPodmiot mówiący zwraca się bezpośrednio do śmierci, wyrzucając jej, że nie pozwoliła dorosnąć małemu dziecku, a jego rodzicom przysporzyła niewyobrażalnych cierpień. Następnie wyznaje, jak wielki ból, smutek i żal ogarnęły go po przedwczesnym odejściu ukochanej córki.Kompozycja i stylGłównym tematem wiersza są uczucia ojca, któremu śmierć zabiera małe dziecko. Cały utwór cechuje silne napięcie emocjonalne: otwiera go zwrot do śmierci oparty na sugestywnym stwierdzeniu o gwałcie na oczach rodziców: „Zgwałciłaś, niepobożna Śmierci, oczy moje". Słowa te wyrażają ból ojca, który musiał patrzeć na umieranie dziecka. Złamane zostało odwieczne prawo natury zakładające następstwo narodzin, dzieciństwa, wieku dojrzałego, starości i zgonu. Śmierć Urszulki zakłóciła ten naturalny porządek ustalony przez Boga: podmiot wiersza porównuje zmarłą do niedojrzałego owocu, który przedwcześnie opadł na ziemię. Z obrazem tym kontrastuje inna scena, ukazująca radość ojca, który ogląda dorastanie dziecka - taki szczęśliwy widok nigdy już nie będzie dany osobie mówiącej. Słownictwo trenu, zwłaszcza liczne epitety, jest silnie nacechowane emocjonalnie („wielka żałość", „nieszczęśni rodzice", „serdeczny ból"). Utwór ma budowę stychiczną (bez podziału na zwrotki) i został napisany regularnym wierszem sylabicznym, trzynastozgłoskowym. Wszystkie rymy są parzyste, żeńskie. Środki te nadają trenowi jednostajny rytm, przywodzący na myśl lament zrozpaczonego człowieka.Najważniejsze problemyTren IV jest skoncentrowany na opisie uczuć osieroconego ojca. Poeta podkreśla przede wszystkim nienaturalność sytuacji, w której rodzicom nie było dane obserwować, jak ich pociecha dorasta i dojrzewa. Przedwczesne odejście dziecka to gwałt zadany naturze. Dlatego żal po zmarłej Urszulce jest aż tak wielki, a cierpienia nie da się ukoić. Poeta uwzniośla swoje doświadczenie i uniwersalizuje, wykorzystując nawiązania do tradycji antycznej: porównuje swój ból do męki mitologicznej Niobe oraz używa peryfrazy „Persefona ostatnia" na określenie śmierci.

Sytuacja lirycznaAby wyrazić swoje uczucia związane z przedwczesną śmiercią córki, Kochanowski wykorzystuje obraz drzewka oliwnego, które uschło podcięte nieostrożną ręką ogrodnika. W antyku oliwka symbolizowała czystość, światło, talent poetycki; w biblijnych psalmach jej gałązki porównywano do dzieci (np.Psalm 128).Kompozycja i stylKonstrukcja wiersza opiera się na porównaniu homeryckim uzupełnionym krótką apostrofą do śmierci („złej Persefony"), sformułowaną w formie pytania o to, czy rodzice opłakują córkę na próżno. Pierwszym członem porównania jest ośmiowersowy opis małego drzewka oliwnego, które wyrasta obok dużego. Kochanowski wykorzystał tu jedno długie, wielokrotnie złożone zdanie o kadencji wyraźnie wznoszącej. Zastosowane w opisie drzewka uosobienie (oliwka „mdleje" i „upada przed nogami matki ulubionej") pomaga wprowadzić drugi człon porównania. Został on zbudowany paralelnie do członu pierwszego i zwieńczony podobnym obrazem - martwego dziecka padającego u nóg matki. Forma wersyfikacyjna zastosowana wTrenie V jest taka sama, jak wTrenie IV (trzynastozgłoskowiec o parzystych rymach żeńskich). Pomaga ona oddać stan ducha podmiotu mówiącego, jego smutek, rozpacz i elegijny nastrój.Najważniejsze problemyZnany biblijny i antyczny symbol oliwnego drzewka poeta wykorzystał, aby z jednej strony sugestywnie i obrazowo przedstawić dramat przedwczesnej śmierci dziecka, z drugiej - nobilitować Urszulkę, opisać jej odejście z wykorzystaniem środków charakterystycznych dla poezji wysokiej (rozbudowane porównanie homeryckie, aluzje biblijne i mitologiczne).

Sytuacja lirycznaWidok ubiorów zmarłej córki wywołuje w poecie przypływ żalu i rozpaczy. Pobudza go też do refleksji nad wielkością straty i okrucieństwem losu, który dziecku nie pozwolił dorosnąć, a rodzicom - cieszyć się widokiem dojrzewającej córki.Kompozycja i stylWiersz rozpoczyna apostrofa do ubrań Urszulki - zwykłych przedmiotów, które przypominają podmiotowi mówiącemu o zmarłej. Nazywa je „żałosnymi", gdyż wywołują w nim „żal". Uczucie to wyraża w emocjonalnym wykrzyknieniu („Nie masz, nie masz nadzieje!") oraz kunsztownej peryfrazie śmierci jako snu, który jest „żelazny, twardy, nieprzespany". Powaga i przygniatająca ostateczność odejścia w zaświaty została tu zobrazowana ciągiem metaforycznych epitetów, które mocno kontrastują ze zdrobnieniami pojawiającymi się w następnych wersach - w wyliczeniu elementów stroju zmarłej córki. Ubrania te Kochanowski opisuje jako wyraz miłości rodziców („matczyne dary"). Utwór kończy skierowana do córki apostrofa, w której poeta rozwija motyw ubioru, wykorzystując kontrast pomiędzy strojem do trumny a wyprawką weselną. Ślub nabiera tu znaczenia symbolicznego, jako zwieńczenie nadziei rodziców, początek dorosłego życia dziecka. Jednak przedwczesna śmierć odebrała dziewczynce szansę na dojrzałość, a jej rodzicom - satysfakcję i radość. W puentującym wiersz zdaniu podmiot wykorzystuje dwuznaczność słowa „skrzynka" (skrzynia na posag i, przenośnie, trumna), aby wyrazić gorycz i żal.Tren VII ma budowę stychiczną. Składa się z występujących naprzemiennie wersów trzynasto- i siedmiozgłoskowych, połączonych parzystymi rymami żeńskimi. Taki układ służy podkreśleniu lamentacyjnego charakteru utworu, pozwala uzyskać dźwiękowy efekt zawodzenia, łkania.Najważniejsze problemyWiersz uderza prostotą i naturalnością. Brak w nim odniesień do tradycji literackiej, kultury wysokiej. Poeta odwołuje się świata dnia codziennego i elementarnych doświadczeń egzystencjalnych. Wykorzystuje motyw strojów zmarłej córki, aby pokazać nie tylko jeden z elementów psychologii żałoby (przedmioty należące do zmarłego przypominają o nim żyjącym bliskim), lecz także podkreślić tragizm przedwczesnej śmierci dziecka. Życie Urszulki pozostanie na zawsze niespełnione, a rodzice nie będą mogli cieszyć się jej dorastaniem. Spośród elementów renesansowego epicedium poeta kładzie nacisk przede wszystkim na wyrażenie żalu oraz, w mniejszym stopniu, ukazanie wielkości straty.

Sytuacja lirycznaPodmiotem mówiącym w wierszu jest, podobnie jak w pozostałych utworach cyklu, zbolały ojciec opłakujący przedwcześnie zmarłą córkę. Przepełniający go smutek pogłębia kontrast między pustką i ciszą ogarniętego żałobą domu a radością i ciepłem, które wnosiła w życie rodzinne Urszulka. Śmiertelny spokój zderzają się tutaj ze wspomnieniem radosnego szczebiotu dziewczynki. Podmiot zwraca się bezpośrednio do niej, zwierzając ze swych uczuć i przeżyć.Kompozycja i stylBudowa utworu opiera się na konstrukcji klamrowej. Cztery pierwsze i cztery ostatnie wersy są wobec siebie wyraźnie paralelne. Poeta skontrastował je z sześciowersową częścią środkową, w której opisuje zalety zmarłej. Swoją dobrocią, radością życia i niespożytą energią Urszulka opromieniała cały dom, sprawiała, że był on pełen ruchu i szczęścia. Teraz, po śmierci dziewczynki, stał się pusty i zatonął w przejmującej ciszy. Panująca w nim atmosfera - pełna smutku i żalu - została opisana w początkowym i końcowym fragmencie utworu . Poeta wykorzystał różnorodne środki artystyczne, m.in. antytezę i paradoks („Pełno nas, a jakoby nikogo nie było"), powtórzenia, uosobienia („serce swej pociechy darmo upatruje" - słowo „pociecha" ma tutaj podwójny sens - oznacza zarówno „pocieszenie", jak i „dziecko"). Elegijny nastrój wzmacnia stychiczna budowa trenu, a także zastosowanie długiego trzynastozgłoskowego wersu i dokładnych, parzystych rymów żeńskich. To, że wypowiedź podmiotu jest skierowana do zmarłej córki, uwypuklono nie tylko dzięki apostrofom i licznym nawiązaniom do wspólnych wspomnień, lecz także za pomocą nieskomplikowanego języka, zrozumiałego dla dziecka.Najważniejsze problemyPodobnie jak wTrenie VII, poeta ukazuje tu jeden z charakterystycznych elementów psychologii żałoby: oddaje w słowach wrażenie pustki i ciszy panujących w domu po utracie bliskiej osoby.Tren VIII także jest pozbawiony erudycyjnych odniesień kulturowych - w prosty i naturalny sposób mówi o więzi łączącej rodziców i małe dziecko, radości, którą potomstwo wnosi do rodziny. Utwór zawiera pochwałę zmarłej - poeta wyraźnie idealizuje córkę oraz wyraża żal po jej utracie. Zabieg polegający na skierowaniu wypowiedzi bezpośrednio do dziecka przyczynił się do wzmocnienia wymowy emocjonalnej wiersza.

Sytuacja lirycznaOsoba mówiąca zwraca się bezpośrednio do zmarłej córki - tak samo jak wTrenie VII. Tym razem jednak nie traktuje Urszulki jak małego, pełnego uroku dziecka, lecz podejmuje z nią poważną rozmowę na tematy eschatologiczne (związane ze sprawami ostatecznymi, śmiercią i życiem wiecznym). W konstrukcji podmiotu rola rozpaczającego ojca przeplata się z rolą poety-filozofa.Kompozycja i stylCały utwór opiera się na rozbudowanej apostrofie skierowanej do Urszulki. Pierwszych 14 wersów to seria zdań pytających, w których poeta ujawnia swą niepewność co do pośmiertnych losów córki. Dramatyzm rozterek ojca zostaje podkreślony przez anaforę - powtarzanie na początku każdego zdania zaimka pytającego „czy" („czyś", „czyliś", „czyli"). W ostatnich czterech wersach, zbudowanych ze zdań warunkowych splecionych z rozkazującymi, podmiot mówiący apeluje do córki o litość, ukojenie bólu, znak sugerujący jakąś formę jej pośmiertnego istnienia.Najważniejsze problemyTren X jest świadectwem pogłębiania się kryzysu światopoglądowego poety. Już w poprzednim ogniwie cyklu,Trenie IX, podmiot mówiący zaczął kwestionować podstawy renesansowej filozofii życia. Z goryczą wyznał, że mądrość nie uchroniła go przed rozpaczą i nie warto było poświęcać wielu lat na zdobywanie wiedzy. WTrenie X zastanawia się, gdzie Urszulka znalazła się po śmierci. Aby znaleźć pocieszenie w myśli, że dziewczynka istnieje gdzieś, w jakiejś postaci, nie odrzuca żadnej z religijnych i literackich koncepcji życia pośmiertnego. Zadaje zmarłej dramatyczne pytania dotyczące jej obecnych losów, apeluje o litość, jakiś sygnał z zaświatów, który ukoiłby jego ból, dał nadzieję, że dziewczynka egzystuje gdzieś poza ludzkim światem. W poszukiwaniu odpowiedzi poeta przywołuje kolejne miejsca pośmiertnego istnienia: chrześcijański raj, mitologiczne wyspy szczęśliwe, podziemną krainę znaną z wierzeń starożytnych Greków. Pyta Urszulkę, czy stała się aniołkiem i przebywa teraz w najwyższym niebie (według Platona to dom dusz nienarodzonych, natomiast w teologii chrześcijańskiej - siódmy, ostatni krąg niebiański), czy też może znalazła się w rajskim ogrodzie lub wiedzie żywot na wyspach wiecznej szczęśliwości. Odwołuje się do mitologicznego obrazu - ukazuje Charona przewożącego zmarłych na drugi brzeg rzeki Lete, z której dusze piją wodę przynoszącą zapomnienie. Nie odrzuca też możliwości, że Urszulka przebywa w chrześcijańskim czyśćcu albo przemieniła się w słowika, a zatem uległa metamorfozie podobnej do tych opisanych przez Owidiusza wPrzemianach. Zadaje w końcu pełne rozpaczy pytanie: „Gdzieśkolwiek jest, jeśliś jest", które jest w istocie pytaniem o nieśmiertelność duszy. Ból mogłoby ukoić spotkanie z córką, zrozpaczony ojciec prosi ją więc, aby go nawiedziła pod jakąkolwiek postacią (snu, cienia, mary).WTrenie X Kochanowski kwestionuje fundamenty swej chrześcijańskiej wiary. Nie znalazł w niej oparcia, nie złagodziła jego bólu i nie pomogła mu przezwyciężyć rozpaczy po śmierci córki. Pod ciężarem cierpienia załamała się renesansowa koncepcja Boga i świata, którą poeta afirmował w swoich pieśniach (najpełniej w utworzeCzego chcesz od nas Panie za Twe hojne dary...).

Sytuacja lirycznaCierpiący ojciec, poeta i filozof z goryczą i rozczarowaniem stwierdza, że humanistyczne ideały i doskonalenie się moralne nie uchroniły go po śmierci córki przed załamaniem i bezgraniczną rozpaczą. Rozmawia sam ze sobą, zastanawiając się nad sensem swego dotychczasowego światopoglądu.Kompozycja i stylWiersz ma formę monologu wewnętrznego człowieka, który dokonuje rewizji swojej filozofii życiowej. Impulsem do podjęcia rozważań stają się słowa Brutusa, przywołane na początku utworu, które Rzymianin wypowiedział w chwili śmierci: „Fraszka cnota!". To gwałtowne wyznanie jest świadectwem rozczarowania filozofiami głoszącymi optymistycznie, że moralne postępowanie zapewnia w życiu szczęście. Cytat wpisuje się idealnie w nastrój, stan ducha i umysłu twórcy porażonego bólem po śmierci córeczki. W drugim wersie podmiot mówiący zdecydowanie utożsamia się ze stwierdzeniem tyranobójcy, stawiając retoryczne pytania o wartość cnoty (doskonałości moralnej, harmonii z Bogiem). Podaje w wątpliwość wiarę w boski porządek świata i możliwość przeniknięcia przez człowieka zamierzeń Stwórcy. Dochodzi do wniosku, że ludzie żyją iluzjami. Filozoficzny i uniwersalny charakter tych rozważań podkreśla użycie form bezosobowych lub 1. osoby liczby mnogiej. Dopiero w ostatnich dwóch wersach zostaje wprowadzona liczba pojedyncza. Najpierw podmiot mówiący zwraca się do „żałości" z dramatycznym wyrzutem, że doprowadza go do zanegowania wszystkiego, w co wierzył. Następnie pyta sam siebie, czy droga, na którą wstąpił, nie pozbawi go na zawsze nie tylko pocieszenia, lecz także zdrowego rozsądku i spokoju wewnętrznego.Filozoficzna refleksja będąca tematem wiersza zdeterminowała jego budowę. Utwór został skonstruowany jak dyskursywna wypowiedź argumentacyjna. Składa się ze zdań wykrzyknikowych, pytających, wielokrotnie złożonych, które prezentują tok myślenia podmiotu mówiącego. Podobnie jak większość liryków z cykluTren XI został napisany wierszem stychicznym, sylabicznym, trzynastozgłoskowym, o parzystych rymach żeńskich.Najważniejsze problemyTren XI jest uważany za punkt kulminacyjny całego cyklu. Kryzys światopoglądowy rozpaczającego ojca-poety-filozofa osiąga tu swoje apogeum. Po raz kolejny słyszymy tu polemikę z filozofią antyczną, ale Kochanowski posuwa się swym zwątpieniu dalej - neguje zasadność cnotliwego życia, podważa fundamentalną dla renesansowego humanisty ideę cnoty. Wyznawany dotąd przez twórcę światopogląd stoicki okazał się niewystarczający wobec bólu i cierpienia osieroconego ojca. Zawiodło wszystko, co stanowi jej rdzeń, czyli: nakaz moralnego samodoskonalenia się i zdobywania mądrości, zachowywanie spokoju ducha i szukanie harmonii wewnętrznej, wiara w boski ład świata, w to, że dobro uchroni człowieka przed złym losem. Wszystko jest marnością („fraszka z każdej strony"). Upadła renesansowa wiara w rozum, ból i zwątpienie wzięły górę nad humanistycznymi ideałami. Zagubiony i nieznajdujący nigdzie pocieszenia ojciec-poeta uświadamia sobie, że doszedł do granicy. Jeśli ją przekroczy, nigdy już nie odzyska spokoju i nie wydobędzie się z rozpaczy.

Sytuacja lirycznaPogrążony w smutku po śmierci córki ojciec-poeta opowiada o śnie, który nawiedził go pewnej nocy tuż przed świtem. Ukazała mu się nieżyjąca już od dawna matka Kochanowskiego z małą Urszulką na ręku. Jej obszerną przemowę skierowaną do syna, wypełniającą niemal cały utwór, podmiot mówiący przytacza wprost. Słowa matki podsumowują problematykę całego cyklu trenów.Kompozycja i stylOstatni tren, znacznie dłuższy od pozostałych utworów (liczy aż 158 wersów), ma budowę trójdzielną. Długa wypowiedź babki Urszulki stanowi zasadniczą, środkową część wiersza. Poprzedza ją opowiadanie Kochanowskiego o tym, jak zapadł w sen, zamyka zaś dwuwiersz informujący, że się przebudził. Słowa swojej matki poeta przytacza dosłownie, więc zostały one ujęte w cudzysłów.Tren XIX ma budowę ciągłą (stychiczną), jest napisany regularnym wierszem sylabicznym, trzynastozgłoskowym, o parzystym (sąsiadującym) układzie rymów, wyłącznie żeńskich.Celem matczynej przemowy jest ukojenie bólu syna, pocieszenie go i przywrócenie mu spokoju wewnętrznego. Jej wypowiedź zawiera liczne chwyty stylistyczne, które służą wzmocnieniu przytaczanych argumentów:porównania: „Dziewka twoja [...] w swoich rzeczach sobie tak poczęta, / Jako gdy kto, na morze nowo się puściwszy, / A tam niebezpieczeństwo wielkie obaczywszy, / Woli nazad do brzegu";zdania wykrzyknikowe: „Teraz, mistrzu, sam się lecz!;pytania retoryczne: „Czegóż płaczesz, prze Boga?";paradoksy: „O biedne i płone / Rozkoszy wasze, które tak są usadzone, / Że w nich więcej frasunków i żałości więcej";wyliczenia: „Od pracej, od frasunków, od łez, od żałośni";antytezy: „Nie od rozkoszyć poszła; poszłać od trudności";powtórzenia: „Tu troski nie panują, tu pracej nie znają, / Tu nieszczęście, tu miejsca przygody nie mają, / Tu choroby nie najdzie, tu nie masz starości";personifikacje: „Czas doktór każdemu", „A czas co ma za fortel? Dawniejsze świeżymi / Przypadkami wybija";epitety: „łzy gorzkie";animizacje: „Sen leniwy obłapił [mnie] skrzydły czarnawymi";przenośnie: „żyjem wiek nieprzeżyty" (czyli 'żyjemy wiecznie');zdrobnienia: „giezłeczko", „włoski", „Orszuleczka".Te bogate środki artystyczne Kochanowski wykorzystał z umiarem, zachowując w wierszu idealną równowagę między emocjami, poetycką wyobraźnią i przesłaniem intelektualnym.Najważniejsze problemyOstatni tren jest podsumowaniem całego cyklu. Poeta przywołuje w nim wcześniejsze motywy, rozstrzyga wątpliwości, które dręczyły go w poprzednich utworach. Opis Urszulki spoczywającej na rękach babci nawiązuje wyraźnie doTrenu VII („Giezłeczko białe na niej") iTrenu VIII („oczy ku śmiechu skłonione"), zaś pierwsza część wypowiedzi matki jest komentarzem do rozterek podmiotu mówiącego zTrenu X. Okazuje się, że córka poety pod postacią aniołka przebywa w chrześcijańskim niebie, modli się za rodziców i czeka na nich, a zatem dusze naprawdę są nieśmiertelne. Śmierć, czas i zmienna Fortuna nie mają już nad nią władzy, ziemskie ciało przestało być przeszkodą w bezpośrednim oglądaniu Boga. Spokój i wiekuiste szczęście, którymi cieszy się w Królestwie Niebieskim, kontrastują z pełną trosk, niepewności i udręki egzystencją ziemską. Życie Urszulki trwało bardzo krótko, dzięki temu jednak uniknęła kaprysów Fortuny, nieszczęść i chorób. Także małżeństwo - wTrenie VII przedstawione przez poetę jako doświadczenie, które tak niesprawiedliwie odebrano córce - wTrenie XIX zostało ukazane z gorszej strony. Dzięki temu, że odeszła w dzieciństwie, dziewczynka uniknęła trosk materialnych, znoszenia humorów męża, opłakiwania zmarłych przedwcześnie dzieci.Pierwsza część wypowiedzi matki jest poświęcona głównie pocieszeniu syna, druga zaś - odbudowie jego renesansowego światopoglądu, napomnieniu, że równowagę wewnętrzną może odzyskać, jedynie godząc się z wyrokami boskimi. Kobieta przekonuje go, że zaufanie Bogu przynosi spokój i nadzieję. Podobnie jak akceptacja zmienności i niepewności ludzkiego losu. Mądrość i stoicki dystans do spraw doczesnego świata cechują ludzi wykształconych. Powinni oni wiedzieć, że nie ma sensu walczyć z „przyrodzeniem", czyli naturą człowieka i jego przeznaczeniem. Rozum leczy rany, które u „inszych" (niewykształconych) i tak, wcześniej czy później, zabliźni czas, bo taka jest kolej rzeczy. Wskazówki dla syna matka podsumowuje napomnieniem: „ludzkie przygody / Ludzkie noś; jeden jest Pan smutku i nagrody". Nawiązuje ono do tradycji antycznej, słynnej sentencji Cycerona:humana humane ferenda ['ludzki los znoś po ludzku'] - i do Biblii (Księga Barucha 4, 29 i Księga Estery 16, 21). Jego sens jest oczywisty: człowiek powinien znosić swój los z godnością, ufając Bogu, którego wyroki są niezbadane.

+

konteksty motywy

Obraz cierpieniaRównorzędnymi bohaterami lirycznymi Trenów są zmarła córka poety Urszula oraz pogrążony w bólu i rozpaczy ojciec. Treny opowiadają o jednym z najcięższych przeżyć egzystencjalnych - o pogrzebie własnego dziecka. Zgodnie z hasłem Terencjusza „Nic, co ludzkie, nie jest mi obce" renesansowy humanista Kochanowski sporządza poetycki zapis cierpień, których osobiście doświadczył po wielkiej rodzinnej tragedii. Jego wiersze niezwykle sugestywnie ukazują psychologiczny mechanizm żałoby, jej różne fazy i odcienie - świadectwo jednostkowej traumy zyskało w nich wymiar ponadczasowy i uniwersalny.

Kryzys światopoglądowyWTrenach zostają zakwestionowane wszystkie ideały, w które wierzyłpoeta doctus: siła antycznej mądrości, wskazania moralne z filozofii stoickiej, dogmaty wiary. Złamany tragedią humanista wątpi w wartości tworzące fundament jego renesansowego światopoglądu. Przed rozpaczą i zburzeniem wewnętrznego ładu nie obroniły go ani stoickie zasady, nakazujące zachowanie obojętności nawet wobec śmierci, ani cnota i wiedza. W zderzeniu z okrutną rzeczywistością wszelkie recepty filozoficzne i teoretyczne koncepcje okazały się niewystarczające. Zachwiała się nawet chrześcijańska wiara Kochanowskiego. Jednak po przepracowaniu kolejnych etapów żałoby poeta przezwycięża kryzys wiary i odzyskuje równowagę. Oparcie i pocieszenie znajduje w zaakceptowaniu zmienności ludzkiego losu i umocnieniu wiary w Boga.

Portret dzieckaTreny są pierwszym w literaturze europejskiej cyklem wzniosłych utworów żałobnych, które powstały po śmierci dziecka. Dotychczas gatunek ten wykorzystywano do wyrażania żalu po zmarłych bohaterach, wodzach, władcach lub ukochanych. Zgodnie z zasadądecorum, czyli stosowności, stylem wysokim nie wypadało pisać o dziecku, które uważano za człowieka niedojrzałego, nie w pełni ukształtowanego. Cykl Kochanowskiego jest świadectwem zmian obyczajowych, które dokonały się w renesansie. Zaczęto wówczas bardziej cenić wartość życia rodzinnego, wzrosła pozycja społeczna kobiet i dzieci. Poeta wyraźnie idealizuje ukochane dziecko. Przypisuje dwuipółletniej córeczce wybitny talent poetycki (nazywa słowiańską Safoną), podkreśla jej wdzięk, dobroć, radość życia. Z jednej strony uwzniośla ją i nobilituje, wykorzystując do sporządzenia jej portretu antyczne toposy, aluzje literackie i mitologiczne, z drugiej - ukazuje ją w realiach codziennego życia w ziemiańskim dworze, wśród kochającej się rodziny. Śmierć burzy harmonię tej szczęśliwej egzystencji.

Antyk jako źródło motywówKochanowski wprowadził doTrenów wiele motywów antycznych i mitologicznych. Zbiór został opatrzony mottem zOdysei Homera w łacińskim przekładzie Cycerona: „Umysły ludzkie są odbiciem światła, którym ojciec Jupiter oświeca urodzajne ziemie". Słowa te oznaczają, że wszystko pochodzi od Boga, a w rozumie ludzkim znajduje odzwierciedlenie wieczna boska mądrość. W samych utworach poeta przywołał greckiego filozofa, Heraklita z Efezu, i poetę Symonidesa, którzy pisali o tragizmie ludzkiego losu. Urszulka, niedoszła poetka, zostaje przyrównana do greckiej Safony. Gorzkie stwierdzenie, że cnota jest fraszką bez wartości, wypowiada Brutus - zabójca Cezara. Licznie pojawiają się wTrenach postacie mitologiczne: królowa podziemi Persefona - uosobienie śmierci, rozpaczająca po stracie dzieci Niobe, bohaterowie związani ze światem umarłych: Orfeusz i Eurydyka, Charon, Pluton, parki przędące nić ludzkiego życia i decydujące o jego przeznaczeniu. Kochanowski zwraca się z prośbą o pocieszenie do muzy Erato, zaś polemizując ze stoicyzmem, odnosi się do jednego z jego najsłynniejszych przedstawicieli - Cycerona.

KONTYNUACJE I NAWIĄZANIABiblia, Księga Hioba (księga biblijna prezentująca postawę, jaką zachowuje wobec Boga człowiek dotknięty nieszczęściem)Francesco Petrarka Sonety do Laury (cykl liryczny poświęcony zmarłej ukochanej)Juliusz SłowackiOjciec zadżumionych (poemat o Arabie, któremu choroba zabrała żonę i siedmioro dzieci)Cyprian NorwidBema pamięci żałobny rapsod (utwór żałobny napisany na cześć generała Józefa Bema) Bolesław LeśmianUrszula Kochanowska (wiersz inspirowany bezpośrednioTrenami)Józef CzechowiczModlitwa żałobna (podmiot mówiący stawia pytanie o to, co czeka człowieka po śmierci)Władysław BroniewskiAnka (cykl poetycki poświęcony zmarłej córce poety - w jego skład wchodzi m.in. wierszTrumna jesionowa nawiązujący wyraźnie doTrenów)Zbigniew HerbertTren Fortynbrasa (pożegnanie zmarłego Hamleta)Anna KamieńskaDom matki (wiersz opisujący pustkę po śmierci matki)

MalarstwoJan Matejko Jan Kochanowski nad zwłokami UrszulkiWładysław ŁuszczkiewiczJan Kochanowski w CzarnolesieWładysław ŁuszczkiewiczJan Kochanowski z Urszulką

Utwór możesz przywołać w wypowiedziach poruszających następujące tematy:światopogląd humanistycznypostawy ludzkie wobec kaprysów Fortunytemat żałoby i cierpienia po śmierci bliskichwarsztat poetycki Kochanowskiegokonwencja poezji renesansowejnawiązania do Biblii i antyku w literaturze polskiejportret dziecka w tekstach kultury.

Lorem ipsum dolor sit amet, consectetuer adipscing elit. Lorem ipsum dolor sit amet, consectetuer adipscing elit. Lorem ipsum dolor sit amet, consectetuer adipscing elit.

PIEŚNI

+

Pieśni Kochanowskiego są różnorodne. Można wśród nich wyróżnić m.in. utwory:autotematyczne,filozoficzno-refleksyjne,patriotyczne,obywatelskie,miłosne,biesiadne,żałobno-medytacyjne,pochwalne,powitalne,pożegnalne.

GatunekPieśń to jeden z najstarszych i najchętniej wykorzystywanych gatunków poezji lirycznej. W antyku pieśni wykonywano z towarzyszeniem muzyki w trakcie obrzędów religijnych. W starożytnym Rzymie, w I wieku p.n.e., jako samodzielny gatunek literacki tworzył pieśniHoracy i do jego tradycji nawiązuje twórczość Kochanowskiego.Pieśń charakteryzuje się:stroficzną, regularną budową,wyrazistą rytmizacją,zastosowaniem refrenu i licznych paralelizmów (odpowiedniości) leksykalnych i składniowych.

