# data[].attributes.body
Hiria arrazoi desberdinengaitik hazi zen, gerra asko bukatu zirenez lapurketa gutxiago zeuden denak lasaiago zeuden... Baina hauek dira arrazoi garrantzitsuenak hiria hazteko:

Nekazaritza hazi zela

Biztanleria hazi zela

Merkatararitza hazi zela

Beste aldetik, Europan tresneria berriak sortzen hasi ziren adibidez, haize errota eta golde belarriduna. Hiri hauetako biztanleriak Burgesak ziren.

# data[].attributes.body
Europako klimak hobera egin zuten, bero gehiago egiten zuen XI. eta XIV. mendeen artean. Horrekin batera, berrikuntza tekniko handiak sortzen hasi ziren. Arrazoi guzti horiengaitik, nekazaritza hasi zen.

Nekazaritza tresnak hobetzea: Golde berriduna sortu zen eta arnes berriak, hala ere lepokoa erabiltzeagaitik, lurraren emankortasuna areagotu zen.

Nekazaritzan lan egiteko metodo berriak (goiko argazkia): Hiru urteko txandaketa erabiltzen hasi ziren. Horri esker, lur gutxiago lagatzen zuten lurgorrian eta lehen erabiltzen ez ziren lurrak berriro erabiltzen hasi ziren. Horrekin batera, udaberriko zerealak eta neguko zerealak txandakatzen hasi ziren.

Haize eta ur-erroten erabilera: Errotak erabiltzen hasi ziren alea ehortzeko lanak errezteko.

Arrazoi guztiengaitik, nekazaritzaren produktibitatea hobetu zen.

# data[].attributes.body
Biztanleria hobeto elikatuta zegoenez, gaixotasun gutxiago zeuden, heriotza-tasak behera egin zuen, horregaitik, biztanleria hazten hasi zen. Biztanleria 45 milioitatik 75 milioitara pasatu zen.

Jendea lehen erabilitako lurrak berriro erabiltzen lagatzea eskatzen hasi zen, horregaitik, basoak mozten hasi ziren, padurak lehortzea... Landatutako lurren zabalera asko handitu zen.

Landa eremuak haztearen ondorioz, nekazariak hirietara emigratzera eragin zuen. Hirietako bizimoduak aldatu egin ziren, askatasun pertsonal gehiago zeukaten.

# data[].attributes.body
Elikagaien produktibitatea asko hobetu zenez, nekazari-soberaniak sortu ziren, merkatuan saltzeko. Beste aldetik, jaunek eta nekazariek lurren zatiak saldu zituzten armen, luxuzko objetuen eta tresnen truke.

Prodektu-truku horrek merkataritza eta artisautza-ekoizpena asko hobetu ziren.

# data[].attributes.body
Nekazaritzako produktu gehiago zeudenez eta landako jendeak erosahalmen gehiago zeudenez, berrikuntza batzuk geratu ziren.

Berrikuntzak garraioan: Lepokoak eta ferrak denok eduki ahal zituztelako lehorreko garraioa asko hobetu zen. Itsas garraioan ere egon ziren hobeerak, adibidez, korasta-lema edo popa-lema

Merkataritza-berrikuntzak: Diru gehiago zegoen merkataritzan, eta merkataritza-teknikak hobetu ziren, kanbio-letrak. Hau da, zuk papel baten zenbat diru eman behar zizun apuntatu eta gero truekea egin diruarekin.

# data[].attributes.body
Garai hauetan, hiru merkataritza mota sortu ziren eta hauek merkatarizaren garapena bultzatu zuten:

1. Gertukoa

2. Distantzia ertainekoa

3. Urrunekoa

Gertukoa: Gertuko merkataritzan landa-herrixken arteko merkataritza zen.

Distantzia ertainekoa: Distantzia ertainekoa herrixken eta hirien arteko merkataritza zen. Gainera, azokak garatu ziren. Hiri askotan urte bateko azokak eratu ziren, aste bat inguru irauten zutenak.

Urrunekoa: Urrunekoa, berrikuntza garrantzitsuena izan zen, azkenean, itsaso bidez egiten zen eta Ekialde Urrunera eta Afrikara era joaten zen.

Merkataritza honen gune nagusiak, Italiako iparraldea, Mediterraneoan eta Herbehereak, Atlantikoan.