PIĘŚŃ V

write a title here

Pieśń o spustoszeniu Podola i inne pieśniMOTYW OJCZYZNY

Pieśń XXIV

+

+

o nieśmiertelności sławy poetyckiej

Motyw troski o ojczyznę w pieśniach KochanowskiegoJan Kochanowski nawoływał do służenia ojczyźnie. Służenia nie tylko mieczem. Pieśń V zKsiąg wtórych (znana też jakoPieśń o spustoszeniu Podola) powstała prawdopodobnie w 1575 roku. Wtedy to Tatarzy napadli na Podole. Poeta opisuje tragiczne skutki napaści na ziemie polskie, lecz także nawołuje do walki. Stara się wpłynąć na czytelników. Postuluje utworzenie armii zaciężnej, która strzegłaby granic i bezpieczeństwa państwa. Zachęca, by rodacy opodatkowali się na wojsko:Skujmy talerze na talery, skujmy,A żołnierzowi pieniądze gotujmy!Cieszy mię ten rym: „Polak mądr po szkodzie".Lecz jeśli prawda i z tego nas zbodzie,Nową przypowieść Polak sobie kupi,Że i przed szkodą, i po szkodzie głupi".WPieśni XII zKsiąg wtórych wyraża myśl:A jeśli komu droga otwarta do nieba,Tym, co służą ojczyźnie; wątpić nie potrzeba.WPieśni XIX zKsiąg wtórych (znanej jakoPieśń o dobrej sławie) snuje refleksję o tym, że człowiek, w przeciwieństwie do zwierząt obdarzony rozumem i mową, winien żyć godnie i starać się o dobrą sławę, która pozostanie po nim, gdy „zniszczeje ciało". A każdy może służyć „spólnemu dobru" dzięki przymiotom, którymi obdarzył go Bóg:Służmy poczciwej sławie, a jako kto może,Niech ku pożytku dobra spólnego pomoże.Komu dowcipu równo z wymową dostaje,Niech szczepi między ludźmi dobre obyczaje;Niechaj czyni porządek, rozterkom zabiega,Praw ojczystych i pięknej swobody przestrzega.Pieśń XIV zKsiąg wtórych (Wy, którzy pospolitą rzeczą władacie), zamieszczona w tomie pieśni, jest równocześnie jednym ze stasimonów tragediiOdprawa posłów greckich. „Pospolita rzecz" („rzeczpospolita") oznacza tu nie tylko Polskę. Utwór jest wyrazem poglądów poety na temat sprawowania władzy. Sprawujący władzę winni pamiętać, że są namiestnikami Boga na ziemi. Mają więc poddanych, ale też sami są poddanymi - Stwórcy. Władza to zatem nie tylko przywilej, lecz także ogromna odpowiedzialność, obowiązek. Rządzenie krajem to wychowywanie społeczeństwa. Z tego, jak się ów obowiązek sprawowało, przyjdzie się kiedyś sprawującym władzę rozliczyć przed Panem, dla którego wszyscy są równi.

Pieśń XXIV zKsiąg wtórych (Niezwykłym i nie leda piórem opatrzony...) przywodzi na myśl pieśń HoracegoDo Mecenasa, zaczynającą się od słów: „Niezwykłe mając i niekruche skrzydła, / wzlecę poeta z dwóch natur złożony". Horacy ukazał w tym tekście poetę jako człowieka, który nie umiera, lecz przemienia się w łabędzia i wzlatuje nad ziemię. Lot symbolizuje tu niezwykłość poety wśród ludzi, jego wywyższenie dzięki talentowi, a także nieśmiertelność, którą zapewniają dzieła.Czy Kochanowski popełnił plagiat?Nie! Jak prawdziwy humanista renesansowy wzorował się na mistrzach ze starożytności i powtarzał motywexegi monumentum (łac. 'wybudowałem pomnik' - to tytuł innej pieśni Horacego na temat nieśmiertelności poety). Można powiedzieć, że napisał parafrazę utworu Horacego, choć tak naprawdę niewiele zmienił w oryginale - jego mecenasem jest Piotr Myszkowski, a narody, które o nim usłyszą, to m.in. Tatarzy, Anglicy, Niemcy, Hiszpanie, mieszkańcy Italii. Kochanowski, w przeciwieństwie do anonimowych twórców średniowiecznych, tworzy dla swojej sławy. Wie, że to, co napisał, ma wartość. Czuje się wybrańcem muz. Tym, o którym nie zapomną potomni. Poeta to nie zwykły człowiek, lecz ktoś wyjątkowy, złożony z natury ludzkiej oraz uskrzydlonej, z części ludzkiej i boskiej - tej, która przeminie, i tej nieśmiertelnej.Do motywu tego nawiązał także wPieśni X zKsiąg pierwszych, którą rozpoczyna słowami:Kto mi dał skrzydła, kto mię odział pióryI tak wysoko postawił, że z góryWszystek świat widzę, a sam, jako trzeba,Tykam się nieba?

# data[].attributes.attachment_link.description
JAN KOCHANOWSKI Start RENESANS=ODRODZENIE co nieco o autorze + kliknij na autora https://culture.pl/pl/tworca/jan-kochanowskiJan Kochanowski | Życie i twórczość | Artysta | Culture.plPoeta, również tłumacz i dramaturg. Urodzony w 1530 roku w Sycynie, zmarł w 1584 roku w Lublinie. Najwybitniejszy twórca polskiego...Culture.pl Dworek Kochanowskiego https://culture.pl/pl/tworca/jan-kochanowskiJan Kochanowski | Życie i twórczość | Artysta | Culture.plPoeta, również tłumacz i dramaturg.

# data[].attributes.attachment_link.title
62. Matura z polskiego 2018: powtórzenie o epokach literackich - odrodzenie

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Lektury obowiązkowe: Wymagania egzaminacyjne:

Ważniejsze motywy literackie i kulturowe w wymienionych lekturach z epoki.

Podstawowa wiedza o kulturze renesansu.

Typowe gatunki literackie epoki, ich pochodzenie.

Ogólna orientacja w stylistyce i poetyce renesansowej.

Najważniejsze pojęcia:
Renesans, humanizm, klasycyzm, reformacja, antropocentryzm, mecenat, irenizm, egalitaryzm, utopia, makiawelizm, dramat szekspirowski, pieśń, fraszka, tren, nowela, esej
Lektury obowiązkowe:

Jan Kochanowski Treny - jako całość, w tym przede wszystkim:

Tren IX - do Mądrości

Tren X - zwątpienie w życie pozagrobowe

Tren XVI - polemika ze stoicyzmem

Tren XIX albo Sen - sceptycyzm renesansowy

Wymagania egzaminacyjne:

Pogłębiona umiejętność rozpoznawania w tekstach renesansowych toposów antycznych i biblijnych.

Ogólna wiedza o filozofii renesansu.

Późniejsze przemiany renesansowych gatunków literackich.

Najważniejsze pojęcia:
Jak na poziomie podstawowym, a także: sceptycyzm renesansowy, racjonalizm, predestynacja.

Renesans - kalendarz epoki
Prerenesans XIV w.

Trwa jeszcze średniowiecze.

1364 r. Założenie Akademii Krakowskiej.

Początki renesansu we Włoszech.

Dojrzały renesans XV w. i pierwsza połowa XVI w.

1450 r. Odkrycie druku.

1453 r. Upadek Konstantynopola - umowna data końcowa średniowiecza.

1492 r. Odkrycie Ameryki przez Krzysztofa Kolumba.

Schyłek renesansu druga połowa XVI w.

1548 r. Początek panowania w Polsce Zygmunta Augusta.

1569 r. Unia lubelska - powstanie Rzeczypospolitej Obojga Narodów.

1573 r. Pierwsza wolna elekcja w Polsce.

Ludzie i dzieła
Prerenesans XIV w. Dojrzały renesans XV w. i pierwsza połowa XVI w.

1533 r. Śmierć Lodovica Ariosta, autora Orlanda szalonego.

1517 r. Wystąpienie Marcina Lutra.

1543 r. O obrotach ciał niebieskich Mikołaja Kopernika.

Schyłek renesansu druga połowa XVI w.

Druga poł. XVI w. Powstanie Makbeta Williama Szekspira.

1569 r. Śmierć Mikołaja Reja.

1584 r. Śmierć Jana Kochanowskiego.

Druga poł. XVI w. Utwory Mikołaja Sępa-Szarzyńskiego - początki baroku w Polsce.

Dla odrodzenia także - jak dla średniowiecza - nie przewidujemy roli maturalnego superhitu. Prawdopodobieństwo wystąpienia na maturze tematu opartego przede wszystkim na wiedzy o tej epoce jest raczej niewielkie. Ale - strzeżonego Pan Bóg strzeże... postarajmy się więc i my, i Wy. Poza tym oczywiście istnieje duże prawdopodobieństwo pojawienia się fragmentu renesansowego tekstu w interpretacji porównawczej. W pierwszej kolejności może to być Szekspirowski Makbet, w drugiej pieśń lub tren Kochanowskiego. To utwory uniwersalne - naprawdę łatwo zestawić je z tekstami z innych epok. Zamiast szczegółowej „staromaturalnej" wiedzy o renesansie, przydadzą się więc Wam mobilne umiejętności skojarzeniowe, połączone z ogólną znajomością terminologii związanej z poetyką i kulturą epoki. Bez tego bowiem nie da się wskazywać podobieństw i różnic formalnych i treściowych między tekstem renesansowym a tym z innej - przede wszystkim późniejszej - epoki. Dlatego nigdy nie wierzcie zapewnieniom, że nowa matura sprawdza tylko i wyłącznie Wasze umiejętności! Nie ma bowiem żadnych umiejętności bez wyjściowej wiedzy. Nawet, żeby umieć zjeść banana, trzeba wiedzieć, że najpierw obiera się go ze skórki!

Wizualizacja zadań - co musimy opanować?

Do 1. części I arkusza egzaminacyjnego,
czyli do testu z czytania ze zrozumieniem: Znajomość terminów związanych z kulturą, poetyką i symboliką renesansu. To właśnie o pojęcia najłatwiej pytać w teście - egzaminatorzy mogą to robić na bardzo wiele sposobów. Często znajomość podstawowej terminologii wynika z pytań pośrednio - egzaminatorzy nie pytają o jakąś definicję, lecz jej rozumienie jest niezbędne do prawidłowej odpowiedzi na pytanie.

Do 2. części I arkusza egzaminacyjnego,
czyli do wypracowania na poziomie podstawowym: Przede wszystkim - znajomość lektur. Po drugie, to co z niej wynika - wiedza o motywach i bohaterach literackich epoki. Lektur renesansowych na liście wymagań nie znajdziecie wielu - Kochanowski i Szekspir. Trzeba przyjrzeć się uważnie wybranym pieśniom i trenom i umieć określić ich tematykę i styl. Prócz tego - przyda się umiejętność określania w nich motywów antycznych. Jeśli chodzi o Szekspira - trzeba co nieco wiedzieć na temat państwa Makbetów - prócz tego zaś sprawnie operować wiedzą o poetyce dramatu szekspirowskiego.

Do II arkusza egzaminacyjnego,
czyli do wypracowania na poziomie rozszerzonym: Jeśli chodzi o samą wiedzę o epoce, to w przypadku renesansu nie jest to wiele więcej niż na poziomie rozszerzonym. Trzeba tylko znać całość Trenów i umieć o nich powiedzieć nieco więcej, niż to, że są to utwory zbolałego ojca. Do tego dochodzi orientacja w filozofii epoki - Machiavelli i Erazm z Rotterdamu.

Jak zawsze nie wolno Wam zapomnieć o ciągłości kulturowej. Dlatego też na poziomie rozszerzonym musicie potrafić identyfikować uniwersalne motywy w konkretnych tekstach, stwierdzić skąd się te motywy wzięły i jak realizowane były w literaturze późniejszej.

Wiedza o renesansie niezbędna do testu
To raczej ogólne i powszechnie znane pojęcia związane z epoką. W maturalnym teście nie będziecie raczej zapytani o nie wprost - ich znajomość może okazać się jednak nieodzowna do zrozumienia zarówno pytań, jak i samego tekstu źródłowego. Ten ostatni na pewno nie będzie pochodził z XX lub XXI wieku. Nie wyobrażamy sobie na maturze testu z fragmentów pism Erazma z Rotterdamu czy Andrzeja Frycza-Modrzewskiego, byłoby to zresztą niezgodne ze standardami doboru tekstów testowych. Całkiem jednak prawdopodobne byłoby pojawienie się współczesnego artykułu popularnonaukowego omawiającego powyższe utwory. A w tym tekście na pewno znalazłyby się jakieś związane z epoką pojęcia, które nie byłyby w nim bezpośrednio definiowane.

Jakie podstawowe pojęcia mogą pojawić się na teście?

Nazwa epoki pochodzi od francuskiego renaissance to znaczy odrodzenie. Wynika ona z panującego w kulturze - właśnie od czasów renesansu, aż po schyłek wieku XIX - przeświadczenia o niskiej wartości kultury średniowiecza - „wieków ciemnych" - oddzielających „świetliste" epoki - antyk i renesans. Owo „odrodzenie" ma więc dotyczyć klasycyzmu i kultury antycznej, wyłaniającej się na nowo z „mroków średniowiecza". Dziś oczywiście już nikt poważny nie uważa średniowiecza za czasy upadku kultury, jednak nacechowana oceniająco nazwa odrodzenie pozostała w terminologii historyczno-literackiej już na zawsze.
Rzecz jasna - z perspektywy ludzi renesansu buntujących się przeciwko ideologii średniowiecza ta nazwa jest jak najbardziej uzasadniona. Rzeczywiście miało miejsce swoiste odrodzenie antyku - łącznie z modnymi w wyższych sferach nawrotami do wiary grecko-rzymskiej czy reaktywacją - co prawda we Florencji - Akademii Platońskiej. Przede wszystkim zaś topika i poetyka antyczna na dobre powróciły wówczas do literatury.

Antropocentryzm
To określenie pozostaje w ścisłym związku z humanizmem. To pogląd stawiający człowieka w centrum kosmosu, jako najwyższą formę zmaterializowanego bytu. W odniesieniu do renesansu antropocentryzm konfrontuje się ze średniowiecznym teocentryzmem, w myśl którego owym centrum jest Bóg.

Przewodnie hasło tego prądu ideologicznego wywodzi się jeszcze z antyku. To słynne słowa Terencjusza - „Człowiekiem jestem i nic, co ludzkie, nie jest mi obce". W tym zdaniu, rzeczywiście, zawiera się wiele. W centrum zainteresowania humanisty, a co za tym idzie, humanistycznej kultury, literatury i sztuki, stoi człowiek. A w dodatku - wszystkie aspekty jego istnienia. A zatem - w odróżnieniu od średniowiecza - także jego ciało, piękno, potrzeby doczesne, rozrywki i radości życia. Humanizm w wydaniu renesansowym jest ściśle powiązany z filozofią antyczną - przede wszystkim stoicyzmem i epikureizmem. Humanistyczne widzenie chrześcijaństwa zmienia natomiast średniowieczny pogląd na Boga - w optyce renesansu z surowego Sędziego sprawującego nad człowiekiem totalną władzę, staje się on wyrozumiałym Ojcem roztaczającym opiekę. Za najistotniejszego wyraziciela humanizmu renesansowego uważa się Erazma z Rotterdamu.

Jakie terminy społeczno-polityczne mogą być Wam potrzebne?

Komentarz: Renesans to właśnie czas, w którym problematyka społeczna i polityczna zagościła na trwałe w obrębie zainteresowań ludzi kultury. To także okres, w którym powstają nowe religie chrześcijańskie i kształtują się istotne koncepcje polityczne. Warto o tym co nieco wiedzieć.

Reformacja
Wielki nurt przemian w chrześcijaństwie będący swoistym ukoronowaniem średniowiecznych prób reformy Kościoła. W tym wypadku nie chodziło już jednak o reformę w ramach istniejącej instytucji, lecz raczej o stworzenie nowych, alternatywnych wobec tradycyjnego rozumienia wiary i organizacji kościelnej. Wyrosłe ze sprzeciwu wobec średniowiecznych patologii życia kościelnego (symonia, nepotyzm, handel odpustami, bogactwo kleru itp.) ruchy odnowy zyskały szybko wymiar totalny i stały się religiami popularnymi w całej Europie (a potem także w USA) aż do dziś. Nurt reformacyjny zapoczątkowany został przez Marcina Lutra (zbuntowanego księdza z Wittembergii, który w 1517 roku przybił na drzwiach swego kościoła 95 tez przeciwko Kościołowi). Od jego nazwiska powstała nazwa luteranizm, określająca jeden z najpopularniejszych nurtów reformacji. Inny zwie się kalwinizmem - również od nazwiska założyciela - Jana Kalwina.
Religie reformowane różnią się od katolicyzmu pojmowaniem dogmatów (na przykład o Trójcy Świętej, świętych i Matce Boskiej), a także odrzuceniem spowiedzi i większości sakramentów. Oczywiście, są to religie chrześcijańskie - dziś z katolicyzmem żyjące w zgodzie.

Renesansowy odpowiednik pacyfizmu. Pogląd, który należy kojarzyć z Erazmem z Rotterdamu i Andrzejem Fryczem-Modrzewskim, zakładający, że w stosunkach między społecznościami należy wystrzegać się przemocy.

Nazwa pochodzi od dzieła pod tym właśnie tytułem autorstwa Anglika - Tomasza Morusa. Opisuje on cudowną wyspę Utopię - na której istnieje idealne społeczeństwo rządzące się doskonałymi, zdaniem autora, prawami. Dzięki nim ludzie są szczęśliwi, a cała społeczność żyje w dobrobycie. Opisując tę wyimaginowaną wyspę, Morus nie dawał jednak upustu swojej fantazji, lecz przedstawiał idee dotyczące organizacji praw i życia społecznego. Moment powstania Utopii to zatem chwila, w której literaci postanowili wejść w problematykę społeczno-polityczną. Prócz tego zaś - to początek ponadgatunkowego nurtu literackiego określanego mianem utopizmu. Utopie to utwory opisujące takie właśnie jak w wypadku tekstu Morusa wyimaginowane społeczeństwa idealne. Zawsze służą wskazaniu wad społeczeństwa (tego realnego) i dróg ich naprawy.

Termin oznacza cokolwiek demoniczne, pokrętne i relatywne moralnie metody działalności politycznej - dziś także międzyludzkiej. Pochodzi od nazwiska Niccola Machiavellego - włoskiego filozofa politycznego. W słynnym traktacie Książę zawarł on swoiste rady dla władców i możnych tego świata, dotyczące sprawnego, choć niekoniecznie sprawiedliwego rządzenia. To stąd pochodzi zasada, że cel uświęca środki. A zatem, zdaniem Machiavellego, dobry władca w trosce o swe wpływy nie powinien cofać się przed niczym. Siła państwa jest celem nadrzędnym - do jego realizacji należy zastosować zaś wszystkie dostępne środki łącznie z mordem politycznym, odpowiedzialnością zbiorową, głodzeniem poddanych i przeciwnie - podlizywaniem się im w trudnych chwilach itp.

Jakie terminy z zakresu poetyki mogą się przydać na maturze?

Jeden z najważniejszych gatunków poetyckich - wywodzący się z antyku (Carmina Horacego). To dość swobodny pod względem formalnym utwór pisany stylem średnim, w antyku naprawdę, a w czasach nowożytnych z reguły tylko teoretycznie przeznaczony do śpiewania. W renesansie gatunek robi wielką karierę - w Polsce za sprawą Jana Kochanowskiego i jego dwóch zbiorów Pieśni - wzorowanych poniekąd na zbiorach Horacjańskich. W literaturze polskiej pieśń staje się od tego momentu gatunkiem raczej klasycystycznym, nawiązującym w mniej lub bardziej zawoalowany sposób do horacjańskiego ideału.

Nazwa pochodzi od włoskiego frasca - co oznacza bagatele, drobnostki. To szczególna odmiana epigramatu - zwięzłego utworu poetyckiego, w przypadku fraszki z reguły żartobliwego i dotyczącego niezbyt poważnego tematu. W renesansie polskim utwór szczególnie ważny dzięki Janowi Kochanowskiemu. Jego fraszki nie zawsze jednak dotyczyły tylko spraw błahych (życie biesiadne, erotyka, dowcipy itp.). Mówi się o tak zwanych fraszkach filozoficznych - jak Na lipę czy O żywocie ludzkim, często w niepozornej formie dotykających spraw najważniejszych.

Ten gatunek funeralny (związany z obrzędami pogrzebowymi) pisany w antyku na ogół na zamówienie w hołdzie zmarłej osobie został szczególnie zmodyfikowany przez Jana Kochanowskiego. Po pierwsze - swe realizacje tej formy poświęcił zmarłemu dziecku - co już samo w sobie było ewenementem. Po drugie jednak poszedł znacznie dalej - ułożył z trenów cykl dziewiętnastu utworów, w części z nich wychodząc bardzo daleko poza kwestie bezpośrednio związane z zaletami zmarłej córeczki. Od tego też czasu tren - na świecie gatunek zdecydowanie mało popularny - w literaturze polskiej ma szczególne znaczenie, a późniejsi twórcy wykorzystują go czasem jako specyficzną formę nawiązania do arcydzieła Kochanowskiego.

Ten jednowątkowy epicki gatunek prozatorski również na dobre zaistniał właśnie w renesansie. Oczywiście za sprawą Dekameronu Boccaccia - zbioru stu nowel będącego arcydziełem tej formy. Włoskiemu noweliście zawdzięczamy też istotną aż do dziś zasadę sokoła - motywu przewodniego przewijającego się przez utwór i organizującego jego kompozycję.

To dość specyficzne określenie - odnoszące się nie tyle do gatunku literackiego, co do ważnej przemiany w poetyce dramatu, jaką zawdzięczamy Williamowi Szekspirowi. Jak pamiętamy, według klasycznych reguł gatunki dramatyczne były dwa - tragedia i komedia. Szekspir przełamał ten podział - tworząc utwory o cechach pośrednich - zaliczane dziś do gatunku literackiego o nazwie tożsamej z rodzajem - dramat. Angielski dramatopisarz nie poprzestał jednak na tym. Kompletnie zaprzestał stosowania reguły trzech jedności, zerwał też z zasadą decorum - przypisującą gatunkom antycznym określone style (wysoki dla tragedii i niski dla komedii). Ważne przemiany dotyczą też kreacji bohatera tragicznego - tragizm w wydaniu Szekspirowskim nie wiąże się już z fatum, lecz z działaniami i wyborami bohatera. Sytuacja tragiczna zaś może powstać nie na skutek klątwy lub działania bogów, lecz po prostu poprzez wybory wikłające bohatera w tragiczny konflikt.

Nazwa gatunku wywodzi się od dzieła Essais Michela de Montaigne'a. Essais to po francusku próby. Ten tytuł oddaje specyficzną formę tekstów, które składają się na całość dzieła. To dość swobodne i różnorodne utwory dotyczące spraw najważniejszych - prawdy o człowieku. Montaigne jednak nie zakładał, że uda mu się znaleźć odpowiedź. Istotą jego Prób są sceptyczne (bo bez wiary w ostateczny sukces) poszukiwania. Tytuł dzieła Montaigne'a dał nazwę całemu gatunkowi literackiemu. Eseje to właśnie próby dość dowolnej formalnie wypowiedzi na wybrany temat, o otwartej i swobodnej kompozycji, refleksyjne i dygresyjne, niestroniące od dowcipu i ironii.

RENESANS a... TWORZENIE WŁASNEGO TEKSTU

Pieśni i fraszki Jana Kochanowskiego zawierają wykład optymistycznej filozofii renesansowej, zawierają także próbę odpowiedzi na ważne pytania - kim jest człowiek, jakie jest jego miejsce we wszechświecie, czy istnieje recepta na szczęśliwe życie. Poruszany jest w nich także problem relacji człowiek - Bóg i człowiek - natura. W Pieśniach bardzo często poeta przyjmuje postawę mędrca, nauczyciela, który stara się odpowiedzieć na dręczące ludzi pytania i dać im (prawie) gotowe odpowiedzi na pytania typu jak żyć. Warto zapamiętać prosty podział Pieśni (których tematyka jest bardzo różnorodna). Dzielimy je więc na:

patriotyczne (np. Pieśń XIV z Ksiąg wtórych - Wy, którzy pospolitą rzeczą władacie...) ,

filozoficzne (np. Pieśń IX z Ksiąg pierwszych),

refleksyjne (np. Pieśń V - Kto ma swego chleba...),

biesiadne (np. Pieśń XX - Miło szaleć, kiedy czas po temu...),

religijne (np. Hymn - Czego chcesz od nas, Panie...),

miłosne (np. Pieśń VII - Trudna rada w tej mierze...).

Nie zaszkodzi, gdybyście znali przynajmniej kilka fraszek mistrza z Czarnolasu - chociażby Na dom w Czarnolesie, Człowiek Boże igrzysko, Do fraszek. Znajomość fraszek i pieśni sprawi, że lepiej zrozumiesz twórczość poety. Prócz tego na liście lektur poziomu podstawowego znajdują się wybrane Treny - znajomość wszystkich dziewiętnastu utworów z tego cyklu obowiązuje tylko na poziomie rozszerzonym.

Jak widzicie, lektury obowiązkowe z epoki odrodzenia zostały niemal całkowicie zdominowane przez czarnoleskiego mistrza. Oprócz jego dzieł wszystkich przystępujących do nowej matury obowiązuje także znajomość Makbeta Williama Szekspira.

- powtórz przed maturą
Pamiętać musisz: Pieśni to zbiór 49 liryków Jana Kochanowskiego podzielonych na dwie księgi: Księgi pierwsze i Księgi wtóre; są one efektem ponaddwudziestoletniej pracy poety. Prócz tego przyda się garść ważnych informacji:

Pieśni Jana Kochanowskiego są w dużej mierze wzorowane na pieśniach Horacego (mniej więcej 1/3 Pieśni to parafrazy starożytnego poety).

Ważny temat Pieśni to zmienność Fortuny (losu):
Bo z nas Fortuna w żywe oczy szydzi,
To da, to weźmie, jako się jej widzi
(Pieśń IX z Ksiąg wtórych).

Częste są nawiązania do myśli starożytnych filozofów: Cycerona, Zenona z Kition, Epikura, lecz także teologów chrześcijańskich.

Podobnie jak filozofia życiowa Horacego filozofia mistrza z Czarnolasu jest kompilacją stoicyzmu (zaleca zachować spokój i pogodę ducha we wszystkich sytuacjach życiowych - zwłaszcza tych trudnych; pamiętać, że po złych chwilach zwykle przychodzą te jasne, dobre - niestety, to prawo działa także w drugą stronę...) i epikureizmu (wiele miejsca w twórczości Kochanowskiego zajmuje zabawa: rozmowy i śpiewy przy wybornym winie, uczty i pląsy). Ideałem byłoby upodobnienie się do skały, o którą rozbijają się fale - Kochanowskiemu bliski był chyba ten ideał stworzony przez Senekę. Wiele miejsca i uwagi - wzorem stoików - poświęcił poeta cnocie (szeroko rozumianej), która jest wartością sama w sobie; nie potrzebuje więc poklasku ani podziwu.

Ważne miejsce zajmują także pieśni wychwalające życie na wsi, zgodne z rytmem przyrody, sprzyjające refleksji i... pielęgnowaniu cnoty (pełne pokus życie dworskie wyjątkowo temu nie sprzyja).

Oczywiście, trzeba znać także definicję pieśni, przyswoić sobie kilka podstawowych informacji na jej temat.

To jeden z najstarszych zachowanych utworów Jana Kochanowskiego. Ma on charakter dziękczynny - osoba mówiąca w wierszu wypowiada się w imieniu wszystkich ludzi (podmiot zbiorowy „my"), dziękuje Bogu za piękny, urzekający świat, którym Bóg nas wszystkich obdarował. Bóg został ukazany jako artysta, kreator, twórca pięknego, harmonijnego i celowego dzieła, jakim jest świat (ważny, efektowny termin Deus artifex). Ten wielki Architekt „niebo zbudował" i „fundament założył nieobeszłej ziemi". Poza tym jest wszechobecny, Jego obecność odczuwa się na każdym kroku. Został ukazany jako hojny donator, szafarz wszelkich łask, który jednak... nie ingeruje zbyt mocno w poczynania człowieka, nie steruje jego losem. Mimo to ludzie czują, że w delikatny, nienarzucający się spokój opiekuje się nimi. Czegóż można chcieć więcej?

Bądź na wieki pochwalon, nieśmiertelny Panie!
Twoja łaska, Twa dobroć nigdy nie ustanie.

Zauważ jednak, że z innym sposobem ukazania Boga mamy do czynienia w niektórych fraszkach, np. Człowiek Boże igrzysko, w której człowiek został ukazany jako marionetka w rękach Boga, świat jako Jego teatrzyk, sam Bóg - jako reżyser i obserwator w jednej osobie.

Nie wspominając już o Trenach (z poziomu rozszerzonego), w których mamy do czynienia z jeszcze innym sposobem ukazania Stwórcy...

Temat dotyczący relacji Bóg - człowiek jak najbardziej może pojawić się na nowej maturze. Pieśni, treny i fraszki Jana Kochanowskiego nadają się do tego znakomicie. Niewykluczone, że trzeba będzie porównać sposób ukazania Boga w Hymnie i w Sonecie IV O wojnie naszej, którą wiedziemy z szatanem, światem i ciałem; z hymnem Jana Kasprowicza Święty Boże, Święty Mocny... lub z którymś z utworów Jana Twardowskiego, np. Który stwarzasz jagody. Na pewno zauważyłeś, że w dwóch pierwszych przykładach Twoja uwaga powinna być skupiona na wychwytywaniu różnic i kontrastów między oboma utworami.
Pisząc pracę o tej lekturze, odwołuj się do:

filozofii stoickiej i epikurejskiej, np. do hasła carpe diem

pieśni Horacego (przynajmniej się staraj)

pojęcia humanizmu i antropocentryzmu

wartości takich jak cnota, złoty środek

Używaj terminów:

liryka patriotyczna, biesiadna, filozoficzna itd.

topos teatru świata

exegi monumentum

Horacjańskie non omnis moriar

poeta doctus

humanista

Deus artifex

renesansowa filozofia

To przykład liryki obywatelskiej; apel do Polaków walczących z wrogami ojczyzny. Poeta umiejętnie steruje uczuciami dumnej, przeczulonej na punkcie honoru szlachty. Ukazuje najeźdźców - Tatarów jako „psy", „zbójców", prymitywnych koczowników, którzy stoją o kilka poziomów niżej niż Polacy. Hańba porwanych przez Tatarów kobiet ma obudzić w polskich rycerzach ducha walki i poczucie odpowiedzialności za losy nie tylko ich matek, żon i sióstr, ale także - i przede wszystkim - za losy ojczyzny. Pospolite ruszenie nie zdawało egzaminu, dlatego osoba mówiąca w wierszu apeluje o jak najszybsze opłacenie sprawnej i skutecznej armii zaciężnej. Pieśń kończy się ostrą, ironiczną przestrogą (warto ją zapamiętać i zacytować w odpowiednim momencie - to bardzo znany cytat:

Cieszy mię ten rym: Polak mądr po szkodzie;
Lecz jeśli prawda i z tego nas zbodzie,
Nową przypowieść Polak sobie kupi,
Że i przed szkodą i po szkodzie głupi.

Tę pieśń z kolei zaliczamy do anakreontyków, gatunku lirycznego wzorowanego na pieśniach antycznego poety Anakreonta. Tematem tych utworów są, oczywiście, zabawa, wino, czas spędzany w gronie przyjaciół na niekiedy suto zakrapianej uczcie, muzyka, śpiew, taniec. Słowem: opiewana jest w nich radość życia. Utwory Anakreonta zostały odkryte na nowo w XVI wieku i zyskały ogromną popularność w renesansowej Europie. W pieśni Kochanowskiego wyraźnie widać nawiązanie do hasła carpe diem (chwytaj dzień). Jednak uwaga, w pieśni znajdziemy także ważne refleksje filozoficzne. Nawet w korzystaniu z życia polecany jest jednak złoty środek; w Pieśni XX pojawia się przecież swego rodzaju przestroga: „Miło szaleć", lecz tylko wtedy „kiedy czas po temu".

Opisy uczt i zabaw to ważny temat literacki. Może się więc pojawić propozycja porównania Pieśni IX z którymś z utworów Horacego, opisem uczty w Soplicowie czy w Nawłoci, a może z którymś z „tanecznych" utworów Marii Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej. Pieśń Kochanowskiego może być zestawiona również z fragmentem, który by ostro z nią kontrastował, np. z fragmentami Księgi Koheleta.

Pieśń porusza ważny problem: cnocie zawsze towarzyszy zazdrość. Człowiek szlachetny nie zawsze jest otoczony szacunkiem i podziwem, na jaki przecież zasługuje. Bywa, że styka się niemal na każdym kroku z ludzką zawiścią. Cnota sama w sobie jest wartością, nie warto więc przejmować się reakcjami innych i krzywdzącymi ocenami. Starajmy się pracować nad sobą dla samych siebie, a nie dla spodziewanej nagrody! Pocieszeniem dla pielęgnujących cnotę może być fakt, że Bóg wynagrodzi im wszystko w niebie:

Wątpić nie potrzeba,
Że co im zazdrość ujmie, Bóg nagradzać będzie,
A cnota kiedykolwiek miejsce swe osiędzie.

Tę pieśń bardzo łatwo zestawić choćby ze znanym utworem Daniela Naborowskiego Cnota grunt wszytkiemu lub z dziełami współczesnych poetów - o cnocie rozmyślali także Pan Cogito Zbigniewa Herberta i N.N. Stanisława Barańczaka, bohaterowie ich sławnych cyklów. To nie jedyna możliwość - utwór może zostać zestawiony np. z Ocalonym Tadeusza Różewicza, który zawiera słynny fragment: „Jednako waży cnota i występek/ Widziałem:/ człowieka który był jeden/ występny i cnotliwy".

Ta pieśń jest parafrazą Ody XX z Księgi drugiej Carmina Horacego. Kochanowski zmienił realia geograficzne (inne ludy dowiedzą się o jego istnieniu i będą czytać w przyszłości jego dzieła); zaś Mecenasa zamienił na Myszkowskiego. Poeta jest człowiekiem „ze dwojej złożony natury" - ludzkiej i niemalże boskiej. To przecież słowo poetyckie powołuje do istnienia nową rzeczywistość. Śmierć artysty bynajmniej nie będzie kresem jego życia - jego duch, ponadczasowa treść i wymowa jego dzieł, w końcu pamięć o nim i podziw dla niego - przetrwają długie lata po jego śmierci. Dla genialnego poety granice państw ani daty życia nie są żadnym ograniczeniem. Symbolem poety i poezji jest biały łabędź, ptak poświęcony Apollowi.

Ta pieśń to prawdziwy raj dla twórców tematów maturalnych - jest w czym wybierać. Dzieło można zestawić oczywiście z fragmentem Wielkiej Improwizacji, Promethidionem Cypriana Kamila Norwida czy Albatrosem Charles'a Baudelaire'a. Bardzo prawdopodobne, że będziesz musiał porównać pieśń z utworem współczesnego poety. Może to być np. Ars poetica? lub Traktat poetycki Czesława Miłosza lub „polemiczne" utwory Tadeusza Różewicza; jak Moja poezja, Kto jest poetą i Poeta w czasie pisania. Doskonale nadaje się także Rzecz czarnoleska Juliana Tuwima.

Wybór Trenów - powtórz przed maturą

Przede wszystkim powtórz definicję trenu. Zapamiętaj także, iż decydując się na uczynienie bohaterką trenów małą córeczkę, poeta złamał zasadę decorum. W tamtych czasach opłakiwanie zmarłego dziecka (a tym bardziej dziewczynki!), uchodziło za dziwactwo. Opłakiwano i uświetniano osoby wybitne - wybitnych polityków, zasłużonych władców itd. Urszulka - która w chwili śmierci dopiero co przekroczyła wiek niemowlęcy - nie zdążyła jeszcze dokonać niczego szczególnego.

To dzieło jest zapisem przemyśleń i przewartościowań (filozoficznych, religijnych i moralnych); do tej pory chyba Treny nazywa się wyrazem kryzysu światopoglądowego poety.

W Trenach funkcjonują trzy zasadnicze tematy: poemat na cześć Urszulki, opowieść poety o sobie oraz filozoficzna rozprawa na temat życia i śmierci, miejsca człowieka we wszechświecie i jego stosunku do Boga (oraz stosunku Boga do niego).

Na poziomie podstawowym na pewno nie będzie obowiązywała znajomość zagadkowego i trudnego Trenu XIX ani dramatycznego przełomowego Trenu X.

Pamiętaj, że ten cykl poświęcony jest nie tylko tematowi śmierci, jak powszechnie się przyjmuje. Pojawia się tam także szereg innych ważnych zagadnień: niezasłużonego cierpienia, rozpaczy, rewizji wyznawanych dotąd poglądów, odbudowy światopoglądu, relacji człowiek - Bóg.

Do jakich zestawień maturalnych prowokują Treny?

Polecenie do tematu maturalnego może brzmieć: porównaj sposób ukazania śmierci w danych utworach. Jednym z nich będzie oczywiście wybrany Tren Jana Kochanowskiego, drugim choćby któryś z utworów z cyklu Anka, pióra Władysława Broniewskiego. W końcu obaj poeci przeżyli śmierć córek - pierwszy małej dziewczynki, drugi - dorosłej kobiety. Równie prawdopodobne jest, że wybrany tren trzeba będzie zestawić z którymś z wierszy Haliny Poświatowskiej.

Klasyczny „duet" to któryś z Trenów i Urszula Kochanowska Bolesława Leśmiana. Polecenie również nie będzie zaskakujące - należało będzie porównać portret dziewczynki ukazany przez obu twórców.

Może także pojawić się prośba o porównanie któregoś z Trenów z fragmentem Księgi Hioba, w którym wyeksponowana jest postawa patriarchy. Być może trzeba będzie porównać cierpienie matki z cierpieniem ojca - tu z kolei tekstami źródłowymi będą fragment trenu i Lamentu świętokrzyskiego.

Tren I
Już on sygnalizuje zachwianie się wiary poety i kryzys renesansowej filozofii optymizmu. Rozpoczyna się on apostrofą do wszystkich żalów, łez i smutków: „Wszytki płacze, wszytki łzy Heraklitowe/ I lamenty, i skargi Symonidowe,/ Wszytki troski na świecie, wszytki wzdychania/ I żale, i frasunki, i rąk łamania". Poeta prosi je wszystkie o pomoc w opłakaniu swojej córki, wyrażeniu żalu i ogromnego bólu po jej stracie. Śmierć została porównana do smoka, który „słowiczki liche zbiera, a swe łakome/ Gardło pasie". Kończy się wyrażeniem wątpliwości: czy lepiej jawnie okazywać rozpacz, czy walczyć z własną naturą. Już w pierwszym trenie filozofia stoicka legła w gruzach.

Tren V
W tym trenie śmierć Urszulki została porównana do przypadkowego ścięcia małej oliwki przez nieuważnego ogrodnika. Opisane w nim jest „konanie" tej małej roślinki. Kończy ten utwór pytanie skierowane do Persefony, żony władcy podziemnego królestwa: „O zła Persefono,/ Mogłażeś tak wielu łzam dać upłynąć płono?". Śmierć dziecka jest bezsensowna, niesprawiedliwa i niezrozumiała.

Tren VII
Urszula - gdyby nie jej przedwczesna śmierć - mogłaby sprawić swoim rodzicom wiele radości. Poeta ubolewa, że nie dane mu będzie zobaczyć Urszulki jako młodej kobiety szykującej się do zamążpójścia. Nie taki miał być jej los.

Ten utwór otwiera apostrofa do ubrań i różnych przedmiotów należących niegdyś do Urszulki. Widok tych rzeczy dodatkowo przygnębia cierpiącego ojca, który nie umie poradzić sobie ze swym bólem.

Myśl epoki renesansu

Erazm z Rotterdamu
Myśliciel holenderski, miłośnik myśli klasycznej, uczonych dysput i znakomitego jadła był duchownym. Wiele podróżował. Pochłaniał księgi. Sam napisał wiele, m.in. Pochwałę głupoty i Dialogi. Nie interesował się sztuką. Głosił irenizm, czyli pochwałę zgody, pokoju, a potępienie kłótni, waśni i wojen.

Niccoló Machiavelli
Włoski myśliciel, autor słynnego i kontrowersyjnego Księcia.
Makiawelizm jest doktryną pouczającą rządzących co do sposobu sprawowania władzy w imię dobra publicznego i racji stanu. Otóż głosi on zasadę „cel uświęca środki" oraz dopuszcza podstęp, zdradę, przebiegłość, użycie siły, podporządkowanie jednostki, a nawet okrucieństwo - jeśli tylko potrzebne są państwu. Dlatego wielu późniejszych myślicieli uznawało makiawelizm za nieetyczny.

Tomasz Morus
Anglia
„Utopia" to nazwa wyspy, którą wymyślił Morus, na której to umieścił „ustrój doskonały". Stworzenie fikcyjnej doskonałości pozwoliło mu gruntownie skrytykować rzeczywistość.
Głosił: egalitaryzm (równość ludzi i ich równe prawa), a nawet zniesienie prawa własności, także równoprawność różnych wyznań. Morus został ścięty, gdy nie uznał Henryka VIII za zwierzchnika Kościoła. Termin utopia, utopijny - do dziś oznacza nierealny, nieosiągalny ideał.

Średniowiecze a romantyzm

Porównaj cechy epok

teocentryzm (Bóg ośrodkiem myśli) życie przyszłe najwyższą wartością

dominacja władzy papieskiej i religii katolickiej

dominacja łaciny

polityczny uniwersalizm Europy (próba stworzenia cesarstwa)

dzieła - rękopisy - anonimowość autorów

ideał ubóstwa i skromności

antropocentryzm (człowiek ośrodkiem myśli) życie ziemskie w centrum zainteresowania

reformacja: nowe odłamy religijne nieuznające władzy papieża

rozwój języków narodowych

wzrost potęgi odrębnych państw

druk, mecenat, sława twórcy

ideał pieniądza

Średniowiecze i renesans - kontrasty

Ujęcie średniowieczne

Ujęcie renesansowe

Porównaj tematy epok

miłość - dworna, platoniczna

wyprawy - krucjaty, wojny religijne w imię wiary i Boga

rycerz

anonimowość twórców

człowiek podporządkowany Bogu

powaga i myśl o śmierci, zbawieniu, piekle i niebie

żywoty świętych, np. Złota legenda Jakuba da Voragine

miłość - zmysłowa, pełna erotyzmu

wyprawy - zamorskie podróże, odkrycia geograficzne, w celach zysku i podboju nowych ziem

zdobywca

kult sławy, kariery wszelkich indywidualności

człowiek w centrum jako podmiot myśli, działań, bohater literatury

śmiech towarzyszy ludzkiemu życiu - i chęci wyzyskania jego darów

żywoty artystów np. Żywoty najsłynniejszych malarzy, rzeźbiarzy i architektów Giorgia Vasariego

https://aleklasa.pl/liceum/c155-powtorka-z-epok-literackich/c160-renesans/renesans-w-polsce-%c2%96-charakterystyka-epoki

Renesans - życiorys kultury

https://aleklasa.pl/gimnazjum/c214-lekcje-z-epok-literackich/c218-renesans/wielkie-dziela-renesansu-europejskiego-przeglad

Pojęciownik epok: renesans

# data[].attributes.attachment_link.title
Maturalna wiedza o renesansie - AleKlasa

# data[].attributes.attachment_link.description
Lektury obowiązkowe: Wymagania egzaminacyjne: Ważniejsze motywy literackie i kulturowe w wymienionych lekturach z epoki. Podstawowa wiedza o kulturze renesansu. Typowe gatunki literackie epoki, ich pochodzenie. Ogólna orientacja w stylistyce i poetyce renesansowej.

# data[].attributes.attachment_link.title
63. Matura z polskiego:  epoki literackie - barok

# data[].attributes.attachment_link.title
59. Matura z polskiego powtórzenie:  epoki literackie ANTYK

# data[].attributes.body
twórczo wykorzystuje wypowiedzi krytycznoliterackie i teoretycznoliterackie (np. recenzja, szkic, artykuł, esej);

# data[].attributes.headline
sformułowanie stanowiska, czyli postawienie TEZY

# data[].attributes.subject
sformułowanie stanowiska, czyli postawienie TEZY

# data[].attributes.attachment_link.title
Jak zająć stanowisko wobec rozwiązania przyjętego przez autora?

# data[].attributes.attachment_link.title
Rola kontekstów oraz innych tekstów kultury cz. 1.

# data[].attributes.attachment_link.title
Rola kontekstów oraz innych tekstów kultury cz. 2.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Publicystyka

"

"artykuły, komentarze i teksty polemiczne dotyczące aktualnych wydarzeńi problemów, ogłaszane w prasie, radiu i telewizji"słownik języka polskiego

"

ARE YOU READY TO DO AWESOME THINGS?

ARTYKUŁ

FELIETON

REPORTAŻ

Watch

# data[].attributes.attachment_link.title
Interactive image by bognajun on Genially

# data[].attributes.attachment_link.description
Publicystyka " "artykuły, komentarze i teksty polemiczne dotyczące aktualnych wydarzeńi problemów, ogłaszane w prasie, radiu i telewizji"słownik języka polskiego " ARE YOU READY TO DO AWESOME THINGS? ARTYKUŁ FELIETON REPORTAŻ Watch

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
matura

Analiza wymagań egzaminacyjnychz jezyka polskiegodla IV poziomu edukacyjnego

Ala Krawczyk

Przekąskę mamy, brakuje tylko dobrego filmu...Obejrzymy coś?

Film... może innym razem. Dziś przeanalizujmy wymagania egzaminacyjne do matury.Wiem, brzmi strasznie, ale razem damy radę!

Najedź kursorem na awatar nauczyciela, a zobaczysz wyjaśnienie podanego terminu.Klikaj ruchome elementy,aby pogłębić zagadnienie albo znaleźć dodatkowe materiały.

wiedza o literaturze

Nie wiesz?Nie smutaj! Pomożemy:)

analiza

rozpatrywanie jakiegoś problemu, zjawiska itp. z różnych stron w celu jego zrozumienia i wyjaśnienia; analizować oznacza badać, dociekać istoty lub przyczyny zjawiska, wyodrębniając i rozpatrując ich poszczególne elementy, cechy.

Nie wiesz?Nie smutaj! Pomożemy:)

interpretacja

- odczytywanie sensu czegoś, tłumaczenie, wyjaśnianie, komentowanie czegoś

Nie wiesz?Nie smutaj! Pomożemy:)

interpretacja porównawcza

zestawienie dwóch tekstów, ustalenie sensów w nich zawartych, ustalenie różnic i podobieństw między nimi i umieszczenie tekstów w kontekście.

Nie wiesz?Nie smutaj! Pomożemy:)

fikcja literacka

autor sam wymyślił utwór, przemyślał i wybrał elementy świata przedstawionego; pamiętaj, że fikcyjny świat przedstawiony w utworze może być realistyczny albo fantastyczny

Nie wiesz?Nie smutaj! Pomożemy:)

realistyczny świat przedstawiony

to taki, który jest prawdopodobny, mógłby istnieć naprawdę, odnosi się do możliwej rzeczywistości

Nie wiesz?Nie smutaj! Pomożemy:)

fantastyczny świat przedstawiony

to taki, który jest nieprawdopodobny, nie mógłby istnieć naprawdę

Jeżeli w utworze występują elementy zarówno realistyczne jak i fantastyczne, to utwór zaliczamy do literatury fantastycznej.

Typ świata przedstawionego pozwala sklasyfikować dzieło do jednej z dwóch grup: utwory realistyczne i utwory fantastyczne.

Nie wiesz?Nie smutaj! Pomożemy:)

fantasty

odmiana utworów fantastycznych, w których świat przedstawiony oparty jest na założeniu o istnieniu magii, nadprzyrodzonych mocy i fantastycznych stworzeń. Akcja toczy się zwykle w wymyślonych i nieistniejących światach.

Nie wiesz?Nie smutaj! Pomożemy:)

literatura fantastycznonaukowa(scence-fiction)

odmiana utworów fantastycznych, w których świat przedstawiony oparty jest na przewidywaniach pisarza co do przyszłego rozwoju nauki i technologii.

Nie wiesz?Nie smutaj! Pomożemy:)

akcja

ciąg wydarzeń przedstawionych w utworze bezpośrednio obserwowanych przez czytelnika, połączonych zależnością przyczynowo - skutkową (czyli wydarzenia wynikają jedno z drugiego)

Nie wiesz?Nie smutaj! Pomożemy:)

fabuła

wszystkie wydarzenia wchodzące w skład akcji oraz te, które w jej skład nie wchodzą, ale zostały przywołane np. wspomnienia z młodości bohatera.

Nie wiesz?Nie smutaj! Pomożemy:)

wątek

część wydarzeń, którą można wyodrębnić w całej akcji ze względu na to, że dotyczą jednego tematu albo bohatera

Nie wiesz?Nie smutaj! Pomożemy:)

obraz poetycki

obraz, obrazek, scenka, świat stworzony w utworze i wyraźnie przedstawiony w danym fragmencie. Łatwo go rozpoznać, gdy jest to pejzaż, scena spotkania, opis chmur, opis malowidła.

Obraz poetycki może stanowić część wiersza, może być ich kilka w jednym utworze, a zdarza się też, że cały wiersz jest jednym obrazem poetyckim.

Nie wiesz?Nie smutaj! Pomożemy:)

podmiot liryczny

- osoba mówiąca w wierszu

Nie wolno z góry zakładać, że podmiot liryczny i autor wiersza to ta sama osoba! Można tak powiedzieć tylko wówczas, gdy w wierszu znajdują się informacje pozwalające to bez wątpienia potwierdzić, np. elementy biografii poety. Prześledź to na przykładzie:

Podmiot liryczny występuje w poezji, a w prozie narrator - nie wolno używać tych pojęć zamiennie!

Nie wiesz?Nie smutaj! Pomożemy:)

narratori narracja

Narrator - ten, kto opowiada w tekstach epickich; narracja - opowiadanie narratora

Narrator może nie należeć do świata przedstawionego w powieści.

Mówi w trzeciej osobie.

Jest wszechwiedzący (zna myśli ludzi, przeszłość, przyszłość).

Zachowuje dystans wobec przedstawionych zdarzeń.

Jest „przezroczysty" (nie ocenia, nie ujawnia swoich myśli, jest obiektywny).

Posiada dużą wiedzę z różnych dziedzin nauki.

Nie ujawnia bezpośrednio swoich poglądów, nie komentuje zdarzeń i zachowań postaci.

Manipuluje czytelnikiem - nie przedstawia mu wszystkiego wprost, ale zmusza do wyrobienia własnej opinii i do przemyślenia różnych spraw.Jest niedziela, szkaradny dzień marcowy; zbliża się południe, lecz ulice Warszawy są prawie puste. Ludzie nie wychodzą z domów albo kryją się w bramach, albo skuleni uciekają przed siekącym ich deszczem i śniegiem. Prawie nie słychać turkotu dorożek, gdyż dorożki stoją.Bolesław Prus LalkaDzięki narratorowi widzimy tę scenę jakby z góry, panoramicznie. Wszechwiedzący narrator umie spojrzeć na sieć ulic, dorożkarzy, ludzi uciekających przed deszczem. Sam nie znajduje się wśród nich - on tylko relacjonuje.

Może należeć do świata powieści

Mówi w pierwszej osobie.

Ma ograniczoną wiedzę (zna tylko swój wycinek rzeczywistości).

Jest jednym z bohaterów lub obserwatorów.

Przedstawia swój punkt widzenia, ujawnia swoje myśli i emocje.Mieszkaliśmy na Starym Mieście z ciotką, która urzędnikom prała i łatała bieliznę. Mieliśmy na czwartym piętrze dwa pokoiki, gdzie niewiele było dostatków, ale dużo radości, przynajmniej dla mnie. W naszej izdebce najokazalszym sprzętem był stół, na którym ojciec, powróciwszy z biura kleił koperty, u ciotki zaś pierwsze miejsce zajmowała balia.Bolesław Prus Lalka, Pamiętnik starego subiekta

Tu narratorem jest jeden z bohaterów powieści - subiekt Rzecki. Dzięki niemu poznajemy wycinek rzeczywistości - izdebkę z dzieciństwa taką, jaką pamięta ją stary pan Ignacy. On nie tylko relacjonuje, również wyraża swoje emocje.
Pamiętaj także, że w funkcji nadawcy mogą występować także bohaterowie. Monolog - to dłuższa wypowiedź jednej osoby. Dialog - rozmowa co najmniej dwóch osób.

Nie wiesz?Nie smutaj! Pomożemy:)

słowa-klucze

wyrazy, które mają szczególną wartość znaczeniową dla danego utworu lub pisarza. Występują ze znacznie większą częstotliwością, sugerują temat utworu lub właściwą danemu pisarzowi wizję świata.

podmiot liryczny

poetyka

Nie wiesz?Nie smutaj! Pomożemy:)

poetyka

dziedzina teorii literatury, która zajmuje się zasadami organizacji (budowy) tekstu literackiego.

Nie wiesz?Nie smutaj! Pomożemy:)

struktura tekstu

budowa, układ, kompozycja tekstu

Nie wiesz?Nie smutaj! Pomożemy:)

proces historycznoliteracki

przebieg dziejów literatury ujęty jako proces dynamiczny, jako układ ścierających się tendencji, rządzony przez określony system prawidłowości wewnętrznych i zewnętrznych.

Nie wiesz?Nie smutaj! Pomożemy:)

kontekst literacki

zespół odniesień niezbędnych do zrozumienia utworu literackiego, dzieła naukowego itp."

Nie wiesz?Nie smutaj! Pomożemy:)

środki językowe

różnego rodzaju chwyty, za pomocą których urozmaicamy wypowiedź

patrz dalej: środki artystycznego wyrazu

Nie wiesz?Nie smutaj! Pomożemy:)

konwencja literacka

to przyjęty w literaturze zespół norm, które określają charakter poszczególnych elementów utworu, a także sposoby ich łączenia w całościowy kształt dzieła.

Nie wiesz?Nie smutaj! Pomożemy:)

cechy charakterystyczne określonej epoki

https://opracowania.pl/opracowania/jezyk-polski/wprowadzenie-4,oid,389,poetyka-baroku

zespół różnych elementów chrakteryzujących poszczególne epoki np. podłoże historyczne, filozofia, cechy literatury i sztuki, prądy artystyczne, konwencje literackie, motywy itp.

Nie wiesz?Nie smutaj! Pomożemy:)

środki wyrazu artystycznego

- elementy języka, które pozwalają w sposób sugestywny i oryginalny wyrażać myśli i uczucia nadawcy.

Nie wiesz?Nie smutaj! Pomożemy:)

parafraza

swobodna przeróbka tekstu lub tłumaczenia, która rozwija lub modyfikuje treść oryginału, zachowując jednak jego zasadniczy sens. Przeciwieństwo metafrazy - literalnego przekazu słowo w słowo.

Parafraza to przeróbka utworu literackiego, swobodne, czasem nawet żartobliwe jego przekształcenie, niekiedy uproszczenie. To przeróbka - na tyle przejrzysta, że pierwowzór możliwy jest do rozpoznania. Sparafrazowany może zostać cały utwór (np. Opera żebracza Johna Gaya w Operze za trzy grosze Bertolda Brechta) lub tylko jego jeden element - np. tytuł (W małym dworku Stanisława Ignacego Witkiewicza stanowi parafrazę tytułu sztuki Tadeusza Rittnera W małym domku). Podając przykłady uważaj, żeby nie pomylić parafrazy z aluzją literacką, która też jest nawiązaniem do istniejącego już utworu, ale ma o wiele swobodniejszy charakter.

Nie wiesz?Nie smutaj! Pomożemy:)

rodzaj literacki

podstawowy sposób klasyfikacji dzieł literackich. Jest to podział ze względu na formę wypowiedzi, a jednocześnie budowę utworu. Wyróżniamy trzy rodzaje literackie: epikę, lirykę i dramat.

Nie wiesz?Nie smutaj! Pomożemy:)

gatunek literacki

gatunki ulubinew poszczególnych epokach literackich

zespół reguł określających kompozycję i styl utworu

poprawność językowa

Nie wiesz?Nie smutaj! Pomożemy:)

kryterium poprawności językowej

mierniki tego, czy dany wyraz, wyrażenie lub zdanie używane jest poprawnie

Nie wiesz?Nie smutaj! Pomożemy:)

norma abłąd językowy

Norma językowa to zatem zbiór ustalonych, ogólnie przyjętych, zaplanowanych i używanych przez dane społeczeństwo reguł językowych. Błąd językowy to nieświadome, nieuzasadnione odstępstwo od obowiązującej normy językowej.

Nie wiesz?Nie smutaj! Pomożemy:)

klasyfikacja błędów językowych

Gdybyś nie wiedział, na czym polega dany błąd wejdź tutaj.

Nie wiesz?Nie smutaj! Pomożemy:)

poprawność i stosowność wypowiedzi

Poprawność językowa - umiejętność używania różnych elementów języka zgodnie z przyjętą normą językową, czyli takie konstruowanie wypowiedzi, by była wolna od błędów językowych. Stosowność - umiejętność przekazywania zamierzonych treści w sposób odpowiedni do określonej sytuacji.

Nie wiesz?Nie smutaj! Pomożemy:)

innowacja językowa

Każdy nowy element pojawiający się w języku.

komunikacja językowa

Nie wiesz?Nie smutaj! Pomożemy:)

znak;znaki werbalne i niewerbalne

element rzeczywistości, który nie jest istotny ze względu na swoje własne cechy, ale na swoją relację do innego elementu rzeczywistości do którego się odnosi np. gorączka - to znak choroby, dym- to znak ognia

Nie wiesz?Nie smutaj! Pomożemy:)

akt komunikacji jezykowej

wypowiedź pisemna lub ustna stworzona w określonej sytuacji przez nadawcę i skierowana do odbiorcy

Nie wiesz?Nie smutaj! Pomożemy:)

funkcje języka

Manipulacji w tym roku wśród wymagań egzaminacyjnych nie ma, ale warto ją znać :)

Funkcja perswazyjna

Do czego człowiekowi język?

Komunikuje się dzięki niemu z innymi ludźmi!

Informuje.

Wyraża emocje.

Nakłania, rozkazuje.

Tworzy poezję.

Zmienia świat - na przykład nadaje imiona.

Nie wiesz?Nie smutaj! Pomożemy:)

typy nadawcy

Nadawca - to zazwyczaj autor omawianego tekstu.

Nadawca może się ujawniać poprzez formy 1. osoby liczby pojedynczej czasowników: „chcę, widziałem, zrobię", a także poprzez zaimki „ja", „mnie" itd. Nadawca może się wypowiadać w imieniu całej zbiorowości (lub nadawcą będzie grupa) - wówczas wystąpią zaimki „my", „nasze", a także czasowniki w 1. osobie liczby mnogiej: „chcieliśmy, musimy". Zastosowanie takich form może służyć także czemuś innemu - utożsamieniu z odbiorcą („my").

Nie wiesz?Nie smutaj! Pomożemy:)

typy adresata

Adresat - osoba istniejąca rzeczywiście, do której dany utwór literacki bezpośrednio się zwraca, wymieniona w tytule utworu, dedykacji lub samym tekście utworu. Także inny termin na określenie odbiorcy dzieła literackiego.

Rodzaje adresatów:

adresat wewnątrztekstowy (wymieniony w utworze)

adresat zewnątrztekstowy.

adresat pojedynczy.

adresat zbiorowy.