Hauen artean 3 bide nagusi eratu ziren:

Lehorreko ibilbideak: Lehorreko ibilbideak, Europako erdialdetik pasatzen ziren merkataritza ibilbideak ziren. Bide hauen artean, Milan hiriburua, Lyon, Venezia... zeuden.

Mediterraneokoa: Ibilbide honek mediterraneo itsasoa zeharkatzen zuen. Ibilbide hau Afrikaraino joaten zen, eta Konstantinoplara ere. Ehunak, armak eta lanabesak ohikoak ziren bidai hauetan.

Baltikoko eta Atlantikoko ibilbideak: Ibilbide hau Inglaerratik Baltikoetatik, Bilbotik eta arteko hiribuetara joaten zen. Adibidez, Riga. Bidai honetan larruak, garia, anbarra eta zura eramaten zen.

# data[].attributes.body
Merkataritzaren gorakadak finantza-tresna berriak sortzea bultzatu zuen. Horrela, hiri askok dirua sortu zuten eta horren ondorioz, diru-trukatzaileak sortu ziren. Hau da, hiri batzuetako txanponak balioarengaitik beste hiri batzuetakoengaitik, trukatzen zuten.

Arrazoi horrengaitik, kanbio-letrak sortu ziren bidai hauetan txanponik ez eramateko. Merkatariek, diru-kopuru bat ematen zion beste herrialdeetako bankuetara joateko eta bankariak kanbio-letra bat ematen zion diru horrengaitik.

# data[].attributes.body
Kokapena: Erdi Aroko hiriak komunikazio-bideetatik gertu kokatzen ziren. Beste aldetik, laborantzarako eta artzaintzarako lur onak, ur ugari, zura lortzeko basoak... zituzten hiriek.

Hiriaren antolamendua: Hiri-nukleoa harresiz inguratuta zegoen; hiria defendatzeko, kanpoko pertsonei zergak kobratzeko eta merkataritza produktuak kontrolatzeko.

Oinplanoa oso irregularra izaten zen eta erdiguneko plazaren inguruan antolatzen zen. Plazan, katedrala, udaletxea eta lonja zeuden.

Auzoetan bizi ziren pertsonak, erlijioaren arabera, auzoetako kaleak oso estuak eta bihurriak ziren. Harresietatik kanpo, auzo berriak sortu ziren errebalak, hauek pobreenak ziren.

Zinegotziak: Biztanleek hautatzen zituzten beren magistratuak (zinegotziak). Hauek, finantzen, ordenaz eta justiziaz arduratzen ziren. Magistratuen burua burgumaisua zen.

Udaletxean biltzen ziren, udaletxean hiriko zigilua, zutoihala, artxiboa eta altxorra gordetzen zen. Pixkanaka, merkatari eta bankari-familia aberatsenek hirietako gobernua bereganatu zuten. Familia horiek, nobleekin batera talde pribilegiatu bat osatu zuten: hiriko patrizioak.

# data[].attributes.body
Hiriak artisautzako eta merkataritzako guneak: Hirietan egiten ekoizten eta egitne ziren produktu gehienak eta merkataritza-truke gehienak ere. Naiz eta, 15.000-30.000 pertsona bizi ziren hiri gehienetan.

Artisauak labideen gremioetan antolatzen ziren. Hauek, beren arauak zituzten, beren ekoizpenaren kalitatea, kantitatea eta prezioak erregulatzeko. Gremioak kaleetan biltzen ziren.

Gizarte talde berriak: Hirietan, gizarte-talde bat sortu zen, burgesia. Talde hau beren produktuak saltzeagatik edo beren negozioetan irabaziak lortzeagatik, aberastu ziren. Hauen artean bi talde zeuden:

1. Goi-burgesia (merkatari handiak eta bankariak).

2. Behe-burgesia (Artisauak eta merkatari txikiak).

Burgesiaz gain, hirietan nobleak, klerikoak, mirabeak eta eskaleak zeuden. Alde sozioekonomiko handiak zeuden baina hirietako pertsonak askeak ziren.

# data[].attributes.body
Garai hauetan, erregeek lur ugari (feudoak) ez zituzten kontrolatzen nobleen eskuetan zeudelako lur hauek. Burgesen laguntzaren bila joan ziren hauek, hiriak kontrolatzne zituztelako.