A moze ćwiczenie? Przyporządkuj typy adresata (wewnątrztekstowy, zewnątrztekstowy, pojedynczy, zbiorowy)* do podanych przykładów z literatury: 1. Posłuchajcie, bracia miła,Kcęć wam skorżyć krwawą głowę;Usłyszycie moj zamętek,Jen mi się zstał w Wielki Piątek. 2. Litwo, Ojczyzno moja! ty jesteś jak zdrowie;Ile cię trzeba cenić, ten tylko się dowie,Kto cię stracił. Dziś piękność twą w całej ozdobieWidzę i opisuję, bo tęsknię po tobie. 3. W dniu Narodowego Święta odzyskania przez Polskę Niepodległości zapraszamy na koncert pt. „Niepodległa".W programie znajdą się pieśni tradycyjne i piosenki patriotyczne, a także utwory współczesne. * możesz dopasować więcej niż jeden typ, jeśli uznasz to za stosowne

Świadomość językowa

Nie wiesz?Nie smutaj! Pomożemy:)

style funkcjonalne

Styl językowy - zespół środków językowych, które wykorzystuje autor do realizacji określonych celów wypowiedzi; jest to również określony sposób stosowania środków językowych cechujący pisarza, kierunek czy gatunek literacki.

Nie wiesz?Nie smutaj! Pomożemy:)

wartościowanie w języku

Wartościować - to inaczej oceniać, przypisywać komuś lub czemuś wartości dodatnie albo ujemne lub określać, że coś jest pozytywne albo negatywne, dobre albo złe'.

Nie wiesz?Nie smutaj! Pomożemy:)

wiadomość a komentarz

Wiadomość - informacja przekazywana odbiorcy bezzwłocznie lub po pewnym czasie. Komentarz - krótki tekst o charakterze opiniotwórczym.

Nie wiesz?Nie smutaj! Pomożemy:)

wypowiedzi właściwe a unikowe

Wypowiedzi właściwe - szczere, prawdziwe. Wypowiedzi unikowe - nieszczere, ogólnikowe, niepełne, wymijające. Przeczytaj załączone informacje nt. retoryki i erystyki.

Nie wiesz?Nie smutaj! Pomożemy:)

ironia

to niezgodność między intencją wypowiedzi a jej dosłownym sensem; złośliwość ukryta w wypowiedzi pozornie zawierającej aprobatę, np. To prawdziwy ,,mistrz" ortografii (o osobie robiącej dużo błędów ortograficznych).

Nie wiesz?Nie smutaj! Pomożemy:)

sarkazm

wypowiedź, która w niebezpośredni sposób świadczy o niezadowoleniu lub negatywnym stosunku osoby mówiącej do czegoś lub kogoś; złośliwa, uszczypliwa i wyjątkowo nieuprzejma

Jaka jest różnica między sarkazmem a ironią? Sarkazm niesie za sobą duży negatywny ładunek emocjonalny. Sarkastyczne stwierdzenie stanowi przytyk, niemiły komentarz, który ma za zadanie w złośliwy sposób wytknąć komuś wadę lub złe zachowanie. Ironia natomiast cechuje się znacznie mniejszymi pokładami negatywnych emocji. Również bywa uszczypliwa, ale bardziej przypomina ukrytą drwinę niż złośliwość.

Nie wiesz?Nie smutaj! Pomożemy:)

opinia

- wyrażenie własnego poglądu na jakąś sprawę,ocena danej sytuacji

Nie wiesz?Nie smutaj! Pomożemy:)

pytania podchwytliwe

pytanie z przypuszczeniem, tendencyjne - jeden z sofizmatów (błędów logicznych), popełniany przy zadawaniu pytania, które zakłada (przypuszcza) coś, co nie zostało udowodnione lub zaakceptowane.

Przykład: "Czy nadal bijesz swoją żonę?" Pytanie to, w przypadku odpowiedzi "tak", zakłada, że odpowiadający nadal bije żonę, natomiast w wypadku odpowiedzi "nie", że i tak bił ją wcześniej. Inny przykład: - Czy zdarzyło się, że rady, które pan dawał zawsze dawały określony skutek? - Nie. - Czy może się zdarzyć, że rozwiązanie, które pan proponuje w przyszłości może okazać się nie do końca bezbłędne? - Może. - Czy wobec tego nie mam racji, jeśli proszę pana o zmniejszenie ceny o 10%? Sam pan widzi, z nie możemy panu zapłacić tyle ile pan chce, potwierdzają to pana słowa... :):)

Nie wiesz?Nie smutaj! Pomożemy:)

znaczenie wyrazu realne a etymologiczne

Znaczenie realne - to, w jakim dany wyraz jest współcześnie używany. Znaczenie etymologiczne - dawne znaczenie wyrazu wynikające z jego pochodzenia.

Przykłady:

bielizna - dawniej: białe ubranie lub wyroby tekstylne (np. bielizna pościelowa); dziś: warstwa ubrania noszona bezpośrednio na ciele (kolor już nieważny!);

miednica - dawniej: naczynie z miedzi; dziś: miska do mycia czy prania - teraz zazwyczaj jest z plastiku;

piwnica - dawniej: miejsce do przechowywania piwa; dziś: pomieszczenie, w którym można przechowywać różne rzeczy, niekoniecznie piwo.

Nie wiesz?Nie smutaj! Pomożemy:)

pytania sugerujące odpowiedź

- pytanie na które otrzymuje się odpowiedź zgodnie z zamierzoną lub niezamierzoną sugestią osoby pytającej Na przykład: Z pewnością także jesteś zdania, że dyrektor szkoły powinien zakupić nowy sprzęt komputerowy?

Nie wiesz?Nie smutaj! Pomożemy:)

słownictwo neutralne i emocjonalne;oficjane i swobodne

Słownictwo emocjonalne (ekspresywne) to takie, które ma określoną barwę uczuciową. Może być ona dodatnia (np. synuś, śniadanko, ) lub ujemna (np. obijać się, ciemniak, łajza, wiocha). Wyrazy pozbawione ładunku emocjonalnego nazywamy neutralnymi.

Nie wiesz?Nie smutaj! Pomożemy:)

informacje jawne a ukryte

Jawne - dostępne i zrozumiałe dla odbiorców, z jawnymi intencjami, sformułowane konkretnie precyzyjnym językiem. Ukryte - wymagające dostrzeżenia i odkodowania, intencje nadawcy są ukryte, wyrażone w sposób bardzo ogólny (manipulacja, perswazja).

Nie wiesz?Nie smutaj! Pomożemy:)

stylizacja językowa

celowe wprowadzenie do tekstu elementów językowych charakterystycznych dla innego stylu.

publicystyka

Nie wiesz?Nie smutaj! Pomożemy:)

artykuł

tekst publicystyczny, literacki lub naukowy zamieszczony w gazecie lub czasopiśmie

Nie wiesz?Nie smutaj! Pomożemy:)

felieton

krótki utwór dziennikarski (prasowy, radiowy, telewizyjny) utrzymany w osobistym tonie, lekki w formie, wyrażający punkt widzenia autora.

Nie wiesz?Nie smutaj! Pomożemy:)

streszczenie logiczne

Streszczenie logiczne to inaczej streszczenie artykułu. Jest to krótka wypowiedź powstała na bazie innego tekstu.

Nie wiesz?Nie smutaj! Pomożemy:)

przemówienie polityczne

rodzaj wystąpienia o charakterze politycznym; z reguły zawiera program polityka czy partii politycznej; dominuje w nim funkcja ekspresywna i perswazyjna.

Nie wiesz?Nie smutaj! Pomożemy:)

konspekt

Konspekt to skrót wypowiedzi pisemnej lub ustnej ujęty w punktach, bardziej szczegółowy niż plan.

Ponadto powinieneś umieć:

dostrzec obecne w utworach literackich oraz innych tekstach kultury wartości narodowe i uniwersalne

porównać utwory literackie lub ich fragmenty (dostrzec cechy wspólne i różne)

zauważyć w świecie konflikty wartości (np. równości i wolności, sprawiedliwości i miłosierdzia) oraz rozumieć źródła tych konfliktów

utworzyć dłuższy tekst pisany (rozprawka, interpretacja utworu literackiego lub fragmentu) a także mówiony - jeśli wyrazisz wolę zdawania egzaminu ustnego

wykonać działania na tekście cudzym (np. streścić, sparafrazować, sporządzić konspekt, cytować).

interpretacja

Obowiązkowe teksty kultury

Bogurodzica

*Jan Kochanowski - wybrane pieśni, treny (inne niż w gimnazjum) i psalm

Adam Mickiewicz *Dziadów część III, *Pan Tadeusz

Bolesław Prus *Lalka;

Stanisław Wyspiański *Wesele

*Bruno Schulz - wybrane opowiadanie;

Witold Gombrowicz *Ferdydurke (w całości lub w części)

wiersze wybranych poetów

wybrane filmy z twórczości polskich reżyserów

homilia Jana Pawła II wygłoszona 2 czerwca 1979 roku w Warszawie na placu Zwycięstwa (Piłsudskiego) - nagranie telewizyjne

Niestety, to nie jest wszystko, co powinieneś umieć do matury.Bardzo Cię proszę, abyś w ten sam sposób przeanalizował wymagania egzaminacyjne dotyczące III poziomu egzaminacyjnego czyli gimnazjum.

# data[].attributes.attachment_link.description
matura Analiza wymagań egzaminacyjnychz jezyka polskiegodla IV poziomu edukacyjnego Ala Krawczyk Przekąskę mamy, brakuje tylko dobrego filmu...Obejrzymy coś? Film... może innym razem. Dziś przeanalizujmy wymagania egzaminacyjne do matury.Wiem, brzmi strasznie, ale razem damy radę! Najedź kursorem na awatar nauczyciela, a zobaczysz wyjaśnienie podanego terminu.Klikaj ruchome elementy,aby pogłębić zagadnienie albo znaleźć dodatkowe materiały.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Środki stylistyczne i ich funkcje

Epitet

To określenie rzeczownika, najczęściej wyrażone przymiotnikiem.

Funkcje epitetów: - uplastyczniają wiersz, - wpływają na wyobraźnię czytelnika, - wzbogacają treść.

Określeniem nie zawsze jest przymiotnik. Czasem może to być liczebnik czy rzeczownik. - (Wieża) Babel - piętnasta (książka)

Przykłady: drewniany (stół) niebieska (sukienka)

Metafora

Inaczej przenośnia. Zespół słów, w których znaczenie jednych zostaje przeniesione na znaczenie pozostałych słów. Trzeba dostrzec między nimi, mniej lub bardziej odległe pokrewieństwa.

Metafora potocznaMetafora poetycka

- rzuć okiem na tablicę- weź, ogarnij się

wymaga znajomości kontekstu utworu

- wpłynąłem na suchego przestwór oceanu- śród kwiatów powodzi
Przykłady: - odpłynąć marzeniami

Funkcje matafor: - uplastycznianie, - wpływanie na wyobraźnię, - zmuszenie do przemyśleń.

Animizacja

Jej matką jest metafora.

Funkcje animizacji: - wpływają na wyobraźnię, - ożywiają przedmioty, rzeczy, pojęcia, zjawiska.

Przykłady: - chmury biegną po niebie.

Ożywienie - nadawanie przedmiotom, zjawiskom, rzeczom, pojęciom cech istot żywych.

Personifikacja

Przykład: - Lis przemówił do zgromadzonych

Jej matką jest metafora.

Uosobienie - nadawanie zwierzętom, roślinom, przedmiotom, zjawiskom cech ludzkich.

Funkcje personifikacji: - wpływanie na wyobraźnię, - nadawanie cech ludzkich.

Porównanie

Funkcje porównania: - uplastycznienie wiersza, - wpływanie na wyobraźnię czytelnika, - uwydatnienie podobnych cech.

Porównanie homeryckie: - porównanie, którego jeden człon jest rozbudowanym opisem, - nadal szukamy cech podobnych, - występuje w trenie V (śmierć Urszulki porównana do ścięcia drzewka oliwkowego).

Zestawienie ze sobą dwóch pojęć, rzeczy, przedmiotów, zjawisk w przeróżnych konfiguracjach mające na celu wskazanie wzajemnego podobieństwa.

Przykład: - usta jak maliny

Eufemizm

Warto używać eufemizmów w niektórych sytuacjach życiowych, żeby nie wyjść na prostaków i gburów.

Funkcje eufemizmów: - uplastycznianie wypowiedzi, - wpływanie na wyobraźnię czytelnika, - wyrażanie pozytywnego stosunku do odbiorcy.

Przykład: - mijać się z prawdą (kłamać)

To taki wyraz lub zwrot, którego używamy w celu zastąpienia słowa, które - z jakichś względów - nie może być użyte w danym momencie.

Peryfraza

To zastąpienie danego wyrazu grupą innych wyrazów, które są metaforycznym lub opisowym równoważnikiem jego znaczenia.

Funkcje peryfraz: - uplastycznienie, - zwrócenie uwagi na ozdobność stylu, - poszerzenie tematu, - wpływanie na wyobraźnię.

Przykład: - ujął ją sen żelazny (umarła)

Często spotkasz ten środek stylistyczny w poezji.

Oksymoron

Zestawienie wyrazów oparte na sprzeczności.

Funkcje oksymoronów: - powodują zdziwienie, zaskoczenie, - zmuszają do przemyśleń, - podkreślają sprzeczność, - wpływają na wyobraźnię.

Przykład: - sucha woda

Oksymorony występują w popularnej kolędzie: ogień krzepnie, blask ciemnieje, ma granice - Nieskończony.

Alegoria

To pojęcie związane jest również ze sztuką - malarstwem.

Przykład: - lis (spryt)

Funkcje alegorii: - zmuszają do przemyśleń, - wzbogacają interpretację tekstu, - zmuszają do szukania zależności.

Motyw lub zestaw motywów, które oprócz znaczenia dosłownego mają też znaczenie ukryte.

Symbol

Funkcje symboli: - wpływają na wyobraźnię, - wpływają na emocje czytelnika, - zmuszają do przemyśleń, - wzbogacają interpretację, - zmuszają do szukania zależności.

Motyw lub zespół motywów w dziele, które zastępują określony przedmiot, zdarzenie lub pojęcie, a znaczenia trzeba się domyśleć.

Symbol często myli się z alegorią. Oba te środki stylistyczne mają ukryte znaczenia. Alegoria - ma sens jednoznaczny. Symbol - ma sens wieloznaczny.

Przykład: Lew - symbol władzy, potęgi, mocy, siły

Onomatopeja

Przykład: - bum, bum, - szeleści.

Wyrazy, które naśladują dźwięku otaczającego nas świata.

Funkcje onomatopei: - pozwalają odtworzyć dźwięki natury, - wpływają na wyobraźnię, - wpływają na emocje czytelnika, - uatrakcyjniają wypowiedź.

Jest bardzo popularna w komiksach.

Neologizm

Miron Białoszewski był chyba znawcą w tym temacie. "Namuzowywanie" MuzoNatchniuzotakcikońcówkowujęz niepisaniowościnatreśćmiościiuzo

To nowo utworzony wyraz.

Przykład: - kałużyści

Funkcje neologizmów: - nadają nowe nazwy istniejącym już przedmiotom, zjawiskom itp., - poznajemy punkt widzenia i autora, - pobudzają wyobraźnię.

Archaizm

To wyraz, konstrukcje składniowe, które wyszły z użycia. Są przestarzałe względem języka danej epoki.

Funkcje archaizmów: - oddanie charakteru epoki, - urozmaicenie języka, - osiągnięcie pożądanego humoru, - osiągnięcie pożądanego patosu.

Przykład: - waćpan

By zrozumieć tekst autorstwa np. Jana Kochanowskiego, często potrzebujesz wyjaśnień właśnie archaizmów.

Zdrobnienie

To wyraz, który wyraża pozytywne nastawienie do kogoś/czegoś lub podkreśla mały rozmiar.

Funkcje zdrobnień: - podkreślają pozytywne nastawienie do czegoś, - uwydatniają mały rozmiar czegoś, - potęguje cechę znaczeniową wyrazu, - wpływają na wyobraźnię czytelnika.

Przykład: - Kasieńka - domek

Jeśli komuś chcesz "słodzić" - używaj zdrobnień.

Zgrubienie

To wyraz, który wyraża negatywne nastawienie do kogoś/czegoś lub podkreśla duży rozmiar.

Funkcje zgrubień: - podkreślają negatywne nastawienie do czegoś, - uwydatniają duży rozmiar czegoś, - potęguje cechę znaczeniową wyrazu, - pobudzają wyobraźnię.

Przykład: - psisko

Czasem użycie zgrubienia może zostać odebrane jako pogarda.

Wykrzyknienie

To wyraz, grupa wyrazów lub zdanie wykrzyknikowe, eliptyczne, wtrącone w tok wypowiedzi, często w formie apostrofy.

Funkcje wykrzyknień: - oddają emocje autora, podmiotu lirycznego, - potęgują cechę znaczeniową wyrazu, - zwracają uwagę na ważność wyrazu, zadnia, - potęguje ekspresję.

W mowie zaznaczamy wykrzyknienia odpowiednią intonacją, w piśmie - wykrzyknikami.

Przykład: - „(...) Nagle zerknął do lusterka...Nie chce wierzyć... Znowu zerka.Znalazł! Są! Okazało się,Że je ma na własnym nosie (...)"

Apostrofa

Przykład: - "Litwo! Ojczyzno moja!

Funkcje apostrof: - podkreślenie ważności adresata, - jest sposobem na kontakt z odbiorcą, - nadaje tekstowi podniosły charakter.

To bezpośredni zwrot do adresata.

Apostrofy znajdziesz nie tylko w poezji.

Anafora

Funkcje anafor: - podkreślenie ważności słów, zwrotów, - zwrócenie uwagi na fragment wiersza, - wpływanie na rytmizację utworu.

Anafora jest jednym z typów powtórzenia.

To powtórzenie tego samego słowa lub zwrotu na początku kilku kolejnych zdań, wersów, strof.

Przykład: "Precz z moich oczu... Precz z mego serca... Precz z mej pamięci..."

Pytanie retoryczne

Funkcje pytań retorycznych: - podkreślają punkt widzenia autora, - zdradzają emocje autora, - wzmacniają uwagę odbiorcy, - wpływają na wyobraźnię czytelnika.

Przykład: - czy ja mówię po chińsku?

Możesz używać pytań retorycznych, pisząc przemówienie. To przykuwa uwagę odbiorcy.

Pytanie, na które nie oczekuje się odpowiedzi, bo jest ona ogólnie znana.

Przerzutnia

Przykład: I nie miłować ciężko, i miłować Nędzna pociecha (...)

To przerzucenie do następnego wersu wyrazu lub kilku wyrazów należących treściowo do wersu poprzedniego.

To największa zmora sprawnego odczytywania poezji.

Funkcje przerzutni: - zaakcentowanie treści, - zwiększenie tempa, - wpływanie na dynamikę, - pobudzanie wyobraźni czytelnika.

Wyliczenia

Przykład: - Dźwięk, cień, dym, wiatr, błysk, głos, punkt - żywot ludzki słynie. Słońce więcej nie wschodzi to, które raz minie,

To wymienienie w szeregu analogicznie zbudowanych zdań coraz to nowych elementów tej samej kategorii.

Funkcje wyliczeń: - zwrócenie uwagi na konkretne treści, - wpływanie na rytmizację utworu, - wpływanie na wyobraźnię.

Wyliczenia przydają się w zabiegach perswazyjnych.

Dziękuję za uwagę!

Hanna Koniorczyk

# data[].attributes.attachment_link.description
Środki stylistyczne i ich funkcje Epitet To określenie rzeczownika, najczęściej wyrażone przymiotnikiem. Funkcje epitetów: - uplastyczniają wiersz, - wpływają na wyobraźnię czytelnika, - wzbogacają treść. Określeniem nie zawsze jest przymiotnik. Czasem może to być liczebnik czy rzeczownik. - (Wieża) Babel - piętnasta (książka) Przykłady: drewniany (stół) niebieska (sukienka) Metafora Inaczej przenośnia.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Agata Karolczyk-Kozyra

Znak i system znaków

Akt komunikacji językowej

Funkcje tekstów

4

Terytorialne, środowiskowe i zawodowe odmiany polszczyzny

Stylizacja i jej rodzaje

Błędy jezykowe i ich rodzaje

Podaj przykład znaków majacych postać graficzną, formę dźwięku, zapachu, gestu.

przedmiot, czynność, zjawisko fizyczne postrzegane jako element majacy znaczenie, czyli wskazujący na rzeczywistość poza nim. Może mieć postać graficzną, obrazową, formę dźwięku, zapachu, gestu.

Postać graficzna, obrazowa - np. znak drogowy Stop jako sygnał wskazujący, że należy się zatrzymać

W formie dźwięku - np. dzwonek do drzwi sygnalizujący czyjeś przyjście

Barwa - np. czerwone światło sygnalizatora jako nakaz zatrzymania

Zapach - np. spalenizna wskazująca na przypalenie się przygotowywanej potrawy

Gest - np. przytulenie jako oznaka sympatii

RODZAJE ZNAKÓW

znaki naturalne

znaki umowne

związek między znakiem a tym, co on oznacza, jest naturalny

np. błyskawice - oznaka burzy, kaszel - oznaka choroby

związek między znakiem a tym, co on oznacza, jest ustalony na mocy konwencji, czyli umowy ogólnie przyjętej przez dane społeczeństwo

np. czarne szaty - oznaka żałoby, rysunek płonacego ognia - oznaka materiałów łatwopalnych

AKT KOMUNIKACJI

1. Na podstawie podanego wykresu oraz zaproponowanej lekcji omów, na czym polega akt komunikacji. Uwzględnij jego składniki.

2. Co wpływa na skuteczność komunikacji? Podaj przykład z własnych doświadczeń językowych oraz z tekstu literackiego.

3. Na czym polega etyka językowa? Podaj przykłady naruszania zasad etki językowej w literaturze i w życiu codziennym.
Cechy skutecznej komunikacji:

dbanie o poprawność wypowiedzi - tworzenie zgodnie z zasadami gramatyki

posługiwanie się bogatym, a jednocześnie zrozumiałym słownictwem

zwięzłe i przejrzyste formułowanie myśli

pamiętanie o założonym celu wypowiedzi

dopasowywanie komunikatu do sytuacji społecznej - oficjalnej lub nieoficjalnej

dopasowywanie komunikatu do relacji łączącej odbiorcę z nadawcą

świadomość swojej mowy ciała i jej zgodność z treścią wypowiedzi

Etyka językowa - zasady dotyczące postaw i zachowań uczestników komunikacji.
Podstawy etyki językowej:

prawdomówność i uczciwość

okazywanie rozmówcy szacunku i życzliwości

brak podejrzliwości u odbiorcy

Przykłady naruszania zasad etyki językowej:

niedopuszczanie rozmówcy do głosu

narzucanie odbiorcy własnych poglądów

słuchanie z negatywnym nastawieniem

prowokowanie, upokarzanie, ośmieszanie rozmówcy

agresja językowa - stosowanie wulgaryzmów, wyrazów ostro oceniających, napastliwy ton wypowiedzi

manipulacja językowa - mówienie kłamstw, półprawd, pochlebstw, zatajanie informacji, wprowadzanie w błąd

FUNKCJE TEKSTÓW

Zapoznaj się z lekcją i podaj przykłady tekstów,

w których dominują funkcje:

wypowiedzi

Funkcja informatywna (emotywna) polega na komunikowaniu faktów, przekazywaniu informacji dotyczących otaczającej nas rzeczywistości. Wypowiedź nastawiona na kontekst i przekazanie informacji.

Funkcja ekspresywna polega na wyrażaniu uczuć nadawcy, informowaniu o jego nastroju, emocjach, poglądach. Nastawiona na nadawcę i wyrażanie emocji, wypowiadanie sądów.

Funkcja impresywna (nakłaniająca) związana jest z oddziaływaniem komunikatu na zachowanie odbiorcy. Nadawca za pomocą języka nakłania odbiorcę do pewnych zachowań. nastawiona na odbiorcę i oddziaływanie na jego zachowania i postawę.

Funkcja poetycka polega na zwróceniu uwagi na formę tekstu, na to, jak jest on zbudowany, jakie środki językowe zostały w nim użyte. Nastawiona na komunikat i zwrócenie uwagi odbiorcy na sam tekst, jego estetykę.

Funkcja fatyczna wynika ze skierowania komunikatu na nawiązanie i podtrzymanie kontaktu z odbiorcą.

Funkcja metajęzykowa wynika ze zorientowania komunikatu na kod, czyli język jako system znaków. Występuje ona na przykład wtedy, gdy pytamy o znaczenie jakiegoś wyrazu, obecna jest w słownikach, podręcznikach do gramatyki.

ODMIANY POLSZCZYZNY

Terytorialne

Środowiskowe

1. Czym jest gwara?

2. Czym jest dialekt?

3. Wymień pięć podstawowych dialektów polszczyzny.

4. Podaj cechy jednego z dialektów.

1. Czym jest gwara środowiskowa?

2. Na czym polega ekspresywność gwar środowiskowych?

1. Podaj cechy gwar zawodowych.

2. Na czym polega tajność w gwarach zawodowych?

Wskaż teksty literackie, w których występuje gwara terytorialna.

Wskaż teksty literackie, w których występuje gwara środowiskowa.

Wskaż teksty literackie, w których występuje gwara zawodowa.

1. Gwara - mowa ludności wiejskiej używana na niewielkim terytorium - zwykle kilkunastu wsi. Występuje przede wszystkim w formie mówionej. Gwary różnią się od siebie wymową, słownictwem, odmianą wyrazów.

2. Dialekt - termin oznaczający w najszerszym rozumieniu naukowym odmianę języka odznaczającą się swoistymi cechami fonetycznymi, leksykalnymi czy gramatycznymi, odróżniającymi ją od innych form tego języka. Wszystkie dialekty w jednakowy sposób rządzą się zespołem zasad gramatycznych, choć ich system bywa silnie zróżnicowany.
Mowa ludności wiejskiej charakterystyczna dla większego obszaru geograficznego. Obejmuje grupę gwar mających podobne cechy językowe. 3. Najważniejsze dialekty polskie:

mazowiecki

małopolski

wielkopolski

śląski

kaszubski (język regionalny)

4. Cechy dialektów polskich:

Dialekt mazowiecki - jeden z dialektów języka polskiego. Dialekt mazowiecki obejmuje pn.-wsch. oraz środkową część Polski i jest najbardziej odrębnym z dialektów polskich i zarazem najbardziej ekspansywnym. W dialekcie mazowieckim występuje mazurzenie oraz ubezdźwięcznienie spółgłosek przed samogłoskami w nagłosie następnego wyrazu. Cechy charakterystyczne to m.in.: wymowa grup głosek ke, ge jak kie, gie, a kę, gę jak ke, ge (np.: nogie, rękie, kedy, kerować); brak zmiękczenia głoski l (a więc: lytr, lysa, lymuzyna); w zakresie fleksyjnym - końcówkę narzędnika liczby mnogiej -mi wymawia się -my.

Dialekt małopolski- dialekt języka polskiego, którym posługują się mieszkańcy Małopolski. Nie jest on jednakowy w całym regionie. Dialekt ten uważa się za najbardziej urozmaicony. Jego cechy to m.in.: charakterystyczna, nosowa wymowa „ą" i „ę", wymowa końcówki „-enka", jak w „ręka" (np. [paɲεŋka], częste używanie partykuły „że" w trybie rozkazującym („weźże", „idźże", „zróbże", „podajże", cicho-że, cicho-żeż bądź), charakterystyczny zaśpiew w mowie potocznej, zlewanie zbitek „t-sz" i „d-ż" w „cz" i „dż".

Dialekt wielkopolski - dialekt języka polskiego, używany w Wielkopolsce. Do cech dialektu należą: brak mazurzenia, udźwięczniająca fonetyka międzywyrazowa, samogłoski nosowe wymawiane wąsko i asynchronicznie, np. wy̨ch, wiųzać, wszyńdzie, widzom (węch, wiązać, wszędzie, widzą), na południu wymowa beznosówkowa, np. ksiużka, wuchać (książka, wąchać), na północy pomieszanie nagłosowego o- i wo-, np. woda, wokno lub uoda, uokno, silne uproszczenie grup spółgłoskowych, np. leki, stasze, szur (lekki, starsze, szczur), brak ubezdźwięcznienia w, np. chwila, twardyj, świat, kwiat (literacka wymowa [chfila, tfardy, śfiat, kfiat]), przejście eł w åu, óu, np. kiåubasa, koukiouka, formy dopełniacza liczby pojedynczej rzeczowników rodzaju nijakiego typu kazanio, picio, formy mianownika liczby mnogiej typu kawalyrzo, sołtysi

Dialekt śląski - dialekt języka polskiego, którym posługuje się rdzenna ludność Górnego Śląskaoraz reliktowo część ludności Dolnego Śląska. Cechy dialektu: obecność g: śl./pol. noga, vs. czes. noha; obecność dz w odmianie g, np. śl./pol. na nodze, czes. na noze, słow. na nohe, ros. na nogie; twarda wymowa cz, sz, ż ; spółgłoski te na północnym Śląsku ulegają ponadto mazurzeniu, obecność i wymowa spółgłosek ś, ź, ć, dź identyczna jak w języku ogólnopolskim: siano, zielóny, jeść, dziyń, możliwość tworzenia czasu przyszłego według wzoru byda godała albo byda godać., miękka wymowa spółgłosek przed i. Przykładowo, wyraz lipa jest wymawiany z miękkim l' po śląsku oraz w języku ogólnopolskim, natomiast w polskiej wymowie warszawskiej l jest twarde, co Ślązak słyszy jako lypa.

Język kaszubski, dialekt kaszubski - mowa zachodniosłowiańska i lechicka o spornym statusie - w zależności od przyjętych kryteriów uznawana za odrębny język lub dialekt języka polskiego. Cechy dialektu: kaszubienie, czyli przejście ć, ś, ź, dź w c, s, z, dz., brak udźwięcznienia międzywyrazowego.

Gwara zawodowa, gwara profesjonalna - mowa środowiskowa właściwa dla przedstawicieli określonego zawodu. Od formy powszechnej języka standardowego różni się przeważnie wyłącznie leksyką (profesjonalizmami) i frazeologią. Zasadniczo funkcjonuje wyłącznie w formie ustnej, sporadycznie wykorzystywana jest także jako materiał w utworach literackich. Gwarę profesjonalną tworzą jednostki leksykalne przyjęte do środowiskowych kontaktów nieformalnych; odróżnia się ją od terminologii oficjalnej stosowanej przez daną grupę zawodową.

Termin często traktowany jako synonimiczny w stosunku do określeń żargon, slang, język specjalny.

Niekiedy granica między wąsko pojętą gwarą zawodową a szerszą gwarą środowiskową jest dosyć płynna, np. gwara myśliwska (język łowiecki) (obecnie jest to raczej gwara środowiskowa). Przykłady gwar zawodowych: prawnicza, lekarska, informatyczna, matematyczna.

STYLIZACJA JĘZYKOWA

Zastanów się, czy znasz jeszcze inne rodzaje stylizacji. Jeśli tak, to jakie?

Archaizacja

Dialektyzacja

Kolokwializacja

1. Podaj cechy archaizacji.

2. Wskaż dzieła, w których została zastosowana.

3. Podaj przykłady archaizmów.

1. Podaj cechy dialektyzacji.

2. Wskaż dzieła, w których została zastosowana.

3. Podaj przykłady słownictwa gwarowego.

4. Określ funkcję dialektyzacji.

1. Podaj cechy kolokwializacji.

2. Wskaż dzieła, w których została zastosowana.

3. Podaj przykłady kolokwializmów.

4. Określ funkcję kolokwializacji.

Kolokwializacjajest kształtowaniem języka wypowiedzi na styl potoczny. Może być fragmentaryczna albo całościowa. Odmianą kolokwializacji jest argotyzacja, czyli stylizacja na środowiskowe odmiany języka oraz profesjonalizacja, czyli stylizacja na język określonej grupy zawodowej. Kolokwializacja (a szczególnie argotyzacja) jest obecnie bardzo popularnym sposobem stylizacji językowej. Częstość stosowania kolokwializacji wynika z uznania języka potocznego za podstawową odmianę polszczyzny.
Funkcje kolokwializacji to:

przybliżenie realiów codzienności,

oddanie sposobu myślenia i mówienia bohaterów,

osadzenie bohaterów w konkretnym środowisku (mówimy wtedy o kolokwializacji środowiskowej).

Dialektyzacja (stylizacja gwarowa) - nadawanie wypowiedziom cech charakterystycznych dla odmian terytorialnych języka, czyli gwar i dialektów. Obie te odmiany są związane z językiem mieszkańców wsi. Dialektyzacja polega na przywoływaniu chłopskiego sposobu mówienia, czyli na celowym wprowadzaniu elementów gwar ludowych do utworu literackiego (zwłaszcza do dialogów).
Dialektyzacja występuje w wielu utworach literackich począwszy od drugiej połowy XIX w. (rozwój realizmu, młodopolska chłopomania). Stylizowanie wypowiedzi - zwłaszcza w powieściach realistycznych - niektórych bohaterów na gwarę (stylizacja indywidualizująca) jest często dodatkowym środkiem charakterystyki postaci (np. w Lalce język lokaja Wokulskiego - Konstantego, który stara się wyzbyć elementów gwarowych). Czasami stylizacja gwarowa pełni funkcje parodystyczne lub tworzy efekt groteski (np. Wesele w Atomicach S. Mrożka, Szewcy Witkacego).
Dialektyzacja może obejmować cały utwór (np. Na skalnym Podhalu Kazimierza Tetmajera) lub występować tylko w jego częściach - zazwyczaj w partiach dialogowych.

(stylizacja archaiczna) - rodzaj stylizacji językowej polegającej na wprowadzeniu do utworu literackiego archaicznych elementów słownictwa, rzadziej form gramatycznych lub konstrukcji składniowych.

służy przybliżeniu realiów minionych czasów,

służy wprowadzeniu odbiorcy w atmosferę epoki

może być wykorzystywany, by wytworzyć podniosły nastrój, nadać wypowiedzi patetyczny, uroczysty charakter lub - wręcz przeciwnie - żartobliwy czy groteskowy.

Błędy językowe

Iwona Gubańska o błędach językowych

Błąd językowy - nieuzasadnione odstępstwo od normy językowej.
Zadanie: Omów rodzaje błedów językowych. 1. Materiały edukacyjne ze strony epodreczniki.pl
Do zobaczenia:

KONTAKT

POWODZENIA NA MATURZE!

# data[].attributes.attachment_link.description
Agata Karolczyk-Kozyra Znak i system znaków Akt komunikacji językowej Funkcje tekstów 4 Terytorialne, środowiskowe i zawodowe odmiany polszczyzny Stylizacja i jej rodzaje Błędy jezykowe i ich rodzaje Podaj przykład znaków majacych postać graficzną, formę dźwięku, zapachu, gestu. przedmiot, czynność, zjawisko fizyczne postrzegane jako element majacy znaczenie, czyli wskazujący na rzeczywistość poza nim.

# data[].attributes.headline
* znajomość związków frazeologicznych ( o różnym pochodzeniu (etymologii) biblizmy (oczywiście z Biblii), mitologizmy (z mitologii :)), z literayury oraz języka potocznego

# data[].attributes.subject
* znajomość związków frazeologicznych ( o różnym pochodzeniu (etymologii) biblizmy (oczywiście z Biblii), mitologizmy (z mitologii :)), z literayury oraz języka potocznego

# data[].attributes.attachment_link.title
Epoki literackie po kolei - podsumowanie

# data[].attributes.attachment_link.title
237. Epoki literackie. Powtórka do matury z polskiego.

# data[].attributes.attachment_link.title
Mitologia najważniejsze mity i rodowód bóstw olimpijskich, atrybuty bogów greckich, muzy greckie.

# data[].attributes.attachment_link.title
60. Matura z polskiego 2018: Epoki literackie -  Biblia, omówienie tematu maturalnego

# data[].attributes.attachment_link.title
Starożytność - epoki literackie. Powtórka do matury z polskiego

# data[].attributes.attachment_link.title
61. Powtórka do matury z polskiego:  Epoki literackie; powtórzenie o średniowieczu

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Lektury obowiązkowe: Wymagania egzaminacyjne:

Umiejętność rozpoznania kluczowych motywów literatury epoki.

Podstawowe średniowieczne gatunki literackie: moralitet, żywot świętego, chanson de geste.

Podstawowe cechy stylu literatury średniowiecznej.

Ogólna orientacja w kulturze i ideologii epoki.

Najważniejsze pojęcia:
Asceta, etos, memento mori, ars moriendi, liryka maryjna, wiersz zdaniowo-rymowy, pieta, pareneza, hagiografia
Lektury obowiązkowe: Wymagania egzaminacyjne:

Umiejętność odczytywania odwołań do topiki średniowiecznej.

Podstawowe cechy stylu literatury średniowiecznej.

Związek poetyki średniowiecznej z ideologią epoki.

Ogólna wiedza o filozofii epoki.

Najważniejsze pojęcia:
Augustynizm, iluminacja, tomizm, drabina bytów, deesis, plankt

Średniowiecze - kalendarz epoki

Wydarzenia
Wczesne średniowiecze V - XII w.

476 r. Upadek Cesarstwa Rzymskiego - umowny początek epoki.

IX w. Panowanie Karola Wielkiego.

966 r. Chrzest Polski.

1025 r. Koronacja Bolesława Chrobrego.

1096 r. Początek wypraw krzyżowych.

Dojrzałe średniowiecze (okres gotycki) XIII - XIV w.

1292 r. Koniec wypraw krzyżowych.

1320 r. Koronacja Władysława Łokietka - koniec rozbicia dzielnicowego w Polsce.

1364 r. Założenie Akademii Krakowskiej.

Późne średniowiecze XV w.

1410 r. Bitwa pod Grunwaldem.

1453 r. Zdobycie Konstantynopola - umowna data końcowa epoki.

1492 r. Odkrycie Ameryki przez Krzysztofa Kolumba.

Ludzie i dzieła
Wczesne średniowiecze V - XII w.

IV w. Pisma św. Augustyna.

Od X w. Dominuacja w sztuce stylu romańskiego.

XI w. Kształtowanie się Pieśni o Rolandzie.

1138 r. Początek rozbicia dzielnicowego w Polsce.

Dojrzałe średniowiecze (okres gotycki) XIII - XIV w.

XIII w. Działalność św. Tomasza z Akwinu.

XIII w. Najbardziej prawdopodobny moment powstania Bogurodzicy.

Powstanie Złotej legendy Jakuba da Voragine.

Późne średniowiecze XV w.

XV w. Powstanie Roczników czyli kronik sławnego Królestwa Polskiego Jana Długosza.

XV w. Rozkwit Akademii Krakowskiej.

XV w. We Włoszech rozkwit renesansu - działalność Leonarda da Vinci.

Średniowiecze do nowej matury

Nie będziemy siać nadmiernej paniki. Średniowiecze raczej do nowej matury słabo „pasuje". Fragmenty tekstów z epoki mogą być zwyczajnie za trudne do maturalnego rozpracowywania - dlatego też ten okres literacki może na maturze pojawić się jedynie pośrednio (czyli poprzez pojęcia i motywy z nim związane) - ewentualnie w konfrontacji z tekstem współczesnym. Oczywiście - to nie znaczy, że na pewno nie musicie przejmować się średniowieczem. Przezorny - zawsze ubezpieczony. Mamy nadzieję, że nasz tekst trochę Wam doda pewności siebie.

Wizualizacja zadań - co musimy opanować?

Do I arkusza poziomu podstawowego
- czyli do testu z czytania ze zrozumieniem: Rzecz jasna to, o co można najłatwiej zapytać w teście - pojęcia związane z epoką. Test w zasadzie nie ma sprawdzać Waszej zapamiętanej wiedzy - bardzo często jednak jest ona potrzebna do właściwego zrozumienia czytanego tekstu. Nie ma bowiem umiejętności bez wiedzy - a zdaje się, że egzaminatorzy także to rozumieją...

Do II arkusza poziomu podstawowego
- czyli do wypracowania na poziomie podstawowym: Przede wszystkim średniowieczne lektury. Na pierwszym miejscu - Bogurodzica - jedyny tekst z epoki znajdujący się bezpośrednio na liście wymagań egzaminacyjnych dla poziomu podstawowego. Prócz tego - teksty, które z tej listy wynikają pośrednio - czyli „kontekst poezji średniowiecznej" oraz utwory związane z motywami kluczowymi dla kultury europejskiej. Te ostatnie to, oczywiście, eposy rycerskie - reprezentowane przez Pieśń o Rolandzie i żywoty świętych - czyli Legenda o św. Aleksym. Jako bohaterów literackich epoki zapamiętajcie zaś przede wszystkim parenetyczne wzorce rycerza, władcy, świętego.

Do arkusza poziomu rozszerzonego
- czyli do wypracowania na poziomie rozszerzonym: Wiedza trochę ponad szkolną normę. Oprócz słynnych fragmentów Boskiej komedii Dantego w zasadzie niepotrzebne są inne „ponadpodstawowe" lektury. Przyda się za to co nieco uniwersalnej - do zastosowania przy całej masie tematów wypracowań - wiedzy o filozofii epoki. Prócz tego jednak niestety - dobrze wyćwiczona sprawność w pisemnym interpretowaniu tekstów.

Wiedza o Biblii niezbędna do testu
Pozbieraliśmy dla Was ważniejsze pojęcia związane ze średniowieczem. Pierwsza grupa to terminy ogólne, związane z kulturą i ideologią epoki, druga to pojęcia odnoszące się do poetyki - czyli Waszej wiedzy teoretycznoliterackiej.Jakie pojęcia podstawowe mogą pojawić się w tekście?

Komentarz: To wiedza elementarna, którą każdy człowiek z wykształceniem średnim powinien mieć. Naprawdę - zupełne minimum, bez którego zresztą trudno byłoby zrozumieć zarówno teksty z epoki, jak i późniejsze do nich nawiązania. Pocieszcie się - nie jest tego wiele, a z pewnością terminy, które się tu pojawiają, obiły się Wam już o uszy. Nieraz.

Etos
Pojęcie, które każdy szybko chwyta, ale które trudno wyjaśnić. Określa zespół pożądanych cech, wartości i zachowań charakterystyczny dla jakiejś grupy społecznej (niekoniecznie w sensie klasowym). Dla średniowiecza najistotniejszy jest etos rycerski - uosabiany przez np. Rolanda czy Lancelota. Składają się nań rycerski honor, obyczajowość, system wartości (Bóg, honor, król). Jeśli dodamy do tego jeszcze modę i maniery - z połączenia tego wszystkiego wychodzi nam właśnie etos.

Pareneza
Literatura parenetyczna to taka, która wskazuje godne naśladowania wzorce zachowań. Może być także swoistym przekaźnikiem etosu - w niej właśnie zawarte są charakterystyczne dla danego etosu prawa. Dla średniowiecza pareneza to pojęcie niezwykle istotne - bo większość utworów epoki poza tekstami stricte modlitewnymi ma właśnie taki charakter. A zatem chansons de geste, eposy rycerskie, hagiografia. Pareneza to jednak nie tylko średniowieczne zjawisko - mnóstwo tekstów o takim charakterze odnajdziemy na przykład w literaturze renesansu.

Ulubiony przez ludzi średniowiecza model religijności polegający na odrzuceniu dóbr doczesnych (jak pieniądze, sława, miłość) i poświęceniu całego życia poznaniu mistycznemu. Towarzyszą temu praktyki umartwieniowe - od postu po samookaleczenia. Wszystko po to - by zbliżyć się do Boga i niejako złożyć mu ofiarę z samego siebie. Postawy ascetyczne były w średniowieczu naprawdę dość popularne - świadczy o tym mnogość żywotów świętych - ascetów, z których najistotniejsza jest dla nas Legenda o św. Aleksym.

Memento mori
Czyli „pamiętaj o śmierci". Ten łaciński zwrot służy za nazwę dla całego zespołu przedstawień i wyobrażeń eksploatującego ukochany przez średniowiecznych artystów motyw przemijania i niechybnej śmierci. Związany jest on dość ściśle z Koheletowskim pojęciem vanitas (czyli marności świata). Motyw memento mori jest jednym z najważniejszych tematów sztuki i literatury epoki. Odnajdziemy go zarówno w Bogurodzicy, jak i w Wielkim testamencie Villona.

Danse macabre
Z motywem memento mori wiąże się - czy raczej stanowi jego specyficzną odmianę - motyw danse macabre - tańca śmierci - popularny zwłaszcza w sztukach plastycznych. To charakterystyczne przedstawienie Śmierci tańczącej w kółeczku z reprezentantami wszystkich pokoleń i stanów średniowiecznych - dowód i symbol tego, że kostucha nie wybiera i nikt nie zdoła przed nią umknąć. Elementy danse macabre odnajdujemy i w literaturze - przykładem Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią.

Ars moriendi
To z kolei - wiemy, to już monotonne - sztuka umierania. Mianem tym określane są stałe w średniowiecznej parenezie schematy ostatnich chwil życia odpowiednie dla danego stanu. Cały rytuał towarzyszący ostatniemu tchnieniu Rolanda czy zespół cudów towarzyszący śmierci zapomnianego Aleksego to właśnie przykłady takich przedstawień. Prawdziwy rycerz czy święty w oczach ludzi średniowiecza bowiem wiedział nie tylko, jak ma żyć, lecz także jak (zupełnie dosłownie) umierać.

Kolejny średniowieczny motyw - znów zakorzeniony w sztukach plastycznych. To przedstawienie Matki Bożej bolejącej nad martwym ciałem Syna. Rzeźby lub malowidła o charakterze piety znajdziemy w prawie każdym średniowiecznym kościele. Motyw piety pojawia się jednak często także w literaturze epoki. Najbardziej znany przykład - Żale Matki Boskiej pod krzyżem.

Jakie terminy z zakresu poetyki mogą się przydać na maturze?

Hagiografia
Dział literatury dotyczący opisów życia świętych. W średniowieczu chyba najsilniejszy nurt literacki - owocem tego są setki żywotów najrozmaitszych świętych - spośród których notabene tylko niewielka część jest dziś uznawana przez Kościół. Jako sztandarowy przykład zapamiętujemy Legendę o świętym Aleksym, erudyta może jeszcze wspomnieć o najpiękniejszym i najobszerniejszym średniowiecznym zbiorze żywotów świętych - Złotej legendzie Jakuba da Voragine.

Liryka maryjna
Matka Boska jest szczególnie istotną postacią średniowiecznego życia religijnego. Jej pośrednictwo między ziemią a wysokościami urzekało ludzi epoki, całkiem na serio dopatrywali się w Niej zresztą kogoś w rodzaju dobrego ducha, który może szepnąć słówko, komu trzeba, i uzyskać skierowanie do czyśćca dla zbłąkanej duszy. Stąd też cały dział poezji średniowiecznej, jakim są modlitwy do Matki Boskiej, określany właśnie tym mianem.

Wiersz zdaniowo-rymowy
Mówi się o nim także wiersz średniowieczny - co dobrze określa znaczenie tego systemu wersyfikacji w literaturze epoki. Po pierwsze - każdy wers jest w nim odrębnym zdaniem. Po drugie - liczba sylab w poszczególnych wersach jest zmienna. Po trzecie - rymy mają charakter gramatyczny - to pary tych samych form gramatycznych - np. „nosimy - prosimy".

Żywot świętego
Utwór parenetyczny opisujący legendarne dzieje świętego, propagujący wzorzec świętości, kultywujący jego postać.
W zależności od wzorca świętości ma żywot dość schematyczną budowę. Na przykładzie żywotu ascety schemat biografii świętego wygląda następująco:

Opis narodzin świętego

Cudowne dzieciństwo

Małżeństwo

Ucieczka od świata, śluby czystości itp.

Podróż - dobrowolne wygnanie

Cuda za życia

Męczęńska śmierć

Cuda po śmierci

Jeśli porównacie to ze znaną Wam Legendą o św. Aleksym - zobaczycie, że się zgadza!

Chanson de geste
Po francusku „pieśń o czynach". Epicka opowieść o losach dzielnego rycerza (lub dzielnych rycerzy). Najbardziej znany przykład - Pieśń o Rolandzie. Chanson de geste wykazuje liczne podobieństwa do eposu - bywa też nazywana eposem rycerskim - nie jest jednak „czystej krwi" przedstawicielem homeryckiego gatunku. Jej bohaterami są wszak szlachetnie urodzeni wojownicy i piękne damy wysokiego rodu, opiewa zaś - właśnie te „czyny" - rzecz jasna - bohaterskie i godne najwyższego podziwu.

ŚREDNIOWIECZE a... TWORZENIE WŁASNEGO TEKSTU

Tak naprawdę „najgroźniejszym" utworem, z punktu widzenia podstawowego poziomu matury, jest Bogurodzica. Temat wypracowania ma prawo odwołać się do jej bezapelacyjnej znajomości, podobnie, jak stało się w roku 2002 - chodziło wówczas o znajomość hymnu narodowego. Jest to zresztą jeden z nielicznych utworów, których warto by się nauczyć na pamięć przed egzaminem dojrzałości. Innym dziełem średniowiecznym, do którego może odesłać temat, jest Pieśń o Rolandzie - słynny epos rycerski. Ci, którzy chcą pisać pracę na poziomie rozszerzonym, winni mieć w pamięci Boską komedię Dantego, choć w obu przypadkach dzieł literatury powszechnej standardy wymagań mówią o fragmentach, nie o całości. Nikt jednak nie zabroni autorom tematu maturalnego przytoczyć fragmentu Wielkiego testamentu Villona albo Kroniki Galla Anonima lub polskiego zabytku literatury typu O zachowaniu się przy stole Słoty. Istotne dla maturzystów uczących się średniowiecza zdaje się pytanie - po co i w jakim kontekście miałby się taki utworek pojawić.

Pamiętać musisz: jest to podręcznikowy przykład eposu rycerskiego, można też w odniesieniu do tej lektury napotkać termin chansons de geste, czyli pieśń o czynach - sławiąca czyny danego bohatera. Jak się domyślamy za użycie takiego terminu w wypracowaniu zawsze można złapać punkcik. Pieśń jest anonimowym dziełem, spisana została w XI wieku. Wpisuje się w krąg cyklu karolińskiego - czyli utworów opiewających czyny Karola Wielkiego.

Bohaterowie
Pieśń o Rolandzie już w tytule zdradza, o kim opowiada. Rycerz Roland jednakże sam sprawy nie załatwia, bowiem rozgrywające się wypadki dotyczą także znakomitego króla Karola - ikony wieków średnich i ówczesnego idola, poza tym intryganta Ganelona, sprawcy klęski Rolanda oraz Rolandowego przyjaciela - Oliwiera. Wspomina się także o Odzie - narzeczonej Rolanda, właściwie rolą niewiasty jest umrzeć na wieść o śmierci rycerza.

Rzecz rozgrywa się w 778 roku.
Król Karol dokonuje ekspansji Hiszpanii, dzielnie walcząc z innowiercami. Roland jest jednym z jego wodzów, dowodzi tylną strażą. Wskutek zdrady Ganelona oddział Rolanda zostaje napadnięty przez Saracenów. Rozpoczyna się wielka i cudowna bitwa, Rolandowi rycerze biją się dzielnie, lecz skazani są na klęskę wobec przeważających sił wroga. Roland uparcie nie chce zadąć w swój czarodziejski róg, by wezwać pomoc. Gdy wreszcie złamie się - i użyje rogu, będzie już za późno. Ginie jego przyjaciel Oliwier, ginie i sam Roland. Król Karol straszliwie pomści śmierć swoich wojów - ale klęska Rolanda staje się faktem..

Bohaterowie na wieki: Roland pozostanie wzorem rycerza, a król Karol - wzorem idealnego władcy. Są niezbitym dowodem średniowiecznej cechy: tworzenia w literaturze wzorów postępowania, czyli wzorców parenetycznych. Pareneza - to pouczająca rola dzieł, które mają w mniemaniu autorów dawać odbiorcom wzory do naśladowania. I dają.

Pieśń o Rolandzie kształtuje cechy rycerza idealnego. Jest to niezłomny, dobrze urodzony, świetnie wyćwiczony w rycerskim orężu, piękny w dodatku bohater. Nad wszystkie cnoty stawia honor, wierność Bogu, swemu panu oraz damie serca. Brzydzi się kłamstwem czy też podstępem, zawsze gra fair play. Jest odważny, pobożny, cechuje go męstwo, pobożność, prawość. Co do honoru - który jest dla rycerza najważniejszą wartością i w imię którego ginie cały oddział - z punktu widzenia odbiorcy współczesnego wygląda na obsesję. Trzeba jednak popatrzeć na to przez pryzmat epoki, i jej ideałów.

Rycerz Roland i król Karol są postaciami historycznymi, choć oczywiście nie jest prawdą, jakoby Karol lekko dożył lat dwustu. Również nie byli krewnymi, a Oliwier nie istniał wcale. Za to legenda uczyniła ich nieśmiertelnymi... A bitwa, w której zginął Roland, miała miejsce rzeczywiście.
Rycerza średniowiecznego usytuuj obok:

rycerza antycznego

siedemnastowiecznego szlachcica szpady

dziewiętnastowiecznego bohatera romantycznego

dwudziestowiecznego inteligenta

Do jakich zestawień maturalnych prowokuje Pieśń o Rolandzie?

Literackie obrazy heroicznej śmierci na przykładzie przywołanej sceny śmierci Rolanda i na przykład wiersza Mickiewicza pt. Śmierć Pułkownika albo sceny śmierci Księdza Robaka z Pana Tadeusza lub sceny śmierci Winrycha, Longinusa Podbipięty... Wówczas z pewnością trzeba będzie porównywać, znajdować podobieństwa, różnice, sposoby ujęcia. Zapamiętaj: masz do czynienia ze śmiercią heroiczną, autor celowo tak ją opisał, by miała znamiona sceny wzniosłej, niemal świętej. Porównując, zadaj pytanie, kim jest bohater, w imię czego umiera, jak opisano jego śmierć. Gdzie jest bardziej męczeńska, heroiczna, ludzka czy stylizowana na boską. Warto umieć odpowiedzieć na pytania, w jaki sposób dokonuje się heroizacja czy też sakralizacja takiej sceny. Śmierć heroiczna jest zawsze śmiercią w imię wielkiej idei, śmiercią męczeńską, dotyczy rycerza, bohatera pozytywnego. Nie jest pozbawiona cech naturalistycznych - Rolandowi „mózg wylewa się przez uszy...". Sakralizacja to uświęcenie - na przykład śmierć Rolanda zostaje opisana na wzór śmierci Chrystusa, a po jego duszę schodzą aniołowie. Zapamiętaj szczegóły - miejsce śmierci Rolanda to wzgórze jak Golgota, Roland umiera z przechyloną jak Chrystus głową, pod sosną (sosna na górze przypomina krzyż), wspomina swoje życie, oddaje prawą rękawicę Bogu (gest wasala wobec pana), a twarz zwraca w kierunku Hiszpanii. Jest to śmierć chwalebna, godna, taka przysługuje pobożnemu bohaterowi. Chodzi więc nie tylko o technikę opisu, ale też o przesłanie - walkę o godność, bo przecież umierać jest rzeczą ludzką, ale liczy się też jak człowiek umiera.

Postacie rycerza bez skazy - wzorce moralne kształtowane przez literaturę. Uwaga - idealizacja. Polega na takim przedstawieniu bohatera, że ma on same cechy dodatnie, a żadnych negatywnych. Twór taki jest, oczywiście, sztuczny i daleki od rzeczywistości, ale typowy dla literatury parenetycznej. Aż się prosi o zestawienie ze słynnym wierszem Herberta Przesłanie Pana Cogito.

Idź bo tylko tak będziesz przyjęty do grona zimnych czaszek
Do grona twoich przodków: Gilgamesza Hektora Obrońców królestwa bez kresu i miasta popiołów

Dlaczego poeta stawia Rolanda w szeregu tych postaci? Wszyscy są rycerzami eposów, tworzą wzorce prawości, dowodzą wielkości człowieka. Dlatego nazywa się ich obrońcami królestwa - tylko ludzie bez skazy mogą nimi być. Czy Roland zasługuje na miejsce w gronie ideałów? Przytocz na dowód wyżej wymienione cechy rycerza średniowiecznego. Czy umiałbyś napisać esej o wartościach ważnych dla rycerza średniowiecznego, odwołując się do całej lektury? Czy wskażesz, które się zdezaktualizowały? Zagadnienia warte matury. Pisząc, używaj słowa etos, kodeks, wymieniaj cnoty rycerskie, komentuj, czy są aktualne - za każdy przykład otrzymasz punkt.

Pisząc pracę o tej lekturze
Odwołuj się do

gatunku (epos, chanson de geste)

ideału i etosu rycerskiego

pojęcia parenezy

słynnej sceny śmierci

wartości takich, jak honor, przyjaźń, odwaga, wierność

Używaj terminów:
Przymierz się do tematu
Rycerz poważnie i w lustrze parodii. Na podstawie przytoczonego fragmentu powieści Cervantesa pt. Don Kichot i znajomości Pieśni o Rolandzie wskaż, które elementy kodeksu rycerskiego zostały sparodiowane przez Cer vantesa. Która wersja bardziej Ci odpowiada?

Bogurodzicę, jak radzimy, warto mieć w pamięci. Lament świętokrzyski - może zostać przywołany jako tekst do przeanalizowania. Liryka maryjna jest ważna w literaturze polskiego średniowiecza - i w ogóle w literaturze polskiej - ze względu na kult Matki Boskiej, jak i na temat cierpienia matki po stracie dziecka - a taki obraz poezja średniowieczna przynosi.

Zapamiętaj: są to wiersze średniowieczne, zwane też zdaniowo-rymowymi lub asylabicznymi. Dzieje się tak ze względu na kompozycję, w której nie ma jeszcze zgodności sylab w wersie, a wers równa się zdaniu lub jego członowi. Są to też zabytki języka polskiego i zabytki polskiej literatury.

Bogurodzica jako najstarszy hymn polski jest też poetycką modlitwą, w której zbiorowy podmiot liryczny zwraca się do Matki Boskiej oraz Jana Chrzciciela o pośrednictwo u Jezusa. Jest też - to warto zapamiętać i o tym pisać - literacka realizacja plastycznego motywu deesis - obrazu, w którym ukazywano jako pośredników Marię i Jana Chrzciciela.

Lament świętokrzyski zwany inaczej Planktem lub od pierwszych od słów: Posłuchajcie, bracia miła... - zawiera unikalny obraz rozpaczającej nad stratą Syna matki. Maryja przedstawiona jest jako zwykła kobieta i do matek takich jak ona zwraca się ze swym bólem - pojawia się w jej słowach nawet wyrzut i gorycz, skierowane do Archanioła Gabriela, który obiecywał jej radość, a los skazał ją na tak wielki ból. Pisząc o tych utworach, używaj terminów, takich jak plankt, liryka maryjna, zabytek literatury, deesis, zawsze wzmacniają wartość pracy.

Prowokuje do tematu o obyczajach - na przykład w zestawieniu z Panem Tadeuszem, którego trzeba znać bardzo dokładnie na nową maturę. W takim zestawieniu z pewnością wiersz Słoty zostałby przytoczony, a po przykłady obyczajów z dzieła Mickiewicza trzeba by sięgać do pamięci. O średniowiecznym wierszu warto pamiętać, że jest przykładem liryki biesiadnej, że mamy tu do czynienia z pouczeniem, z pierwszym w naszej literaturze savoir-vivre'em. Zauważmy, że centralnym obiektem w przestrzeni zarysowanej w utworze jest stół. Stół ważny jest też w Panu Tadeuszu - na wypadek, gdyby przyszło porównywać pouczenia i obyczaje, jakie padają przy XIX-wiecznym stole szlacheckim - zalecamy lekturę właśnie tego fragmentu. Obyczaje to temat przyjemny i nietrudny. Nie ma co spodziewać się pytań o przesłanie czy filozofię życiową - jeśli taki temat zaistnieje, spodziewajmy się raczej komparatystyki - czyli polecenia porównywania samych obyczajów, sposobu pouczeń, poetyki, dydaktyki, osób mówiących itp.