Monarkek burgesen babesa behar zuten beren autoritatea nobleziari inposatzeko, beste aldetik, burgesek babesa behar zuten jaun feudalen kontra.

Burgesiaren laguntza lortzeko, errege-erreginek legeak edo hiri-gutunak sinatu zituzten. Horiei esker hiriei pribilegioak edo foruak ematen zitzaizkien. Lege horiek merkataritza hobetzea eta merkataritza gehiago egotea eragin zuten diru gehiago lortzen.

Pribilegio horien truke, burgesek ordaintzen zituzten zergek aukera eman zieten monarkei soldadu mertzenarioak kontratatatzeko. Horrela, jaun feudalak mendean har zitzaketen.

# data[].attributes.body
Gobernatzeko, monarkek Curiaren (Errege Kontseilua) laguntza zuten. Kontseilu horretan nobleziako eta kleroko zenbait handikik osatzen zuten. Baina, XII. mendetik aurrera burgesak ere pixkanaka sartzen joan ziren.

Hiru estamentuek (noblezia, kleroa eta burgesia) monarkekin egiten zuten bilerei gorte edo parlamentu esaten zitzaien. Burgesak sartzeagaitik, gizartean garrantzitsua zela aitortzen zuten, baina, diru-laguntzak lortzea nahi zuten beraiengandik.

Burgesiaren boterea desberdina zen erresuma batzuetan eta monarkak haieneskaerak onartu ondoren baino ez zituzten diru-laguntzak ematearen aldeko botoa ematen burgesek

# data[].attributes.headline
5.1 Europara gaixotasunak Izurrite beltza

# data[].attributes.subject
5.1 Europara gaixotasunak Izurrite beltza

# data[].attributes.body
Izurrite beltza: 1348. urtean iritse zen Europara Asiatik. Gaixotasun infekziosoa zen eta ez zekiten zerk eragiten zuen. Horregaitik, beraien artean hipotesi zentzugabeak egin zituzten.

Gaixotasun arkakusoen ziztaden bidez transmititzen zen, eta oso hilkorra zen. Sintoma hauek eragiten zituen:

1. Sukarra

2. Arnasketa- eta zirkulazio-arazoak

3. Azalak kolore beltza hartzea (Izurri beltz izena sintoma honengaitik dator)

Naiz eta, zenbat neurri ezarri pandemia ez zen geratu.

# data[].attributes.body
Gaixotasunaren ondorioak: Haixotasun horrek oso ondorio larriak izan zituen gizartean eta krisi orokorra eragin zuen Europan. Beste hiru faktore ere egon ziren:

1. Gerra ugari gertatu ziren, horregaitik, hildako asko egon ziren.

2. Lurren zati handi baten produktibitatea oso txikia zen.

3. Guztiarekin batera, Izotz Aro Txikia hasi zen. Izotzaldi, txingor eta euri ugari etorri ziren.

# data[].attributes.body
Ondorioak demografian: Izurri beltzak Europako %30-%40aren biztanleria hil zuela esten da. Hau da, 73 milioitik 45 milioitara baxatu zen. Leku asko jenderik gabe geratu zen.

Ondorioak ekonomian: Pandemia sortzerakoak, biztanleria asko murriztu zen horren ondorioz, produktu-eskaria murriztu egin zen, horregaitik, geldialdia gertatu zen artisautzan eta merkataritzan. Problema guztiekin batera, laborantza-lurrak abandonatzen hasi zirenez, nekazaritza-ekoizpena asko bajatu zen.

Ondorioak gizartean: Nekazaritza boidezko sarrerak gutxitzean, jaun gehienek zergak igo zituzten, jopuei ez zioten laga beraien lurrak abandonatzen. Hori dela eta, jaunen aurkako matxinadak eratu ziren.

Beste aldetik, pandemiaren arrazoi zientifikorik ez zegoenez, gezurrak eta zurrumurruak eratu ziren. Horren ondorioz, zenbait talderen aurkako intolerantzia areagotu zen.

Ondorioak pentsamoldean: Biztanleriaren zati handiak, Jainkoaren zigorra zela pentsatu zuten, horregaitik, beraien burua zigortzen zuten. Horrekin batera, Heriotzaren dantzak antzezten zituzten, gizarte taldeak beste mundura joango zirela irudikatzeko.