Gdyby została przywołana w temacie maturalnym, to zapewne jako zacytowany fragment. Implikuje temat śmierci, przemijania, rozmyślania o wartościach ważnych w życiu ludzkim. Oczywiście istotny termin, to danse macabre - taniec śmierci, do którego zaprasza spersonifikowana Śmierć wszystkie stany niezależnie od wieku, majątku, zasług, z tym wiąże się ważny termin - egalitaryzm śmierci - czyli fakt, że dotyczy bezwzględnie i bez wyjątku wszystkich. Z tekstu wiele da się wyczytać - pamiętajmy jednak, że właśnie tutaj mamy do czynienia z wczesnośredniowiecznym, naturalistycznym przedstawieniem śmierci jako rozkładającego się ciała, wizje kościotrupa z kosą są późniejsze. I jeszcze bardziej zrównujące ludzi - sprowadzają ich do pustego, pośmiertnego szkieletu. Gdyby zestawiono ten utwór z innym, także portretującym śmierć, dojdzie do porównania jej przedstawienia. Zwróćcie wtedy uwagę na personifikację zjawiska w Rozmowie mistrza Polikarpa... - Śmierć jest tu postacią, mówi, ma swój, jakkolwiek przerażający, ale własny, wygląd. Co więcej, w utworze dochodzi do dysputy na ważne tematy, Śmierć staje się autorytetem, wyrocznią w sprawach moralnych, poucza, przedstawia swą potęgę. Warto zauważać takie niuanse, bo w innym ujęciu śmierć może być tylko pojęciem abstrakcyjnym, lub niematerialnym duchem, sądem lub wybawcą. Takie właśnie rzeczy, dostrzeżenie ich będzie ważne na nowym sprawdzianie maturalnym. Polecamy lekturę innego średniowiecznego wiersza o podobnym temacie, a o innym ujęciu - pt. Skarga umierającego. Dokładnie opracowany w dodatku Kurs do nowej matury - przydać się może na poziomie rozszerzonym.

Przy powtarzaniu średniowiecznych dzieł należy zatrzymać się chwilę nad Wielkim testamentem. Nie jest wprawdzie na liście lektur obowiązkowych, ale posiada fragmenty znane i na tyle nośne znaczeniowo, że mogą zostać przywołane jako tekst cytowany. Jeśli tak miałoby się stać to prawdopodobnie w kontekście tematu przemijania, kondycji ludzkiej, refleksji o upływie czasu. Zacytowana może być słynna Ballada o paniach minionego czasu z filozoficznym refrenem: „Ach, gdzie są teraz niegdysiejsze śniegi..." - symbolem kruchości człowieka, a zwycięstwa czasu. Niemniej - uwaga. W Wielkim testamencie zawarł Villon swoistą filozofię życia, bynajmniej nie pokutniczą jak na średniowiecze przystało. Przeciwnie - poniekąd koresponduje z antycznym carpe diem - chwytaj dzień, ciesz się życiem, bo i tak wszystko przemija, nie ma na to rady ani nie ma co zastanawiać się, dlaczego tak się dzieje. Jeśli mowa o przemijaniu, można spodziewać się porównania z ujęciem barokowym - z wierszem Naborowskiego lub Sępa-Szarzyńskiego. Nie dajcie się zwieść podobieństwu. Owszem przemijalność i kruchość podobnie są postrzegane, ale u Villona z pewnością znajdzie się więcej pochwały życia i inny stosunek do zmysłowości ludzkiej egzystencji. Villon smakuje życie, podczas gdy poeci barokowi obsesyjnie lękają się każdego przejawu doczesności. Zwróćmy też uwagę na gatunek - możliwe jest zestawienie utworu Villona z innym poetyckim testamentem - choćby z utworem Słowackiego - Testament mój albo Herberta Testament. Gdyby tak się stało - a pisalibyście ten temat, zwróćcie uwagę na:

Kreację osoby mówiącej (czyli autokreację). Villon na przykład nie uwzniośla swojej osoby w żaden sposób, wręcz nazywa się łotrem, prezentuje się jako grzesznego i ubogiego. Nie zawsze tak jest, w licznych testamentach literackich spotkacie autokreację wieszcza narodowego, obdarzonego misją, charyzmą itp.

Ważne do kogo kierowane są słowa - wyszczególnienie osób oznacza punkty.

Ważne - bardzo ważne - co pozostawia potomnym autor testamentu. Ponieważ mamy do czynienia z poezją, nie będą to dobra materialne, lecz duchowe - przy porównywaniu kilku tekstów „testamentowych" zawsze trzeba porównać jakie.

Popatrzcie także na nastrój wypowiedzi. Kto pamięta Słowackiego, ten wie - patos, powaga, przesłanie. A Villon - szyderstwo, rubaszność, żarty (niewybredne), styl karnawałowy, mamy bowiem do czynienia z parodią testamentu i choć podstawowy poziom nie wymaga analiz kompozycji - taką rzecz warto stwierdzić i pamiętać.

Testament zawsze jakoś odnosi się do swojej współczesności, przedstawia ją i ocenia. Słowacki na przykład z goryczą pisze o współczesnych, którzy go nie docenili. Villon daje panoramę swojego świata, poznajemy środowisko, w którym przebywał, niezbyt zresztą elitarne. Tym samym staje się Wielki testament nie tyle rozliczeniem z potomnymi, co pysznym portretem swoich czasów.

Jaka ocena życia, swoich dokonań wynika z testamentu? I ten fakt będzie punktowany, a będzie się różnił u różnych poetów - Villona, Herberta, Słowackiego.

Lista lektur na poziom rozszerzony różni się od tej dla poziomu podstawowego tylko o jedną pozycję - Boską komedię Dantego. Koniecznie trzeba do niej zajrzeć - wszak to nowość w Waszych lekturach - i może zadziałać prawo strzelby, która powieszona na ścianie w pierwszym akcie, w ostatnim musi wystrzelić.

Poza tym filozofia średniowieczna - warto powtórzyć sobie podstawowe informacje o św. Tomaszu i św. Augustynie. Na koniec - jak zwykle - co nieco o współczesnych nawiązaniach do motywów wywodzących się z epoki.

Wiedza o epoce

W standardach wymagań egzaminacyjnych dla poziomu rozszerzonego zawarto fragmenty Piekła - czyli III księgi poematu.

Co musisz wiedzieć o utworze
Boska komedia to niezwykły utwór schyłku średniowiecza i początków renesansu (często bywa uważany za utwór renesansowy). To opis swoistej wędrówki bohatera (w roli którego zresztą występuje sam poeta) po 3 zaświatach: piekle, czyśćcu i niebie. W każdym z tych miejsc bohater odwiedza 9 kolejnych kręgów, w których znajdują się grzesznicy i zbawieni w zależności od swych win i zasług. Co ciekawe - w piekle można spotkać na przykład wielkich poetów starożytności - wszak byli poganami... Na pociechę pozostaje im fakt, że przydzielono ich do „łagodnego" pierwszego kręgu. Bohater nie podróżuje sam. Przez piekło i czyściec prowadzi go Wergiliusz, w niebie jego przewodnikiem jest osławiona Beatrycze - słynna platoniczna miłość poety.

Konstrukcja poematu
Boska komedia ma bardzo przemyślaną, precyzyjną strukturę. Składa się z 33 pieśni. Każda pieśń opisuje jeden z kręgów któregoś z zaświatów. Poemat zaczyna się jeszcze „na ziemi". Znajdujący się w połowie swego życia, 35-letni poeta-pielgrzym ma wyraźne problemy z tożsamością, czuje się zagubiony, pozbawiony pewników, cierpi na kryzys wartości. W tej sytuacji mentalnej spotyka Wergiliusza. Ten zaś proponuje mu szczególną wycieczkę...|
Później następuje podróż przez kolejne kręgi piekła i czyśćca.

Zapamiętaj ważną scenę
To niewątpliwie moment spotkania z Wergiliuszem. Poeta żyjący w średniowieczu wybiera na przewodnika po zaświatach antycznego mistrza słowa. A przecież w wiekach średnich ujawnianie się z takimi fascynacjami mogło nawet skończyć się na stosie! Stąd - mimo że duchem Dante to już człowiek renesansu - elementy stricte średniowieczne - „skazanie" Wergiliusza na męki i pokutę. Scena jest szczególnie istotna, ze względu na to, że można ją porównywać z innymi kulturowymi obrazami „zejścia do podziemi" - najsłynniejsza to wyprawa Orfeusza do Hadesu i podobna „wycieczka" wergiliuszowego Eneasza.

Filozofia średniowieczna

Augustynizm
Św. Augustyn żył właściwie jeszcze w starożytności, na przełomie IV i V w. n.e. Na chrześcijaństwo nawrócił się dopiero, będąc dorosłym, jednak szybko dał się poznać jako wielki chrześcijański myśliciel, co zresztą zaowocowało funkcją biskupa. Nieco upraszczając, można powiedzieć, że św. Augustyn dokonał przeniesienia na grunt chrześcijaństwa filozofii Platona. Podstawową ideą według św. Augustyna jest uznanie wiary za pełnoprawną drogę poznania wiedzy o świecie - ale przede wszystkim - o Bogu. Bóg bowiem, zdaniem filozofa, udziela nam łaski iluminacji - czyli poznania tajemnic życia właśnie na drodze wiary. Człowiek jest w konfrontacji z Najwyższym czymś marnym i dalece niedoskonałym. Może tylko prosić o łaskę oświecenia. Do tego zaś potrzebna jest silna, niezmącona, bezgraniczna wiara. To ona, według św. Augustyna, jest naszym jedynym oparciem w niepewnym życiu.

Tomizm
Święty Tomasz z Akwinu działał w XIII wieku - uznaje się go za drugiego z wielkich filozofów średniowiecza. Podniósł on rangę rozumu w poznaniu religijnym. Twierdził, że istnieją dlań dwie drogi - pierwszą jest augustyniańska wiara dana nielicznym, drugą zaś - dostępną dla każdego, kto pozwoli sobie na wysiłek umysłowy - rozum. Filozof uważał, że drogą logicznego rozumowania można dowieść istnienia Boga i zyskać wiarę. Ba, sam nawet taki dowód przeprowadził - według ówczesnych pojęć był on niemal nie do obalenia.

Drugą kwestią, dla której pamiętamy o św. Tomaszu jest jego idea hierarchiczności wszechstworzenia. Założył on bowiem, że Bóg tworząc świat, skonstruował tym samym swoistą drabinę bytów, w której każdy ma swoje miejsce nad kimś i pod kimś. Pisał więc św. Tomasz traktaty o piętrach w niebie, które zamieszkują kolejne gatunki aniołów, swoją teorię przekładał też jednak na ludzi. Także i oni mają swoją hierachię - dowodził. Na jej szczycie znajdowali się królowie, papieże i biskupi, na samym dole - niewolni i nieposiadający majątku. Według św. Tomasza nierówność społeczna pochodzi od Boga i nie jest żadną nierównością, lecz boskim porządkiem. Każdy więc winien pozostać na swoim miejscu i żyć tak, jak mu przystoi. Zauważcie więc, że idea św. Tomasza była znakomitą motywacją dla literatury parenetycznej - traktującej właśnie o tym życiu „jak przystoi".

https://aleklasa.pl/liceum/c155-powtorka-z-epok-literackich/c159-sredniowiecze/sredniowiecze-filozofia-2

Średniowiecze w powieści

Sztandarowe dzieło postmodernizmu - w dodatku - w przeciwieństwie do innych sztandarowych dzieł tego nurtu - zrozumiałe niemal dla każdego. Jedna z najbardziej poczytnych i znanych powieści XX wieku. Z pozoru to po prostu mroczny kryminał przeniesiony w realia średniowiecznego klasztoru. Jasne - ale napisany przez profesora mediewistyki (czyli nauki o średniowiecznej kulturze), a także semiotyki - przede wszystkim zaś - znakomitego pisarza. Dlatego Imię róży to swoista gra z czytelnikiem, a zarazem jego schematami myślenia o epoce. Powieść jest pełna odniesień do średniowiecznej filozofii i teologii, doskonale zgadzająca się w szczegółach z realiami kulturowymi i obyczajowymi. Ale mimo wszystko - to także całkowicie uniwersalne dzieło o poszukiwaniu własnej tożsamości, dojrzewaniu, odgadywaniu tytułowego „imienia róży".

To z kolei bardziej klasyczne - za to niestroniące od doskonale podpartej wiedzą historycznokulturową ironii dzieło autora Czarodziejskiej góry. To prozatorska trawestacja średniowiecznego żywotu świętego - zresztą autentycznego papieża Grzegorza (tego od kalendarza gregoriańskiego). Mann nie stroni od parodii specyficznego stylu średniowiecznego hagiografa, przy okazji z maniakalną dokładnością przenosi w realistyczną poetykę absolutnie nieprawdopodobne perypetie głównego bohatera, w dodatku sprytnie mieszając jego historię z elementami mitu o Edypie... Całość tworzy naprawdę wysmakowane i inteligentnie dowcipne dzieło - bardzo nietypowe u pisarza na ogół bardzo poważnego.

Średniowiecze w poezji

Stanisław Grochowiak, Święty Szymon Słupnik
Nazwisko Grochowiaka powinno być Waszym pierwszym skojarzeniem dotyczącym współczesnych nawiązań do średniowiecza. Ten dwudziestowieczny poeta - przez Juliana Przybosia określony mianem turpisty - lubował się w literaturze średniowiecza (a także baroku) i z ochotą podejmował jej wątki we własnej twórczości. Nie myślcie sobie jednak, że były to jakieś ody ku czci epoki. W żadnym razie - raczej zgrabne przenoszenie średniowiecznych motywów w świat surrealistycznych skojarzeń i nonsensownego humoru.

Miron Białoszewski,To z kolei już całkowicie surrealistyczne przetworzenie średniowiecznej Rozmowy mistrza Polikarpa ze Śmiercią. Wiersz ma formę dialogu. Oto kostucha po raz kolejny składa wizytę mistrzowi. Tym razem jest to jednak Mistrz Miron, który na dzień dobry uznaje ją za dziennikarę. Przekonanie go do rzeczywistego celu wizyty zajmuje Śmierci dłuższą chwilę... Mimo wszystko wiersz wcale nie jest li tylko lekką i dowcipną parodią w stylu Monthy Pythona. Warto choćby przyjrzeć się kończącym go słowom:

Nie każcie mi już więcej być!
Nareszcie spokój

Średniowiecze w filmie

Ingmar Bergman Siódma Pieczęć
Specyficzny to film, bardzo trudny i ciężki w odbiorze dla kogoś, kto na co dzień ma do czynienia głównie z „13 posterunkiem". Jeśli to Twoja ulubiona forma kontaktu z przekazem filmowym, to lepiej nie wspominaj o Bergmanie, bo i tak się zapętlisz. Film opowiada o średniowiecznej trupieteatralno-cyrkowej wędrującej po Europie. Przyłącza się do niej dwóch tajemniczych wędrowców. Jednym jest zmęczony życiem rycerz, drugim - Śmierć. Razem zaczynają grę w szachy mającą trwać... aż do końca...

Akiro Kurosawa Tron we krwi
To już naprawdę cała piramida nawiązań. Oto współczesny reżyser japoński tworzy adaptację Szekspirowskiego Makbeta, dramatu z przełomu renesansu i baroku, którego akcja rozgrywa się w średniowiecznej Anglii. W wersji Kurosawy akcja zostaje przeniesiona do średniowiecznej Japonii. O dziwo jednak, mimo kompletnej zmiany kulturowej scenerii film pozostaje znakomicie czytelny także dla Europejczyka.

Fantasy i średniowiecze

Za pewną formę nawiązania do epoki można uznać praktyki twórców literatury fantasy. Bardzo ważne są dla nich średniowieczne legendy i obyczaje - one właśnie służą często za podstawę ogólnego klimatu kreowanego przez twórcę fantastycznego świata. Mistrzostwo w tej dziedzinie osiągnął Andrzej Sapkowski. W jego Sadze o wiedźminie znajdziemy nie tylko klimaty zapożyczone ze średniowiecza, ale także ich znakomite parodystyczne trawestacje - dotyczy to na przykład legend i średniowiecznych wierzeń - które pod piórem Sapkowskiego zamieniają się na przykład w historie opowiadane od pokoleń przez krasnoludów.

Średniowiecze w Europie

Średniowiecze - życiorys kultury

Polskie średniowiecze (X-XV wiek)

ŚREDNIOWIECZE - TABELA

Dlaczego średniowiecze możemy nazwać epoką krzyża i miecza?

Pojęcia związane ze średniowieczem

Średniowieczna filozofia

Cechy i gatunki średniowiecznej literatury

Średniowieczne tematy, postacie i gatunki literackie

# data[].attributes.attachment_link.title
Maturalna wiedza o średnowieczu - AleKlasa

# data[].attributes.attachment_link.description
Lektury obowiązkowe: Wymagania egzaminacyjne: Umiejętność rozpoznania kluczowych motywów literatury epoki. Podstawowe średniowieczne gatunki literackie: moralitet, żywot świętego, chanson de geste. Podstawowe cechy stylu literatury średniowiecznej. Ogólna orientacja w kulturze i ideologii epoki. Najważniejsze pojęcia: Asceta, etos, memento mori, ars moriendi, liryka maryjna, wiersz zdaniowo-rymowy, pieta, pareneza, hagiografia Lektury obowiązkowe: Wymagania egzaminacyjne: Umiejętność odczytywania odwołań do topiki średniowiecznej.

# data[].attributes.headline
Dla dociekliwych (trochę historii i kontekst)

# data[].attributes.subject
Dla dociekliwych (trochę historii i kontekst)

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
WPROWADZENIE DO EPOKI

ŚREDNIOWIECZE

Hidżra- początek Islamu

Upadek cesarstwa zachodnio-rzymskiego

Zamknięcie Akademii Platońskiej

Śmierć Teodozjusza Wielkiego

Bitwa pod Adrianopolem

Edykt mediolański

622

529

476

395

376

313

RAMY CZASOWE - POCZĄTEK EPOKI

01

Ogłoszenie 95 tez przez Marcina Lutra

Publikacja dzieła Mikołaja Kopernika „O obrotach..."

"Odkrycie" Ameryki przez Krzysztofa Kolumba

Publikacja „Biblii" Gutenberga

Zajęcie Konstantynopola przez Turków

1543

1517

1492

1455

1453

RAMY CZASOWE - KONIEC EPOKI

02

Założenie Akademii Krakowskiej

Bitwa pod Grunwaldem

Koronacja Bolesława Chrobrego na pierwszego króla Polski

Zjazd gnieźnieński, na którym był cesarz Otton III i Bolesław Chrobry

Chrzest Polski (za pośrednictwem czeskim)

1410

1364

1025

1000

966

ŚREDNIOWIECZE W POLSCE

03

JAKIE NAPRAWDĘ BYŁO ŚREDNIOWIECZE?

04

Na ziemi najważniejszymi władcami byli cesarz (uważający się za spadkobiercę starożytnych władców) oraz papież. Każdy z nich miał ambicję zajmowania pierwszej pozycji wśród ziemskich panujących. Walkę cesarza i papieża określa się sporem miecza z krzyżem. Szale przeważały raz na jedną, raz na drugą stronę. Zdarzało się, że to cesarz decydował, kto zostanie wybrany na papieża, innym razem przywódca Kościoła, korzystał np. z ekskomuniki przez co sprawiał, że cesarz musiał się przed nim ukorzyć. Jednym z przejawów potęgi instytucji papieskiej były krucjaty, czyli rycerskie wyprawy przeciwko innowiercom lub heretykom. Najważniejsze z nich organizowano w celu wyzwolenia Ziemi Świętej z rąk wyznawców islamu (XI wiek), a później - utrzymania tych szczególnych miejsc we władaniu chrześcijan (XII-XIII wiek), co ostatecznie się nie udało.

angielski - charakteryzujący się zdaniem: wasal mojego wasala jest moim wasalem, co znaczy, że król mógł wpływać na wszystkich, bez względu na to, czy byli jego bezpośrednimi wasalami, czy nie.

kontynentalny - charakteryzujący się zdaniem: wasal mojego wasala nie jest moim wasalem, które oznacza, że wasal mógł oddziaływać jedynie na swoich bezpośrednich wasali.

Dwa modele feudalizmu:

SYSTEM FEUDALNY

05

TEOCENTRYZM

06

Uniwersalizm średniowieczny sprawił, że kultura europejska - zwłaszcza po XI wieku - w zachodniej części kontynentu wykazywała znaczne podobieństwa.

Choć mapa średniowiecznej Europy znacząco różni się od współczesnej, można dostrzec sporo podobieństw między kulturą obecnego oraz ówczesnego kontynentu europejskiego. Dziś żyjemy w coraz bardziej jednoczącym się świecie. Językiem dominującym stał się angielski, pizzę je się niemal wszędzie, ubieramy się podobnie, słuchamy tych samych piosenek. Można powiedzieć, że świat się zuniwersalizował. Uniwersalizm to także jedna z głównych cech średniowiecza.

ŚREDNIOWIECZNY UNIWERSALIZM

07

LITERATURA

08

CECHY LITERATURY ŚREDNIOWIECZNEJ

09

czyli przedstawiciele trzech stanów społeczeństwa średniowiecznego tych, którzy się modlą - duchowieństwo, tych, którzy walczą - rycerstwo i tych, którzy pracują -chłopstwo . Relacje między tymi stanami regulowały stosunki lenne i poddaństwo.

KLERYK, RYCERZ, CHŁOP

10

WŁADCA

ŚWIĘTY ASCETA

RYCERZ

WZORCE OSOBOWE ŚREDNIOWIECZA

11

FILOZOFIA

12

ŚW. FRANCISZEK

ŚW. TOMASZ Z AKWINU

ŚW. AUGUSTYN

FILOZOFIA

13

ŻYCIE W ŚREDNIOWIECZU

14

TEATR I DRAMAT ŚREDNIOWIECZNY

15

Ku chwale Boga Sztuka w średniowieczu miała silny związek z chrześcijaństwem. Wszystko co tworzyli artyści, tworzyli dla chwały Boga. Dlatego artyści byli anonimowi, to nie oni byli najważniejsi, najważniejszy był Bóg.

SZTUKA ŚREDNIOWIECZA

16

SZTUKA ŚREDNIOWIECZA

17

SZTUKA ŚREDNIOWIECZA

18

CO PRZED NAMI?

19

CO PRZED NAMI?

20

TE POJĘCIA POZNAMY BLIŻEJ

21

CO PRZED NAMI?

19

DZIĘKUJĘ ZA UWAGĘ!

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
nauka o języku

wszystko, co muszę wiedzieć

matura 2021

spis treści

1.schemat komunikacji

2. FUNKCJE TEKSTU

3.zmiany modelu komunikacyjnego

4. Słownictwo neutralne a wartościujące

5. style fuknjconalne

8. artykuły - przeczytaj i pomyśl

7. NORMA JĘZYKA A BŁĄD

6. ZRÓŻNICOWANIE POLSZCZYZNY

akt komunikacji

Widzisz tego chłopca? Ma on pewną intencję - chce przekazać nam, co wieo schemacie komunikacyjnym. Nim nada tę informację, musi nawiązać z nami kontakt, aby mieć pewność, że ktoś odbierze jego słowa. Pewnie dlatego do nas macha. Dorbze, aby nie mówił do nas jak językoznawca, ale aby posługiwał się zrozumiałym dla nas kodem. kontekst jest też dość ważny - będzie przemawiał do maturzystów, a nie do studentów polonistyki czy przedszkolaków. musi więć uwzględnić wszystkie te apsekty. i żeby mówił jasno, zwięźle, rzeczowo, na temat i grzecznie - w końcu to cechy dobrego stylu.zaczynamy!

nadawca - ktoś kto mówiMusi zawsze pamiętać o tym, aby dostsosować swoją wypowiedź do osoby, do której się zwraca

odbiorca - ktoś do kogo się mówiNależy uwzględnić jego wiek, funkcję, stopień relacji, jaka nas z nim łączy często także kontekst kulturowy

KOMUNIKAT

KONTEKST / KOD / KONTAKT

O MODELU KOMUNIKACJI JAKOBSONA

WYSŁUCHAJ WYKŁADU

Funkcja informatywna

funkcja metajęzykowa*

Funkcja fatyczna*

funkcja poetycka

Funkcja impresywna

Funkcja eksrpesywna

- funkcje językowe -

5

1

6

4

3

2

FUNKCJA informatywnaskupia się na kontekście komunikatuprzekazuje informacjeUkazało się jubileuszowe wydanie koncertów Chopina.Ziemia nie jest płaska.Wczorajszego wieczoru skradziono samochód z parkingu przy ul. Bema.Andrzej Duda wygrał wybory prezydenckie.Mój pies ma na imię Azor.

Skupia się na podtrzymaniu rozmowy (kontaktu z odbiorcą):Halo, słyszy mnie pan?

Funkcja ekspresywnaskupia się na nadawcy komunikatueksponuje stosunek nadawcy do rzeczywistości - pokazuje jego emocja, uczucia, poglądy, a także zdradza cechy psychiczne i fizyczne nadawcyTak się cieszę, że Cię widzę!Ależ jestem wściekły!Nie lubię tych ludzi.Jestem rozczarowany Twoją postawą.Boli mnie głowa.Złamałem nogę.

FUNKCJA impresywnaskupia się na odbiorcy komunikatuma za zadanie wywrzeć wpływ na odbiorcy -przekonać go do czegoś, oddziaływać na jego wolę, poglądy i zachowaniefunkcję tę czasem określamy po prostu jako funkcję perswazyjnąMusisz to mieć. Jesteś tego warta!Otwórz okno!Zadzwoń i kup teraz!Marsz do swojego pokoju!

FUNKCJA poetyckaskupia się na komunikaciena jego wartości estetycznejzwraca uwagę na tekst i jego wartość estetyczna poprzez grę słów, komizm językowy, realizuje się także w poezji, prozie poetyckiej - jej celem pokazanie jest walorów brzmieniowych utworu, rytmizacja tekstu, pokazanie wieloznaczności słów, metaforycznych znaczeń itp.Szedł Sasza suchą szosą.Słoń się zasłonił.Utwory poetyckie, Sklepy cynamonoweBrunona Schulza, opisy przyrody przez narratora stylizowanego na młodopolskiego artystę wChłopachWładysława Reymonta.

Skupia się na samym języku i jego znaczeniu:Co to znaczy „sarkastyczny"?Czasownik jest częścią mowy.

f. impresywna

perswazja - namawianie do czegoś lub odradzanie czegoś z przytoczeniem odpowiednich argumentówIntencja nadawcy jest dla odbiorcy jasna. Nadawca przedstawia argumenty rzeczowe, logiczne, emocjonalne - ale nie przeinacza faktów, niczego nie zataja, szanuje odbiorcę.

manipulacja - wykorzystywanie jakichś okoliczności, naginanie lub przeinaczanie faktów w celu udowodnienia swoich racji lub wpływania na cudze poglądy i zachowania

Cel jest ten sam - przekonać odbiorcę, ale inny jest sposób.perswazjamanipulacjaintencjajasnaukrytaszacunek dla odbiorcytaknie (odbiorca jest okłamywany)

11121083

język jest żywy - podlega ciągłym przeobrażeniom.Model komunikacji ulega zmianie ze względu na pojawienie się komunikacji za pośrednictwem internetu oraz zmiany relacji społecznych. zastanów się nad pytaniami - w tym celu przeczytaj fragementy artykułów, które zwracają uwagą na nowe zjawiska.

10931085 etykieta netykieta

ZAUWAŻ: ETYKIETA JĘZYKOWA ZOSTAJE UZUPEŁNIONA O NETYKIETĘ.KOMUIKACJA JEST SZYBKA, PRZEZ CO POJAWIA SIĘ CORAZ WIĘCEJ SKRÓTOWCÓW. Internet jest zdominowany przez język angielski. W jaki sposób zmiany te wpływają na polszczyznę? Jak to oceniasz?

Czy język angielski jest zagrożeniem dla współczesnej polszczyzny?

czym różni się postrzeganie gzrzeczności językowej przez ludzi z różnych pokoleń?

Zmiany modelu komunikacyjnego

cechy komunikacji internetowej

Internet jest ogólnodostępny - kierujemy swoje słowa do masowego odbiorcy (nie znamy go, ani on nie zna nas)

internet daje możliwość udziału w dyskusji - radio i telewizja nie. W internecie możesz być nie tylko odbiorcą, ale i nadawcą komunikatu (fora internetowe, możliwość komentowania postów)

tekst w sieci może odsyłać do innego tekstu (w postaci linku) - autor wypowiedzi rozszerza kontekst. Drugim tekstem może być obraz, zdjęcie, muzyka.

masowość

anonimowość

hipertekstowość

multimedialność

dialogowość

Cechy komunikacji internetowej

kolokwialnośćskrótowośćekspresywnośćekononicznośćłączenie różnych kodówlekceważenie reguł ortografii i interpunkcjinadużywanie anglicyzmów

W Internecie komunikujemy się szybko! Zazwyczaj nie zastanawiamy się nad formą. Przekazujemy informacje spontanicznie, nie zwracając uwagi na to, czy powinniśmy użyć wielkiej, czy małej litery, ani czy przed "który" postawić przecinek. Ten sposób komunikacji przypomina często język mówiony. Chętnie używamy emotikon, gifów, memów. Wysyłamy obrazki lub przesyłamy link do piosenki lub filmu na youtubie. W ten sposób mieszamy kody - już nie tylko język, ale też obraz i dźwięk odgrywają ważną rolę w przekazaniu komunikatu. Jeśli komunikacja ma być szybka, używamy skrótów i akronimów. Wypowiedzi są też bardziej emocjonalne (tak samo jak w języku mówionym!) - używamy wykrzyknień, wielokropków, częściej pojawiają się słowa nacechowane emocjonalnie.* * *Adaś: Ja nie mogę...Ewa: ???Adaś: podobno znowu był tu ten ważEwa: Ok, gadałam z nimAdaś: Serio?! :/Ewa: Ale o co cho?Adaś: Z nim się nie gada...Ewa: LOL* [LOL toakronim]Adaś: Wiesz kim on jest?Ewa: nwmAdaś: dobra, pogadamy w domuEwa: 4U: Adaś: a wgl podobno ktoś napisał że bóg umarłEwa: oj... smuteczek... Kto?Adaś:Friedrich NietzscheTen artykuł dotyczy Friedricha Nietzschego, niemieckiego filozofa. Zobacz też: Nietzsche - ujednoznacznienie. [ Friedrich Wilhelm Nietzsche (wym. ˈ f...Wikipediahttps://pl.wikipedia.org/wiki/Friedrich_Nietzsche

sms

CZAT

POST INTERNETOWY

E-MAIL

INTERNET TO TEŻ NOWE GATUNKI

1

4

3

2

Należy uwzględnić ich specyfikę.

- czy potrafisz odróżnić -

słownictwo neutralne od emocjonalnego?neutralne od wartościującego?oficjalne od swobodnego?

słowa znaczą

neutralne

emocjonalne

wartościujące

zdrobnienia, zgrubienia, ekspresywizmy np.kotek, babsko

słowa, któe oceniają np. fantastyczny, beznadziejny

nazywają rzeczywistość w sposób obojętnynp. dom, drzewo

słowa kryją w sobie znaczenie. niektóre służą nam do opisu świata, a niektóe mogą wyrażać naszą ocenę lub nasz stosunek do świata. Słowa mogą obrażać innych lub być wyrazem uczuć. Niektórych używamy tylko w sosunku do osób, które dobrze znamy.

Ekspresywizmy, czyli słowa, które wyrażają nasze emocje mogą być:żartobliwepieszczotliwelekceważąceironiczneobraźliwewulgarne.

styl potoczny

styl publicystyczny

styl artystyczny

styl urzędowy

styl naukowy oraz styl popularnonaukowy

- style funkcjonalne-

wypowiedź ukształtowana jest w taki sposób, aby spełniała określony cel - funkcję. Po co nam styl urzędowy? Aby obywatel mógł załątwić sprawę w urzędzie. Jak powinien więc pisać i mówić? Czy emocjonalnie? Nie. W sposób konkretny, zwięzły, aby ułatwić komunikację - za pomocą róznych szablonów. Czy tak schematyczny powinien być język artystyczny? O nie! Liczy się tu przecież indywidualność autora. Po to właśnie są nam style funkcjonalne.

STYL URZĘDOWY- obowiązuje w dokumentach związanych z administracją, w kontaktach urzędów z obywatelami, w korespondencji między instytucjami, w regulaminach, zbiorach przepisów (często to gotowe druki)- brak słownictwa emocjonalnego i metaforycznego- stosowanie konwencjonalnych zwrotów (np.przepisy stosuje się w odniesieniu do...)- używanie konstrukcji bezosobowych i strony biernej czasownika- precyzja,- urzędowa nomenklatura (nazewnictwo).

stosowany w specjalistycznych tekstach utrwalających i przekazujących wiedzę z danej dziedziny nauki. Cechy: duża liczba wyrazów specjalistycznych, jednoznaczność, brak elementów emocjonalnych, abstrakcyjność, logiczne uporządkowanie (służą temu np. podział na akapity, podrozdziały, itp.), skomplikowana składnia, zdania oznajmujące, obecność cytatów i przypisów, bibliografii, tabel, wykresów.Cechą stylu naukowego jest odwoływanie się do racjonalnego myślenia, a także precyzyjność widoczna np. w dużym nasyceniu tekstów terminologią naukową. Terminy, wyrażenia językowe typowe dla danej dziedziny nauki stanowią w pojedynczych tekstach naukowych nawet 20-30% wszystkich słów. Ich cechą jest także wychodzenie poza ramy języka narodowego poprzez wykorzystanie słów pochodzących z np. języka łacińskiego czy angielskiego.Odmianą stylu naukowego jest styl popularnonaukowy (styl publikacji mających na celu popularyzację zagadnień naukowych). Jego charakterystyczne cechy to: wyjaśnianie terminów specjalistycznych w przystępny sposób, obrazowość (porównania, przenośnie, analogie) ułatwiająca zrozumienie treści, dbałość o jednoznaczność i precyzję wywodu, obecność elementów oceniających i elementów impresywnych (mających przekonać odbiorcę do tez formułowanych przez autora)

STYL PUBLICYSTYCZNY- używany w publicystyce prasowej, radiowej i telewizyjnej, dotyczącej aktualnych spraw społecznych, politycznych, gospodarczych i kulturalnych.- tego typu wypowiedzi informują, ale także kształtują poglądy odbiorców.Styl publicystyczny jest zależny od gatunku wypowiedzi. Styl artykułów publicystycznych charakteryzuje: łączenie informacji z perswazją, obecność elementów innych stylów (naukowego, potocznego), skrótowość, używanie środków stylistycznych, słownictwo oceniające i emocjonalne, uleganie modzie językowej, wywód oparty na serii argumentów i kontrargumentów, elementy językowe wpływające na odbiorcę (np. wyrażenia nacechowane pozytywnie lub negatywnie), wprowadzenie przykładów, wyrażenie przekonań autora (użycie 1. osoby liczby pojedynczej).

Styl potoczny- używany na co dzień- język, który służy przede wszystkim komunikacji z innymi ludźmi (dlatego ukształtowanie wypowiedzi wiąże się zazwyczaj z konkretną sytuacją komunikacyjną oraz z nastawieniem na bezpośredni kontakt z odbiorcą)- występuje przede wszystkim w formie mówionej, nieoficjalnej- służy do tworzenia wypowiedzi spontanicznych, jest więc bardzo ekspresywny, nacechowany emocjonalnie- występuje potok składniowy, mniejsza dbałość o poprawnośćMogę ci nawet na głos poczytać, jak masz chęć - mówi ona, taka jest dobra, takie ma raptem dobre serce, dokarmia sikorki, ściera śliną wulgarne napisy w windzie, proszę proszę, niewidzialna ręka odbita z całej pety na mej twarzy. I ku memu zdziwieniu czyta mi w skrócie różne książki, czasem nawet ciekawe to są historie, cała Polska czyta dzieciom, a czy ty czytasz swemu dziecku? Szczególnie mnie rusza jedna taka baśń, co jeden gość, Zenon z imienia, dostaje w pysk kwasem na odlew, co za hardkor, myślę sobie, to pewnie gra wstępna, a potem jest już tylko bardziej, lecz tego już nie napisali, gdyż to było politycznie nierentownie. D. Masłowska, Wojna polsko-ruska pod flagą biało-czerwonąPotok składniowy - Pierwsze zdanie można by podzielić na kilka oddzielnychzdania urywane, liczne wtrącenia („a potem jest już tylko bardziej")występują powtórzenie („taka jest dobra, takie ma..." / „proszę proszę")słownictwo potoczne („pety", „szczególnie mnie rusza", „co za hardkor")słownictwo wartościujące lub nacechowane emocjonalnie przeważa nad neutralnym („pysk", „hardkor", „rusza mnie")Masłowska dokonuje stylizacji- czyli w taki sposób kształtuje język powieści, aby narracja przypominała potoczny język mówiony (kolokwializacja). Kształtuje wypowiedź na poziomie składni (potok składniowy), słownictwa (dobór słów potocznych, ekspresywizmów, wulgaryzmów).

STYL ARTYSTYCZNY- występuje w utworach literackich, jest bardzo zróżnicowany; możemy mówić o stylu epoki, konkretnego autora, gatunku. -- najistotniejsza jest funkcja estetyczna, poetycka języka (stąd nagromadzenie środków stylistycznych, różnorodnej składni, bogatego słownictwa, posługiwanie się stylizacją językową)Styl artystyczny czerpie ze wszystkich stylów językowych, z różnych odmian języka (terytorialnych, środowiskowych). Jego cechą najważniejszą jest proponowanie indywidualnej, oryginalnej u każdego twórcy wizji świata. Użycie środków językowych ma tę wizję uwiarygodnić.

Stylto sposób ukształtowania wypowiedzi, polegający na świadomym wyborze określonych środków językowychodpowiednich ze względu na cel wypowiedzi nadawcy („dobry" styl to styl dostosowany do danej sytuacji komunikacyjnej).

na piśmie czy nie?

tekst trwałydbałość o poprawność - jest czas, aby sprawdzić, co napisaliśmypozbawiony znaków pozawerbalnych

spontaniczy - pojawia się, gdy go mówię - zaraz też znikasłownictwo potoczne i silnie nacechowane emocjonalniemniejsza dbałość o poprawność (często pojawia się np. potok składniowy)nastawiony na dialog

język mówiony

język pisany

Zarówno mówiony, jak i pisany - język polski dzieli się na odmianę oficjalnąi nieoficjalną. Nieoficjalna odmiana jest charakterystyczna dla stylu potocznego, oficjalna dla stylu urzędowego, naukowego, publicystycznego.

ODMIANA TERYTORIALNA

OBEJMUJE WIĘKSZY ZASIĘG TERYTORIALNY - NP. CAŁE MAZOWSZE MAZURZY (CYSTY/ CZSTY, SANECKI/SANECZKI) A MAŁOPOLSKA UDŹWIĘCZNIA WYRAZY.

MOWA LUDNOŚCI WIEJSKIEJ - WYSTĘUJE W JĘZYKU MÓWIONYM, OBEJMJE TERYTRIUM KILKU/KILKUNASTU WSI.CECHUJE SIĘ INNĄ NIŻ W POLSZCZYŹNIE OGÓLNEJ WYMOWĄ GŁOSEK, WŁĄSNYM SŁOWNICTWEM, ARCHAICZNĄ ODMIANĄ WYRAZÓW.

GWARA

DIALEKT

Dialekty:mazowieckimałopolskiwielkopolskiśląski (wyodrębnił się oddzielny język - kaszubski)

SŁUŻĄ INTEGRACJI GRUPY

SŁUŻĄ UTAJNIENIU PRZEKAZYWANYCH TREŚCI

WYRAŻAJĄ STOSUNEK DO ŚWIATA (MAJĄ ŁADUNEK EMOCJONLANY)

FUNKCJE GWAR ŚRODOWISKOWYCH

Gwara środowiskowa (żargon, slang) to odmiana języka charakteryzująca się słownictwem typowym dla danej grupy zawodowej (np. żargon prawniczy, gwara aktorska) czy społecznej (np. slang młodzieżowy, język hiphopowy).

WSKAZUJĄ PRZYNALEŻNOŚĆ DO ŚRODOWISKA

czym jesy błąd?

norma językowa - decyduje o tym, czy wypowiedź jest poprawna.Jest ona skodyfikowana - tzn. zapisana w słownikach i podręcznikach.są to formy zgodne z tradycją i akceptowalne (nie budzą kontrowersji, mogą być użyte w każdej sytuacji). Norma dzieli się na wzorcową i użytkową (w codziennej komunikacji, mniej rygorystyczną).

Błąd!to Niezamierzona zmiana normy językowejnp. „wziąść" - jak uzasadnić istnienie takiego potworka?

Różne są typy błędów językowych. Ortograficzne i interpunkcyjne (w zapisie), ale też fonetyczne (- Rozumiesz, o co mi chodzi? - Rozumie), fleksyjne, kiedy źle odmieniamy ("Poszłam do doktor na kontrol"), składniowy, gdy mamy wykoślawiony szyk zdania. Kiedy powtarzamy słowa, a nie widać w tym zamysłu, mówimy o błędach stylistycznych. Błędy stylistyczne to też mieszanie różnych stylów wypowiedzi („Szanowni Państwo, ale się dziś wkurzyłem"). Duuuuużo tego....Jednak, gdy świadomie zmieniam normę np. gdy spóźniony nauczyciel mówi "przepraszam, już jestem, włanczam się do dyskusji" i puszcza oko do klasy - wówczas wiemy, że żartuje i nie traktujemy tego jak błąd, ale jako innowację językową. Podobnie jak błędów nie robili futuryści, wydając „Jednodniuwkę".

# data[].attributes.attachment_link.title
komunikacja i język by Dorota Sech on Genially

# data[].attributes.attachment_link.description
nauka o języku wszystko, co muszę wiedzieć matura 2021 spis treści 1.schemat komunikacji 2. FUNKCJE TEKSTU 3.zmiany modelu komunikacyjnego 4. Słownictwo neutralne a wartościujące 5. style fuknjconalne 8. artykuły - przeczytaj i pomyśl 7. NORMA JĘZYKA A BŁĄD 6. ZRÓŻNICOWANIE POLSZCZYZNY akt komunikacji Widzisz tego chłopca?

# data[].attributes.headline
motywy (barok - dla przypomnienia i oświecenie)

# data[].attributes.subject
motywy (barok - dla przypomnienia i oświecenie)

# data[].attributes.attachment_link.title
112. Motywy literackie na maturę: barok i oświecenie

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Jak rozpoznać ironię w tekście literackim?

Start

Co to jest ironia?

IRONIA to tak zwaneZAMIERZONE PRZECIWIEŃSTWO 😉

Ironia jest narzędziem literackim, w którym wybrane słowa są celowo używane do wskazania znaczenia innego niż dosłowne (Jaka piękna pogoda! -wypowiedziane w deszczowy, brzydki dzień).

TO SATYRA

Gatunek literacki, który często posługuje się ironią...

* ironia sytuacyjna, np. wystąpienie w komputerze błędu systemowego (blue screen of death) w trakcie oficjalnej prezentacji Windows 98 z udziałem Billa Gatesa na targach komputerowych

Ironia może być różna:

* ironia losu (zwana też kosmiczną), np. utrata słuchu przez Ludwiga van Beethovena;

* ironia historii, np. określenie stosowane wobec wojny światowej 1914-18 w okresie jej trwania oraz krótko po zakończeniu: Wojna mająca na celu zakończenie wszystkich wojen (The War to End All Wars).

Jakie są FUNKCJE ironii?Czyli po co autorzy stosują ironię w swoich utworach?

1. Żeby coś wyśmiać, zadrwić z kogoś lub czegoś (z poglądów, postępowania, cech charakteru, zachowania itd.).2. Żeby było śmiesznie - funkcja humorystyczna.3. Żeby wyrazić swoją dezaprobatę, niezadowolenie z czegoś/kogoś.4. Żeby zjednać sobie czytelników/publiczność.5. Żeby wzmocnić swoją argumentację i urozmaicić to, o czym mówią.

Ironia jest często mylona z sarkazmem.Sarkazm jest właściwie formą słownej ironii, ale sarkazm jest celowo obraźliwy.

ironia a sarkazm

Utrwal pojęcie ironii...

https://www.youtube.com/watch?v=IiR-bnCHIYo

Wyjaśnij, na czym polega ich ironiczny charakter.

Przeczytaj utwory Jana Sztaudyngera

Jan Sztaudynger W dzień Bożego Narodzenia W dzień Bożego Narodzenia Radość wszelkiego stworzenia, A już najwięcej chyba Cieszy się indyk i ryba.

Jan Sztaudynger Przyjaciele (I) Biegł pies, ażeby ugryźć, ale widząc kija, Zmienił ton i przyjaźnie ogonem wywija. Wieluż z naszych przyjaciół pochodzi z tej psiarni, Gryźć nie mogąc, kąsają pozorem przyjaźni.

Przeczytaj utwór, a następnie odpowiedz na pytania

TEATRZYK „ZIELONA GĘŚ" ma zaszczyt przedstawić „Ostrożność" W roli głównej: PROF. BĄCZYŃSKI PROF. BĄCZYŃSKI (wychodząc z domu) a) sprawdza gaz; b) chowa zapałki; c) zamyka szczelnie okna; d) akwarium stawia na szafie; e) kota wpycha do szuflady; f) dzieciom odbiera ostre przedmioty; g) żonie książki o treści podniecającej; h) spirytus denaturowany wylewa do zlewu; i) wyłącza telefon; j) pali „Pana Tadeusza" i „Trylogię"; k) na wszelki wypadek gasi światła i zabarykadowuje klozet; l) pod podmuchem lekkiej schizofenii przykleja sobie rude wąsy; m) dziurkę od klucza zatyka ligliną; n) bardzo ostrożnie wychodzi na miasto; o) wpada pod pędzącą z szybkością 60 km ciężarówkę z kapustą. K U R T Y N A

PYTANIAI. Z jakiej postawy ludzkiej zadrwiono w wierszu? II. Jakie cechy ludzie zostały ośmieszone w wierszu? III. W takim razie, jaki był cel zastosowania ironii w tym wierszu?

Koniec ;)

# data[].attributes.attachment_link.title
Ironia by Joanna Szyszko-Trojanowska on Genially

# data[].attributes.attachment_link.description
Jak rozpoznać ironię w tekście literackim? Start Co to jest ironia? IRONIA to tak zwaneZAMIERZONE PRZECIWIEŃSTWO 😉 Ironia jest narzędziem literackim, w którym wybrane słowa są celowo używane do wskazania znaczenia innego niż dosłowne (Jaka piękna pogoda! -wypowiedziane w deszczowy, brzydki dzień). TO SATYRA Gatunek literacki, który często posługuje się ironią...

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Lektury obowiązkowe:

Wybór wierszy Jana Andrzeja Morsztyna

Wybór wierszy Daniela Naborowskiego

Wybór wierszy Wacława Potockiego

Świętoszek Moliera

Wymagania egzaminacyjne: Najważniejsze pojęcia:
Sarmatyzm, koncept, konceptyzm, oksymoron, paradoks, kontrast, poezja dworska, poezja metafizyczna
Lektury obowiązkowe:
Brak; przydać się może pogłębiona znajomość utworów z zakresu dla poziomu podstawowego.
Wymagania egzaminacyjne:

Umiejętność wyszukiwania i odczytywania późniejszych nawiązań do topiki (tematyki, motywów) i poetyki (forma, styl, gatunki) literatury barokowej.

Umiejętność określenia cech stylu literatury barokowej.

Związek poetyki baroku z ideologią epoki.

Ogólna wiedza o filozofii i ideologii epoki.

Najważniejsze pojęcia:
Marinizm, manieryzm, gongoryzm, rokoko
Barok - najważniejsze daty

1600 Hamlet Williama Szekspira

1600 Spalenie na stosie Giordana Bruna

1615 Ukazuje się Don Kichot Miguela Cervantesa

1621 Powstaje Transakcja wojny chocimskiej Wacława Potockiego

1632 Początek panowania Zygmunta III Wazy w Polsce

1658 Wypędzenie arian z Polski

1664 ukazuje się Świętoszek Moliera

1683 Odsiecz wiedeńska

1688 Kończy się akcja Pamiętników Jana Chryzostoma Paska

druga poł. XVIII wieku - działalność ks. Józefa Baki

Barok jest jedną z tych dawniejszych epok, co do których całkiem prawdopodobne jest, że pojawią się na maturze. Przede wszystkim dlatego, że barokowe utwory skłaniają do porównań z literaturą późniejszą - czy to modernistyczną (choćby Padlina Baudelaire'a) czy współczesną (Grochowiakowski turpizm, poezja Jarosława Marka Rymkiewicza). Miejsce dla baroku widzimy więc na maturze w tematach dotyczących interpretacji porównawczej. Oczywiście - tekst związany z kulturą baroku może też być podstawą do testu z czytania ze zrozumieniem. Tu najbardziej prawdopodobne wydają nam się artykuły związane z sarmatyzmem i jego już postaropolskimi losami - sporami o tradycję szlachecką, czy też właściwe rozumienie patriotyzmu.

Wiedza o baroku niezbędna do testu

Sarmatyzm
To pojęcie absolutnie najistotniejsze, jeśli chodzi o całą kulturę staropolską - nie tylko barokową. Wiek XVII to jednak okres największego rozkwitu zjawiska - dlatego aspekt sarmacki jest szczególnie ważny dla literatury barokowej. Sarmatyzm to pojecie o co najmniej dwóch znaczeniach. Pierwsze odnosi się do sformułowanej już w XVI wieku szczególnej teorii historiozoficznej. W jej myśl - Polacy (a ściśle mówiąc polska szlachta) wywodzą się ze starożytnego (mitycznego - w rzeczywistości nigdy nie istniał) ludu Sarmatów - miłujących wolność wyśmienitych wojowników budzących stały postrach i podziw w Rzymianach. Ta dość szalona teza miała uzasadniać przekonanie o wyjątkowości i elitarności polskiej szlachty, umacniać jej poczucie własnej wartości i legitymizować dążenie do ekspansji społecznej i politycznej. Przy okazji zaś ideologia sarmacka miała być uzasadnieniem szczególnego systemu politycznego Rzeczypospolitej, jakim była demokracja szlachecka.

Drugie znaczenie terminu odnosi się natomiast do całości zjawiska, jakim była staropolska kultura szlachecka. Złota wolność szlachecka, pewna skłonność do przepychu, umiłowanie wojaczki, specyficzne wymieszanie czynników kultury wschodniej i zachodniej - te wszystkie cechy kultury szlacheckiej już w XVII wieku łączono z opisaną wyżej ideologią sarmacką. Dlatego też mówi się o postawie Sarmaty - jako o stereotypowym etosie polskiej szlachty. Etos ten w czasach późniejszych bywał bardzo ostro krytykowany (oświecenie, pozytywizm, Gombrowicz), stał się jednak także elementem narodowego mitu ( Pan Tadeusz, powieści historyczne Sienkiewicza).

Nurt ziemiański - poezja sarmacka
Sarmatyzm znalazł swoje odbicie także w literaturze barokowej. Za czołowego przedstawiciela tak zwanego nurtu ziemiańskiego uważa się Wacława Potockiego. W swych utworach głosił on pochwałę etosu sarmackiego - stworzył nawet sarmacki epos narodowy - Transakcję wojny chocimskiej.

Poezja dworska
Dość obszerne pojęcie, w ramach którego znajdzie się miejsce na twórczość spod znaku konceptyzmu i marinizmu, przede wszystkim o tematyce zmysłowej. To poezja wyższych klas szlachty, często sponsorowana przez magnatów. Choć dotyczy często spraw lekkich, jej rozumienie wymaga na ogół pewnej erudycji. Ogromną rolę w tym nurcie odgrywa idea konceptu (omówiona niżej). Liczy się efekt, kunszt formalny, wrażenie wywarte na odbiorcy. Nie wierzcie jednak szkolnemu hasełku: barok - przerost formy nad treścią. Poezja dworska wcale nie jest pozbawiona wartości. Co więcej, pasowałoby raczej do niej hasło „treść nadana formie". Język i styl wiersza bowiem same w sobie uzyskują w poezji dworskiej autonomiczne znaczenie. Pod tym względem literatura barokowa jest bliska twórczości współczesnych eksperymentatorów spod znaku lingwizmu i neolingwizmu.

Z poezją dworską wiążemy nazwiska Hieronima Morsztyna, Jana Andrzeja Morsztyna, Daniela Naborowskiego.

Chyba najciekawszy, a z pewnością najtrudniejszy w odbiorze nurt poezji barokowej. Termin kojarzymy przede wszystkim z Anglią - z poezją Johna Donne'a. Williama Szekspira czy Herberta Spencera. W Polsce nurt reprezentowany był przez Mikołaja Sępa-Szarzyńskiego, Sebastiana Grabowieckiego, Daniela Naborowskiego. Cóż to jest poezja metafizyczna? Wszak każdą poezję można by tak określić... W sumie tak. Ale barokową poezję metafizyczną wyróżnia przede wszystkim zupełnie niesamowity typ wyobraźni. Przynależne do niej utwory dotyczą spraw najważniejszych - filozofii, kosmologii, religii. Zawarte w nich refleksje na te tematy podane są wszak poprzez zmysłowe, często wręcz erotyczne skojarzenia. Sztandarowym przykładem - Pchła Johna Donne'a, w której tytułowy niezbyt ciekawy insekt staje się uosobieniem najpierw stosunku seksualnego, a potem mistycznej jedności dwojga kochanków (a to na skutek ówczesnego wyobrażenia, że podczas aktu płciowego dochodzi do wymieszania krwi obojga kochanków - podobnie jak podczas jej konsumpcji przez tę samą pchłę...). W ten oto paradoksalny sposób barokowy konceptyzm zyskuje wymiar ostateczny, sięgając spraw najistotniejszych.

Kontrast
Pojęcie kluczowe dla estetyki baroku. To, oczywiście, zderzenie sprzecznych (wizualnie, słuchowo, pojęciowo) elementów. Na kontraście właśnie oparte są (omówione niżej) podstawowe chwyty artystyczne epoki - koncept, oksymoron, paradoks. Operowanie kontrastem jest według historyków sztuki i literatury podstawowym wyróżnikiem estetyki epoki, odróżniającym ją pod tym względem od estetyki klasycystycznej. Antyczne wzorce umiaru i harmonii zostają całkowicie zaprzeczone - to właśnie sprzeczność, kontrast, przesada stają się kryteriami artystycznego kunsztu.

Wiedza o poetyce potrzebna do rozwiązywania testu

Kierunek w poezji, szczególnie popularny w baroku. Ciekawą jego teorię stworzył barokowy, sławny w całej Europie, teoretyk literatury, Maciej Kazimierz Sarbiewski. Stwierdził, że koncept to nic innego, jak zestawienie ze sobą dwóch przeciwstawnych zjawisk w ten sposób, aby na ich przecięciu powstała puenta, wywołująca zaskoczenie czytelników. Przykładem takiego wiersza jest sonet Do trupa Jana Andrzeja Morsztyna, w którym zostały zestawione dwa przeciwstawne pojęcia, miłość i śmierć. Puenta jest bez wątpienia zaskakująca. Tego typu zestawienie Sarbiewski nazwał „zgodną niezgodnością" lub „niezgodną zgodnością" (tu z kolei mamy do czynienia z paradoksem).

Koncept to pomysł na atrakcyjne, niebanalne, przykuwające uwagę sformułowanie myśli. To wyrafinowana, ale niekiedy zabawna gra językowa, często opierająca się na paradoksie, kontraście, antytezie.

Wyrażenie zawierające oczywistą sprzeczność; odmiana metafory, w której zostają pogodzone rzeczy i zjawiska prawdziwie lub pozornie sprzeczne. Przykłady oksymoronów łatwo możesz sam wymyślić: łatwa trudność (lub trudna łatwość), żywy trup, gorący śnieg, jasna ciemność (lub ciemna jasność). Oksymoron, wbrew pozorom, nie jest figurą absurdalną: połączenie dwóch sprzecznych pojęć daje nowy sens. W wyniku wzajemnego oddziaływania między dwoma pojęciami (a może starcia między nimi?!), rodzi się nowe znaczenie. Czasem nawet nie zdajemy sobie sprawy, że wyrażeniami i zwrotami o charakterze oksymoronicznym posługujemy się na co dzień - przykładem może być zapewne dobrze Ci znane wyrażenie „wymowne milczenie". To oczywiste, że mamy tu do czynienia z połączeniem dwóch sprzecznych pojęć, milczenia i mowy. W wyniku tego dziwnego mariażu otrzymujemy określenie takiego rodzaju milczenia, które jest równie znaczące jak mowa, skonstruowana wypowiedź. Zastosowanie wyrażenia oksymoronicznego to dobry pomysł na efektowny, intrygujący tytuł - przykładem może być tytuł zbiorku Charlesa Baudelaire'a, Kwiaty zła.

Oto przykłady oksymoronów stworzonych przez Stanisława Grochowiaka, nawiązującego do estetyki baroku: „piękne niechlujstwo", „posępni w radości".

Paradoks
Pozornie sprzeczne stwierdzenie lub sformułowanie, które - gdy czytelnik zechce się nad nim zastanowić - okazuje się zaskakujące, ale prawdziwe. Często opiera się na sprzeczności z powszechnie przyjętymi sądami i zmusza do ich zweryfikowania. Jest to więc bardzo cenna figura, która zachęca do twórczego, nieszablonowego myślenia. Poza tym to bardzo efektowny chwyt, wykorzystywany nie tylko w tekstach poetyckich, ale także religijnych i filozoficznych.

BAROK a... TWORZENIE WŁASNEGO TEKSTU

Daniel Naborowski zaliczany jest do grupy polskich poetów metafizycznych, obok np. Mikołaja Sępa-Szarzyńskiego i Sebastiana Grabowieckiego. Tematy jego poezji to zmienność świata i kondycja człowieka. Poeta zafascynowany jest nieubłaganym upływem czasu; to jeden z obsesyjnie powracających w jego twórczości tematów. Życie człowieka ma charakter paradoksalny: człowiek rodzi się, by zaraz potem umrzeć. Nie ma szans na nacieszenie się życiem, ponadto dla wielu kolebka była grobem.

To najbardziej znany wiersz Naborowskiego, który razem z Na toż tworzy zaskakującą, ostrą całość. Język, którego używa poeta, jest zbliżony do tego, którym posługujemy się dziś, dlatego pierwsza lektura wiersza robi ogromne wrażenie - między innymi przez to, że nie czuje się dystansu między epokami. I Krótkość żywota, i Na toż pisane są krótkimi, „pospiesznymi" zdaniami. Ogromne znaczenie odgrywają w nich czasowniki ruchu (z każdym dniem, ba - z każdą upływającą godziną i minutą, coraz szybciej i szybciej zbliżamy się do kresu życia): „chodzi", „kołem niehamowanym lotny czas uchodzi", „dzień jeden drugi goni".

Ten wiersz (choć sam może być przedmiotem wnikliwej analizy i interpretacji) można by zestawić np. z fraszką O żywocie ludzkim Jana Kochanowskiego czy z którymś z sonetów Mikołaja Sępa-Szarzyńskiego. Możliwości jest oczywiście o wiele więcej.

Oczywiste, łatwe do odczytania nawiązanie do Księgi Koheleta. Refleksje, które wypełniają kilkadziesiąt wersów Starego Testamentu, u Daniela Naborowskiego, którego poezja bywa eleganckim skrótem myślowym, zajęła zaledwie kilka wersów. Utwór można podzielić na dwie części: pierwszą rozpoczyna dobrze znane, wytarte stwierdzenie, że świat hołduje marności. Druga część to swego rodzaju recepta na życie: „Miłujmy i żartujmy,/ Żartujmy i miłujmy,/ Lecz pobożnie, uczciwie,/ A co czyste właściwie".

Daniel Naborowski, mistrzowsko posługując się anaforą, udowadnia, że wiersze poświęcone cnocie wcale nie muszą być nudne.
Na egzaminie maturalnym może zostać zestawiony z fragmentem Księgi Koheleta, Pieśnią o dobrej sławie Jana Kochanowskiego, ale także z wierszami współczesnych poetów, np. Pan Cogito o cnocie Zbigniewa Herberta.

Pisząc pracę o poezji Naborowskiego, odwołuj się do
Używaj terminów
Jan Andrzej Morsztyn uważany jest za jednego z najwybitniejszych poetów polskiego baroku i za największego polskiego marinistę. Poeta imponuje pomysłowością i fantazją: ten piewca miłości umiał ją przedstawić na rozmaite sposoby, właściwie nie powtarzając się. Imponuje także kunsztem - chętnie i często posługiwał się formą sonetu, uważaną przecież za jedną z najtrudniejszych, a anafory i kunsztowne metafory to stały element jego poezji.

Pamiętaj, że często Morsztyn jest spłycany - mówi się o nim tylko jako o błyskotliwym, utalentowanym i rozerotyzowanym poecie salonowym, zapominając, że Morsztyn jest autorem także sonetu W kwartanie, który można interpretować jako lament grzesznika przerażonego czekającą go męką piekielną oraz kilku wierszy poświęconych własnej twórczości. Jego życie nie zawsze było lekkie i przyjemne, wypełnione flirtami, romansami i salonową konwersacją. Poeta został skazany na banicję, a pod koniec życia ciężko zachorował - opis mąk fizycznych zawarty jest właśnie w sonecie W kwartanie.

Morsztyn nie tylko miłość ukazuje jako grę - grą, w której człowiek rzadko wygrywa, jest także życie.

Do trupa
To najbardziej znany wiersz Morsztyna, najczęściej to na jego przykładzie miałeś okazję poznać znaczenie terminu „koncept". Zestawione tu zostały dwa przeciwstawne pojęcia, miłość i śmierć, nie po to jednak, by ukazać ich przeciwieństwo, lecz po to, by udowodnić, że sytuacja zakochanego i trupa są do siebie bardzo podobne - los obu godny jest pożałowania.

Do galerników
Ten wiersz oparty jest na podobnym koncepcie - tu z kolei sytuacja zakochanego porównana jest z sytuacją złoczyńcy skazanego na galery - i zakochany, i galernik, straszliwie się męczą (choć z zupełnie innych powodów).

Wierszy o tematyce miłosnej jest mnóstwo, tak wiec i pomysłowość egzaminatorów może nie mieć granic. Do trupa można oczywiście zestawić z Dla zakochanych Stanisława Barańczaka, ale także z innymi wierszami, w których miłość jest ukazana jako uczucie oparte na przywiązaniu, przyjaźni, wspólnie przeżytych latach - mogą to być np. utwory Leopolda Staffa czy Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego.

Cierpienie fizyczne i strach przed wieczną karą to częsty temat twórczości poetów różnych epok; sonet Morsztyna można zestawić z kilkoma co najmniej fragmentami Wielkiego testamentu François Villona. Choroba i cierpienie fizyczne to częsty temat w poezji Stanisława Barańczaka i Mirona Białoszewskiego. Ponadto dość prostą wizję piekła zawartą w tym sonecie, można zostawić z innymi, o wiele bardziej skomplikowanymi, np. z piekłem ukazanym w Boskiej komedii Dantego czy opisanym przez współczesnych poetów, Zbigniewa Herberta ( Co Pan Cogito myśli o piekle - „Cały rok odbywają się tu konkursy, festiwale i konkursy") czy Andrzeja Bursy ( Dno piekła - „Na dnie piekła / ludzie gotują kiszą kapustę/ i płodzą dzieci").

O chorobie i śmierci pisała także Halina Poświatowska; warto wziąć pod uwagę także tę poetkę.

Pisząc pracę o poezji Morsztyna, odwołuj się do

Mimo iż Wacław Potocki pojawia się na liście lektur obowiązkowych, nie jest zbyt dobrze znanym poetą. Uważa się go za patriotę, wzorowego obywatela, który piętnuje wady stanu szlacheckiego, przepowiada upadek ojczyzny, jeśli szlachta nie zrezygnuje z egoizmu, zgubnego i źle pojmowanego przywiązania do swobód oraz swobód owych gwarantów, takich jak liberum veto. Zapomina się przy tym, że dla poety, który był arianinem, ogromne znaczenie miał problem tolerancji religijnej.

Poeta może pokazać swoje zaskakujące oblicze także na egzaminie maturalnym, lepiej jednak dowiedzieć się zawczasu, że był także autorem utworów, w których porusza takie tematy jak przemijanie czy kondycja człowieka.

Zarówno ten utwór, jak i wcześniejsze, w których poeta piętnuje wady szlachty, można by zestawić z całą masą utworów innych twórców, np. z Pieśnią o spustoszeniu Podola Jana Kochanowskiego, z fragmentem Kazań sejmowych Piotra Skargi. Bardzo dobrze wszystkie z tych utworów komponowałyby się ze Światem zepsutym Ignacego Krasickiego, zaś Zbytki polskie dodatkowo z Żoną modną biskupa warmińskiego - wszak w obu mowa jest o takich cechach szlachty jak brak umiaru w wydawaniu pieniędzy i upodobaniu do zbytków. Doskonałe byłoby także jedno z przedstawień Teatrzyku Zielona Gęś Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego, którego tematem jest polska gościnność typu zastaw się, a postaw się - aby godnie przyjąć gości, gospodarze musieli sprzedać swoje sztuczne szczęki... Kto wie, czy któryś z utworów Potockiego nie stanie w parze z fragmentem Grobu Agamemnona Juliusza Słowackiego czy z Pejzażem Stanisława Grochowiaka. Ciekawe byłoby także zestawienie fragmentu Trans-Atlantyku z którymś z wierszy Potockiego, np. z Veto albo nie pozwalam.

Uwaga, portret Polaków oraz dyskusja o wadach narodowych i błędach przeszłości naszych przodków to temat-rzeka, w dodatku cieszący się sporym powodzeniem na egzaminach. Prawdopodobieństwo trafienia na takie zagadnienie nie jest wcale małe.

Na ten wiersz trzeba uważać - problem szeroko rozumianej nietolerancji, nie tylko religijnej, może pojawić się na nowej maturze. Choć może się to wydać zaskakujące, utwór można zestawić np. z Mendlem Gdańskim Marii Konopnickiej.

Te dwa wiersze, niepozbawione typowego dla Potockiego zapędu do moralizowania, można zestawić z utworami Jana Kochanowskiego o podobnych tytułach: Człowiek Boże igrzysko i O żywocie ludzkim. Będziesz musiał wtedy porównać, jak ukazują sytuację egzystencjalną człowieka obaj poeci. Poza tym można je zestawić z Krótkością żywota Daniela Naborowskiego, a może nawet ze słynnym monologiem tytułowego bohatera Makbeta?

Pisząc pracę o poezji Potockiego, odwołuj się do

Komedia
To jeden z podstawowych gatunków dramatycznych, którego głównym środkiem artystycznym jest komizm.
Cechy komedii:

niezbyt poważna tematyka

pogodna, optymistyczna wizja świata

akcja bywa skomplikowana, pełna nieoczekiwanych zwrotów akcji (intrygi!)

choć celem jest wywołanie śmiechu u widza, może pełnić także funkcje dydaktyczne

Pod sformułowaniem „znajomość dramatu", użytego w znaczeniu „nowomaturalnym" kryje się zupełnie coś innego, niż w znaczeniu „staromaturalnym". Nie musisz bardzo dokładnie znać sztuki, streszczać jej dokładnie scena po scenie. Ważne jest, abyś pamiętał najważniejsze wydarzenia, które zmieniają bieg akcji lub są istotne dla sztuki.

Zauważ, że Świętoszek to JEDYNA komedia pojawiająca się na liście lektur - znikły z niej np. Śluby panieńskie Aleksandra Fredry, a choć w Szewcach Witkacego pojawiają się, co prawda, elementy komizmu, trudno zaklasyfikować sztukę jako komedię...

Toteż na przykładzie Świętoszka musisz umieć wyjaśnić, co to takiego komizm charakterów, komizm sytuacyjny czy komizm językowy (słowny).

Świętoszek to realistyczna komedia obyczajowa, nie pojawiają się w niej baśniowe stwory, nie mamy do czynienia ze współistnieniem dwóch światów, np. ziemskiego i pozaziemskiego, akcja rozwija się zgodnie z zasadami prawdopodobieństwa życiowego, wydarzenia są podporządkowane związkom przyczynowo-skutkowym. Zauważ, że łączy ona elementy komizmu z elementami tragizmu. Przygnębiające są ostatnie sceny, kiedy to z winy naiwnego Orgona (który już zrozumiał swój błąd), cała rodzina może stracić dach nad głową i majątek. Mało brakuje, a sztuka okazałaby się... tragedią. Przed katastrofą ratuje Orgona i jego bliskich cud.

Zestawienia z innym utworem (niekoniecznie dramatem) mogą okazać się ciekawsze.

Zwróć uwagę na to, że w Świętoszku, którego premiera zakończyła się skandalem i odsądzeniem autora od czci i wiary (w końcu sztuka musiała być zdjęta ze sceny), Molier szczególnie ostro atakuje zakłamanie, fałszywość i cwaniactwo mieszczan. Wyśmiany został nie tylko „bogobojny" Tartuffe, ale i stara dewotka - pani Pernelle, matka Orgona, no i sam Orgon - naiwny aż do bólu, właściwie nawet tępy. Tak więc mieszczanie ukazani przez dramatopisarza to cwani łotrzy, dewotki i naiwniacy. Postaci normalnych, wzbudzających sympatię, rozsądnych ludzi trzeźwo patrzących na świat jest znacznie mniej, to tylko Doryna, wesoła i cyniczna służąca i Elmira, żona Orgona.

Pisząc pracę o Świętoszku, odwołuj się do

uniwersalna wymowa dzieła

ponadczasowy charakter dzieła

komedia charakterów

ojciec komedii nowożytnej

intryga

galeria postaci Molierowskich

Prawdopodobieństwo, że Świętoszek pojawi się nowej maturze jako samodzielny tekst, nie jest duże. Jeśli jednak tak by się stało, Twoje zadanie mogłoby się wiązać z:

Temat maturalny może dotyczyć:

Krytyki i ośmieszenia wad mieszczańskich - tu oprócz fragmentu dzieła Moliera może pojawić się fragment Moralności pani Dulskiej Gabrieli Zapolskiej albo Straszni mieszkańcy Juliana Tuwima.

Porównania komizmu w dwóch zupełnie różnych sztukach, np. wybranej sceny Tadeusza Różewicza, wybranego fragmentu Ferdydurke Witolda Gombrowicza czy któregoś z przedstawień Teatrzyku Zielona Gęś Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego ze sceną ze Świętoszka. Temat może być także znacznie prostszy; może to być prośba o porównanie komizmu obecnego w scenie komedii Moliera z komizmem w Aleksandra Fredry.

Może pojawić się też polecenie dotyczące porównania rodzin, np. rodziny Orgona z rodziną, której losy śledzimy podczas lektury Tanga Sławomira Mrożka.

Wiedza o baroku niezbędna do testu

To przede wszystkim - niestety - pojęcia związane z teorią literatury. Są trudne, lecz człowiek ze średnim wykształceniem powinien wykazać się minimum wiedzy teoretycznoliterackiej, znajomością kilku choćby nurtów i kierunków, na poziomie niewiele wyższym niż najkrótsza słownikowa definicja. Znajomość pojęć takich jak kontrreformacja czy znajomość pochodzenia nazwy epoki to wiedza niezbędna, wymagana już na poziomie podstawowym.

Jeśli zdecydowałeś się zdawać maturę na poziomie rozszerzonym, powinieneś znać najważniejszych filozofów epoki, takich jak Blaisé Pascal i René Descartes (Kartezjusz).

Nurt w poezji barokowej - bardzo popularny - zapoczątkowany przez włoskiego poetę Giambattista Marina.

Ulubionym gatunkiem Giambattista Marina był sonet, a większość jego utworów poświęcona była miłości. Włoski poeta był autorem liczącego ponad 40 tysięcy wersów (!) poematu pt. Adonis; Marino obmyślał, pisał i szlifował ten utwór przez ok. 20 lat, ale opłacało się - dzieło zyskało ogromną popularność w Europie i zostało przełożone na wiele języków.

Za najwybitniejszego polskiego marinistę uważany jest Jan Andrzej Morsztyn.

Najczęstszym tematem jego utworów także jest miłość, opisywana na wiele różnych sposobów. Przykładów jest bardzo wiele: Cuda miłości, Do Zosie, Do trupa, Do panny, Nieustawiczna i inne.
Cechy marinizmu
Manieryzm
(wł. maniera - sposób) tendencja w sztuce europejskiej, rozwijająca się od lat lat 20. XVI w. do początków XVII w. Narodziła się we Włoszech i rozwijała się głównie w środowiskach dworskich.

Sztuka manieryzmu to nie tylko literatura, ale także malarstwo, rzeźba, architektura. Zwiastuny takiej sztuki widać już w twórczości Michała Anioła, zaś jednym z najwybitniejszych przedstawicieli jest Tintoretto. Najbardziej znanym przykładem budowli manierystycznej jest zaś Galeria Uffizi.
Cechy manieryzmu

Odejście od naśladowania natury; od realizmu

Przekonanie, że mistrzowie renesansu osiągnęli najwyższą doskonałość, więc pozostaje tylko naśladować ich i przetwarzać na rozmaite sposoby

Wyrafinowanie, sztuczność form, dziwaczność kompozycji, szukanie efektów zaskoczenia

Sztuka manieryzmu adresowana była do wykształconych odbiorców

Rokoko
Nurt w sztuce uważany za schyłkową fazę baroku; to nie tylko nurt w sztuce, ale także pewna postawa estetyczno-kulturowa. Paradoks niefrasobliwego, lekkiego rokoka polega na tym, że towarzyszył jej rozwój nowego ruchu ideologicznego - oświecenia.

Rokoko - jak zapewne się domyślasz - rozwijało się w atmosferze dworskiej. Zasługą rokoka jest rozwój delikatnej, urzekającej sztuki użytkowej - łyżeczki, lusterka i filiżanki to prawdziwe cacka, zdumiewające misterną formą i maestrią wykonania.
Cechy rokoka
Blaisé Pascal
Zapamiętaj, że to Pascal porównał człowieka do trzciny na wietrze. Zdawałoby się więc, że jest bardzo słaby. To nie do końca prawda - człowiek jest „trzciną myślącą", i w tym tkwi jego siła.

Równie słynny jest zakład Pascala, z którego wynika, że „opłaca się" żyć zgodnie z zasadami wiary. Wygrywa zakład każdy, kto założy, że Bóg istnieje. Jeśli naprawdę tak jest, to tego człowieka, zachowującego przykazania, czeka życie wieczne. Jeśli Boga nie ma - trudno, przynajmniej godnie i sprawiedliwie żył, starając się nie krzywdzić innych.

René Descartes
Poszukiwał „metody" - sposobu skutecznego dochodzenia do prawdy. Zanegował dotychczasowe dokonania filozofów. Sposoby rozumowania, z którymi się zetknął, uważał za niewystarczające i prowadzące na manowce. Aby dojść do „metody", musiał stworzyć cały system filozoficzny.

Konteksty współczesne

Utwory, które dzieli kilka epok, bardzo chętnie zestawiane są przez autorów tematów egzaminacyjnych. Klasycznym niemal przykładem jest zestawienie średniowiecznej Rozmowy mistrza Polikarpa ze Śmiercią z Wywiadem Mirona Białoszewskiego. Utwór barokowy zestawiony z utworem dwudziestowiecznym także może się pojawić. Gdy zdajesz maturę na poziomie rozszerzonym, prawdopodobieństwo, że trafisz na temat porównawczy, w którym jednym z analizowanych utworów będzie utwór Daniela Naborowskiego, Jana Andrzeja Morsztyna czy Mikołaja Sępa-Szarzyńskiego, jest duże. Pamiętaj - egzaminatorzy dobrze zdają sobie sprawę z tego, że wiersze barokowe, ze względu na to, że są „naszpikowane" środkami poetyckimi, dają pole do popisu zdającym na poziomie rozszerzonym (wtedy obowiązuje Cię analiza języka i formy graficznej wiersza). Warto więc umieć odnaleźć takie figury jak paradoks, oksymoron czy anafora oraz wytłumaczyć, na jakim koncepcie opiera się wiersz. Znajomość takich pojęć jak metafora, puenta i porównanie dla tych, którzy zechcą zmierzyć się z wierszami siedemnastowiecznych poetów, może okazać się niewystarczająca...

Ten wiersz to oczywista, czytelna aluzja do malarstwa Petera Paula Rubensa, jednego z najbardziej znanych artystów barokowych. Jeżeli nie widziałeś żadnego z jego obrazów, jak choćby Porwania Sabinek, nie masz szans na zrozumienie tego utworu. Z punktu widzenia współczesnego człowieka, przyzwyczajonego do obowiązującego kanonu urody kobiecej (wysmukła sylwetka, sprężyste ciało), ideał kobiety „wylansowany" przez Rubensa może wydawać się nawet... odrażający, śmieszny, a przynajmniej kontrowersyjny. Do języka potocznego weszło określenie „rubensowskie kształty" - tak mówimy o kobietach, których ciała charakteryzują się „barokową bujnością". Piękności Rubensa to długowłose blondynki o jasnej karnacji i lekko zaróżowionych policzkach, dużych biustach, krągłych udach i wyjątkowo pełnych biodrach. Wyglądają na pogodne, zdrowe, dorodne i... płodne. Historycy sztuki zapewniają, że gdy patrzeć z bliska na obrazy Rubensa, na udach jego piękności można dostrzec bardzo wyraźne ślady celulitisu, w XX i XXI w. uznawanego za „skazę". Osoba mówiąca w wierszu jest zafascynowana obcą dzisiejszej estetyce urodą malowanych przez Rubensa dam; przywołuje rozmaite skojarzenia: „Tyje ciasto w dzieży,/ parują łaźnie, rumienią się wina,/ cwałują niebem prosięta obłoków,/ rżą trąby na fizyczny alarm". W trzeciej strofie zwraca się wprost do postaci kobiecych z obrazów Rubensa: „O rozdynione, o nadmierne, (...)/ tłuste dania miłosne!" Te apetyczne, choć tłuste „potrawy" zostają porównane z kobietami średniowiecza: filigranowymi, o dziewczęcych sylwetkach, o „ptasiej naturze stóp i dłoni." W trzynastym i dwudziestym wieku taka uroda byłaby „na topie", ale wiek siedemnasty „nic dla płaskich nie ma."

Kolejne nawiązanie do malarstwa, tym razem do konkretnego obrazu, dzieła Rembrandta. W tym wierszu znajduje się barokowa fascynacja ohydztwem śmierci, rozkładem, zwłokami ludzkimi. Powszechnym sposobem na spędzanie wolnego czasu wśród ludzi „obytych" i na poziomie, było uczestniczenie w sekcjach zwłok, z których przy okazji wynosili pewną porcję wiedzy na temat anatomii. Także w renesansie artyści badali martwe ciała, by lepiej przedstawiać nagość w dziełach malarskich czy rzeźbiarskich. Takie „pokazy" organizowane były często w tajemnicy, gdyż praktyki te były zakazane przez Kościół. Na obrazie Rembrandta widzimy osoby pochylone nad ciałem martwego mężczyzny w sile wieku; nie mamy wątpliwości, który z uczestników sekcji zwłok jest wykładowcą. Nie mamy także wątpliwości, że Rembrandt musiał nieraz widzieć zwłoki, gdyż bezbłędnie oddał kolor skóry trupa, a nawet wrażenie sztywności ciała. Grochowiak z kolei bezbłędnie oddaje atmosferę „niezdrowej fascynacji" śmiercią i rozkładem, która towarzyszy ludziom od wieków.

W tym wierszu, pochodzącym z tomu Menuet z pogrzebaczem, mamy do czynienia z typowym dla baroku czarnym humorem: „już stangret wciska czaszkę na piszczel,/ szakal przyczłapie z obwisłą szczęką, /kornik zacyka do drzwi tak cienko". Humor, oparty na kontraście i zaskakującym zestawieniu, doskonale widać już w samym tytule zbiorku: menuet to wytworny, składający się z dość skomplikowanych figur taniec dworski, zaś pogrzebacz to skrzecząca proza życia. W tym wierszu pojawia się paradoks, jeden z ulubionych środków poetyckich baroku. Zaskakujące, a nawet szokujące mogą wydawać się połączenia tańca dworskiego i pogrzebowego orszaku oraz zabawy i śmierci. Paradoksem, radosnym a zarazem budzącym grozę, posługiwał się poeta bardzo często - wyrazisty przykład to choćby Podaj mi rączkę, trumienko - w którym wprawia nas w osłupienie zestawienie zwrotu, kojarzącego się ze spacerem z dzieckiem i jednego z symboli i znaków śmierci; dodatkowy szok powoduje zastosowane przez poetę czułe zdrobnienie.

Ten wiersz formą i sposobem obrazowania przypomina skoczno-posępne utwory księdza Baki, poety późnego baroku, przez długi czas uważanego za grafomana. Ten utwór jest hołdem oddanym ciekawemu barokowemu twórcy, który nawiązywał do ludowego humoru oraz estetyki i filozofii średniowiecza. To bardzo specyficzny hołd: „A śmierć jest kloaka/ Tym był za życia i po śmierci Baka". Tak jak ksiądz Baka Jarosław Marek Rymkiewicz łączy makabrę z groteską, stosuje naiwne częstochowskie rymy oraz dosadne, potoczne słownictwo.

Jarosław Marek Rymkiewicz, Róża oddana Danielowi Naborowskiemu
Utwór bez wątpienia jest aluzją do Róży, jednego z kunsztownych, opartych na skojarzeniach utworów Daniela Naborowskiego - do tej grupy można zaliczyć także Cień i Malinę. Poeta bawi się w nich znaczeniami słów, zastanawia się nad ich znaczeniem, mnoży je i piętrzy, by w końcu dojść do wniosku, że nie znaczą one nic. To jeden z pierwszych poetów, który snuł rozważania na temat niewystarczalności i niemocy języka. Róża jest oczywiście hołdem złożonym wielkiemu poecie przez wielkiego poetę. Ten utwór oparty jest na zaskakującym koncepcie - zestawieniu poety z różą. Zaskakującym, bo do róży najczęściej porównywano piękne kobiety. Czas w tym utworze przestał istnieć - dialog (współzawodnictwo?) między poetami trwa: „Te same ciernie, które w duszy czynią ranę/ Ten sam popiół dni nasze wszystkie przepłakane."

Stanisław Barańczak tłumaczył wiersze największych angielskich poetów metafizycznych, np. Johna Donne'a i Andrew Marvella. Fascynację tym nurtem barokowej poezji, inspirację rzeczą pozornie nieważną, banalnym przedmiotem, zwykłym zdarzeniem, które prowadzi do rozważań filozoficzno-egzystencjalnych i fascynację śmiercią doskonale widać w tym wierszu. Oczywiście pojawiają się w nim paradoksy: „Na twą śmierć - bo choć nigdy tak bardzo jak teraz/ nie żyłeś " czy „na twą śmierć - bo choć nigdy jak teraz/ nie czułeś się jak nowo narodzony." Wiersz oparty jest na barokowym koncepcie - oto zgon przyjaciela opłakiwanego przez osobę wyrażającą swój żal po jego stracie i ją skazuje na jego śmierć.

Barok - życiorys kultury

Początki baroku we Włoszech

Zjawiska literatury baroku

Poeci baroku na maturze

Pojęciownik epok: barok

# data[].attributes.attachment_link.description
Lektury obowiązkowe: Wybór wierszy Jana Andrzeja Morsztyna Wybór wierszy Daniela Naborowskiego Wybór wierszy Wacława Potockiego Świętoszek Moliera Wymagania egzaminacyjne: Najważniejsze pojęcia: Sarmatyzm, koncept, konceptyzm, oksymoron, paradoks, kontrast, poezja dworska, poezja metafizyczna Lektury obowiązkowe: Brak; przydać się może pogłębiona znajomość utworów z zakresu dla poziomu podstawowego.

# data[].attributes.attachment_link.title
Matura z języka polskiego z Darkiem - Wieczorówka 9, Epoki 2 - renesans, barok, oświecenie

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Lidia Nykiel

"I śmiech niekiedy może być nauką..." - Ignacy Krasicki "Bajki"

Ignacy Krasicki - książę poetów polskich

schemat

I. Zapoznaj się z treścią bajek. Ustal temat każdej z nich, przedstaw treść, wymień bohaterów oraz ich cechy. Następnie zastanów się, jaki morał i pouczenie płynie z każdego utworu. Na koniec określ rodzaj bajki.

II. Korzystając z materiałów zamieszczonych w prezentacji, zapisz w zeszycie notatkę na temat omawianych bajek. Możesz skorzystać z poniższego schematu:

Polecenia

"Lew pokorny"

Źle zmyślać, źle i prawdę mówić w pańskim dworze. Lew, chcąc wszystkich przeświadczyć o swojej pokorze, Kazał się jawnie ganić. Rzekł lis: "Jesteś winny, Boś zbyt dobry, zbyt łaskaw, zbytnie dobroczynny".Owca widząc, że kontent, gdy liszka ganiła,Rzekła: "Okrutnyś, żarłok, tyran". - Już nie żyła. [1] zbytnie (daw. forma przysł.) - zbytnio.

"Mnie to kadzą" - rzekł hardzie do swego rodzeństwa Siedząc szczur na ołtarzu podczas nabożeństwa. Wtem, gdy się dymem kadzidł zbytecznych zakrztusił Wpadł kot z boku na niego, porwał i udusił. [1] hardo, dumnie. [2] kadzidł - dziś popr.: kadzideł. [3] zbytecznych - zbyt obfitych.

"Szczur i kot"

Że zamknięty w skorupie niewygodnie siedział, Żałowała mysz żółwia; żółw jej odpowiedział: "Miej ty sobie pałace, ja mój domek ciasny; Prawda, nie jest wspaniały - szczupły, ale własny".[1] szczupły - tu: ciasny, o niewielkiej przestrzeni.[2] ciasny, ale własny - wyrażenie to weszło do przysłów.

"Żółw i mysz"

Wół się śmiał, widząc mrówki w małej pracy skrzętne [1];Wtem usłyszał od jednej te słowa pamiętne;"Z umysłu pracujących szacunek roboty!Ty pracujesz, bo musisz; my, mrówki - z ochoty". [1] skrzętny - zapobiegliwy, gospodarny

"Wół i mrówki"

Dwaj portretów malarze słynęli przed laty: Piotr dobry, a ubogi, Jan zły, a bogaty. Piotr malował wybornie, a głód go uciskał, Jan mało i źle robił, więcej jednak zyskał. Dlaczegóż los tak różny mieli ci malarze? Piotr malował podobne, Jan piękniejsze twarze. .

"Malarze"

Koło jeziora Z wieczora Chłopcy wkoło biegały I na żaby czuwały: Skoro która wypływała, Kamieniem w łeb dostawała. Jedna z nich, śmielszej natury, Wystawiwszy łeb do góry, Rzekła: "Chłopcy, przestańcie, bo się źle bawicie! Dla was to jest igraszką, nam idzie o życie". Chłopcy (...) biegały (daw.) - dziś popr. chłopcy biegali. czuwać - tu: czyhać, czatować.

"Dzieci i żaby"

"Mądry i głupi"

Nie nowina, że głupi mądrego przegadał; Kontent więc, iż uczony nic nie odpowiadał, Tym bardziej jeszcze krzyczeć przeraźliwie począł; Na koniec, zmordowany, gdy sobie odpoczął, Rzekł mądry, żeby nie był w odpowiedzi dłużny: "Wiesz, dlaczego dzwon głośny? Bo wewnątrz jest próżny".

"Kruk i lis"

Bywa często zwiedzionym, Kto lubi być chwalonym. Kruk miał w pysku ser ogromny; Lis, niby skromny, Przyszedł do niego i rzekł: "Miły bracie, Nie mogę się nacieszyć, kiedy patrzę na cię! Cóż to za oczy! Ich blask aż mroczy! Czyż można dostać postać?A pióra jakie! Szklniące {1}, jednakie. A jeśli nie jestem w błędzie, Pewnie i głos śliczny będzie." Więc kruk w kantaty{2}; skoro pysk rozdziawił, Ser wypadł, lis go porwał i kruka zostawił. {1} szklniący (daw.) - lśniący, błyszczący jak szkło. [2] w kantaty - zaczął śpiewać; od kantata (z wł.): utwór muzyczno-wokalny o charakterze uroczystym.

to takie ukształtowanie wypowiedzi, które ma wywołać u odbiorcy wesołość; może wynikać np. z nieoczekiwanego splotu zdarzeń lub sposobu przedstawienia bohatera

sposób przedstawiania polegający na zestawieniu ze sobą elementów wyraźnie przeciwstawnych, który służy uwydatnieniu charakterystycznych cech opisywanych osób, rzeczy,zjawisk

przenośne znaczenie utworu; w bajkach alegoriami ludzkich cech są zwierzęta, np. wilk oznacza drapieżność, pies - wierność

Komizm

Kontrast

Alegoria

Morał

pouczenie występujące w bajce, wniosek; czasem rozpoczyna bajkę, czasem ją kończy (puenta), a często niewypowiedziany jest wprost, lecz wynika z treści bajki

ABC... bajek

ponadczasowe znaczenie bajki, jej aktualność w różnych czasach

dydaktyczna - bajka ma pouczać czytelnika

dłuższa, dokładnie przedstawieni bohaterowie, ściślej nakreślona scenka, więcej środków stylisycznych

Uniwersalność bajek

Funkcja bajek

Bajka narracyjna

Bajka epigramatyczna

krótka, zwięzła, bez zbędnych środków stylistycznych

ABC... bajek

Rodzaj -epika (zasadniczo)

Rodzaj- epigramatyczna- narracyjna

Bohaterowie - alegoria- zwierzęta- ludzie- przedmioty

Przesłanie- morał wyrażony wprost- ukryte

Gatunek dydaktyczny

BAJKA

Gatunek wywodzący się ze starożytności

ZAPAMIĘTAJ!

Quiz

Dziękuję za uwagę - Lidia Nykiel

# data[].attributes.attachment_link.title
"I śmiech niekiedy może być nauką" - bajki I. Krasickiego

# data[].attributes.attachment_link.description
Lidia Nykiel "I śmiech niekiedy może być nauką..." - Ignacy Krasicki "Bajki" Ignacy Krasicki - książę poetów polskich schemat I. Zapoznaj się z treścią bajek. Ustal temat każdej z nich, przedstaw treść, wymień bohaterów oraz ich cechy. Następnie zastanów się, jaki morał i pouczenie płynie z każdego utworu.